فضیلت سوره های قرآن برگرفته از تفسیر نمونه
ghaemiyeh.com
ghaemiyeh.com
شماره كتابشناسي ملي : ۲۸۵۶۷۲۰
عنوان و نام پديدآور : فضيلت سورههاي قرآن : برگرفته از تفسير نمونه/مكارم شيرازي ؛ مهدي درباني
مشخصات نشر : قم: امام علي بن ابيطالب، ۱۳۸۹
مشخصات ظاهري : ۱۸۶ ص.
بسماللّه الرحمّن الرّحيم
پشيمانى از گذشته، اضطراب از امروز و نگرانى از آينده، دلمشغولى بسيارى از مردمان است؛ غافل از وجود آنچه در كنار ما و براى آرامش ماست.
كتابى كه دستورهاى فوقالعاده آن هر صاحب علم و تجربه و هنرى را به حيرت مىآورَد و نتيجه عمل به آن، حلّ مشكلات و بهترين راه براى يك زندگى كامل و نمونه است.
در روايات پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و ائمّه هدى عليهم السلام به گوشهاى از بركات آن كتاب عظيم ذيل عنوان فضيلت تلاوت سورههاى قرآن اشاره شده كه دستيابى به اين فضايل آرزوى هر انسانى است. و قطعاً بدون تأمّل در معانى و عمل به دستورهاى آن ميسّر نمىشود.
كتاب حاضر در پى استقبال مؤمنين و براى دسترسى آسان به روايات مزبور، از مجموعه ارزشمند تفسير نمونه اثر حضرت آية اللّه العظمى مكارم شيرازى- دام ظلّه- با كمترين دخل و تصرّف تهيّه شده است؛ تفسيرى كه مرجع اهل فن و عموم جامعه اسلامى
و حتّى دينپژوهان غير مسلمان است.
گفتنى است كه اين روايات با دقّت و بررسى كامل معظّمله انتخاب و در تفسير نمونه آمده است.
اميدوارم اين اثر مورد رضايت مولا و صاحبالامر حضرت حجّت بن الحسن المهدى (روحى و ارواح العالمين لتراب مقدمه الفدا) قرار گيرد. إنشاءاللّه تعالى
مهدى دربانى
حوزه علميه قم
ارديبهشت ماه 1389
ويژگىهاى سوره فاتحه (حمد):
اين سوره در ميان سورههاى قرآن درخشش فوقالعادهاى دارد كه از مزاياى زير سرچشمه مىگيرد:
اين سوره اساساً با سورههاى ديگر قرآن از نظر لحن و آهنگ تفاوت روشنى دارد، زيرا سورههاى ديگر همه سخن خداست، امّا اين سوره از زبان بندگان است. به تعبيرى ديگر، در اين سوره خداوند طرز مناجات و سخنگفتن با او را به بندگانش آموخته است.
اين سوره با حمد و ستايش پروردگار آغاز مىشود و با ابراز ايمان به مبدأ و معاد (خداشناسى و ايمان به رستاخيز) ادامه مىيابد و با تقاضاها و نيازهاى بندگان انجام مىگيرد.
انسان آگاه و بيداردل هنگامى كه اين سوره را مىخواند احساس
مىكند بر بال و پر فرشتگان قرار گرفته، به آسمان صعود مىكند و در عالم روحانيّت و معنويّت، لحظهبهلحظه به خدا نزديكتر مىشود.
اين نكته بسيار جالب است كه اسلام برخلاف بسيارى از مذاهب ساختگى يا تحريفشده كه ميان «خدا» و «خلق» واسطهها قائل مىشوند به مردم دستور مىدهد بدون هيچ واسطه با خدايشان ارتباط برقرار كنند.
اين سوره تبلورى است از همين ارتباط نزديك و بىواسطه خدا با انسان و مخلوق با خالق؛ در اينجا تنها او را مىبيند، با او سخن مىگويد، پيام او را با گوش جان مىشنود، حتّى هيچ پيامبر مرسل و فرشته مقرّبى در اين ميان واسطه نيست و عجب اينكه اين پيوند و ارتباط مستقيم خلق با خالق، آغازگر قرآن مجيد است.
از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله روايت شده است كه فرمود:
«الحَمدُ امُّ القُرآنِ
» و اين هنگامى بود كه جابر بن عبداللّه انصارى خدمت پيامبر صلى الله عليه و آله رسيد، حضرت به او فرمود:
«الا اعَلّمُكَ أفضَلَ سُورَةٍ أنزَلَها اللّهُ في كِتابِهِ؟ قالَ فَقالَ لَهُ جابِرٌ بَلى بِأبي أنتَ وَامّي يا رَسولَ اللّهِ عَلّمنِيها فَعَلَّمَهُ الحَمدَ امَّ الكِتابِ
؛ آيا برترين سورهاى را كه خدا در كتابش نازل كرده به تو تعليم كنم؟ جابر عرض كرد: آرى، پدر و مادرم به فدايت باد! به من تعليم كن.
پيامبر صلى الله عليه و آله سوره حمد را كه «امّالكتاب» است به او آموخت، سپس
افزود: «اين سوره شفاى هر دردى است مگر مرگ».(1)
و نيز از پيامبر صلى الله عليه و آله روايت شده است كه فرمود:
«وَالَّذي نَفسي بِيَدِهِ ما انزَلَ اللّهُ فِىالتَّوراةِ وَلا فِىالزَّبُورِ وَلا فِىالقُرآنِ مِثلَها هِىَ امُّ الكِتابِ
؛ قسم به آن كه جان من به دست اوست خداوند، نه در تورات و نه در انجيل و نه در زبور و نه حتّى در قرآن، مثل اين سوره را نازل نكرده و اين امّالكتاب است».(2)
دليل اين سخن با تأمّل در محتواى اين سوره روشن مىشود، چرا كه اين سوره در حقيقت فهرستى است از مجموع محتواى قرآن.
بخشى از آن توحيد و شناخت صفات خداست.
بخشى در زمينه معاد سخن مىگويد.
و بخشى از هدايت و ضلالت كه خطّ فاصل مؤمنان و كافران است سخن مىگويد.
و نيز در آن اشارهاى است به حاكميّت مطلق پروردگار و مقام ربوبيّت و نعمتهاى بىپايانش كه به دو بخش عمومى و خصوصى (رحمانيّت و رحيميّت) تقسيم مىشود.
همچنين به مسأله عبادت و بندگى و اختصاص آن به ذات پاك او اشاره شده است.
در حقيقت هم بيانگر توحيد ذات است، هم توحيد صفات، هم توحيد افعال و هم توحيد عبادت. به ديگر بيان اين سوره مراحل
سهگانه ايمان: اعتقاد به قلب، اقرار به زبان، عمل به اركان را در بر دارد و مىدانيم كه «امّ» بهمعنى اساس و ريشه است، بدين علّت ابن عبّاس مفسّر معروف مىگويد: «إنَّ لِكُلّ شَيءٍ أساساً ... وَأساسُ القُرآنِ الفاتِحَةُ؛ هر چيزى اساس و شالودهاى دارد ... و اساس و زيربناى قرآن، سوره حمد است».(1)
بر اين اساس در فضيلت اين سوره از پيامبر صلى الله عليه و آله نقل روايت شده است كه فرمود:
«ايُّما مُسلِمٍ قَرَأَ فاتِحَةَ الكِتابِ اعطِىَ مِنَ الأجرِ كَأنَّما قَرَأَ ثُلُثَىِ القُرآنِ وَاعطِىَ مِنَالأجرِ كَأنَّما تَصَدَّقَ عَلى كُلّ مُؤمِنٍ وَ مُؤمِنَةٍ
؛ هر مسلمانى سوره حمد را بخواند، پاداش او بهاندازه كسى است كه دو سوم قرآن را خوانده باشد».
طبق نقل ديگر: «هر مسلمانى سوره حمد را بخواند، پاداش او پاداش كسى است كه همه قرآن را خوانده باشد و گويى براى هر يك از مردان و زنان مؤمن هديهاى فرستاده است».(2)
تعبير به دو سوم قرآن شايد براى آن است كه بخشى از قرآن توجّه به خدا، بخشى توجّه به رستاخيز و بخش ديگر احكام و دستورهاست كه بخش اوّل و دوم در سوره «حمد» آمده.
و تعبير به همه قرآن براى آن است كه تمام قرآن را از يك نظر در ايمان و عمل مىتوان خلاصه كرد كه اين هر دو در سوره «حمد» جمع است.
در آيات قرآن سوره «حمد» به عنوان يك موهبت بزرگ به پيامبر صلى الله عليه و آله معرفى شده و در برابر همه قرآن قرار گرفته است، آنجا كه مىفرمايد: «وَلَقَدْ آتَيْنَاكَ سَبْعًا مِنَالْمَثَانِى وَالْقُرْآنَ الْعَظِيمَ ما به تو سوره حمد و قرآن عظيم داديم».(1)
قرآن با تمام عظمتش در اينجا در برابر سوره «حمد» قرار گرفته، نزول دوباره آن نيز به سبب اهمّيّت فوقالعاده آن است.
همين مضمون در حديثى از اميرمؤمنان على عليه السلام از پيامبر صلى الله عليه و آله نقل شده است كه فرمود:
«إنَّ اللّهَ تَعالى أفرَدَ الإمتِنانَ عَلَىَّ بِفاتِحَةِ الكِتابِ وَجَعَلَها بِإزاءِ القُرآنِ العَظيمِ وَإنَّ فاتِحَةَ الكِتابِ أشرَفُ ما في كُنوزِ العَرشِ
؛ خداوند بزرگ با دادن سوره حمد بر من منّت نهاد و آن را در برابر قرآن عظيم قرار داد و سوره حمد باارزشترين ذخاير گنجهاى عرش خداست».(2)
با توجّه به بحثهاى بالا كه تنها بيان گوشهاى از فضيلت سوره حمد بود، روشن مىشود كه چرا در احاديث در منابع شيعه و سنّى اينهمه تأكيد بر تلاوت آن شده است. تلاوت آن به انسان روح و ايمان مىبخشد، او را به خدا نزديك مىكند، صفاى دل
و روحانيّت مىآفريند، اراده انسان را قوى و تلاش او را در راه خدا و خلق افزون مىسازد و ميان او و گناه و انحراف فاصله مىافكند.
ازاينرو در حديثى از امام صادق عليه السلام مىخوانيم كه فرمود:
«رَنَّ إبليسُ أربَعَ رَنّاتٍ أوَّلُهُنَّ يَومَ لُعِنَ وَحينَ اهبِطَ إلَىالأرضِ وَحينَ بُعِثَ مُحَمَّدٌ صلى الله عليه و آله عَلى حينِ فَترَةٍ مِنَالرُّسُلِ وَحينَ انزِلَت امُّ الكِتابِ
؛ شيطان چهار بار فرياد كشيد و ناله سر داد، نخستين بار روزى بود كه از درگاه خدا رانده شد، سپس هنگامى بود كه از بهشت به زمين تنزّل يافت، سومين بار هنگام بعثت محمّد صلى الله عليه و آله بعد از فترت پيامبران و آخرين بار زمانى كه سوره حمد نازل شد».(1)
1) نورالثقلين، ج 1، ص 4
در فضيلت تلاوت اين سوره روايات پراهمّيّتى در منابع اسلامى نقل شده است، از جمله طبرسى در مجمعالبيان از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله نقل مىكند كه از آن حضرت پرسيدند:
«أىُّ سورَةِ القُرآنِ أفضَلُ؟ قالَ: البَقَرَةُ، قيلَ اىُّ آيَةِ البَقَرَةِ افضَلُ؟ قالَ آيَةُ الكُرسِىّ
؛ كدام يك از سورههاى قرآن برتر است؟ فرمود: «سوره بقره»، عرض كردند:
كدام آيه از آيات سوره بقره افضل است؟ فرمود: «آيةالكرسى».(1)
برترى اين سوره ظاهراً بهسبب جامعيّت آن و افضل بودن آيةالكرسى بهسبب محتواى توحيدى خاصّ آن است كه در ادامه خواهد آمد.
و اين منافات ندارد كه برخى سورههاى قرآن از جهات ديگرى برترى داشته باشد، زيرا از ديدگاههاى مختلف به آنها نظر شده است.
و نيز از امام علىّ بن الحسين عليهما السلام از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله چنين نقل
1) مجمعالبيان، ج 1، ص 32
شده است: «هر كه چهار آيه از آغاز سوره بقره و آيةالكرسى و دو آيه بعد از آن و سه آيه از آخر آن را بخواند، هرگز در جان و مال خود ناخوشايندى نخواهد ديد، شيطان به او نزديك نمىشود، و قرآن را فراموش نخواهد كرد».(1)
در اينجا لازم مىدانيم اين حقيقت مهم را تكرار كنيم كه ثوابها و فضيلتها و پاداشهاى مهمّى كه براى تلاوت قرآن، يا سورهها و آيات خاصّى نقل شده، هرگز مفهومش اين نيست كه انسان آنها را به صورت اوراد بخواند و تنها به گردش زبان قناعت كند، بلكه خواندن قرآن براى فهميدن و آن براى انديشيدن و سپس عمل كردن است.
اتّفاقاً هر فضيلتى درباره سوره يا آيهاى ذكر شده تناسب بسيار زيادى با محتواى آن سوره يا آيه دارد، مانند رواياتى كه در فضيلت سوره نور وارد شده است.
همچنين آياتى از سوره بقره كه در بالا اشاره شد و اتّفاقاً همه در زمينه توحيد، ايمان به غيب و خداشناسى و پرهيز از وسوسههاى شيطانى است. اگر كسى بخواند و محتواى آن را در عمق جانش جاى دهد، مسلّماً آن فضايل را خواهد داشت.
درست است كه خواندن قرآن به هر حال ثواب دارد، ولى ثواب اصلى و اساس و آثار سازنده هنگامى خواهد بود كه مقدّمهاى براى انديشه و عمل باشد.
1) كافى، ج 2، ص 621، ح 5
فضيلت تلاوت آيةالكرسى:
در اهمّيّت و فضيلت اين آيه از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله نقل كردهاند كه از ابَىّ بن كعب پرسيد: برترين آيه كتاب اللّه كدام است؟ عرض كرد:
اللَّهُ لَاإِلهَ إِلَّا هُوَ الْحَىُّ الْقَيُّومِ پيامبر صلى الله عليه و آله دست بر سينه او زد و فرمود:
دانش بر تو گوارا باد! سوگند به كسى كه جان محمّد در دست اوست اين آيه زبان و دو لب دارد كه در پايه عرش الهى تسبيح و تقديس خدا مىگويد.(1)
در حديث ديگرى از على عليه السلام از پيامبر صلى الله عليه و آله مىخوانيم كه فرمود:
«سَيّدُ القُرآنِ البَقَرَةُ وَسَيّدُ البَقَرَةِ آيَةُالكُرسي. يا عَلِىُّ، انَّ فيها لَخَمسينَ كَلِمَةً في كُلّ كَلِمَةٍ خَمسُونَ بَرَكَةً
؛ برگزيده قرآن سوره بقره و برگزيده بقره آيةالكرسى است. در آن پنجاه كلمه است و در هر كلمه پنجاه بركت».(2)
و در حديث ديگرى از امام باقر عليه السلام آمده است: «هر كه آيةالكرسى را يك بار بخواند، خداوند هزار امر ناخوشايند از امور ناخوشايند دنيا و هزار امر ناخوشايند از امور ناخوشايند آخرت را از او برطرف مىسازد كه آسانترين ناخوشايند دنيا فقر و آسانترين ناخوشايند آخرت عذاب قبر است».(3)
روايات در فضيلت اين آيه شريفه بسيار است و در كتابهاى
شيعه و اهلسنّت آمده.(1)
اين بحث را با دو حديث ديگر از رسول خدا صلى الله عليه و آله پايان مىدهيم.
فرمود:
«اعطيتُ آيَةَالكُرسِىّ مِن كَنزٍ تَحتِ العَرشِ وَلَم يُؤتَها نَبِىٌّ كانَ قَبلي
؛ آيةالكرسى از گنج زير عرش الهى به من داده شده است و به هيچ پيامبرى پيش از من داده نشده».(2)
در حديث ديگرى آمده است كه دو برادر به حضور پيامبر صلى الله عليه و آله رسيدند و عرض كردند: براى تجارت به شام مىرويم، به ما بياموز چه بگوييم (تا از شرّ اشرار مصون بمانيم)؟
فرمود: هرگاه به منزلگاهى رسيديد و نماز عشا را خوانديد، چون يكى از شما در بستر قرار گيرد تسبيح فاطمه زهرا عليها السلام بگويد و سپس آيةالكرسى بخواند،
«فَإِنَّهُ مَحفُوظٌ مِن كُلّ شَيءٍ حَتّى يُصبِحَ
؛ بهيقين او از همه چيز تا صبح در امان خواهد بود».
در ذيل اين حديث آمده است كه در يكى از منزلگاهها سارقان قصد هجوم به آنها را داشتند امّا هر چه تلاش كردند موفّق نشدند.(3)
بهيقين اينهمه اهمّيّت كه به آيةالكرسى داده شده بهسبب محتواى مهم و برجسته آن است.
اهمّيّت آيةالكرسى:
اهمّيّت فوقالعاده آيةالكرسى ازآنروست كه مجموعهاى از
معارف اسلامى و صفات خداوند اعمّ از صفات ذات و فعل، خصوصاً مسأله توحيد در ابعاد مختلف را در بر گرفته است. اين اوصاف كه دوازده بخش است، هريك مىتواند ناظر به يكى از مسائل تربيتى انسان باشد. به گفته ابوالفتوح رازى هر يك از اين صفات يكى از مذاهب باطله را نفى مىكند (و به اين ترتيب دوازده تفكّر باطل و نادرست با آن اصلاح مىشود).(1)
1) شيخ ابوالفتوح رازى، رَوحالجِنان و رَوحالجَنان، ج 2، ص 327
در حديثى از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله مىخوانيم كه فرمود:
«مَن قَرَأ سورَةَ آلِعِمرانَ اعطِىَ بِكُلّ آيَةٍ مِنها أماناً عَلى جِسرِ جَهَنَّمَ
؛ هر كه سوره آل عمران را بخواند به تعداد آيات آن، امانى بر پل دوزخ به او مىدهند».(1)
و در حديثى از امام صادق عليه السلام مىخوانيم:
«مَن قَرَأ البَقَرَةَ وَآلَ عِمرانَ جائا يَومَ القِيامَةِ يُظِلّانِهِ عَلى رَأسِهِ مِثلَ الغَمامَتَينِ
؛ هر كه سورههاى بقره و آل عمران را بخواند، روز قيامت همچون دو ابر بر سرش سايه مىافكنند».(2)
پيامبر صلى الله عليه و آله در روايتى فرمود: «هر كه سوره نساء را بخواند گويا بهاندازه هر مسلمانى كه طبق مفاد اين سوره ارث مىبرد، در راه خدا انفاق كرده است و نيز پاداش كسى را كه بردهاى آزاد كرده به او مىدهند».(1)
بديهى است در اين روايت و در تمام روايات مشابه آن منظور تنها خواندن آيات نيست، بلكه خواندن مقدّمهاى است براى فهم و درك و آن نيز به نوبه خود مقدّمهاى است براى مجسّم ساختن آن در زندگى فردى و اجتماعى. مسلّماً اگر مسلمانان از مفاد آيات اين سوره در زندگى خود الهام بگيرند، همه اين پاداشها را علاوه بر نتايج دنيوى آن خواهند داشت.
1) مجمعالبيان، آغاز سوره نساء
ابَىّ بن كعب از رسول خدا صلى الله عليه و آله روايت كرده است كه حضرت فرمود: «هر كس سوره مائده را قرائت كند، به تعداد هر يهودى و نصرانى كه در دنيا نفس مىكشد ده حسنه به او عطا مىكند و ده سيّئه از او محو مىنمايد و ده درجه بر مقام او مىافزايد».(1)
از على عليه السلام روايت شده كه فرمود: «پيش از نزول سوره مائده برخى آيات قرآن برخى ديگر را نسخ مىكرد ... آخرين سورهاى كه بر او نازل شده مائده است كه آيات قبل خود را نسخ كرد، ولى آيات خودش به هيچ وجه منسوخ نشد».
اين سوره هنگامى بر آن حضرت نازل شد كه سوار بر مركب خود به نام «شهبا» بود ... چون حالت وحى از او برطرف شد، سوره مائده را بر ما قرائت فرمود».(2)
مىدانيم كه قرآن براى فهميدن و عمل كردن است و بدون عمل سودى نخواهد بخشيد.
در فضيلت تلاوت اين سوره روايات بسيارى رسيده است.
«سوره انعام يكباره بر من نازل شد، هفتاد هزار فرشته آن را بدرقه مىكردند، در حالى كه تسبيح و حمد خداوند بر زبانشان جارى بود. هر كه آن را قرائت كند آن هفتاد هزار فرشته به عدد هر آيهاى از اين سوره هر روز و شب بر او درود مىفرستند».(1)
جابر بن عبداللّه انصارى از رسول خدا صلى الله عليه و آله روايت مىكند: هر كه سه آيه اوّل سوره انعام را تا وَيَعْلَمُ مَا تَكْسِبُونَ تلاوت كند، خداوند چهل هزار فرشته را موكّل مىسازد كه ثواب عبادتى همچون عبادت آنها را تا روز قيامت براى او بنويسند».(2)
ابوبصير از امام صادق عليه السلام روايت مىكند كه حضرت فرمود:
سوره انعام يكباره نازل شده، هفتاد هزار فرشته آن را بدرقه و احترام و تعظيم مىكردند، چرا كه در هفتاد موضع آن نام خدا آمده
است. اگر مردم فضيلتى را كه در قرائت آن است مىدانستند، هرگز آن را ترك نمىگفتند. سپس افزود: كسى كه حاجتى نزد خداوند داشته باشد و بخواهد به اجابت برسد، چهار ركعت نماز بخواند با سوره حمد و انعام و پس از نماز بگويد:
يا كَريمُ، يا كَريمُ، يا كَريمُ، يا عَظيمُ، يا عَظيمُ، يا عَظيمُ، يا اعظَمُ مِن كُلّ عَظيمٍ، يا سَميعَ الدُّعاءِ، يا مَن لا تُغَيّرُهُ الأيّامُ وَاللَّيالي، صَلّ عَلى مُحَمَّدٍ وَآلِهِ وَارحَم ضَعفي وَفَقري وَفاقَتي وَمَسكَنَتي فَإِنَّكَ أعلَمُ بِها مِنّي وَأنتَ أعلَمُ بِحاجَتي، يا مَن رَحِمَ الشَّيخَ يَعقُوبَ حينَ رَدَّ عَلَيهِ يوسُفَ قُرَّةَ عَينِهِ، يا مَن رَحِمَ أيُّوبَ بَعدَ طُولِ بَلائِهِ، يا مَن رَحِمَ مُحَمَّداً وَ مِنَ اليُتمِ آواهُ وَنَصَرَهُ عَلى جَبابِرَةِ قُرَيشٍ وَطَواغيتِها وَأمكَنَهُ مِنهُم، يا مُغيثُ، يا مُغيثُ، يا مُغيثُ
اين را مرتّباً تكرار مىكنى، به كسى كه جان من در اختيار اوست سوگند اگر خدا را اينچنين بخوانى، سپس هر حاجتى دارى از خدا بخواهى، خداوند همه آنها را به تو خواهد داد».(1)
1) مجمعالبيان، ج 4، ص 6، آغاز سوره انعام
در تفسير عياشى از امام صادق عليه السلام نقل شده است كه فرمود: «هر كه سوره اعراف را در هر ماه بخواند در روز قيامت از كسانى خواهد بود كه نه ترسى بر آنهاست و نه غمى دارند» (مِنَالَّذِينَ لَاخَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لَاهُمْ يَحْزَنُونَ .
«و اگر در هر جمعه بخواند، روز قيامت از كسانى است كه بىحساب به بهشت مىرود».
و نيز فرمود: «در اين سوره آيات محكمهاى است، تلاوت و قيام به آنها را فراموش نكنيد، زيرا اينها روز رستاخيز در پيشگاه خدا براى كسانى كه آنها را خواندهاند گواهى مىدهند».(1)
از روايت بالا بهخوبى استفاده مىشود رواياتى كه درباره فضيلت سورهها آمده است به اين معنى نيست كه تنها قرائت اين سورهها داراى آنهمه نتايج بزرگ است، بلكه آنچه به اين خواندن ارزش نهايى مىبخشد همان ايمان به مفاد آنها و سپس عمل كردن بر طبق آن است. ازاينرو در ادامه روايت مىخوانيم:
قِرائَتُها
1) تفسير عياشى، ج 2، ص 2
وَتِلاوَتُها وَالقِيامُ بِها.
و نيز در همان روايت مىخوانيم كسى كه اين سوره را بخواند، روز قيامت مصداق الَّذِينَ لَاخَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ است و اين در حقيقت اشاره لطيفى به آيه 35 همين سوره است كه مىفرمايد:
فَمَنِاتَّقَى وَأَصْلَحَ فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لَاهُمْ يَحْزَنُونَ آنان كه تقوا پيشه سازند و (خويش و جامعه را) اصلاح كنند، نه ترسى خواهند داشت و نه غمى».
چنانكه ملاحظه مىكنيد اين مقام مخصوص كسانى است كه تقوا داشته باشند و در مسير اصلاح گام بردارند.
به علاوه اصولًا قرآن كتاب «عقيده» و «عمل» است و قرائت و تلاوت مقدّمهاى بر اين موضوع محسوب مىشود.
راغب در مفردات در ذيل مادّه «تلاوت» مىگويد: مراد از يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلَاوَتِهِ (1)اين است كه با علم و عمل از آيات قرآن پيروى مىكنند.
يعنى «تلاوت» مفهومى بالاتر از «قرائت» دارد و با نوعى تدبّر و تفكّر و عمل همراه است.
1) سوره بقره، آيه 121
در روايات فضيلت بسيارى براى تلاوت اين سوره ذكر شده، مانند روايتى كه امام صادق عليه السلام فرمود:
«مَن قَرَأ الأنفالَ وَبَرائَةً في كُلّ شَهرٍ لَم يَدخُلهُ نِفاقٌ أبَداً وَكانَ مِن شيعَةِ أميرِالمُؤمِنينَ عليه السلام حَقّاً وَيَأكُلُ يَومَ القِيامَةِ مِن مَوائِدِ الجَنَّةِ مَعَهُم حَتّى يَفرُغَ النّاسُ مِنَالحِسابِ
؛ هر كه سورههاى انفال و برائت را در هر ماه بخواند، هرگز روح نفاق در وجودش وارد نخواهد شد و از پيروان حقيقى اميرمؤمنان على عليه السلام خواهد بود و روز رستاخيز از مائدههاى بهشتى همراه آنها بهره مىگيرد، تا مردم از حساب خويش فارغ شوند».(1)
چنانكه سابقاً هم اشاره شد، فضايل سورههاى قرآن و پاداشهاى بزرگى كه به تلاوتكنندگان وعده داده شده، تنها در پرتو خواندن الفاظ آن به دست نمىآيد، بلكه خواندن مقدّمهاى است براى انديشه و آن وسيلهاى است براى فهم كه مقدّمهاى است براى عمل.
و چون در سورههاى انفال و برائت صفات منافقان و همچنين
1) مجمعالبيان، ج 4، ص 516، ذيل آيه مورد بحث
مؤمنان راستين تشريح شده، كسانى كه آن را بخوانند و در زندگى خود مجسّم كنند هيچگاه گرفتار روح نفاق نخواهند شد.
و نيز از آنجا كه در اين سورهها به صفات مجاهدان راستين و گوشهاى از فداكارىهاى سرور مجاهدان على عليه السلام اشاره شده، كسانى كه محتويات اين دو سوره را درك و اجرا كنند از شيعيان راستين آن حضرت خواهند بود.
در روايات اسلامى اهمّيّت خاصّى به تلاوت اين سوره و سوره انفال داده شده است، از جمله در روايتى از امام صادق عليه السلام مىخوانيم كه فرمود:
«مَن قَرَأَ بَرائَةً وَالأنفالَ في كُلّ شَهرٍ لَم يَدخُلهُ نِفاقٌ أبَداً وَكانَ مِن شيعَةِ أميرِالمُؤمِنِينَ حَقّاً
؛ كسى كه سورههاى برائت و انفال را در هر ماه بخواند روح نفاق در او داخل نمىشود و از پيروان راستين على عليه السلام خواهد بود».(1)
اينكه در روايات بر خواندن سورههاى قرآن تأكيد شده، در حقيقت اشاره به محتواى سوره و اثر سازنده آن در تربيت فرد و اجتماع است كه آنهم بدون فهم معنى و آمادگى براى عمل ممكن نيست.
در سورههاى برائت و انفال، صفوف مؤمنان راستين و منافقان و خطوط اصلى زندگى هر يك بهروشنى بيان شده و براى كسانى كه مرد عمل هستند نه سخن، راه را كاملًا روشن ساخته است.
بنابراين تلاوت آنها به ضميمه فهم محتوا و مجسّم كردن آن در
1) وسائلالشيعه، ج 6، ص 250
زندگى، اين اثر فوقالعاده را دارد و آنها كه به قرآن و آيات نورانيش همانند يك افسون مىنگرند در حقيقت از روح اين كتاب تربيتى و انسانساز بيگانهاند.
اهمّيّت نكات مختلفى كه در اين سوره به آن اشاره شده تا آن پايه است كه پيامبر صلى الله عليه و آله در حديثى فرمود: «سورههاى برائت و توحيد با هفتاد هزار صف از صفوف ملائكه بر من نازل شد و هركدام اهمّيّت اين دو سوره را سفارش مىكردند».(1)
1) مجمعالبيان، ج 5، ص 1، ذيل آيه مورد بحث
در روايتى از امام صادق عليه السلام مىخوانيم كه فرمود:
«مَن قَرَأَ سورَةَ يُونُسَ في كُلّ شَهرَينِ أو ثَلاثَةٍ لَم يَخَف عَلَيهِ أن يَكونَ مِنَ الجاهِلِينَ وَكانَ يَومَ القِيامَةِ مِنَالمُقَرَّبِينَ
؛ كسى كه سوره يونس را در هر دو يا سه ماه بخواند، بيم آن نمىرود كه از جاهلان و بىخبران باشد و روز قيامت از مقرّبان خواهد بود».(1)
اين بدان است كه آيات هشداردهنده و بيداركننده در اين سوره فراوان است و اگر با دقّت و تأمّل خوانده شود، تاريكى جهل را از روح آدمى برطرف مىسازد و اثر آن دستكم چند ماه در وجود او خواهد ماند و هرگاه علاوه بر درك و فهم محتواى سوره، به آن نيز عمل كند، بهيقين روز رستاخيز در زمره مقرّبان قرار خواهد گرفت.
1) تفسير نورالثقلين، ج 2، ص 290
درباره فضيلت اين سوره در حديثى پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمود:
«مَن قَرَأ هذِهِ السُّورَةَ اعطِىَ مِنَ الأجرِ وَالثَّوابِ بِعَدَدِ مَن صَدَّقَ هُوداً وَالأنبِياءَ عَلَيهِمُ السَّلامُ وَمَن كَذَّبَ بِهِم وَكانَ يَومَ القِيامَةِ فِى دَرَجَةِ الشُّهَداءِ وَحُوسِبَ حِساباً يَسيراً
؛ كسى كه اين سوره را بخواند، پاداش و ثوابى به تعداد كسانى كه به هود و ساير پيامبران ايمان آوردند و كسانى كه آنها را تكذيب كردند خواهد داشت و روز قيامت در مقام شهدا قرار مىگيرد و حساب آسانى خواهد داشت».(1)
روشن است كه تنها تلاوت خشك و خالى اين اثر را ندارد، بلكه تلاوت همراه با انديشه و سپس عمل است كه انسان را به مؤمنان پيشين نزديك و از منكران پيامبران دور مىسازد و بدينرو به تعداد هر يك از آنها پاداشى خواهد داشت و چون با شهيدان امّتهاى گذشته هم هدف خواهد بود، جاى تعجّب نيست كه در درجه آنان قرار گيرد و حسابى ساده و آسان داشته باشد.
از امام باقر عليه السلام روايت شده است كه فرمود: «كسى كه سوره هود
1) مجمعالبيان، ج 5، ص 239، آغاز سوره هود
را در هر جمعه قرائت كند، خداوند او را روز قيامت در زمره پيامبران مبعوث خواهد كرد و خطاهايى كه مرتكب شده، روز قيامت برشمرده نمىشود».(1)
و نيز از امام صادق عليه السلام در روايتى فرمود: «كسى كه اين سوره را بنويسد و با خود داشته باشد، خداوند نيروى فوقالعادهاى به او خواهد داد و كسى كه آن را به همراه داشته باشد و با دشمن بجنگد، بر او پيروز و غالب مىشود، تا آنجا كه هر كس او را ببيند از او مىترسد».(2)
گرچه افراد ظاهربين و راحتطلب از اين احاديث چنين برداشت مىكنند كه فقط همراه بودن خطّ و نقش قرآن با انسان براى رسيدن به اين هدفها بس است، ولى روشن است كه منظور آن است كه همچون يك دستورالعمل و برنامه زندگى همراه داشته باشد، پيوسته اين برنامه را بخواند و اجرا كند در اين صورت آن همه آثار را خواهد داشت، چه اينكه در اين سوره دستور استقامت، مبارزه با فساد، همبستگى در راه هدف، و بخشى از تجربيّات و تاريخ اقوام پيشين كه هر كدام از آنها يك درس پيروزى بر دشمن است وجود دارد.
در روايات اسلامى براى تلاوت اين سوره فضايل مختلفى ذكر شده است، از جمله در حديثى امام صادق عليه السلام فرمود:
«مَن قَرَأَ سورَةَ يُوسُفَ في كُلّ يَومٍ أو في كُلّ لَيلَةٍ بَعَثَهُ اللّهُ يَومَ القِيامَةِ وَجَمالُهُ مِثلُ جَمالِ يُوسُفَ وَلا يُصيبُهُ فَزَعٌ يَومَ القِيامَةِ وَكانَ مِن خِيارِ عِبادِ اللّهِ الصّالِحِينَ
؛ هر كس سوره يوسف را در هر روز يا هر شب بخواند، خداوند او را روز رستاخيز برمىانگيزد در حالى كه زيباييش همچون زيبايى يوسف است و روز قيامت هيچگونه ناراحتى به او نمىرسد و از بندگان صالح خدا خواهد بود».(1)
باز تكرار مىكنيم رواياتى كه در بيان فضيلت سورههاى قرآن آمده، بهمعنى خواندن سطحى بدون تفكّر و عمل نيست، بلكه تلاوتى است مقدّمه تفكّر و تفكّرى است سرآغاز عمل. و با توجّه به محتواى اين سوره روشن است كه اگر كسى برنامه زندگى خود را از آن بگيرد و در برابر طوفانهاى شديد شهوت، مال، جاه، مقام، خويشتندارى كند، تا آنجا كه سياهچال زندان را توأم با پاكدامنى بر
1) مجمعالبيان، ذيل آيه مورد بحث
قصر آلوده شاهان مقدّم دارد، چنين كسى زيبايى روح و جان او همانند زيبايى يوسف است و در قيامت كه هر چيز پنهانى آشكار مىشود، جمال خيرهكنندهاى پيدا خواهد كرد و در صف بندگان صالح خدا خواهد بود.
گفتنى است كه در چند حديث از تعليم دادن اين سوره به زنان نهى شده،(1)شايد به اين علّت كه آيات مربوط به همسر عزيز مصر و زنان هوسباز مصرى، با تمام عفّت بيانى كه در آن رعايت شده، براى برخى زنان ممكن است تحريككننده باشد، ولى بهعكس تأكيد شده سوره نور كه مشتمل بر آيات حجاب است به آنها تعليم شود.
البتّه روىهمرفته اسناد اين روايات چندان قابل اعتماد نيست.
به علاوه در برخى روايات عكس اين مطلب ديده مىشود و در آن، تشويق به تعليم اين سوره به خانوادهها شده است.(2)
از اين گذشته، دقّت در آيات اين سوره نشان مىدهد كه نهتنها هيچ نقطه منفى براى زنان در آن وجود ندارد، بلكه ماجراى زندگى آلوده همسر عزيز مصر درس عبرتى است براى كسانى كه گرفتار وسوسههاى شيطانى مىشوند.
در فضيلت اين سوره همين بس كه در حديثى از پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله نقل شده است كه فرمودند:
«مَن قَرَا سُورَةَ الرَّعدِ أُعطِيَ مِن الأَجْرِ عَشْرَ حَسَناتٍ بِعَدَدِ كُلّ سَحَابٍ مَضى وَكُلِّ سَحَابٍ يَكُونُ إلى يَوْمِ القِيَامَةِ وَكَانَ يَوْمَ القَيامَةِ مِنَ المُوفِينَ بِعَهْدِ اللّهِ تَعَالى
؛ هر كس سوره رعد را بخواند، به عدد هر قطعه ابرى كه در گذشته در آسمان بوده و يا در آينده خواهد بود، خداوند ده حسنه براى او مىنويسد و روز قيامت از كسانى خواهد بود كه به عهد الهى خود وفا كرده است».
(همانگونه كه كراراً گفتهايم، اين مقام والا از آن كسى است كه آن را بخواند و در آياتش بينديشد و به آن عمل كند).(1)
1) مجمعالبيان، آغاز سوره رعد
از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله روايت شده است كه فرمود:
«مَن قَرَأَ سورَةَ إبراهيمَ وَالحِجرِ اعطِىَ مِنَالأجرِ عَشرُ حَسَناتٍ بِعَدَدِ مَن عَبَدَ الأصنامَ وَبِعَدَدِ مَن لَم يَعبُدها
؛ كسى كه سوره ابراهيم و حِجر را بخواند، خداوند به تعداد هر يك از كسانى كه بت مىپرستيدند و آنها كه بت نمىپرستيدند، ده حسنه به او مىدهد».(1)
همانگونه كه بارها گفتهايم، پاداشهايى كه درباره تلاوت سورههاى قرآن وارد شده، پاداشى است در برابر خواندن توأم با انديشه و سپس عمل.
و چون در سورههاى ابراهيم و حِجر بحث از توحيد و شرك و شاخهها و فروع آن به ميان آمده، مسلّماً توجّه و عمل به محتواى آنها چنان فضيلتى را نيز در بر خواهد داشت، يعنى آدمى را به رنگ خود درمىآورَد و شايسته چنان مقام و پاداشى مىكند.
1) مجمعالبيان، در آغاز اين سوره
در برخى روايات از پيامبر صلى الله عليه و آله در فضيلت اين سوره نقل شده كه فرمود:
«مَن قَرَأها لَم يُحاسِبهُ اللّهُ تَعالى بِالنّعَمِ الَّتِى أنعَمَها عَلَيهِ في دارِ الدُّنيا
؛ كسى كه اين سوره را بخواند خداوند او را در برابر نعمتهايى كه در اين جهان به او بخشيده محاسبه نخواهد كرد».(1)
روشن است تلاوت اين آيات كه بخش مهمّى از نعمتهاى الهى را برشمرده، آنهم تلاوتى توأم با تفكّر و سپس تصميمگيرى و عمل و گام نهادن در طريق شكرگزارى، سبب مىشود كه هر نعمتى را درست در هدفى كه براى آن آفريده شده مصرف كنند و با چنين حالى ديگر چه محاسبهاى از او خواهند كشيد، مگر نعمت را بهجا مصرف ننموده است؟
1) مجمع البيان، ج 6، ص 347
از پيامبر صلى الله عليه و آله و امام صادق عليه السلام براى كسى كه اين سوره را بخواند پاداش فراوانى نقل شده است، از جمله در روايتى امام صادق عليه السلام فرمود:
«مَن قَرَأ سورَةَ بَنيإسرائيلَ في كُلّ لَيلَةِ الجُمُعَةِ لَم يَمُت حَتّى يُدرِكَ القائِمَ وَيَكُونَ مِن أصحابِهِ
؛ كسى كه سوره بنىاسرائيل را هر شب جمعه بخواند، از دنيا نخواهد رفت تا اينكه قائم را درك كند و از يارانش خواهد بود».(1)
بارها گفتهايم كه پاداشها و فضيلتهايى كه براى سورههاى قرآن بيان شده هرگز براى خواندن تنها نيست، بلكه خواندنى است كه توأم با تفكّر و انديشه و سپس الهام گرفتن براى عمل بوده باشد.
مخصوصاً در يكى از روايات مربوط به فضيلت اين سوره مىخوانيم:
«فَرَقَّ قَلبُهُ عِندَ ذِكرِ الوالِدَينِ
؛ كسى كه اين سوره را بخواند و هنگامى كه به توصيههاى خداوند در مورد پدر و مادر در اين سوره مىرسد عواطف او تحريك شود و احساس محبّت بيشتر نسبت به پدر و مادر كند»(2)داراى چنان پاداشى است.
بنابراين الفاظ قرآن هرچند بىشك محترم و پرارزش است، ولى اين الفاظ مقدّمهاى است براى معانى و آن مقدّمهاى است براى عمل.
به هر صورت مجموعه بحثهاى عقيدتى، اخلاقى و اجتماعى در اين سوره نسخه كاملى را تشكيل مىدهد براى ارتقا و تكامل بشر در زمينههاى مختلف.
جالب اينكه اين سوره با «تسبيح» خدا شروع مىشود و با «حمد و تكبير» او پايان مىگيرد.
تسبيح نشانهاى است براى پاكسازى و پيراستن از هرگونه عيب و نقص.
حمد نشانهاى است براى آراستن به صفات فضيلت و تكبير رمز پيشرفت و عظمت است.
در فضيلت اين سوره روايات بسيارى نقل شده كه اهمّيّت فوقالعاده محتواى آن را بيان مىكند، از جمله:
ياران عرض كردند: آرى.
فرمود: «آن سوره كهف است. هر كس آن را روز جمعه بخواند خداوند تا جمعه ديگر او را مىآمرزد».
و طبق روايتى او را از گناه حفظ مىكند ... و به او نورى مىبخشد كه به آسمان مىتابد و از فتنه دجّال محفوظ خواهد ماند.(1)
1) مجمعالبيان، ذيل آيه مورد بحث.
خواهد بود».(1)
بارها گفتهايم كه عظمت سورههاى قرآن، آثار معنوى و بركات اخلاقيش به سبب محتواى آن، يعنى ايمان و عمل به آن است.
و چون يكى از مهمترين بخشهاى اين سوره داستان قيام جمعى از جوانان باشخصيّت بر ضدّ طاغوت و دجّال زمان خود بود، قيامى كه جانشان را به خطر افكند و تا سرحدّ مرگ پيش رفتند، امّا خدا آنها را حفظ كرد. توجّه به اين واقعيّت مىتواند نور ايمان را در دلهاى آماده شعلهور سازد و او را در برابر گناهان و وسوسه دجّالان و حل شدن در محيط فاسد حفظ كند.
اوصاف تكاندهندهاى كه از مجازاتهاى دوزخ در آيات اين سوره به چشم مىخورد و نيز سرنوشت شومى كه در انتظار مستكبران است در آيات اين سوره انعكاس وسيع يافته، توجّه به علم بىپايان خدا كه در ضمن مثال جالبى در اين سوره بيان شده، همگى مىتواند اين اثر را تكميل كند. انسان را از فتنههاى شياطين حفظ كند، نور پاكى در قلب او بيفشاند و با شهدايش محشور سازد.
از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله روايت شده است: «هر كس اين سوره را بخواند به تعداد كسانى كه زكريّا را تصديق يا تكذيب كردند و نيز يحيى و مريم و عيسى و موسى و هارون و ابراهيم و اسحاق و يعقوب و اسماعيل، آرى به تعداد هر يك از آنها خداوند ده حسنه به او مىدهد.، همچنين به تعداد كسانى كه (بهدروغ و تهمت) براى خدا فرزندى قائل شدند و به تعداد كسانى كه فرزند قائل نشدند».(1)
در حقيقت اين حديث دعوت به تلاش و كوشش در دو خطّ مختلف مىكند: خطّ حمايت از پيامبران و پاكان و نيكان، خطّ مبارزه با مشركان و منحرفان و آلودگان، زيرا مىدانيم اين ثوابهاى بزرگ را به كسانى نمىدهند كه تنها الفاظ را بخوانند و عملى بر طبق آن انجام ندهند، بلكه اين الفاظ مقدّس مقدّمهاى است براى عمل.
در حديث ديگرى از امام صادق عليه السلام مىخوانيم كه فرمود: «هر كس مداومت بر خواندن اين سوره كند، از دنيا نخواهد رفت مگر
1) مجمعالبيان، ذيل آيه مورد بحث
اينكه خدا به بركت اين سوره او را از نظر جان و مال و فرزند بىنياز مىسازد».(1)
اين غنا و بىنيازى مسلّماً بازتابى است از جاى گرفتن محتواى سوره در درون جان انسان و انعكاسش در خلال اعمال، رفتار و گفتار او.
1) مجمعالبيان، ذيل آيه مورد بحث
روايات متعدّدى درباره عظمت و اهمّيّت اين سوره در منابع اسلامى وارد شده است.
در حديثى از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله مىخوانيم كه فرمود: «خداوند سوره طه و يس را پيش از آفرينش آدم دو هزار سال براى فرشتگان بازگو كرد، هنگامى كه فرشتگان اين بخش از قرآن را شنيدند گفتند:
«طُوبى لِامَّةٍ يَنزِلُ هذا عَلَيها وَطُوبى لِأجوافٍ تَحمِلُ هذا وَطُوبى لِألسُنٍ تُكَلّمُ بِهذا
؛ خوشا به حال امّتى كه اين سورهها بر آنها نازل مىشود، خوشا به دلهايى كه اين آيات را در خود مىپذيرد و خوشا به زبانهايى كه اين آيات بر آن جارى مىشود».(1)
در حديث ديگرى از امام صادق عليه السلام مىخوانيم كه فرمود:
«لا تَدعُوا قِرائَةَ سُورَةِ طه، فَإنَّ اللّهَ يُحِبُّها وَيُحِبُّ مَن قَرَأَها وَمَن أدمَنَ قِرائَتَها أعطاهُ اللّهُ يَومَ القِيامَةِ كِتابَهَ بِيَمِينِهِ وَلَم يُحاسِبهُ بِما عَمِلَ فِى الإسلامِ وَاعطِىَ فِىالآخِرَةِ مِنَالأجرِ حَتّى يَرضى
؛ تلاوت سوره طه را ترك نكنيد، زيرا خدا آن را دوست مىدارد و دوست مىدارد كسانى كه
1) مجمعالبيان، ج 7، ص 1
آن را تلاوت كنند. هر كه تلاوت آن را ادامه دهد خداوند روز قيامت نامه اعمالش را به دست راستش مىسپارد و آنچه را كه در اسلام انجام داده محاسبه نمىكند (بلكه) در آخرت آنقدر به او پاداش مىدهد كه راضى شود».(1)
در حديث ديگرى پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود:
«مَن قَرَأها اعطِىَ يَومَ القِيامَةِ ثَوابَ المُهاجِرِينَ وَالأنصارِ
؛ هر كه آن را بخواند روز رستاخيز ثواب مهاجران و انصار نصيبش خواهد شد».(2)
باز لازم مىدانيم اين حقيقت را تكرار كنيم كه اينهمه پاداشهاى عظيم كه براى تلاوت سورههاى قرآن از پيامبر صلى الله عليه و آله و ائمّه عليهم السلام به ما رسيده، هرگز مفهومش اين نيست كه تنها با تلاوت اينهمه نتيجه عايد انسان شود، بلكه منظور تلاوتى است كه مقدّمه انديشه باشد، انديشهاى كه آثارش در تمام اعمال و گفتار انسان متجلّى شود و اگر محتواى اجمالى اين سوره را در نظر بگيريم خواهيم ديد كه روايات فوق تناسب كاملى با محتواى اين سوره دارد.
از پيامبر اعظم صلى الله عليه و آله در فضيلت تلاوت اين سوره نقل شدهاست:
«مَن قَرَأَ سورَةَ الأنبِياءِ حاسَبَهُ اللّهُ حِساباً يَسيراً وَصافَحَهُ وَسَلَّمَ عَلَيهِ كُلُّ نَبِىٍّ ذُكِرَ اسمُهُ فِىالقُرآنِ
؛ هر كه سوره انبيا را بخواند خداوند حساب او را آسان مىكند (و روز قيامت در محاسبه اعمالش سختگيرى نخواهد كرد) و هر پيامبرى كه نام او در قرآن ذكر شده با او مصافحه كرده و بر او درود مىفرستد».(1)
و در حديثى از امام صادق عليه السلام فرمود:
«مَن قَرَأَ سورَةَ الأنبِياءِ حُبّاً لَها كانَ مِمَّن رافَقَ النَّبِيّينَ أجمَعينَ في جَنّاتِ النَّعيمِ وَكانَ مَهيباً في أعيُنِ النّاسِ فِىالحَياةِ الدُّنيا
؛ هر كس سوره انبياء را از روى عشق و علاقه بخواند، با همه پيامبران در باغهاى پرنعمت بهشت رفيق و همدم مىشد و در زندگى دنيا نيز در چشم مردم پرابّهت خواهد بود».(2)
جمله «حُبّاً لَها؛ از روى عشق و علاقه به اين سوره» در واقع كليدى است براى فهم معناى رواياتى كه در زمينه فضيلت
سورههاى قرآن به ما رسيده، يعنى هدف تنها تلاوت و خواندن الفاظ نيست، بلكه عشق به محتواست و مسلّماً عشق به محتوا بدون عمل معنى ندارد و اگر كسى ادّعايى كند كه من عاشق فلان سورهام، امّا عملش برضدّ مفاهيم آن باشد دروغ مىگويد.
بارها گفتهايم كه قرآن كتاب عقيده و عمل است و خواندن، مقدّمهاى است براى انديشيدن و آن مقدّمهاى براى ايمان و عمل.
در حديثى پيامبر گرامى اسلام صلى الله عليه و آله فرمود:
«مَن قَرَأَ سورَةَ الحَجّ اعطِىَ مِنَالأجرِ كَحَجَّةٍ حَجَّها وَعُمرَةٍ اعْتَمَرَها بِعَدَدِ مَن حَجَّ وَاعتَمَرَ فيما مَضى وَفيما بَقِىَ
؛ هر كه سوره حج را بخواند، خداوند پاداش حج و عمره را به او مىدهد به تعداد تمام كسانى كه در گذشته و آينده حج و عمره بهجا آورده يا خواهند آورد».(1)
بىشك اين ثواب و فضيلت عظيم تنها براى تلاوت لفظى نيست، تلاوتى است انديشهساز و انديشهاى است عملپرور.
در حقيقت كسى كه اين سوره و محتواى آن را از مبدأ و معاد گرفته، تا دستورهاى عبادى، اخلاقى و مسائل مربوط به جهاد و مبارزه با ستمگران، در اعماق جان خود قرار دهد و برنامه عملى خود سازد، پيوندى با تمام مؤمنان گذشته و آينده از نظر معنوى و روحانى پيدا مىكند؛ پيوندى كه او را در اعمال آنها شريك و آنها را نيز در اعمال او سهيم مىسازد، بىآنكه از پاداش آنان چيزى كاسته شود. و حلقه اتّصالى خواهد بود بين همه افراد باايمان در
1) مجمعالبيان، ج 7، ص 68، آغاز سوره حج
تمام قرون و اعصار.
و با اين اوصاف و شرايط، ثواب و پاداشى كه در حديث فوق آمده عجيب به نظر نمىرسد.
در روايات فضيلت بسيارى براى اين سوره بيان شده است.
در حديثى پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود:
«مَن قَرَأ سورَةَ المُؤمِنِينَ بَشَّرَتهُ المَلائِكَةُ يَومَ القِيامَةِ بِالرَّوحِ وَالرَّيحانِ وَما تَقِرُّ بِهِ عَينُهُ عِندَ نُزُولِ مَلَكِ المَوتِ
؛ هر كه سوره مؤمنون را تلاوت كند، فرشتگان در روز قيامت او را به روح و ريحان بشارت مىدهند و هنگامى كه فرشته مرگ براى قبض روح او مىآيد چنان بشارتى به او مىدهد كه چشمش روشن مىشود».(1)
و در روايتى امام صادق عليه السلام فرمود:
«مَن قَرَأَ سورَةَ المُؤمِنينَ خَتَمَ اللّهُ لَهُ بِالسَّعادَةِ إذا كانَ يُدمِنُ قِرائتَها في كُلّ جُمُعَةٍ وَكانَ مَنزِلُهُ فِىالفِردَوسِ الأعلى مَعَالنَّبِيّينَ وَالمُرسَلِينَ
؛ هر كه سوره مؤمنون را بخواند و در هر جمعه آن را ادامه دهد، خداوند پايان زندگى او را باسعادت قرار مىدهد و جايگاه او فردوس اعلى (بهشت برين) است، همراه پيامبران و رسولان».
تكرار اين معنى را ضرورى مىدانيم كه ذكر فضايل تلاوت
1) مجمعالبيان، ج 7، ص 98
سورهها هرگز بهمعنى خواندن خالى از انديشه، تصميم و عمل نيست كه اين كتاب آسمانى كتاب تربيت، انسانسازى و برنامههاى عملى است. و بهراستى چنانچه كسى برنامههاى عقيدتى و عملى خود را با محتواى اين سوره و حتّى چند آيه آغازين كه بيان صفات مؤمنان است تطبيق دهد، آنهمه افتخارات بايد نصيب او شود.
لذا در برخى روايات از پيامبر صلى الله عليه و آله نقل شده كه هنگام نزول آغاز اين سوره فرمود:
«لَقَد انزِلَ الَىَّ عَشرُ آياتٍ مَن أقامَهُنَّ دَخَلَ الجَنَّةَ
؛ دَه آيه بر من نازل شده كه هر كس آنها را برپا دارد وارد بهشت خواهد شد».(1)
تعبير به «أقام» (برپا دارد) به جاى «قرأ» (بخواند)، گوياى همان حقيقتى است كه در بالا اشاره كرديم كه هدف اصلى به كار بستن محتواى اين آيات در متن زندگى است، نه فقط خواندن.
1) روحالمعانى، ج 18، ص 2
در حديثى از پيامبر صلى الله عليه و آله مىخوانيم كه فرمو:
«مَن قَرَأ سورَةَ نُورٍ اعطِىَ مِنَالأجرِ عَشرَ حَسَناتٍ بِعَدَدِ كُلّ مُؤمِنٍ وَمُؤمِنَةٍ فيما مَضى وَفيما بَقِىَ
؛ كسى كه سوره نور را بخواند (و محتواى آن را در زندگى خود به كار بندد) خداوند به عدد هر زن و مرد باايمانى در گذشته و آينده، دَه حسنه بهعنوان پاداش به او خواهد داد».(1)
در حديث ديگرى از امام صادق عليه السلام مىخوانيم كه فرمود:
«حَصّنُوا أموالَكُم وَفُروجَكُم بِتِلاوَةِ سورَةِ النُّورِ وَحَصّنُوا بِها نِساءَكُم، فإنَّ مَن أدمَنَ قِراءَتَها في كُلّ يَومٍ أو في كُلّ لَيلَةٍ لَم يَزنِ أحَدٌ مِن أهلِ بَيتِهِ أبَداً حَتّى يَمُوتَ
؛ اموال خود را از تلف و دامان خود را از ننگ بىعفّتى حفظ كنيد با تلاوت سوره نور و زنانتان را در پرتو دستورهايش از انحرافات مصون داريد كه هر كه قرائت اين سوره را هر شب ادامه دهد، هرگز كسى از خانواده او تا پايان عمر گرفتار عمل منافى عفّت نخواهد شد».(2)
چنانكه در اين روايت آمده، هر كه بر آن مداومت كند خداوند او و فرزندانش را از آلودگى به زنا حفظ مىكند.
اين بدان است كه محتواى سوره «نور» دستورهاى مهمّى درباره مبارزه با انحرافات جنسى دارد:
دستور تسريع ازدواج مجرّدان.
دستور حجاب.
دستور ترك چشمچرانى و نگاههاى هوسآلود.
دستور ترك شايعهپراكنى و نسبتهاى ناروا.
و سرانجام دستور اجراى حدّ شرعى درباره زنان و مردان زناكار.
توجّه به محتواى سوره كه از طرق گوناگون و مؤثّر به مبارزه با عوامل انحراف از جادّه عفّت برخاسته، نكته اصلى حديث مزبور و همچنين مفهوم عملى آن را روشن مىسازد.
در حديثى از پيامبر صلى الله عليه و آله مىخوانيم كه فرمود:
«مَن قَرَأَ سورَةَ الفُرقانِ بُعِثَ يَومَ القِيامَةِ وَهُوَ يُؤمِنُ أنَّ السّاعَةَ آتِيَةٌ لا رَيبَ فيها وَأنَّ اللّهَ يَبعَثُ مَن فِىالقُبورِ
؛ كسى كه سوره فرقان را بخواند (و به محتواى آن بينديشد و در اعتقاد و عمل از آن الهام گيرد)، روز قيامت مبعوث مىشود در حالى كه در صف مؤمنان به رستاخيز است، كسانى كه يقين داشتند كه قيامت فرامىرسد و خداوند مردگان را به زندگى جديد بازمىگردانَد».(1)
در حديث ديگرى اسحاق بن عمّار از حضرت ابوالحسن موسى بن جعفر عليه السلام روايت كرده كه فرمود:
«لا تَدَع قِراءَةَ سورَةِ تَبارَكَ الَّذي نَزَّلَ الفُرقانَ عَلى عَبدِهِ فَإنَّ مَن قَرَأَها في كُلّ لَيلَةٍ لَم يُعَذّبهُ اللّهُ أبَداً وَلَم يُحاسِبهُ وَكانَ مَنزِلُهُ فِىالفِردَوسِ الأعلى
؛ تلاوت سوره تبارك (فرقان) را ترك مكن، چرا كه هر كس آن را در هر شب بخواند، خداوند هرگز او را عذاب نمىكند و مورد حساب قرار نمىدهد و جايگاهش در بهشت برين است».(2)
در اين سوره صفات بندگان خالص خدا شرح داده شده كه هر كس بهراستى آن را از جان و دل بخواند و صفات و اعمال خود را بر آن منطبق سازد جايگاهش فردوس اعلى است.
درباره اهمّيّت تلاوت اين سوره در حديثى از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله مىخوانيم كه فرمود:
«مَن قَرَأ سورَةَ الشُّعَراءِ كانَ لَهُ مِنَ الأجرِ عَشرُ حَسَناتٍ بِعَدَدِ مَن صَدَّقَ بِنوحٍ وَكَذَّبَ بِهِ وَهُودٍ وَشُعَيبٍ وَصالِحٍ وَابراهيمَ وَبِعَدَدِ مَن كَذَّبَ بِعيسى وَصَدَّقَ بِمُحَمَّدٍ صلى الله عليه و آله
؛ هر كه سوره شعرا را بخواند، به عدد كسانى كه نوح را تصديق يا تكذيب كردانده ده حسنه براى او خواهد بود و همچنين هود، شعيب، صالح و ابراهيم و به عدد همه كسانى كه تكذيب عيسى و تصديق محمّد صلى الله عليه و آله كردهاند».(1)
ناگفته روشن است كه اينهمه پاداش براى تلاوت منهاى انديشه و عمل نيست، بلكه قراين متعدّدى در روايات فضايل سورههاست كه نشان مىدهد منظور تلاوتى است كه مقدّمه تفكّر و سپس اراده و عمل باشد كه در گذشته به آن اشاره كردهايم.
اتّفاقاً تعبيرى كه در حديث مزبور آمده نيز مؤيّد همين مطلب است، زيرا استحقاق حسنات به تعداد تصديقكنندگان
1) مجمعالبيان، ج 7، ص 183، آغاز سوره شعراء
و تكذيبكنندگان انبيا به سبب قرار گرفتن در خطّ تصديقكنندگان و بيگانگى با خطّ تكذيبكنندگان است.
در حديثى از پيامبر گرامى اسلام صلى الله عليه و آله مىخوانيم كه فرمود:
«مَن قَرَأ طس سُلَيمانَ كانَ لَهُ مِنَ الأجرِ عَشرُ حَسَناتٍ بِعَدَدِ مَن صَدَّقَ بِسُلَيمانَ وَكَذَّبَ بِهِ وَهُودٍ وَشُعَيبٍ وَصالِحٍ وَابراهيمَ وَيَخرُجُ مِن قَبرِهِ وَهُوَ يُنادي لاإلهَإلّااللّهُ
؛ هر كه سوره طس سليمان (سوره نمل) را بخواند خداوند به تعداد كسانى كه سليمان را تصديق يا تكذيب كردند و همچنين هود، شعيب، صالح و ابراهيم عليهم السلام، ده حسنه به او مىدهد و هنگام رستاخيز كه از قبرش بيرون مىآيد، نداى لاإلهإلّااللّه سر مىدهد».(1)
هر چند در اين سوره سخن از موسى و سليمان و داوود و صالح و لوط است و سخنى از هود و شعيب و ابراهيم به ميان نيامده، ولى از اين جهت كه همه انبيا از نظر دعوت يكسانند، اين تعبير جاى تعجّب نيست.
در حديث ديگرى از امام صادق عليه السلام مىخوانيم: «هر كه طواسين ثلاث (سورههاى شعراء، نمل، قصص كه با طس شروع شدهاند) را
1) مجمعالبيان، ج 7، ص 209، آغاز سوره نمل
در شب جمعه بخواند از اولياءاللّه خواهد بود و در جوار او و سايه لطف و حمايتش قرار مىگيرد».(1)
1) ثواب الاعمال، به نقل از نورالثقلين، ج 4، ص 74
در حديثى پيامبر اعظم صلى الله عليه و آله فرمود:
«وَمَن قَرَأ طسم القَصص اعطِىَ مِنَالأجرِ عَشرُ حَسَناتٍ بِعَدَدِ مَن صَدَّقَ بِمُوسى وَكَذَّبَ بِهِ وَلَم يَبقَ مَلَكٌ فِىالسَّماواتِ وَالارضِ الّا شَهِدَ لَهُ يَومَ القِيامَةِ انَّهُ كانَ صادِقاً
؛ هر كه سوره قصص را بخواند به تعداد هر يك از كسانى كه موسى را تصديق يا تكذيب كردند دَه حسنه به او داده خواهد شد و فرشتهاى در آسمانها و زمين نيست، جز آنكه روز قيامت بر صدق او گواهى مىدهد».(1)
در حديث ديگرى از امام صادق عليه السلام آمده است: «هر كه طواسينِ ثلاث (سورههاى قصص، نمل، شعراء) را در شب جمعه بخواند از دوستان خدا و در جوار او و در كنف حمايت او قرار خواهد گرفت و در دنيا هرگز فقر و ناامنى و ناراحتى شديد پيدا نخواهد كرد و در آخرت خداوند آنقدر از مواهب خود به او مىبخشد كه راضى شود و برتر از راضى بودن».(2)
بديهى است اينهمه پاداش از آنِ كسانى است كه با خواندن اين سوره در صف موسى عليه السلام و مؤمنان راستين و در خطّ مبارزه با «فرعون» ها و «قارون» ها قرار گيرند، در مشكلات در برابر دشمن زانو نزنند و ذلّت تسليم را بر خود هموار نكنند كه اينهمه موهبت را ارزان به كسى نمىدهند، بلكه مخصوص كسانى است كه مىخوانند و مىانديشند و برنامه عمل خويش قرار مىدهند.
از پيامبر گرامى اسلام صلى الله عليه و آله روايت شده است كه فرمود:
«وَمَن قَرَأ سورَةَ العَنكَبوتِ كانَ لَهُ مِنَ الأجرِ عَشرُ حَسَناتٍ بِعَدَدِ كُلّ المُؤمِنِينَ وَالمُنافِقينَ
؛ هر كه سوره عنكبوت را بخواند، به تعداد تمام مؤمنان و منافقان، دَه حسنه براى او نوشته مىشود».(1)
مخصوصاً درباره تلاوت سوره عنكبوت و روم در شب بيست و سوم ماه رمضان، فضيلت فوقالعادهاى وارد شده است تا آنجا كه در حديثى امام صادق عليه السلام فرمود:
«مَن قَرَأَ سورَةَ العَنكَبُوتِ وَالرُّومِ في شَهرِ رَمَضانَ لَيلَةَ ثَلاثٍ وَعِشرِينَ فَهُوَ وَاللّهِ مِن أهلِ الجَنَّةِ لا أستَثني فيهِ أبَداً وَلا أخافُ أن يَكتُبَ اللّهُ عَلَىَّ في يَميني إثماً وَإنَّ لِهاتَينِ السُّورَتَينِ مِنَ اللّهِ مَكاناً
؛ هر كه سورههاى عنكبوت و روم را در شب بيست و سوم ماه رمضان تلاوت كند، به خدا سوگند اهل بهشت است و من هيچكس را از اين موضوع استثنا نمىكنم و نمىترسم كه خداوند در اين سوگند قاطع من گناهى بر من بنويسد و مسلّماً اين دو سوره در پيشگاه خدا بسيار ارج دارد».(2)
بىشك محتواى پربار اين دو سوره و درسهاى مهمّ توحيدى آن و برنامههاى سازنده عملى كه در آن ارائه شده، كافى است هر انسانى را كه اهل انديشه و الهام و عمل باشد، به بهشت جاويدان سوق دهد.
بلكه شايد اگر تنها از نخستين آيه سوره عنكبوت الهام بگيريم، مشمول سوگند امام صادق عليه السلام شويم، همان آيهاى كه موضوع امتحان عمومى انسانها را مطرح كرده و مىگويد: همه بدون استثنا در بوته آزمايش قرار مىگيرند تا سيهروى شوند آنانكه غش دارند.
چگونه ممكن است انسان اين آزمون عظيم را كاملًا باور داشته باشد و خود را براى آن آماده نسازد و اهل تقوا نگردد؟
علاوه بر حديثى كه در فضيلت سوره عنكبوت به آن اشاره كرديم، در روايتى پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود:
«وَمَن قَرَأها كانَ لَهُ مِنَالأجرِ عَشرُ حَسَناتٍ بِعَدَدِ كُلّ مَلَكٍ سَبَّحَ لِلّهِ ما بَينَ السَّماءِ وَالأرضِ وَأدرَكَ ما ضَيَّعَ في يَومِهِ وَلَيلَتِهِ
؛ هر كه سوره روم را بخواند، به تعداد هر فرشتهاى كه در ميان آسمان و زمين تسبيح خدا مىگويد دَه حسنه پاداش خواهد داشت و آنچه را در روز و شب از دست داده جبران خواهد كرد».(1)
بديهى است كسى كه محتواى اين سوره را كه سراسر درس توحيد خدا و دادگاه بزرگ قيامت است، در روح و جان خود جاى دهد و مراقبت پروردگار را در هر لحظه در خود ببيند و روز جزا و محكمه عدل الهى را مسلّم بداند، تقواى الهى چنان قلبش را پر مىكند كه شايسته چنين پاداشى بزرگ است.
1) مجمعالبيان، ج 8، ص 294، آغاز سوره روم
روايات متعدّدى در فضيلت قرائت اين سوره از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و ائمّه عليهم السلام نقل شده، از جمله در حديثى پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود:
«مَن قَرَأ سورَةَ لُقمانَ كانَ لُقمانُ لَهُ رَفيقاً يَومَ القِيامَةِ وَاعطِىَ مِنَالحَسَناتِ عَشراً بِعَدَدِ مَن عَمِلَ بِالمَعروفِ وَعَمِلَ بِالمُنكَرِ
؛ هر كه سوره لقمان را بخواند لقمان در قيامت رفيق و دوست اوست و به تعداد كسانى كه كار نيك يا بد انجام دادهاند (به حكم امر بهمعروف و نهى از منكر در برابر آنها) دَه حسنه به او داده مىشود».(1)
و در حديث ديگرى امام باقر عليه السلام فرمود:
«مَن قَرَأ سورَةَ لُقمانَ في كُلّ لَيلَةٍ وَكَّلَ اللّهُ بِهِ في لَيلَتِهِ ثَلاثِينَ مَلَكاً يَحفَظونَهُ مِن إبليسَ وَجُنودِهِ حَتّى يُصبِحَ فَإن قَرَأها بِالنَّهارِ لَم يَزالوا يَحفَظونَهُ مِن إبلِيسَ وَجُنودِهِ حَتّى يُمسِىَ
؛ هر كه سوره لقمان را در شب بخواند، خداوند سى فرشته را مأمور حفظ او تا به صبح در برابر شيطان و لشكرش مىكند و اگر در روز بخواند اين سى فرشته او را تا غروب از ابليس و لشكرش حفاظت مىكنند».(2)
بارها گفتهايم و باز مىگوييم كه اينهمه فضيلت، ثواب و افتخار براى خواندن يك سوره قرآن، بدان است كه تلاوت مقدّمه انديشه و فكر و آن نيز مقدّمه عمل است و تنها با لقلقه لسان نبايد اينهمه فضيلت را انتظار داشت.
در حديثى پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود:
«وَمَن قَرَأ الم تَنزيلَ وَتَبارَكَ الَّذِى بِيَدِهِ الْمُلْكُ، فَكَأَنَّما أحيا لَيلَةَ القَدرِ
؛ هر كه سوره المتنزيل و تبارك را بخواند مانند آن است كه شب قدر را احيا گرفته».(1)
و در روايتى امام صادق عليه السلام فرمود:
«مَن قَرَأَ سورَةَ السَّجدَةِ في كُلّ لَيلَةِ جُمُعَةٍ أعطاهُ اللّهُ كِتابَهُ بِيَمِينِهِ وَلَم يُحاسِبهُ بِما كانَ مِنهُ وَكانَ مِن رُفَقاءِ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه و آله وَأهلِ بَيتِهِ
؛ هر كه سوره سجده را در هر شب جمعه بخواند خداوند نامه اعمالش را به دست راست او مىدهد و گذشتهاش را مىبخشايد و از دوستان محمّد صلى الله عليه و آله و اهلبيتش عليهم السلام خواهد بود».(2)
در اين سوره چون بحثهاى گستردهاى از مبدأ و معاد و مجازاتهاى مجرمان در روز رستاخيز و درسهاى هشداردهندهاى مربوط به مؤمنان و كافران آمده است، بىشك تلاوت آن- البتّه تلاوتى كه سرچشمه انديشه و انديشهاى كه مبدأ
تصميمگيرى و حركت بوده باشد- مىتواند چنان انسان را بسازد كه مشمول اينهمه فضيلت و افتخار شود و اثر بيداركنندهاش همچون احياى شب قدر و نتيجهاش قرار گرفتن در صف اصحاباليمين و رسيدن به افتخار دوستى پيامبر و آلش عليهم السلام گردد.
در فضيلت اين سوره در حديثى پيامبر گرامى اسلام صلى الله عليه و آله فرمود:
«مَن قَرَأَ سورَةَ الأحزابِ وَعَلَّمَها أهلَهُ
...
اعطِىَ الأمانَ مِن عَذابِ القَبرِ
؛ كسى كه سوره احزاب را تلاوت كند و به خانواده خود تعليم دهد ...
از عذاب قبر در امان خواهد بود».(1)
و در حديثى از امام صادق عليه السلام مىخوانيم كه فرمود:
«مَن كانَ كَثيرَ القِراءَةِ لِسورَةِ الأحزابِ كانَ يَومَ القِيامَةِ في جِوارِ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه و آله وَآلِهِ وَأزواجِهِ
؛ هر كه سوره احزاب را بسيار تلاوت كند، روز قيامت در جوار پيامبر صلى الله عليه و آله و خاندان او خواهد بود».(2)
كراراً گفتهايم كه اينگونه فضايل و افتخارات تنها با تلاوت بىروح و عارى از هرنوع انديشه و عمل به دست نمىآيد، تلاوتى لازم است كه مبدأ انديشه و انديشهاى كه افق فكر انسان را چنان روشن سازد كه پرتوش در اعمال او ظاهر شود.
در روايات اسلامى درباره اهمّيّت اين سوره و تلاوت آن تعبيرات جالبى ديده مىشود، از جمله در حديثى از پيامبر اعظم صلى الله عليه و آله مىخوانيم كه فرمود:
«مَن قَرَأَ سورَةَ سَبَإٍ لَم يَبقَ نَبِىٌّ وَلا رَسولٌ إلّا كانَ لَهُ يَومَ القِيامَةِ رَفيقاً وَمُصافِحاً
؛ هر كه سوره سبأ را بخواند، در قيامت تمام انبيا و رسولان رفيق و همنشين او خواهند بود و همگى با او مصافحه مىكنند».(1)
در حديث ديگرى از امام صادق عليه السلام نقل شده است كه فرمود:
«مَن قَرَأَ الحَمدَينِ جَميعاً سَبَإٍ وَفاطِرٍ في لَيلَةٍ لَم يَزَل لَيلَتُهُ في حِفظِ اللّهِ تَعالى وَكِلاءَتِهِ فَإن قَرَأَهُما في نَهارِهِ لَم يُصِبهُ في نَهارِهِ مَكروهٌ وَاعطِىَ مِن خَيرِ الدُّنيا وَخَيرِ الآخِرَةِ ما لَم يَخطُر عَلى قَلبِهِ وَلَم يَبلُغ مُناهُ
؛ هر كس دو سورهاى را كه با حمد آغاز مىشود (سورههاى سبأ و فاطر) در يك شب بخواند، تمام آن شب را در حفظ و حراست الهى خواهد بود و اگر آن دو را در روز بخواند، هيچ مكروهى به او نمىرسد و آنقدر از خير دنيا و آخرت به او داده مىشود كه هرگز به قلبش
1) مجمعالبيان، ج 8، ص 375، آغاز سوره سبا
خطور نكرده و فكر و آرزويش به آن نرسيده است».(1)
همانگونه كه در آغاز هر سورهاى يادآور شدهايم، مسلّماً اين پاداشهاى عظيم نصيب كسانى نمىشود كه تنها به خواندن و لقلقه زبان قناعت كنند، بلكه خواندن بايد مقدّمهاى باشد براى انديشيدن كه آن نيز انگيزه عمل است.
مثلًا كسى كه اين سوره را مىخواند از اين نكته آگاه مىشود كه قوم سبأ بر اثر كفران نعمتهاى بىحساب الهى چنان زندگانيشان در هم كوبيده شد كه عبرت همگان گشتند و سرنوشت آنها ضربالمثلى براى جهانيان شد. چنين انسانى به شكر نعمت، شكرى آميخته با جنبههاى عملى مىپردازد و شاكران نعمت خداوند در حفظ و امان او خواهند بود.
در اين زمينه شرح بيشترى در فضيلت سوره نور آورديم.
1) مجمعالبيان، ج 8، ص 375، آغاز سوره سبا
در حديثى پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود:
«مَن قَرَأَ سورَةَ المَلائِكَةِ دَعَتهُ يَومَ القِيامَةِ ثَلاثَةُ أبوابٍ مِنَالجَنَّةِ أنِ ادخُل مِن أىّ الأبوابِ شِئتَ
؛ هر كس سوره فاطر را بخواند، روز قيامت سه در از درهاى بهشت او را بهسوى خود دعوت مىكند كه از هر كدام مىخواهى وارد شو!»(1)
با توجّه به اينكه مىدانيم درهاى بهشت همان عقايد و اعمال صالحى است كه سبب وصول به بهشت مىشود، چنانكه در برخى روايات درى بهعنوان «بابالمجاهدين» يا مانند آن ذكر شده، ممكن است اين روايت اشاره به ابواب سهگانه اعتقاد به توحيد، معاد، رسالت پيامبر صلى الله عليه و آله باشد.
در حديث ديگرى از امام صادق عليه السلام مىخوانيم كه فرمود: «دو سوره قرآن مجيد (پشت سر هم قرار دارد؛ سورههاى) سبأ و فاطر كه با «الحمدللّه» آغاز مىشود، هر كس آنها را در شب بخواند، خداوند او را در كنف حمايت خود حفظ مىكند و هر كس در روز بخواند، ناراحتى به او نمىرسد و آنقدر خداوند خير دنيا و آخرت
1) مجمعالبيان، آغاز سوره فاطر
به او مىبخشد كه بر قلب كسى خطور نكرده و آرزوى كسى به آن نرسيده است».(1)
چنانكه قبلًا هم گفتهايم، قرآن برنامه عمل است و تلاوت آن سرآغاز تفكّر و ايمان و آن نيز وسيلهاى است براى عمل به محتواى آن و اينهمه پاداشهاى عظيم نيز از همينجا و با همين شرايط تحقّق مىيابد.
1) ثواب الاعمال، طبق نقل تفسير نورالثقلين، ج 4، ص 345
سوره «يس» به گواهى احاديث، يكى از مهمترين سورههاى قرآن است، بهگونهاى كه در احاديث «قلب قرآن» نام گرفته است.
در حديثى از پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله مىخوانيم كه فرمود:
«إنَّ لِكُلّ شَيءٍ قَلباً وَإنَّ قَلبَ القُرآنِ يس
؛ هر چيزى قلب دارد و قلب قرآن يس است».(1)
در حديثى از امام صادق عليه السلام نيز همين معنى آمده است و در ذيل آن مىافزايد:
«مَن قَرَأَها قَبلَ أن يَنامَ أو في نَهارِهِ قَبلَ أن يُمسِىَ كانَ في نَهارِهِ مِنَالمَحفوظينَ وَالمَرزوقينَ حَتّى يُمسِىَ وَمَن قَرَأَها في لَيلِهِ قَبلَ أن يَنامَ وَكَّلَ اللّهُ بِهِ مِائَةَ ألفِ مَلَكٍ يَحفَظونَهُ مِن كُلّ شَيطانٍ رَجيمٍ وَمِن كُلّ آفَةٍ
؛ هر كس آن را قبل از خواب، يا در روز پيش از غروب بخواند، در تمام طول روز محفوظ و پرروزى خواهد بود، تا اينكه غروب شود و هر كس آن را در شب پيش از خفتن بخواند، خداوند هزار فرشته را بر او مأمور مىكند كه وى را از هر شيطان راندهشده و هر آفتى حفظ كنند». و به دنبال آن فضايل مهمّ ديگرى نيز بيان
1) مجمعالبيان، آغاز سوره يس
مىفرمايد.(1)
و در حديث ديگرى از پيامبر صلى الله عليه و آله مىخوانيم كه فرمود:
«سورَةُ يس تُدعى فِىالتَّوراةِ المُعِمَّةُ قيلَ وَ ما المُعِمَّةُ؟ قالَ تَعُمُّ صاحِبَها خَيرَ الدُّنيا وَالآخِرَةِ
؛ سوره يس در تورات عموميّتآفرين ناميده شده، پرسيدند: از چه رو به آن «عموميّتآفرين» گفته مىشود؟ فرمود:
زيرا كسى كه همدم و همنشين اين سوره باشد او را مشمول تمام خير دنيا و آخرت مىكند».(2)
روايات ديگرى نيز در اين زمينه در كتابهاى شيعه و اهلسنّت آمده است.
به اين ترتيب بايد اعتراف كرد كه شايد كمتر سورهاى در قرآن مجيد داراى اينهمه فضيلت بوده باشد.
و همانگونه كه بارها گفتهايم، اين فضيلت براى كسانى نيست كه تنها الفاظ آن را بخوانند و مفاهيم آن را به طاق نسيان زنند، بلكه اين عظمت به سبب محتواى عظيم اين سوره است؛ محتوايى بيدارگر، ايمانبخش، مسؤوليّتآفرين و تقوازا كه وقتى انسان در آن بينديشد و اين انديشه در اعمال او پرتوافكن شود، خير دنيا و آخرت را براى او به ارمغان مىآورَد.
فىالمثل در آيه 60 اين سوره سخن از پيمانى به ميان مىآورد كه خداوند از تمام فرزندان آدم گرفته كه شيطان را پرستش نكنند
چون شيطان دشمن آشكارى است: أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يَا بَنِى آدَمَ أَنْ لَا تَعْبُدُوا الشَّيْطَانَ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ.
روشن است كه هرگاه انسان به اين پيمان الهى پايبند باشد، همانگونه كه در احاديث مزبور آمده، از هر شيطان راندهشدهاى در امان خواهد بود، ولى اگر اين آيه را سرسرى بخواند و در عمل از دوستان مخلص و ياران وفادار شيطان باشد، نمىتواند به اين افتخار بزرگ نايل شود، همچنين درباره فرد فرد آيات و كلمات اين سوره بايد اين محاسبه را انجام داد.
در حديثى از پيامبر گرامى اسلام صلى الله عليه و آله مىخوانيم كه فرمود:
«مَن قَرَأ سورَةَ وَالصَّافاتِ اعطِىَ مِنَالأجرِ عَشرُ حَسَناتٍ بِعَدَدِ كُلّ جِنّ وَشَيطانٍ وَتَباعَدَت عَنهُ مَرَدَةُ الشَّياطِينِ وَبَرَءَ مِنَالشّركِ وَشَهِدَ لَهُ حافِظاهُ يَومَ القِيامَةِ إِنَّهُ كانَ مُؤمِناً بِالمُرسَلينَ
؛ كسى كه سوره صافّات را بخواند، به تعداد هر جنّ و شيطان ده حسنه به او داده مىشود، شياطين متمرّد از او فاصله مىگيرند و از شرك پاك مىشود و دو فرشتهاى كه مأمور حفظ او هستند، روز قيامت درباره او شهادت مىدهند كه به رسولان خداوند ايمان داشته است».(1)
و در حديثى امام صادق عليه السلام فرمود:
«مَن قَرَأ سورَةَ الصَّافاتِ في كُلّ يَومِ جُمُعَةٍ لَم يَزَل مَحفوظاً مِن كُلّ آفَةٍ مَدفوعاً عَنهُ كُلُّ بَلِيَّةٍ في حَياتِهِ الدُّنيا مَرزوقاً فِىالدُّنيا بِأوسَعِ ما يَكُونُ مِنَالرّزقِ وَلَم يُصِبهُ اللّهُ في مالِهِ وَلا وُلدِهِ وَلا بَدَنِهِ بِسُوءٍ مِن شَيطانٍ رَجيمٍ وَلا جَبّارٍ عَنيدٍ وَإن ماتَ في يَومِهِ أو لَيلَتِهِ بَعَثَهُ اللّهُ شَهيداً وَأماتَهُ شَهيداً وَأدخَلَهُ الجَنَّةَ مَعَالشُّهَداءِ في دَرَجَةٍ مِنَالجَنَّةِ
؛ كسى كه سوره صافّات را در هر روز جمعه بخواند، از هر
1) مجمعالبيان، آغاز سوره صافات
آفتى محفوظ مىماند و هر بلايى در زندگى دنيا از او دفع مىشود، خداوند وسيعترين روزى را در اختيارش مىگذارد و او را در مال، فرزندان و بدن گرفتار زيانهاى شيطان رجيم و گردنكشان عنود نمىسازد و اگر در آن روز و شب از دنيا برود، خداوند او را شهيد برمىانگيزد و شهيد مىميراند و او را در بهشت با شهدا همدرجه مىسازد».(1)
با توجّه به محتواى اين سوره، علّت اينهمه ثوابهاى عظيم براى تلاوت آن روشن مىشود، زيرا مىدانيم كه هدف از تلاوت انديشه، سپس اعتقاد و بعد از آن عمل است و بىشك هر كه اين سوره را با اين كيفيّت تلاوت كند، هم از شرّ شياطين محفوظ خواهد ماند، هم از شرك پاك مىشود، هم با داشتن اعتقاد صحيح و محكم و اعمال صالح و پند آموختن از سرگذشت انبيا و اقوام پيشين، در زمره شهيدان قرار خواهد گرفت.
1) مجمعالبيان، آغاز سوره صافات
در فضيلت اين سوره كه به سبب آغاز آن «ص» نام گرفته، در روايتى از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله مىخوانيم كه فرمود:
«مَن قَرَأ سورَةَ «ص» اعطِىَ مِنَالاجرِ بِوَزنِ كُلّ جَبَلٍ سَخَّرَهُ اللّهُ لِداوُدَ حَسَناتٌ وَعَصَمَهُ اللّهُ أن يُصِرَّ عَلى ذَنبٍ صَغيراً او كَبيراً
؛ كسى كه سوره «ص» را بخواند، به اندازه هر كوهى كه خدا مسخّر داوود فرموده بود حسنه به او مىدهد و از آلوده شدن و اصرار بر گناه كوچك و بزرگ حفظ مىكند».(1)
و در حديثى امام باقر عليه السلام فرمود:
«مَن قَرَأَ سورَةَ «ص» في لَيلَةِ الجُمُعَةِ اعطِىَ مِن خَيرِ الدُّنيا وَالآخِرَةِ ما لَم يُعطَ أحَدٌ مِنَ النَّاسِ إلّانَبِىٌّ مُرسَلٌ أو مَلَكٌ مُقَرَّبٌ وَأدخَلَهُ اللّهُ الجَنَّةَ وَكُلَّ مَن أحَبَّ مِن أهلِ بَيتِهِ حَتّى خادِمَهُ الَّذي يَخدُمُهُ
؛ كسى كه سوره «ص» را در شب جمعه بخواند، از خير دنيا و آخرت آنقدر (از سوى خداوند) به او بخشيده مىشود كه به هيچكس داده نشده، جز پيامبران مرسَل و فرشتگان مقرّب و خدا او و كسانى از خانوادهاش را كه به آنها علاقه دارد،
1) مجمعالبيان، ج 8، ص 463، آغاز سوره ص
وارد بهشت مىكند، حتّى خدمتگذارى كه به او خدمت مىكرده».(1)
هرگاه محتواى اين سوره را در كنار اين پاداشها ببينيم، پيوند و ارتباط اين پاداشها با آن تعليمات روشن مىشود و بار ديگر تأكيدى است بر اين حقيقت كه منظور، تلاوت خشك و بىروح نيست، بلكه تلاوتى است انديشهبرانگيز و تصميمآفرين، انديشه و تصميمى كه انگيزه عمل شود و محتواى سوره را در زندگى انسان منعكس سازد.
1) مجمعالبيان، ج 8، ص 463، آغاز سوره ص
در احاديث اهمّيّت فوقالعادهاى به تلاوت اين سوره داده شده، از جمله در حديثى از پيامبر اعظم صلى الله عليه و آله مىخوانيم كه فرمود:
«مَن قَرَأَ سُورَةَ الزُّمَرِ لَم يَقطَعِ اللّهُ رَجاهُ وَأعطاهُ ثَوابَ الخائِفِينَ الَّذينَ خافوا اللّهَ تَعالى
؛ كسى كه سوره زمر را قرائت كند، خداوند اميدش را (از رحمت خود) قطع نخواهد كرد و پاداش كسانى را كه از خدا مىترسند به او عطا مىكند».(1)
و در حديثى امام صادق عليه السلام فرمود:
«مَن قَرَأَ سورَةَ الزُّمَرِ أعطاهُ اللّهُ مِن شَرَفِ الدُّنيا وَالآخِرَةِ وَأَعَزَّهُ بِلا مالٍ وَلا عَشيرَةٍ حَتّى يَهابَهُ مَن يَراهُ وَحَرَّمَ جَسَدَهُ عَلَى النّارِ
؛ كسى كه سوره زمر را تلاوت كند، خداوند شرف دنيا و آخرت به او مىدهد و بدون داشتن مال و قبيله، قدرت و عزّت به او مىبخشد آنچنان كه هر كس او را ببيند از او حساب مىبرد، و بدن او را نيز بر آتش دوزخ حرام مىكند».(2)
فضيلت سوره ى قرآن برگرفته از تفسير نمونه ؛ ص87
ايسه فضيلتهاى فوق با محتواى اين سوره در زمينه خوف
از پروردگار و اميد به رحمت او و اخلاص در عبوديّت و تسليم مطلق در برابر ذات پاك حق، بهخوبى نشان مىدهد كه اين پاداشها از آنِ كسانى است كه تلاوت را مقدّمهاى براى انديشه و انديشه را وسيلهاى براى ايمان و عمل قرار مىدهند. به بيان ديگر، محتواى اين سوره در درون جانشان جاى مىگيرد و تجلّى آن در تمام زندگيشان نمايان مىشود. آرى چنين كسانى درخور چنان پاداش عظيم و رحمت وسيع پروردگارند.
در روايات فضايل بسيارى براى سورههاى «حم» عموماً و سوره «غافر» خصوصاً نقل شده است.
درباره سورههاى «حم»، پيامبر صلى الله عليه و آله در حديثى فرمود:
«الحَوامِيمُ تاجُ القُرآنِ
؛ سورههاى (هفتگانه) «حم» تاج قرآن است».(1)
ابن عبّاس نيز سخنى دارد كه احتمالًا آن را از پيامبر صلى الله عليه و آله يا على عليه السلام شنيده، مىگويد:
«لِكُلّ شَيءٍ لُبابٌ وَلُبابُ القُرآنِ الحَوامِيمُ
؛ هر چيزى مغزى دارد و مغز قرآن سورههاى حاميم است».(2)
و در حديثى امام صادق عليه السلام فرمود:
«الحَوامِيمُ رَيحانُ القُرآنِ فَإذا قَرَأتُمُوها فَاحْمَدُوا اللّهَ وَاشكُرُوهُ بِحِفظِها وَتِلاوَتِها وَإنَّ العَبدَ لَيَقُومُ يَقرَأُ الحَوامِيمَ فَيَخرُجُ مِن فِيهِ أطيَبُ مِنَ المُسكِ الاذفَرِ وَالعَنبَرِ وَإنَّ اللّهَ لَيَرحَمُ بِالنَّهارِ تاليها وَقارِئها وَيَرحَمُ جيرانَهُ وَأصدِقائَهُ وَمَعارِفَهُ وَكُلَّ حَميمٍ أو قَريبٍ لَهُ وَإنَّهُ فِىالقِيامَةِ يَستَغفِرُ لَهُ العَرشُ وَالكُرسِىُّ وَمَلائِكَةُ اللّهِ المُقَرَّبُونَ
؛ سورههاى حاميم گلهاى قرآن است هنگامى كه آنها را
تلاوت مىكنيد خدا را سپاس گوييد و با حفظ و تلاوت اين سورهها او را شكر گزاريد. هر بندهاى كه از خواب برخيزد و سورههاى حاميم بخواند از دهانش (روز قيامت) بوى عطر دلانگيزى بهتر از مشك و عنبر خارج مىشود و خداوند خواننده اين سورهها را رحمت مىكند و نيز همسايگان و دوستان و آشنايان و تمام ياران نزديك و دور او را مشمول رحمت خويش قرار مىدهد و روز قيامت عرش و كرسى و فرشتگان مقرّب خدا براى او استغفار مىكنند».(1)
در حديث ديگرى از پيامبر صلى الله عليه و آله مىخوانيم:
«الحَواميمُ سَبعٌ وَأبوابُ جَهَنَّمَ سَبعٌ تَجِىءُ كُلُّ حامِيمٍ مِنها فَتَقِفُ عَلى بابٍ مِن هذِهِ الابوابِ تَقولُ اللّهُمَّ لا تُدخِل مِن هذَا البابِ مَن كانَ يُؤمِنُ بِى وَيَقرَأُني
؛ سورههاى حاميم هفت سورهاند و درهاى جهنّم نيز هفت در است، هر يك از «حاميم» ها مىآيد و در مقابل يكى از اين درها مىايستد و مىگويد خداوندا، كسى را كه به من ايمان آورده و مرا خوانده از اين در وارد مكن!»(2)
و در خصوص سوره غافر، در حديثى پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود:
«مَن قَرَأَ سُورَةَ حم المُؤمِنَ لَم يَبقَ رُوحُ نَبِىّ وَلا صَديقٍ وَ لا مُؤمِنٍ إلّاصَلُّوا عَلَيهِ وَاستَغفِرُوا لَهُ
؛ هر كس سوره حاميم مؤمن را بخواند، همه ارواح انبيا وصدّيقان ومؤمنان بر او درود مىفرستند وبراى اواستغفار مىكنند».(3)
روشن است كه اين فضايل بزرگ پيوندى با آن محتواى برجسته دارد، محتوايى كه هرگاه در زندگى انسان در بعد «اعتقادى» و «عملى» او انعكاس يابد، بدون شك مستحقّ اين فضايل عظيم است و اگر در اين روايات سخن از تلاوت به ميان آمده، منظور تلاوتى است كه مقدّمهاى براى ايمان و عمل باشد.
تعبير پرمعنايى كه در يكى از روايات نبوى وارد شده و مىگويد:
هركس «حم» را بخواند و به آن ايمان داشته باشد، شاهد گوياى اين سخن است.
در حديثى پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمود:
«مَن قَرَأَ حم السَّجدَةَ اعطِىَ بِعَدَدِ كُلّ حَرفٍ مِنها عَشرَ حَسَناتٍ
؛ هر كس «حم سجده» را بخواند به تعداد هر حرفى از آن دَه حسنه به او عطا مىشود».(1)
و در حديثى از امام صادق عليه السلام مىخوانيم كه فرمود:
«مَن قَرَأَ حم السَّجدَةَ كانَت لَهُ نُوراً يَومَ القِيامَةِ مَدَّ بَصَرِهِ وَسُرُوراً وَعاشَ في هذِهِ الدُّنيا مَغبُوطاً مَحمُوداً
؛ هر كه حم سجده را تلاوت كند اين سوره روز قيامت نورى در برابر او مىشود تا آنجا كه چشمش كار مىكند و مايه سرور و خوشحالى او خواهد بود و در اين دنيا نيز مقامى شايسته پيدا مىكند كه مايه غبطه ديگران مىشود».(2)
در حديث ديگرى از بيهقى نقل شده كه «خليل بن مره» مىگويد: پيامبر صلى الله عليه و آله هيچ شبى به خواب نمىرفت، مگر اينكه سورههاى «تبارك» و «حم سجده» را مىخواند.(3)
مسلّم است آيات بيداركننده اين سوره با آن همه مواعظ
روشنىبخش و آن معارف غنى و پرمايه، در صورتى كه با تلاوت جذب روح انسان شود و راهنماى زندگى او شود، نورى براى قيامت و وسيله مؤثّرى براى پيروزى او در اين جهان خواهد بود، چرا كه تلاوت مقدّمه فكر است و فكر مقدّمه عمل.
نامگذارى اين سوره به «فصّلت» از آيه سوم آن گرفته شده و به «حم سجده» بدين سبب است كه با «حم» آغاز مىشود و آيه 37 آن آيه سجده است.
در حديثى پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود:
«مَن قَرَأَ سورَةَ حم عسق كانَ مِمَّن يُصَلّي عَلَيهِ المَلائِكَةُ وَيَستَغفِرونِ لَهُ وَيَستَرحِمُونَ
؛ كسى كه سوره شورى را تلاوت كند، از كسانى است كه فرشتگان بر او رحمت مىفرستند و براى او استغفار و طلب آمرزش مىكنند».(1)
و در حديثى امام صادق عليه السلام فرمود: «هركه سوره شورى را بخواند روز قيامت با صورتى درخشنده همچون آفتاب محشور مىشود تا به پيشگاه خدا مىآيد مىفرمايد: بنده من، قرائت سوره حم عسق را تداوم دادى، در حالى كه پاداش آن را نمىدانستى، امّا اگر مىدانستى چه پاداشى دارد هيچگاه از قرائت آن خسته نمىشدى، ولى من امروز پاداش تو را خواهم داد، سپس دستور مىدهد او را وارد بهشت كنند و غرق در نعمتهاى ويژه بهشتى».(2)
در احاديث فضيلت بسيارى براى تلاوت اين سوره ذكر شده، از جمله در حديثى پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله فرمود:
«وَمَن قَرَأَ سورَةَ الزُّخرُفِ كانَ مِمَّن يُقالُ لَهُ يَومَ القِيامَةِ يا عِبادِ لا خَوفٌ عَلَيكُمُ اليَومَ وَلا انتُم تَحزَنُونَ ادخُلُوا الجَنَّةَ بِغَيرِ حِسابٍ
؛ كسى كه سوره زخرف را تلاوت كند، از كسانى است كه روز قيامت به اين خطاب مخاطب مىشود: اى بندگان من، امروز نه ترسى بر شماست و نه غمى، بدون حساب وارد بهشت شويد».(1)
البتّه خطاب يَا عِبَادِ لَاخَوْفٌ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ وَلَا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ همان چيزى است كه در آيه 68 اين سوره آمده و جمله ادْخُلُوا الْجَنَّةَ از آيه 70 گرفته شده و جمله بِغَيْرِ حِسَابٍ از لوازم كلام و آيات ديگر قرآن است.
در هر صورت اين بشارت بزرگ و فضيلت بىحساب تنها با تلاوت خالى از انديشه و ايمان و عمل حاصل نمىشود، زيرا تلاوت مقدّمهاى است براى انديشه و ايمان و عمل ثمره آن است.
1) مجمعالبيان، آغاز سوره زخرف
در حديثى پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود:
«مَن قَرَأَ سورَةَ الدُخّانِ لَيلَةَ الجُمُعَةِ وَيَومَ الجُمُعَةِ بَنَىاللّهُ لَهُ بَيتاً فِىالجَنَّةِ
؛ هر كه سوره دخان را شب و روز جمعه بخواند خداوند خانهاى در بهشت براى او بنا مىكند».(1)
در حديث ديگرى فرمود:
«مَن قَرَأَ سورَةَ الدُخّانِ في لَيلَةِ أصبَحَ يَستَغفِرُ لَهُ سَبعونَ الفَ مَلَكٍ
؛ هركه سوره دخان را در شب بخواند صبح مىكند در حالى كه هفتاد هزار فرشته براى او استغفار مىكنند».(2)
در حديثى ابوحمزه ثمالى از امام باقر عليه السلام نقل كرده:
«مَن قَرَأَ سورَةَ الدُخّانِ في فَرائِضِهِ وَنَوافِلِهِ بَعَثَهُ اللّهُ مِنَ الآمِنِينَ يَومَ القِيامَةِ وَاظَلَّهُ تَحتَ ظِلّ عَرشِهِ وَحاسَبَهُ حِساباً يَسيراً وَاعطى كِتابَهُ بِيَمينِهِ
؛ كسى كه سوره دخان را در نمازهاى فريضه و نافله بخواند، خداوند او را در زمره كسانى كه روز قيامت در امنيّت بهسر مىبرند مبعوث مىكند و او را در سايه عرشش قرار مىدهد و حساب را بر او آسان مىگيرد و نامه اعمالش را به دست راستش مىدهد».(3)
در حديثى از پيامبر صلى الله عليه و آله مىخوانيم كه فرمود:
«وَمَن قَرَأَ حاميمَ الجاثِيَةَ سَتَرَ اللّهُ عَورَتَهُ وَسَكَّنَ رَوعَتَهُ عِندَ الحِسابِ
؛ كسى كه سوره جاثيه را بخواند (و البتّه در آن بينديشد و در زندگى خود به كار بندد) خداوند عيوب او را روز قيامت مىپوشاند و ترس او را هنگام حساب به آرامش مبدّل مىسازد».(1)
در حديث ديگرى امام صادق عليه السلام فرمود:
«مَن قَرَأَ سورَةَ الجاثِيَةِ كانَ ثَوابُها أن لا يَرَى النّارَ أبَداً وَلا يَسمَعُ زَفيرَ جَهَنَّمَ وَلا شَهيقَها وَهُوَ مَعَ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه و آله
؛ هر كس سوره جاثيه را (با فكر و انديشهاى كه مقدّمه عمل باشد) تلاوت كند، ثوابش اين است كه هرگز آتش دوزخ را نمىبيند و صداى ناله جهنّم را نمىشنود و همنشين محمّد صلى الله عليه و آله خواهد بود».(2)
در فضيلت اين سوره در حديثى پيامبر گرامى اسلام صلى الله عليه و آله فرمود:
«وَمَن قَرَأَ سورَةَ الاحقافِ اعطِىَ مِنَالاجرِ بِعَدَدِ كُلّ رَملٍ فِىالدُّنيا عَشرُ حَسَناتٍ وَمُحِىَ عَنهُ عَشرُ سَيّئاتٍ وَرُفِعَ لَهُ عَشرُ دَرَجاتٍ
؛ هر كس سوره احقاف را بخواند، به ازاى هر دانه شن كه در اين دنياست ده حسنه به او داده مىشود و ده سيّئه محو مىگردد و ده درجه بر درجاتش افزوده مىشود».(1)
«احقاف» جمع «حِقف» (بر وزن رزق) بهمعنى شنهاى روان است كه بر اثر وزش باد در بيابانها به صورت مستطيل و كج و معوج روى هم انباشته مىشود. سرزمين قوم «عاد» را ازاينرو «احقاف» ناميدند كه ريگستانى به اين شكل بود. تعبير حديث مزبور ناظر به همين معناست.
بديهى است اين گونه حسنات و درجات تنها براى تلاوت الفاظ نيست، بلكه تلاوتى است سازنده و بيدارگر، در مسير ايمان و تقوا. و محتواى سوره احقاف بهراستى چنين اثرى دارد، اگر
1) مجمعالبيان، آغاز سوره احقاف
انسان طالب حقيقت و آماده عمل باشد.
و در حديث ديگرى امام صادق عليه السلام فرمود:
«مَن قَرَأَ كُلَّ لَيلَةٍ أو كُلَّ جُمُعَةٍ سورَةَ الاحقافِ لَم يُصِبهُ اللّهُ بِرَوعَةٍ فِىالدُّنيا وَآمَنَهُ مِن يَومِ القِيامَةِ
؛ هر كس سوره احقاف را هر شب يا هر جمعه بخواند، خداوند وحشت دنيا را از او برمىدارد و او را روز قيامت از وحشت در امان مىدارد».(1)
1) مجمعالبيان، آغاز سوره احقاف
در حديثى پيامبر اعظم صلى الله عليه و آله فرمود:
«مَن قَرَأَ سورَةَ مُحَمَّدٍ كانَ حَقّاً عَلَىاللّهِ أن يَسقِيَهُ مِن أنهارِ الجَنَّةِ
؛ كسى كه سوره محمّد را تلاوت كند، بر خدا حقّ است كه او را از نهرهاى بهشت سيراب سازد».(1)
و در روايتى امام صادق عليه السلام فرمود:
«مَن قَرَأَ سورَةَ الَّذينَ كَفَرُوا (سورَةَ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه و آله) لَم يَرتَب ابَداً وَلَم يَدخُلهُ شَكٌّ في دينِهِ ابَداً وَلَم يَبتَلِهِ اللّهُ بِفَقرٍ ابَداً وَلا خَوفِ سُلطانٍ ابَداً وَلَم يَزَل مَحفُوظاً مِنَ الشّركِ وَالكُفرِ ابَداً حَتّى يَمُوتَ فَإذا ماتَ وَكَّلَ اللّهُ بِهِ في قَبرِهِ الفَ مَلَكٍ يُصَلُّونَ في قَبرِهِ وَيَكونُ ثَوابُ صَلاتِهِم لَهُ وَيُشَيّعونَهُ حَتّى يُوقِفوهُ مَوقِفَ الامنِ عِندَ اللّهِ عَزَّ وَجَلَّ وَيَكونَ في امانِ اللّهِ وَامانِ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه و آله
؛ هر كس سوره محمّد را بخواند، هرگز در دين ترديد نمىكند و هرگز خداوند او را به فقر در دين مبتلا نمىسازد و هرگز ترسى از سلطانى نخواهد داشت و همواره تا آخر عمر از شرك و كفر محفوظ و در امان خواهد بود و چون مىميرد خداوند هزار فرشته را مأمور مىكند كه در قبرش نماز بخوانند و ثواب نمازهايشان از آنِ اوست و اين هزار فرشته
1) مجمعالبيان، ج 9، ص 144، آغاز سوره محمّد
همچنان با او هستند تا در عرصه محشر در محلّ امن و امانى او را متوقّف كنند و پيوسته در امان خدا و محمّد صلى الله عليه و آله است».(1)
روشن است كسانى كه محتواى اين آيات را در جان خود جاى دهند و در پيكار با دشمنان سرسخت و بىرحم و بىمنطق ترديد و تزلزل به خود راه ندهند، هم پايههاى دين و ايمانشان قوى مىشود و هم ترس و ذلّت و فقر از آنها برچيده خواهد شد و هم در قيامت در جوار رحمت الهى متنعّماند.
و در حديث ديگرى فرمود:
«مَن ارادَ ان يَعرِفَ حالَنا وَحالَ أعدائِنا فَليَقرَأ سورَةَ مُحَمَّدٍ فَإنَّهُ يَراها آيَةً فينا وَآيَةً فيهِم
؛ هر كس بخواهد حال ما و دشمنان ما را بنگرد، سوره محمّد را بخواند كه آيهاى درباره ماست و آيهاى درباره آنها».(2)
اين حديث را مفسّران اهلسنّت نيز نقل كردهاند(3)و بيانگر اين واقعيّت است كه نمونه اكمل ايمان، اهلبيت پيامبر صلى الله عليه و آله بودند و نمونه بارز كفر و نفاق بنىاميّه. درست است كه در اين سوره تصريحى بهعنوان اهلبيت و بنىاميّه نيامده، ولى چون از دو گروه مؤمن ومنافق و ويژگىهاى آنها بحث شده است پيش از هر چيز اشاره به آن دو مصداق روشن مىكند و در عين حال مانع از شمول سوره نسبت به ساير افراد مؤمن و منافق نيست.
در حديثى انَس مىگويد: هنگامى كه از حديبيه بازمىگشتيم، در حالى كه مشركان از ورود ما به مكّه و اجراى مناسك عمره ممانعت كرده بودند، سخت غرق اندوه و غم بوديم، ناگهان خداوند آيه إِنَّا فَتَحْنَا لَكَ فَتْحًا مُبِينًا را نازل فرمود. پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود:
«لَقَد انزِلَت عَلَىَّ آيَةٌ هِىَ احَبُّ الَىَّ مِنَ الدُّنيا كُلّها
؛ آيهاى بر من نازل شده كه از تمام دنيا نزد من محبوبتر است».(1)
عبداللّه بن مسعود مىگويد: «هنگام بازگشت از حديبيه، چون «انَّا فَتَحْنَا ...» بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شد، چنان حضرت غرق سرور گرديد كه خدا مىداند».(2)
در حديثى پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود:
«مَن قَرَأَها فَكَانَّما شَهِدَ مَعَ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه و آله فَتحَ مَكَّةَ وَفي رِوايَةٍ اخرى فَكَانَّما كانَ مَعَ مَن بايَعَ مُحَمَّداً تَحتَ الشَّجَرَةِ
؛ هر كس اين سوره را بخواند، همچون كسى است كه هنگام فتح مكّه در خدمت پيامبر صلى الله عليه و آله و در لشكر او بوده است».
و در روايت ديگرى آمده: «مانند كسى است كه با محمّد صلى الله عليه و آله در زير درختى كه در حديبيه بود، بيعت كرده است».(1)
و در حديثى از امام صادق عليه السلام مىخوانيم كه فرمود:
«حَصّنُوا اموالَكُم وَنِسائَكُم وَما مَلَكَت ايمانُكُم مِنَالتَّلَفِ بِقَرائةِ «
انّا فَتَحْنَا لَكَ فَتْحًا مُبِيْنًا
» فإنَّهُ اذا كانَ مِمَّن يُدمِنُ قِرائَتَها نادى مُنادٍ يَومَ القِيامَةِ حَتّى يَسمَعَ الخَلائِقُ انتَ مِن عِبادِىَ المُخلِصِينَ ألحِقُوهُ بِالصّالِحِينَ مِن عِبادِى وَادخِلُوهُ جَنّاتِ النَّعِيمِ وَاسقُوهُ مِنَالرَّحِيقِ المَختومِ بِمِزاجِ الكافورِ
؛ اموال و همسران و آنچه را در ملك شماست، با قرائت انَّا فَتَحْنَا از تلف حفظ كنيد. هر كه پيوسته آن را تلاوت كند، روز قيامت منادى صدا مىزند آنچنان كه همه خلايق مىشنوند: تو از بندگان مخلص منى، او را به بندگان صالحم ملحق سازيد و در باغهاى پرنعمت بهشت وارد كنيد و از نوشابه مخصوص بهشتيان سيراب سازيد».(2)
ناگفته پيداست كه اينهمه فضيلت و افتخار، با تلاوتِ خالى از انديشه و عمل حاصل نمىشود، بلكه هدف اصلى از تلاوت، تطبيق اعمال و خلق و خوى خويش بر مفاد اين آيات است.
در فضيلت تلاوت اين سوره در حديثى پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود:
«مَن قَرَأَ سورَةَ الحُجُراتِ اعطِىَ مِنَالاجرِ عَشرُ حَسَناتٍ بِعَدَدِ مَن اطاعَ اللّهَ وَمَن عَصاهُ
؛ هر كس سوره حجرات را بخواند، به عدد تمام كسانى كه خدا را اطاعت يا عصيان كردهاند، ده حسنه به او داده مىشود».(1)
و در حديث ديگرى امام صادق عليه السلام فرمود:
«مَن قَرَأَ سورَةَ الحُجُراتِ في كُلّ لَيلَةٍ او في كُلّ يَومٍ كانَ مِن زُوّارِ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه و آله
؛ هر كس سوره حجرات را در هر شب يا هر روز بخواند، از زائران محمّد صلى الله عليه و آله خواهد بود».(2)
بديهى است اينهمه حسنات به تعداد مطيعان و عاصيان، در صورتى است كه اعمال هر يك از اين دو را كه در آيات اين سوره منعكس است دقيقاً در نظر بگيرد، در آن بينديشد و مسير خود را بر اوّلى منطبق و از دومى جدا سازد.
و نيز نايل شدن به زيارت پيامبر صلى الله عليه و آله، فرع بر اين است كه آدابى
را كه در اين سوره درباره شخص او آمده، عملًا به كار گيرد، زيرا تلاوت همهجا مقدّمه عمل است.
از روايات استفاده مىشود كه پيامبر صلى الله عليه و آله اهمّيّت فراوانى براى اين سوره قائل بود، تا بدانجا كه هر روز جمعه آن را در خطبه نماز جمعه قرائت مىفرمود.(1)
در حديث ديگرى آمده است: در هر روز عيد و جمعه آن را تلاوت مىكرد.(2)
اين بدان است كه روز جمعه و عيد، روز بيدارى و آگاهى انسانها، روز بازگشت به فطرت نخستين، روز توجّه به خدا و «يوم الحساب» است و چون آيات اين سوره به نحو بسيار مؤثّرى مرگ و حوادث قيامت را بازگو مىكند و تفكّر در آن تأثير عميقى در بيدارى و تربيت انسانها دارد، مورد توجّه خاصّ آن حضرت قرار داشت.
در حديثى از پيامبر اعظم صلى الله عليه و آله مىخوانيم كه فرمود:
«وَ مَن قَرَأَ سورَةَ «ق» هَوَّنَ اللّهُ عَلَيهِ تاراتِ المَوتِ وَسَكَراتِهِ
؛ كسى كه سوره «ق»
را بخواند، خداوند مشكلات و سكرات مرگ را بر او آسان مىسازد».(1)
و نيز در حديثى امام باقر عليه السلام فرمود:
«وَمَن أدمَنَ في فَرائِضِهِ وَنَوافِلِهِ سورَةَ «ق» وَسَّعَ اللّهُ في رِزقِهِ وَاعطاهُ كِتابَهُ بِيَمينِهِ وَحاسَبَهُ حِساباً يَسيراً
؛ كسى كه پيوسته در نمازهاى فريضه و نافله سوره «ق» را بخواند، خداوند روزيش را گسترده مىكند، نامه اعمالش را به دست راستش مىدهد و حساب او را در قيامت آسان مىسازد».(2)
شايان ذكر است كه اينهمه افتخار و فضيلت، تنها با خواندن الفاظ حاصل نمىشود، بلكه خواندن الفاظ سرآغازى است براى بيدارى انديشهها و آن نيز وسيلهاى است براى عمل صالح و هماهنگى با محتواى سوره.
در حديثى امام صادق عليه السلام فرمود:
«مَن قَرَأَ سورَةَ الذّارِياتِ في يَومِهِ او لَيلَتِهِ أصلَحَ اللّهُ لَهُ مَعيشَتَهُ وَآتاهُ بِرِزقٍ واسِعٍ وَنُورٍ لَهُ في قَبرِهِ بِسِراجٍ يَزهَرُ الى يَومِ القِيامَةِ
؛ هر كس سوره ذاريات را در روز يا شب بخواند، خداوند وضع زندگى و معيشت او را اصلاح مىكند، روزى وسيعى به او مىدهد و قبرش را با چراغى روشن مىسازد كه تا روز قيامت مىدرخشد».(1)
اين حقيقت را باز تكار مىكنيم كه تنها لقلقه زبان براى رسيدن به اينهمه پاداش عظيم كافى نيست، بلكه هدف تلاوتى است انديشه برانگيز و انديشهاى عملآفرين.
1) مجمعالبيان، آغاز سوره ذاريات
در حديثى از پيامبر صلى الله عليه و آله مىخوانيم كه فرمود:
«مَن قَرَأَ سورَةَ وَالطُّورِ كانَ حَقّاً عَلَىاللّهِ أن يُؤمِنَهُ مِن عَذابِهِ وَأن يُنعِمَهُ في جَنَّتِهِ
؛ هر كس سوره طور را بخواند، بر خداست كه او را از عذابش ايمن سازد و وى را در بهشتش متنعّم دارد».(1)
در حديث ديگرى از امام باقر عليه السلام مىخوانيم كه فرمود:
«مَن قَرَأَ سورَةَ الطُّورِ جَمَعَ اللّهُ لَهُ خَيرَ الدُّنيا وَالآخِرَةِ
؛ هر كه سوره طور را تلاوت كند، خداوند خير دنيا و آخرت را براى او جمع مىكند».(2)
روشن است كه اينهمه پاداش عظيم در دنيا و آخرت، از آنِ كسانى است كه اين «تلاوت» را وسيلهاى براى «تفكّر» و آن را نيز به نوبه خود وسيلهاى در راه «عمل» قرار دهند.
در حديثى پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود:
«مَن قَرَا سورَةَ النَّجمِ اعطِىَ مِنَ الاجرِ عَشرُ حَسَناتٍ بِعَدَدِ مَن صَدَّقَ بِمُحَمَّدٍ وَمَن جَحَدَ بِهِ
؛ هركه سوره النّجم را بخواند، خداوند به تعداد هريك از كسانى كه به محمّد ايمان آوردند و كسانى كه او را انكار كردند، ده حسنه به او مىدهد».(1)
و در حديثى امام صادق عليه السلام فرمود:
«مَن كانَ يُدمِنُ قِرائَةَ وَالنَّجمِ في كُلّ يَومٍ أو في كُلّ لَيلَةٍ، عاشَ مَحموداً بَينَالنّاسِ وَكانَ مَغفُوراً لَهُ وَكانَ مُحَبَّباً بَينَالنّاسِ
؛ هر كه پيوسته سوره النّجم را در هر روز يا شب تلاوت كند، در ميان مردم فردى شايسته شناخته مىشود، خداوند او را مىآمرزد و در ميان مردم محبوب است».(2)
مسلّماً چنين پاداشهاى عظيمى از آنِ كسانى است كه تلاوت اين سوره را وسيلهاى براى انديشيدن و سپس عمل قرار دهند و تعليمات مختلف اين سوره در زندگى آنها پرتوافكن شود.
در حديثى از پيامبر گرامى اسلام صلى الله عليه و آله مىخوانيم كه فرمود:
«وَمَن قَرَأَ سورَةَ اقتَرَبَتِ السَّاعَةُ في كُلّ غِبٍّ بُعِثَ يَومَ القِيامَةِ وَوَجهُهُ عَلى صورَةِ القَمَرِ لَيلَةَ البَدرِ وَمَن قَرَأَها كُلَّ لَيلَةٍ كانَ أفضَلَ وَجاءَ يَومَ القِيامَةِ وَوَجهُهُ مُسفَرٌّ عَلى وُجُوهِ الخَلائِقِ
؛ هر كس سوره اقتربت را يك روز در ميان بخواند، روز قيامت در حالى برانگيخته مىشود كه صورتش همچون ماه در شب بدر است و هر كس آن را هر شب بخواند افضل است و در قيامت نور و روشنايى صورتش بر ساير خلايق برترى دارد».(1)
مسلّماً درخشندگى صورت در صحنه قيامت، نشانه ايمان قوى و راستينى است كه در سايه تلاوت اين سوره و تفكّر و سپس عمل به آن حاصل شده است، نه تلاوت خالى از انديشه و عمل.
1) مجمعالبيان، آغاز سوره قمر
اين سوره چون حسّ شكرگزارى را در انسانها به عالىترين وجهى برمىانگيزد و بيان نعمتهاى مادّى و معنوى دنيا و آخرت، شوق طاعت و بندگى را در دل او افزايش مىدهد، فضيلتهاى فراوانى براى تلاوت آن در روايات آمده است. البتّه تلاوتى كه در اعماق روح انسان نفوذ كند و مبدأ حركت شود، نه مجرّد لقلقه زبان.
در حديثى پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود:
«مَن قَرَأَ سورَةَ الرَّحمنِ رَحِمَ اللّهُ ضَعفَهُ وَأدَّى شُكرَ ما أنعَمَ اللّهُ عَلَيهِ
؛ هركه سوره الرّحمان را بخواند خداوند به ناتوانى او (در اداى شكر نعمتها) رحم مىكند و حقّ شكر نعمتهايى را كه به او ارزانى داشته، خودش ادا مىكند».(1)
در حديث ديگرى امام صادق عليه السلام فرمود: «تلاوت سوره الرّحمن و قيام به آن را هرگز رها نكنيد، زيرا اين سوره در قلوب منافقان هرگز استقرار نمىيابد و خداوند آن را روز قيامت به صورت انسانى قرار مىدهد كه زيباترين چهره و خوشبوترين
1) نورالثقلين، ج 5، ص 187
رائحه را دارد، سپس در جايى قرار مىگيرد كه از همگان به خداوند متعال نزديكتر است. خداوند از اين سوره مىپرسد: چه كسى در زندگى دنيا به محتواى تو قيام داشت و تلاوت تو را ادامه مىداد؟
در پاسخ مىگويد: خداوندا، فلان و فلان، در اين حال صورتهاى آنها سپيد مىشود، خداوند به آنان مىفرمايد: اكنون هر كه را مىخواهيد شفاعت كنيد، آنها تا آنجا كه آرزو دارند شفاعت مىكنند و براى هيچكس شفاعت نمىكنند جز آنكه به آنها گفته مىشود: به بهشت درآييد و هر جا مىخواهيد ساكن شويد».(1)
و در حديث ديگرى آن حضرت فرمود:
«مَن قَرَأَ سورَةَ الرَّحمنِ فَقالَ عِندَ كُلّ «
فَبِأَىِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ
» لا بِشَيءٍ مِن آلائِكَ رَبّ اكَذّبُ، فَإن قَرَأَها لَيلًا ثُمَّ ماتَ ماتَ شَهيداً وَإن قَرَأَها نَهاراً فَماتَ ماتَ شَهيداً
؛ هر كس سوره الرّحمن را بخواند و هنگامى كه به آيه فَبِأَىِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ مىرسد بگويد: «لا بِشَيءٍ مِن آلائِكَ رَبّ اكَذّبُ؛ خداوندا، هيچيك از نعمتهاى تو را انكار نمىكنم». اگر اين تلاوت در شب باشد و بميرد شهيد است و اگر در روز باشد و در همان روز نيز بميرد شهيد است».(2)
در فضيلت تلاوت اين سوره روايات بسيارى در منابع روايى ذكر شده است، از جمله در حديثى رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود:
«مَن قَرَأَ سورَةَ الواقِعَةِ كُتِبَ لَيسَ مِنَالغافِلِينَ
؛ هر كه سوره واقعه را بخواند، نوشته مىشود كه او از غافلان نيست».(1)
چرا كه آيات اين سوره آنقدر تكاندهنده و بيداركننده است كه جايى براى غفلت انسان باقى نمىگذارد.
بدينرو در حديث ديگرى از پيامبر صلى الله عليه و آله مىخوانيم كه چون از آن حضرت پرسيدند: چرا بهسرعت آثار پيرى در چهره مباركتان ظاهر شده است؟ در پاسخ فرمود:
«شَيَّبَتني هُودُ وَالواقِعَةُ وَالمُرسَلاتُ وَعَمَّ يَتَساءَلُونَ
؛ سورههاى هود و واقعه و مرسلات و عمّ مرا پير كرد».(2)(زيرا در اين سورهها اخبار تكاندهندهاى از رستاخيز و حوادث هولناك و مجازات مجرمان آمده، همچنين داستانهاى تكاندهندهاى از سرگذشت اقوام پيشين و بلاهايى كه بر آنها نازل
شد و نيز دستور به استقامت و پايدارى).
در حديث ديگرى امام صادق عليه السلام فرمود:
«مَن قَرَأَ في كُلّ لَيلَةِ جُمُعَةٍ الواقِعَةَ أحَبَّهُ اللّهُ وَأحَبَّهُ إِلَىالنّاسِ أجمَعينَ وَلَم يَرَ فِىالدُّنيا بُؤساً أبَداً وَلا فَقراً وَلا فاقَةً وَلا آفَةً مِن آفاتِ الدُّنيا وَكانَ مِن رُفَقاءِ أميرِالمُؤمِنِينَ عليه السلام
؛ هركه سوره واقعه را در هر شب جمعه بخواند، خداوند او را دوست دارد و نزد همه مردم محبوبش مىكند، هرگز در دنيا ناراحتى نمىبيند، فقر و فاقه و آفتى از آفات دنيا دامنگيرش نمىشود و از دوستان اميرمؤمنان على عليه السلام خواهد بود».(1)
در حديث ديگرى آمده است: عثمان بن عفان به عيادت عبداللّه بن مسعود آمد در همان بيمارى كه با آن از دنيا رفت، پرسيد: از چه ناراحتى؟
گفت: از گناهانم.
گفت: چه ميل دارى؟
گفت: رحمت پروردگارم!
گفت: اگر موافق باشى طبيب براى تو بياوريم.
گفت: طبيب بيمارم كرده.
گفت: اگر بخواهى دستور دهم عطاى تو را از بيتالمال بياورند.
گفت: آن روز كه نيازمند بودم به من ندادى و امروز كه بىنيازم به من مىدهى؟
گفت: مانعى ندارد براى دخترانت باشد.
1) ثواب الاعمال، ص 117 و نورالثقلين، ج 5، ص 203
گفت: آنها هم نياز ندارند، چرا كه من سفارش كردم سوره واقعه را بخوانند، من از رسول خدا صلى الله عليه و آله شنيدم كه فرمود:
«مَن قَرَأَ سورَةَ الواقِعَةِ كُلَّ لَيلةٍ لَم تُصِبهُ فاقَةٌ أبَداً
؛ هر كه سوره واقعه را هر شب بخواند، هرگز فقير نخواهد شد».(1)
ازاينرو در روايت ديگرى سوره واقعه سوره «غنى ناميده شده است.
روشن است كه تنها نمىتوان با لقلقه زبان، اينهمه بركات را به دست آورد، بلكه بايد به دنبال تلاوت، فكر و انديشه و به دنبال آن، حركت و عمل باشد.
1) مجمعالبيان، ج 9، ص 212
در روايات اسلامى نكتههاى جالب توجّهى درباره فضيلت تلاوت اين سوره آمده است. البتّه تلاوتى كه توأم با فكر و تفكّرى كه توأم با عمل باشد.
در حديثى از پيامبر اعظم صلى الله عليه و آله مىخوانيم كه فرمود:
«مَن قَرَأَ سورَةَ الحَدِيدِ كُتِبَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ
؛ كسى كه سوره حديد را بخواند، در زمره كسانى كه به خدا و پيامبرش ايمان آوردهاند نوشته خواهد شد».(1)
و در حديث ديگرى نقل شده كه آن حضرت پيش از خواب، «مسبّحات» را تلاوت مىكرد (مسبّحات سورههايى است كه با «سَبَّحَ لِلَّهِ» يا «يُسَبِّحُ لِلَّهِ» آغاز مىشود و آن پنج سوره است: سوره حديد، حشر، صف، جمعه، تغابن) و فرمود:
«إنَّ فيهِنَّ آيَةً أفضَلَ مِن ألفِ آيَةٍ
؛ در آنها آيهاى است كه از هزار آيه برتر است».(2)
البتّه پيامبر صلى الله عليه و آله اين آيه را تعيين نفرموده، ولى برخى مفسّران
احتمال دادهاند كه منظور، آخرين آيه سوره حشر است، هر چند دليل روشنى براى اين معنى در دست نيست.(1)
در حديث ديگرى از امام باقر عليه السلام مىخوانيم كه فرمود:
«مَن قَرَأَ المُسَبّحاتِ كُلَّها قَبلَ أن يَنامَ لَم يَمُت حَتّى يُدرِكَ القائِمَ عليه السلام وَإن ماتَ كانَ في جَوارِ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله
؛ كسى كه مسبّحات (سورههاى پنجگانه مزبور) را بخواند، از دنيا نمىرود تا حضرت مهدى عليه السلام را درك كند و اگر قبلًا از دنيا برود در جهان ديگر در همسايگى رسول خدا صلى الله عليه و آله خواهد بود».(2)
در فضيلت اين سوره پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود:
«مَن قَرَأَ سورَةَ المُجادَلَةِ كُتِبَ مِن حِزبِاللّهِ يَومَالقِيامَةِ
؛ هركه سوره مجادله را بخواند (و در آن بينديشد و بهكار بندد) در قيامت در زمره حزباللّه است».(1)
و در حديثى امام صادق فرمود:
«مَن قَرَأَ سورَةَ الحَدِيدِ وَالمُجادَلَةِ في صَلاةٍ فَريضَةٍ أدمَنَهُما لَم يُعَذّبهُاللّهُ حَتّى يَمُوتُ أبَداً وَلا يَرى في نَفسِهِ وَلا في أهلِهِ سوءاً أبَداً وَلا خَصاصَةً في بَدَنِهِ
؛ هركه سوره حديد و مجادله را در نمازهاى فريضه بخواند و آن را ادامه دهد، خداوند هرگز او را در زندگى عذاب نمىكند و در خود و خانوادهاش هرگز بدى نمىبيند و نيز گرفتار فقر و بدحالى نمىشود».(2)
تناسب محتواى اين سورهها با پاداشهاى مزبور روشن است و اين خود نشان مىدهد كه هدف از تلاوت، عمل كردن به محتواى آن در زندگى است، نه تلاوتى خالى از انديشه و عمل.
در حديثى پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود:
«وَمَن قَرَأَ سورَةَ الحَشرِ لَم تَبقَ جَنَّةٌ وَلا نارٌ وَلا عَرشٌ وَلا كُرسِىٌّ وَلا حِجابٌ وَلا السَّماواتُ السَّبعُ وَلا الأرَضونَ السَّبعُ وَالهَوامُّ وَالرّياحُ وَالطَّيرُ وَالشَّجَرُ وَالدَّوَابُّ وَالشَّمسُ وَالقَمَرُ وَالمَلائِكَةُ إلّاصَلَّوْا عَلَيهِ وَاستَغفَرُوا لَهُ وَإن ماتَ مِن يَومِهِ أو لَيلَتِهِ ماتَ شَهِيداً
؛ هركه سوره حشر را بخواند بهشت، دوزخ، عرش، كرسى، حجاب، آسمانها و زمينهاى هفتگانه و حشرات و بادها و پرندگان و درختان و جنبندگان و خورشيد و ماه و فرشتگان همگى بر او رحمت مىفرستند و برايش استغفار مىكنند و اگر در آن روز يا در آن شب بميرد، شهيد مرده است».(1)
و در حديث ديگرى از امام صادق عليه السلام مىخوانيم كه فرمود:
«مَن قَرَأَ إذا أمسَى الرَّحمنَ وَالحَشرَ وَكَّلَ اللّهُ بِدارِهِ مَلَكاً شاهِراً سَيفَهُ حَتّى يُصبِحَ
؛ هركه سوره الرّحمن و حشر را هنگام غروب بخواند، خداوند فرشتهاى را با شمشير برهنه مأمور حفاظت خانه او تا صبح مىكند».(2)
بدون شك اينها همه آثار انديشه در محتواى سوره است كه از قرائت آن ناشى مىشود و در زندگى انسان پرتوافكن مىگردد.
در حديثى پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود:
«مَن قَرَأَ سورَةَ المُمتَحَنَةِ كانَ المُؤمِنونَ وَالمُؤمِناتُ لَهُ شُفَعاءَ يَومَ القِيامَةِ
؛ هركه سوره ممتحنه را بخواند، روز قيامت مؤمنين و مؤمنات شفيعان او خواهند بود».(1)
و در حديثى امام سجّاد عليه السلام فرمود:
«مَن قَرَأَ سورَةَ المُمتَحَنَةِ في فَرائِضِهِ وَنَوافِلِهِ إمتَحَنَاللّهُ قَلبَهُ لِلإيمانِ وَنَوَّرَ لَهُ بَصَرَهُ وَلايُصيبُهُ فَقرٌ أبَداً وَلا جُنونٌ في بَدَنِهِ وَلا في وَلَدِهِ
؛ هركه سوره ممتحنه را در نمازهاى واجب و نافله بخواند، خداوند قلبش را براى ايمان خالص و آماده مىكند، نور بصيرت به او مىبخشد و هرگز فقر دامانش را نمىگيرد و خود و فرزندانش گرفتار جنون نمىشوند».(2)
ناگفته پيداست اينهمه فضيلت و افتخار از آنِ كسانى است كه به آيات اين سوره در زمينه «حُبّ فِىاللّه»، «بُغضِ فِىاللّه» و «جهاد در راه خدا» و بهكار بستن محتواى آن توجّه مىكنند.
در حديثى از پيامبر گرامى اسلام صلى الله عليه و آله مىخوانيم كه فرمود:
«مَن قَرَأَ سورَةَ عيسى كانَ عيسى مُصَلّياً عَلَيهِ مُستَغفِراً لَهُ مادامَ فِىالدُّنيا وَهُوَ يَومَ القِيامَةِ رَفيقُهُ
؛ هر كس سوره عيسى (سوره صف) را بخواند، حضرت مسيح بر او درود مىفرستد و تا در دنيا زنده است براى او استغفار مىكند و در قيامت رفيق اوست».(1)
در حديث ديگرى از امام باقر عليه السلام مىخوانيم كه فرمود:
«مَن قَرَأَ سورَةَ الصَّفّ وَأدمَنَ قِراءَتَها في فَرائِضِهِ وَنَوافِلِهِ صَفَّهُ اللّهُ مَعَ مَلائِكَتِهِ وَأنبِيائِهِ المُرسَلِينَ
؛ هر كس سوره صف را بخواند و در نمازهاى واجب و مستحب به آن ادامه دهد، خداوند او را در صف فرشتگان و پيامبران مرسل قرار مىدهد».(2)
در فضيلت تلاوت اين سوره روايات بسيارى وارد شده، چه مستقلًّا و يا در ضمن نمازهاى يوميه.
در حديثى از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله مىخوانيم كه فرمود:
«وَمَن قَرَأَ سورَةَ الجُمُعَةِ اعطِىَ عَشرَ حَسَناتٍ بِعَدَدِ مَن أتَى الجُمُعَةَ وَبِعَدَدِ مَن لَم يَأتِها في أمصارِ المُسلِمِينَ
؛ هركه سوره جمعه را بخواند، خداوند به تعداد كسانى كه در نماز جمعه شركت مىكنند و كسانى كه شركت نمىكنند، در تمام بلاد مسلمين، به او ده حسنه مىبخشد».(1)
در حديث ديگرى آمده است كه امام صادق عليه السلام فرمود: «بر هر مؤمنى از شيعيان ما لازم است در شب جمعه سوره جمعه و «سَبِّحِ اسْمِ رَبِّكَ الْأَعْلَى و در ظهر جمعه سوره جمعه و منافقون را بخواند و هرگاه چنين كند گويى عمل رسول خدا صلى الله عليه و آله را انجام داده و پاداش و ثوابش بر خداوند بهشت است».(2)
مخصوصاً تأكيد زيادى روى اين مطلب شده كه سورههاى
جمعه و منافقون را در نماز جمعه بخوانند.
و در برخى روايات آمده كه حتّىالامكان آن را ترك نكنند.(1)
و با اينكه عدول از سوره توحيد و قُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ به سورههاى ديگر در قرائت نماز جايز نيست، اين مسأله در خصوص نماز جمعه استثنا شده و عدول از آنها به سوره جمعه و منافقون جايز، بلكه مستحب است.
و اينها همه نشانه اهمّيّت فوقالعاده اين سوره قرآن مجيد است.
1) نورالثقلين، ج 5، ص 321
در حديثى پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود:
«مَن قَرَأَ سورَةَ المُنافِقينَ بَرِئَ مِنَ النّفاقِ
؛ هركه سوره منافقون را بخواند از نفاق پاك مىشود».(1)
و در حديثى امام صادق عليه السلام فرمود: «بر هر مؤمنى از شيعيان ما لازم است در شب جمعه سوره جمعه و سبّح اسم ربّك الاعلى و در نماز ظهر جمعه سوره جمعه و منافقون را بخواند»، سپس افزود:
«فَإذا فَعَلَ ذلِكَ فَكَأَنَّما يَعمَلُ بِعَمَلِ رَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله وَكانَ جَزاؤُهُ وَثَوابُهُ عَلَىاللّهِ الجَنَّةَ
؛ هرگاه چنين كند گويى عمل رسول خدا را انجام داده و پاداشش بر خدا بهشت است».(2)
كراراً گفتهايم كه اين فضايل و آثار مهم نمىتواند نتيجه تلاوت خالى از انديشه و عمل باشد. روايات مزبور نيز شاهد اين سخن است، زيرا هرگز خواندن اين سوره بىآنكه برنامه زندگى بر آن تطبيق شود روح نفاق را از انسان بيرون نمىبَرد.
در حديثى پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود:
«مَن قَرَأَ سورَةَ التَّغابُنِ دُفِعَ عَنهُ مَوتُ الفُجأَةِ
؛ هركه سوره تغابن را بخواند مرگ ناگهانى از او دفع مىشود».(1)
و در حديثى از امام صادق عليه السلام مىخوانيم كه فرمود:
«مَن قَرَأَ سورَةَ التَّغابُنِ في فَريضَتِهِ كانَت شَفيعَةً لَهُ يَومَ القِيامَةِ وَشاهِدُ عَدلٍ عِندَ مَن يُجيزُ شَهادَتَها ثُمَّ لا تُفارِقُهُ حَتّى يَدخُلَ الجَنَّةَ
؛ كسى كه سوره تغابن را در نماز فريضه بخواند، روز قيامت شفيع او خواهد شد و شاهد عادلى است نزد كسى كه شفاعت او را اجازه مىدهد، سپس از او جدا نمىشود تا به بهشت درآيد».(2)
بديهى است كه اين تلاوت بايد توأم با انديشه باشد، انديشهاى كه محتواى سوره را در عمل منعكس كند، تا اينهمه آثار و بركات بر آن مترتّب گردد.
در حديثى از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله آمده است كه فرمود:
«وَمَن قَرَأَ سورَةَ الطَّلاقِ ماتَ عَلى سُنَّةِ رَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله
؛ هر كس سوره طلاق را بخواند (و آن را در برنامههاى زندگى خود بهكار بندد) بر سنّت پيامبر از دنيا مىرود».(1)
1) مجمعالبيان، ج 10، ص 302
در حديثى از رسول خدا صلى الله عليه و آله نقل شده است كه فرمود: «هر كس اين سوره را بخواند، خداوند توفيق توبه خالص به او مىدهد».(1)
و در حديثى از امام صادق عليه السلام مىخوانيم كه فرمود: «هر كس سورههاى طلاق و تحريم را در نماز فريضه بخواند، روز قيامت خداوند او را از ترس و اندوه پناه مىدهد و از آتش دوزخ رهايى مىبخشد و او را به سبب تلاوت اين سوره و مداومت بر آن وارد بهشت مىكند، زيرا اين دو سوره از آنِ پيامبر است».(2)
در حديثى پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود:
«مَن قَرَأَ سورَةَ تَبارَكَ فَكَأَنَّما أحيا لَيلَةَ القَدرِ
؛ كسى كه سوره تبارك را بخواند، گويى شب قدر را احيا داشته».(1)
و در حديث ديگرى فرمود:
«وَدِدتُ أنَّ تَبارَكَ المُلكُ في قَلبِ كُلّ مُؤمِنٍ
؛ دوست داشتم كه سوره تبارك در قلب همه مؤمنان ثبت بود».(2)
در حديثى امام باقر عليه السلام فرمود:
«سورَةُ المُلكِ هِىَ المانِعَةُ تَمنَعُ مِن عَذابِ القَبرِ وَهِىَ مَكتُوبَةٌ فِىالتَّوراةِ سورَةُ المُلكِ وَمَن قَرَأَها في لَيلَةٍ فَقَد أكثَرَ وَأطابَ وَلَم يُكتَب مِنَالغافِلِينَ
؛ سوره ملك سوره مانعه است، يعنى از عذاب قبر ممانعت مىكند و در تورات به همين نام ثبت است، كسى كه آن را در شبى بخواند بسيار خوانده و خوب خوانده، از غافلان محسوب نمىشود».(3)
البتّه اينهمه آثار عظيم مربوط به خواندن بدون فكر و عمل نيست، بلكه هدف خواندنى است آميخته با الهام گرفتن براى عمل.
در فضيلت تلاوت اين سوره پيامبر اعظم صلى الله عليه و آله فرمود:
«مَن قَرَأَ سورَةَ «ن وَالقَلَمِ» أعطاهُ اللّهُ ثَوابَ الَّذينَ حَسُنَ أخلاقُهُم
؛ كسى كه سوره ن والقلم را تلاوت كند، خداوند ثواب كسانى كه داراى حسن اخلاقند به او مىدهد».(1)
و در حديثى از امام صادق عليه السلام مىخوانيم كه فرمود:
«مَن قَرَأَ سورَةَ «ن وَالقَلَمِ» في فَريضَةٍ أو نافِلَةٍ آمَنَهُ اللّهُ أن يُصيبَهُ في حَياتِهِ فَقرٌ أبَداً وَأعاذَهُ إذا ماتَ مِن ضَمَّةِ القَبرِ إن شاءَ اللّهُ
؛ كسى كه سوره ن والقلم را در نماز واجب يا نافله بخواند، خداوند او را براى هميشه از فقر در امان مىدارد و هرگاه بميرد او را از فشار قبر پناه مىدهد».(2)
اين ثوابها تناسب خاصّى با محتواى سوره دارد و نشان مىدهد كه هدف تلاوتى است توأم با آگاهى و بهدنبال آن عمل.
در حديثى از پيامبر گرامى اسلام صلى الله عليه و آله مىخوانيم كه فرمود:
«مَن قَرَأَ سورَةَ الحاقَّةِ حاسَبَهُ اللّهُ حِساباً يَسيراً
؛ كسى كه سوره حاقّه را بخواند، روز قيامت خداوند حساب او را آسان مىكند».(1)
و در حديث ديگرى از امام باقر عليه السلام آمده است كه فرمود:
«أكثِرُوا مِن قِرائَةِ الحاقَّةَ فَإنَّ قِرائَتَها فِىالفَرائِضِ وَالنَّوافِلِ مِنَالإيمانِ بِاللّهِ وَرَسولِهِ وَلَم يَسلُب قارِئُها دينَهُ حَتّى يَلقَىاللّهَ
؛ سوره حاقّه را بسيار تلاوت كنيد، زيرا قرائت آنها در فرائض و نوافل نشانه ايمان به خدا و رسول اوست و هركه آن را بخواند دينش محفوظ مىمانَد تا به لقاء اللّه بپيوندد».(2)
در حديثى از پيامبر صلى الله عليه و آله مىخوانيم كه فرمود:
«مَن قَرَأَ «سأَلَ سَائِلٌ» أعطاهُ اللّهُ ثَوابَ الَّذينَ هُم لِأماناتِهِم وَعَهدِهِم راعونَ وَالَّذينَ هُم عَلى صَلَواتِهِم يُحافِظونَ
؛ كسى كه سوره «سأل سائل» را بخواند، خداوند ثواب كسانى را به او مىدهد كه امانات و عهد و پيمان خود را حفظ مىكنند و كسانى كه مراقب نمازهاى خويشاند».(1)
حديث ديگرى از امام باقر عليه السلام آمده است كه فرمود:
«من أدمَنَ قِرائَةَ «سَأَلَ سَائِلٌ» لَم يَسألْهُ اللّهُ يَومَ القِيامَةِ عَن ذَنبٍ عَمِلَهُ وَأسكَنَهُ جَنَّتَهُ مَعَ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه و آله
؛ كسى كه پيوسته سوره «سأل سائل» را بخواند، خداوند در قيامت او را از گناهانش بازپرسى نمىكند و او را در بهشتش با محمّد صلى الله عليه و آله سكونت مىدهد».(2)
همين مضمون از امام صادق عليه السلام نيز نقل شده است.
بديهى است آنچه انسان را مشمول اينهمه ثواب عظيم مىكند، تلاوتى است كه با عقيده و ايمان و سپس با عمل همراه باشد، نه
اينكه آيات و سوره را بخواند و هيچ انعكاسى در روح و فكر و عملش نداشته باشد.
در حديثى پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود:
«مَن قَرَأَ سورَةَ نوحٍ كانَ مِنَ المُؤمِنِينَ الَّذينَ تُدرِكُهُم دَعوَةُ نوحٍ
؛ كسى كه سوره نوح را بخواند از مؤمنانى خواهد بود كه شعاع دعوت نوح پيامبر او را فرامىگيرد».(1)
و در حديث ديگرى امام صادق عليه السلام فرمود:
«مَن كانَ يُؤمِنُ بِاللّهِ وَيَقرَأُ كِتابَهُ فَلا يَدَعُ قِراءَةَ سورَةِ «إنّا أرسَلنا نُوحاً إلى قَومِهِ» فَأىُّ عَبدٍ قَرَأَها مُحتَسِباً صابِراً في فَريضَةٍ أو نافِلَةٍ أسكَنَهُ اللّهُ مَساكِنَ الأبرارِ وَأعطاهُ ثَلاثَ جِنانٍ مَعَ جَنَّتِهِ كَرامَةً مِنَاللّهِ
؛ كسى كه ايمان به خدا و روز رستاخيز دارد و كتاب او را مىخواند، تلاوت سوره نوح را رها نكند، هر كه آن را براى خدا و توأم با شكيبايى در نماز فريضه يا نافله بخواند، خداوند او را در منازل نيكان جاى مىدهد و سه باغ از باغهاى بهشت همراه باغ خودش براى احترام به او مرحمت مىكند».(2)
ناگفته پيداست هدف از تلاوت سوره اين است كه از راه و رسم اين پيامبر بزرگ، استقامت و شكيبايى ياران او در راه دعوت به
سوى حق، الهام گيرد و خود را در شعاع دعوت او قرار دهد، نه خواندن فاقد انديشه و فكر و نه انديشهاى خالى از عمل.
در حديثى پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود:
«مَن قَرَأَ سورَةَ الجِنّ اعطِىَ بِعَدَدِ كُلّ جِنّىٍّ وَشَيطانٍ صَدَّقَ بِمُحَمَّدٍ وَكَذَّبَ بِهِ عِتقَ رَقَبَةٍ
؛ هر كس سوره جنّ را بخواند، به تعداد هر جنّ و شيطانى كه تصديق محمّد يا تكذيب او كرده است، ثواب آزاد كردن بردهاى داده مىشود».(1)
و در حديثى امام صادق عليه السلام فرمود:
«مَن أكثَرَ قِرائَةَ «قُلْ أُوحِىَ» لَم يُصِبهُ فِىالحَياةِ الدُّنيا شَيءٌ مِن أعيُنِ الجِنّ وَلا نَفَثِهِم وَلا سِحرِهِم وَلا كَيدِهِم وَكانَ مَعَ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه و آله فَيَقولُ يا رَبّ لا اريدُ مِنهُ بَدَلًا وَلا أبغي عَنهُ حِولًا
؛ هركس سوره جنّ را بسيار بخواند هرگز در زندگى دنيا چشمزخم جنّ، جادو، سحر و مكر آنها به او نمىرسد، او با محمّد صلى الله عليه و آله همراه خواهد بود و مىگويد: پروردگارا، من كسى را به جاى او نمىخواهم و هرگز از او به ديگرى متمايل نمىشوم».(2)
البتّه اين تلاوت مقدّمهاى است بر آگاهى از محتواى سوره و سپس بهكار بستن آن.
در حديثى از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله مىخوانيم كه فرمود:
«مَن قَرَأَ سورَةَ المُزَّمّلِ رُفِعَ عَنهُ العُسرُ فِىالدُّنيا وَالآخِرَةِ
؛ هر كس سوره مزّمّل را بخواند، سختىها در دنيا و آخرت از او برداشته مىشود».(1)
و در حديثى امام صادق عليه السلام فرمود:
«مَن قَرَأَ سورَةَ الْمُزَّمّلِ فِىالعِشاءِ الآخِرَةِ أو في آخِرِ الليلِ كانَ لَهُ الليلُ وَالنَّهارُ شاهِدَينِ مَعَ السُّورَةِ وَأحياهُاللّهُ حَياةً طَيّبَةً وَأماتَهُ ميتَةً طَيّبَةً
؛ هر كس سوره مزّمّل را در نماز عشاءِ دوم (منظور همان نماز عشاء است، زيرا گاه به مغرب عشاءِ اوّل گفته مىشود) يا در آخر شب بخواند، شب و روز و همچنين خود اين سوره، روز قيامت گواه او خواهد بود و خداوند او را حيات پاكيزه و مرگ پاكيزهاى خواهد داد».(2)
مسلّماً اين فضايل بزرگ در صورتى است كه محتواى سوره داير به قيام شبانه، تلاوت قرآن، صبر، استقامت، ايثار و انفاق عملى شود، نه تلاوتى خالى از عمل.
در حديثى پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود:
«مَن قَرَأَ سورَةَ المُدَّثّرِ اعْطِىَ مِنَ الأجرِ عَشرَ حَسَناتٍ بِعَدَدِ مَن صَدَّقَ بِمُحَمَّدٍ وَكَذَّبَ بِهِ بِمَكَّةَ
؛ هر كس سوره مدّثّر را بخواند به تعداد هريك از كسانى كه پيامبر را در مكّه تصديق يا تكذيب كردند به او ده حسنه داده مىشود».(1)
و در حديث ديگرى از امام باقر عليه السلام آمده است كه فرمود:
«مَن قَرَأَ فِىالفَريضَةِ سورَةَ المُدَّثّرِ كانَ حَقّاً عَلَىاللّهِ عَزَّ وَجَلَّ أن يَجعَلَهُ مَعَ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه و آله في دَرَجَتِهِ وَلا يُدرِكُهُ فِىالحَياةِ الدُّنيا شَقاءٌ أبَداً
؛ كسى كه سوره مدّثّر را در نماز فريضه بخواند، بر خداوند حقّ است كه او را همراه پيامبر صلى الله عليه و آله و در جوار و درجه او قرار دهد و در زندگى دنيا هرگز بدبختى و رنج دامنش را نگيرد».(2)
بديهى است چنين نتايجى تنها بر خواندن الفاظ سوره مترتّب نخواهد شد، بلكه بايد محتواى سوره را نيز در نظر گرفت و موبهمو اجرا كرد.
در حديثى از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله مىخوانيم كه فرمود:
«مَن قَرَأَ سورَةَ القِيامَةِ شَهِدتُ أنَا وَجَبرَئِيلُ لَهُ يَومَ القِيامَةِ أنَّهُ كانَ مُؤمِناً بِيَومِ القِيامَةِ، وَجاءَ وَوَجهُهُ مُسفِرٌ عَلى وُجُوهِ الخَلائِقِ يَومَ القِيامَةِ
؛ كسى كه سوره قيامت را بخواند، روز قيامت من و جبرئيل براى او گواهى مىدهيم كه او ايمان به آن روز داشته و در آن روز صورتش از صورت ساير مردم درخشندهتر است».(1)
و در حديثى از امام صادق عليه السلام مىخوانيم كه فرمود:
«مَن أدمَنَ قِرائَةَ «لَا أُقْسِمُ» وَكانَ يَعمَلُ بِها، بَعَثَهَا اللّهُ يَومَ القِيامَةِ مَعَهُ في قَبرِهِ في أحسَنِ صُورَةٍ تُبَشّرُهُ وَتَضحَكُ في وَجهِهِ حَتّى يَجُوزَ الصّراطَ وَالمِيزانَ
؛ كسى كه تداوم بر سوره «لا اقسم» (سوره قيامت) كند و به آن عمل نمايد، خداوند اين سوره را در قيامت همراه او از قبرش با بهترين چهره برمىانگيزد و پيوسته به او بشارت مىدهد و در صورتش مىخندد تا از صراط و ميزان بگذرد».(2)
قابل توجّه اينكه آنچه را از قرائن در فضيلت تلاوت سورههاى قرآن در موارد ديگر استفاده مىكرديم در اينجا صريحاً در متن روايت آمده است، زيرا مىفرمايد: هر كسى بر آن مداومت كند و به آن عمل نمايد؛ بنابراين، همه اينها مقدّمه عمل كردن و به كار بستن مضمون آن است.
در حديثى از پيامبر گرامى اسلام صلى الله عليه و آله مىخوانيم كه فرمود:
«مَن قَرَأَ سورَةَ «هَلْ أَتَى كانَ جَزَاؤُهُ عَلَى اللّهِ جَنَّةً وَحَرِيراً
؛ كسى كه سوره هل أتى را بخواند، پاداش او بر خداوند بهشت و لباسهاى بهشتى است».(1)
و در حديثى از امام باقر عليه السلام مىخوانيم كه فرمود: «يكى از پاداشهاى كسى كه سوره «هل أتى را در هر صبح پنجشنبه بخواند، اين است كه در قيامت با پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله خواهد بود».(2)
در حديثى از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله مىخوانيم كه فرمود:
«مَن قَرَأَ سورَةَ وَالمُرسَلاتِ كُتِبَ أنَّهُ لَيسَ مِنَالمُشرِكِينَ
؛ كسى كه سوره مرسلات را بخواند، نوشته مىشود كه او از مشركان نيست».(1)
و در حديث ديگرى امام صادق عليه السلام فرمود:
«مَن قَرَأَها عَرَّفَ اللّهُ بَينَهُ وَبَينَ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه و آله
؛ هر كه اين سوره را بخواند، خداوند او را با پيامبر آشنا (و همجوار) مىسازد».(2)
بدون شك اين ثواب و فضيلت از آنِ كسانى است كه بخوانند، بينديشند و عمل كنند. ازاينرو در حديثى آمده است كه برخى ياران پيامبر صلى الله عليه و آله خدمتش عرض كردند: «أسرَعُ الشَّيبُ الَيكَ يا رَسولَ اللّهِ؛ چه زود آثار پيرى در شما نمايان شده اى رسول خدا؟»
فرمود:
«شَيَّبَتني هُودُ وَالواقِعَةُ وَالمُرسَلاتُ وَعَمَّ يَتساءَلُونَ
؛ سورههاى هود، واقعه، مرسلات، عمّ يتساءلون مرا پير كرده».(3)
قابل توجّه اينكه در تمام اين سورهها احوال قيامت و مسائل هولانگيز آن دادگاه بزرگ منعكس است و همينها بوده كه در روح مقدّس پيامبر صلى الله عليه و آله اثر گذارده.
بديهى است تلاوت بدون فكر و تصميم بر عمل نمىتواند چنين اثرى بگذارد.
در حديثى پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود:
«مَن قَرَأَ سورَةَ عَمَّ يَتَساءَلُونَ سَقاهُ اللّهُ بَردَ الشَّرابِ يَومَ القِيامَةِ
؛ هركه سوره عمّيتساءلون را بخواند، خداوند از نوشيدنى خنك و گواراى بهشتى در قيامت سيرابش مىكند».(1)
و در حديثى از امام صادق عليه السلام مىخوانيم كه فرمود:
«مَن قَرَأَ عَمَّ يَتَساءَلُونَ لَم يَخرُج سَنَتُهُ إذا كانَ يُدمِنُها في كُلّ يَومٍ حَتّى يَزُورَ البَيتَ الحَرامِ
؛ كسى كه هر روز سوره عمّ يتساءلون را ادامه دهد، سال تمام نمىشود مگر اينكه خانه خدا را زيارت مىكند».(2)
و نيز در حديث ديگرى رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود:
«مَن قَرَأَها وَحَفِظَها كانَ حِسابُهُ يَومَ القِيامَةِ بِمِقدارِ صَلاةٍ واحِدَةٍ
؛ كسى كه آن را بخواند و حفظ كند حساب او روز قيامت (چنان سريع انجام مىگيرد كه) به مقدار خواندن يك نماز خواهد بود».(3)
در حديثى از پيامبر اعظم صلى الله عليه و آله مىخوانيم كه فرمود:
«مَن قَرَأَ سورَةَ وَالنّازِعاتِ لَم يَكُن حَبسُهُ وَحِسابُهُ يَومَ القِيامَةِ إلّاكَقَدرِ صَلاةٍ مَكتُوبَةٍ حَتّى يَدخُلَ الجَنَّةَ
؛ كسى كه سوره نازعات را بخواند، توقّف و حساب او در روز قيامت تنها بهاندازه خواندن يك نماز روزانه است و بعد از آن وارد بهشت مىشود».(1)
در حديثى امام صادق عليه السلام فرمود:
«مَن قَرَأَ وَالنّازِعاتِ لَم يَمُت إلّا رَيّانَ وَلَم يَبعَثهُ اللّهُ إلّارَيّانَ وَلَم يُدخِلهُ الجَنَّةَ إلّارَيّانَ
؛ كسى كه اين سوره را بخواند، سيراب از دنيا مىرود و خداوند او را سيراب محشور مىكند و سيراب وارد بهشت مىسازد». (سيراب از رحمت بىپايان حق).(2)
مسلّماً كسى كه محتواى اين سوره را كه آيات تكاندهندهاش ارواح خفته را بيدار و متوجّه وظايف خود مىسازد در جان خويش جاى دهد، از چنان پاداشهايى برخوردار خواهد شد، نه آنها كه فقط به خواندن الفاظ قناعت مىكنند.
در حديثى از پيامبر گرامى اسلام صلى الله عليه و آله آمده است:
«مَن قَرَأَ سورَةَ عَبَسَ جاءَ يَومَ القِيامَةِ وَوَجهُهُ ضاحِكٌ مُستَبشِرٌ
؛ كسى كه سوره عبس را بخواند، روز قيامت در حالى وارد محشر مىشود كه صورتش خندان است».(1)
1) مجمعالبيان، ج 10، ص 435
در اهمّيّت اين سوره و تلاوت آن در حديثى پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود:
«مَن قَرَأَ سورَةَ إِذَا الشَّمْسُ كُوّرَتْ أعاذَهُ اللّهُ تَعالى أن يَفضَحَهُ حينَ تُنشَرُ صَحيفَتُهُ
؛ هركه سوره إذا الشّمس كوّرت را بخواند، خداوند او را از رسوايى در آن هنگام كه نامههاى عمل گشوده مىشود حفظ مىكند».(1)
و در حديث ديگرى فرمود:
«مَن أحَبَّ أن يَنظُرَ إلَىَّ يَومَ القِيامَةِ فَليَقرَأْ إِذَا الشَّمْسُ كُوّرَتْ
؛ هركه دوست دارد روز قيامت به من نظر كند، سوره إذا الشّمس كوّرت را بخواند».(2)
حديث مزبور با اين عبارت نيز نقل شده است:
«مَن سَرَّهُ أن يَنظُرَ إلى يَومِ القِيامَةِ (كَأنَّهُ رَأىُ عَينِ) فَليَقرَأْ «إِذَا الشَّمْسُ كُوّرَتْ» وَ «إِذَا السَّمَاءُ انْفَطَرَتْ» وَ «إِذَا السَّمَاءُ انْشَقَّتْ»
؛ هركه دوست دارد قيامت را بنگرد (گويى با چشم مىبيند!) سوره إذا الشّمس كوّرت و سوره إذا السّماء انفطرت و سوره إذا السّماء انشقّت را بخواند» (زيرا در اين سورهها
نشانههاى قيامت آنچنان بيان شده كه گويى تلاوتكننده را در مقابل صحنه قيامت قرار مىدهد).(1)
در حديثى مىخوانيم كه از پيامبر صلى الله عليه و آله پرسيدند چرا اينقدر زود آثار پيرى در شما نمايان شده؟ فرمود:
«شَيَّبَتني هُودُ وَالْوَاقِعَةُ وَالْمُرْسَلَاتُ وَعَمَّ يَتَساءَلُونَ وَإِذَا الشَّمْسُ كُوّرَتْ
؛ سوره هود و واقعه و مرسلات و عمّ و إذا الشّمس كوّرت مرا پير كرد» (زيرا آنچنان حوادث هولناك قيامت در اينها ترسيم شده است كه هر انسان بيدارى را گرفتار پيرى زودرس مىكند).(2)
و در حديثى امام صادق عليه السلام فرمود: «هركه سوره عَبَسَ وَتَوَلّى وَإِذَا الشَّمْسُ كُوّرَتْ را بخواند، زير بال و پر لطف پروردگار در جنّت جاودان و در سايه لطف و كرامت الهى در باغهاى بهشت خواهد بود و اين براى خداوند چيز مهمّى نيست اگر اراده كند».(3)
تعبيراتى كه در روايات بالا آمده، بهخوبى نشان مىدهد كه منظور تلاوتى است كه سرچشمه آگاهى و ايمان و عمل باشد.
فضيلت سوره ى قرآن برگرفته از تفسير نمونه ؛ ص149
در حديثى امام صادق عليه السلام فرمود:
«مَن قَرَأَ هاتَينِ السُّورَتَينِ «إِذَا السَّمَاءُ انْفَطَرَتْ» وَ «إِذَا السَّمَاءُ انْشَقَّتْ» وَجَعَلَهُما نُصبَ عَينِهِ في صَلاةِ الفَريضَةِ وَالنّافِلَةِ لَم يَحجُبْهُ مِنَاللّهِ حِجابٌ وَلَم يَحجُزْهُ مِنَاللّهِ حاجِزٌ وَلَم يَزَل يَنظُرُ إلى اللّهِ وَيَنظُرُ اللّهُ إلَيهِ حَتّى يَفرُغَ مِن حِسابِ النّاسِ
؛ هركه اين دو سوره: سوره انفطار و انشقاق را بخواند و آن دو را در نماز فريضه و نافله برابر چشم خود قرار دهد، هيچ حجابى او را از خدا محجوب نمىدارد و چيزى ميان او و خداوند حايل نمىشود، پيوسته (با چشم دل) به خدا مىنگرد و خدا (با لطفش) به او نگاه مىكند، تا از حساب مردم فارغ شود».(1)
مسلّماً نعمت بزرگ حضور در پيشگاه خدا و از ميان رفتن حجابها ميان او و پروردگار، براى كسى است كه اين دو سوره را در عمق جانش جاى دهد و خود را بر اساس آن بسازد.
1) مجمعالبيان، ج 10، ص 447
در حديثى پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمود:
«مَن قَرَأَ سورَةَ المُطَفِّفِينَ سَقاهُ اللّهُ مِنَالرَّحِيقِ المَختُومِ يَومَ القِيامَةِ
؛ هركه سوره مطفّفين را بخواند، روز قيامت خداوند او را از شراب طهور زلال و خالص كه دست احدى به آن نرسيده سيراب مىكند».(1)
و در حديثى از امام صادق عليه السلام آمده است:
«مَن قَرَأَ في فَرائِضِهِ «وَيْلٌ لِلْمُطَفِّفِينَ» أعطاهُ الأمنَ يَومَ القِيامَةِ مِنَالنّارِ وَلَم تَرَهُ وَلَم يَرَها
؛ هر كه در نمازهاى فريضه خود سوره مطفّفين را بخواند، روز قيامت خداوند امنيّت از عذاب دوزخ را به او عطا مىكند، نه آتش دوزخ او را مىبيند و نه او آتش دوزخ را».(2)
پيداست اينهمه ثواب و فضيلت و بركت براى كسى است كه خواندن آن را مقدّمهاى براى عمل قرار دهد.
در فضيلت تلاوت اين سوره در حديثى از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله مىخوانيم كه فرمود:
«مَن قَرَأَ سورَةَ «إِنْشَقَّتْ» أعاذَهُ اللّهُ أن يُؤتِيَهُ كِتابَهُ وَراءَ ظَهرِهِ
؛ هركه سوره انشقاق را بخواند، خداوند او را از اينكه روز قيامت نامه اعمالش به پشت سرش داده شود در امان مىدارد».(1)
و در كتاب ثواب الاعمال از امام صادق عليه السلام روايت شده است كه فرمود: «هر كس اين دو سوره (سوره انفطار و انشقاق) را بخواند و در نماز فريضه و نافله برابر چشمانش قرار دهد، خداوند او را به خواستههايش مىرساند، چيزى ميان او و خدا حايل نمىشود و پيوسته او به (لطف) خداوند نظر مىكند و خداوند به او، تا از حساب مردم فارغ شود».(2)
در حديثى پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود:
«مَن قَرَأَ هذِهِ السُّورَةَ أعطاهُاللّهِ مِنَ الأجرِ بِعَدَدِ كُلّ مَنِاجْتَمَعَ في جُمُعَةٍ وَكُلّ مَنِاجْتَمَعَ يَومَ عَرَفَهٍ عَشرَ حَسَناتٍ وَقَرائَتُها تُنجي مِنَالمَخاوِفِ وَالشَّدائِدِ
؛ هركه اين سوره را بخواند، خداوند به تعداد كسانى كه در نماز جمعه اجتماع مىكنند و كسانى كه روز عرفه (در عرفات) گرد مىآيند، ده حسنه به او مىدهد و تلاوت آن انسان را از ترس و شدايد مىرهانَد».(1)
با توجّه به اينكه يكى از تفسيرهاى آيه «وَشَاهِدٍ وَمَشْهُودٍ» روز جمعه و روز عرفه است و نيز سوره حكايت از مقاومت شديد مؤمنان پيشين در برابر شدايد و فشارها مىكند، تناسب اين پاداشها با محتواى سوره روشن مىشود. در ضمن نشان مىدهد كه اين پاداشها از آنِ كسانى است كه آن را بخوانند، در آن بينديشند و سپس عمل كنند.
1) تفسير برهان، ج 4، ص 445
در حديثى پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود:
«مَن قَرَأَها أعطاهُ اللّهُ بِعَدَدِ كُلّ نَجمٍ فِىالسَّماءِ عَشرَ حَسَناتٍ
؛ هركه آن را تلاوت كند، خداوند به تعداد هر ستارهاى كه در آسمان وجود دارد ده حسنه به او مىبخشد».(1)
و در حديثى امام صادق عليه السلام فرمود:
«مَن كانَ قَرائَتُهُ فِىالفَريضَةِ بِوَالسَّماءِ وَالطّارِقِ كانَ لَهُ عِندَاللّهِ يَومَ القِيامَةِ جاهٌ وَمَنزِلَةٌ، وَكانَ مِن رُفَقاءِ النَّبِيّينَ وَأصحابِهِم فِىالجَنَّةِ
؛ هركه در نماز فريضه سوره وَالسّماءِ وَالطّارق را تلاوت كند، روز قيامت نزد خداوند مقام و منزلت عظيمى خواهد داشت و از دوستان پيامبران و ياران آنها در بهشت خواهد بود».(2)
بديهى است محتواى سوره و عمل به آن است كه اينهمه پاداش عظيم را بهبار مىآورَد، نه تلاوت خالى از عمل.
در حديثى پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمود:
«مَن قَرَأَها أعطاهُ اللّهُ عَشرَ حَسَناتٍ بِعَدَدِ كُلّ حَرفٍ أنزَلَ اللّهُ عَلى إبراهيمَ وَمُوسى وَمُحَمَّدٍ (صَلَواتُ اللّهِ عَلَيهِم)
؛ هركه سوره اعلى را بخواند، خداوند به عدد هر حرفى كه بر ابراهيم و موسى و محمّد نازل كرده، ده حسنه به او عطا مىفرمايد».(1)
و در حديث ديگرى امام صادق عليه السلام فرمود:
«مَن قَرَأَ سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الأعلى في فَرائِضِهِ أو نَوافِلِهِ قيلَ لَهُ يَومَ القِيامَةِ ادخُلِ الجَنَّةَ مِن أىّ أبوابِ الجَنَّةِ شِئتَ إن شاءَ اللّهُ
؛ هركه سوره اعلى را در فرائض يا نوافل خود بخواند، روز قيامت به او گفته مىشود: از هر يك از درهاى بهشت مىخواهى وارد شو، إنشاءاللّه».(2)
در روايات متعدّدى مىخوانيم هنگامى كه پيامبر صلى الله عليه و آله يا ائمّه عليهم السلام آيه سَبِّحِ اسْمِ رِبِّكَ الأَعْلى را مىخواندند، پس از آن به اين دستور عمل كرده مىفرمودند:
«سُبحانَ رَبّىَ الأعلى .(3)
و در روايت ديگرى آمده است كه يكى از ياران على عليه السلام مىگويد: بيست شب پشت سر آن حضرت نماز خواندم، جز سوره «سَبِّحِ اسْمِ رِبِّكَ الأَعْلَى را در نماز نمىخواند و مىفرمود: اگر مىدانستيد چه بركاتى در آن است، هر يك از شما در هر روز ده بار آن را تلاوت مىكرديد و هر كه آن را بخواند گويى كتب و صحف موسى و ابراهيم را تلاوت كرده است».(1)
از مجموعه رواياتى كه در اين زمينه رسيده استفاده مىشود كه اين سوره از اهمّيّت خاصّى برخوردار است تا آنجا كه در حديثى از على عليه السلام مىخوانيم كه فرمود: اين سوره محبوب پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله بود:
(كانَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله يُحِبُّ هذِهِ السُّورَةَ سَبِّحِ اسْمِ رَبِّكَ الْأَعْلَى
).(2)
در فضيلت تلاوت اين سوره در حديثى از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله مىخوانيم كه فرمود:
«مَن قَرَأَها حاسَبَهُ اللّهُ حِساباً يَسِيراً
؛ هر كس آن را تلاوت كند، خداوند حساب او را در قيامت آسان مىكند».(1)
و در حديثى از امام صادق عليه السلام مىخوانيم كه فرمود: «كسى كه مداومت بر قرائت اين سوره در نمازهاى فريضه يا نافله كند، خداوند او را تحت پوشش رحمت خود در دنيا و آخرت قرار مىدهد و در روز قيامت او را از عذاب آتش امان مىبخشد».(2)
مسلّماً اينهمه ثواب و فضيلت در صورتى عايد مىشود كه تلاوت انگيزه انديشه و عمل گردد.
در فضيلت تلاوت اين سوره در حديثى از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله مىخوانيم كه فرمود:
«مَن قَرَأَها في لَيالٍ عَشرٍ غَفَرَ اللّهُ لَهُ وَمَن قَرَأَها سائِرَ الأيّامِ كانَت لَهُ نُوراً يَومَ القِيامَةِ
؛ كسى كه آن را در شبهاى دهگانه (ده شب اوّل ذوالحجّة) بخواند، خداوند گناهان او را مىبخشد و كسى كه در ساير ايّام بخواند، براى قيامتش نور و روشنايى خواهد بود».(1)
و در حديثى از امام صادق عليه السلام مىخوانيم كه فرمود: «سوره فجر را در هر نماز واجب و مستحب بخوانيد كه سوره حسين بن على عليهما السلام است، هر كس آن را بخواند با حسين بن على عليهما السلام در قيامت در درجه او از بهشت خواهد بود».(2)
معرّفى اين سوره بهعنوان سوره حسين بن على عليهما السلام ممكن است براى اين باشد كه مصداق روشن «نفس مطمئنّه» كه در آخرين آيات اين سوره مخاطب واقع شده، حسين بن على عليهما السلام
است، همانگونه كه در حديثى از امام صادق عليه السلام ذيل همين آيات آمده است.
و يا براى اينكه ليالى عشر (شبهاى دهگانه) يكى از تفسيرهايش شبهاى دهگانه آغاز محرّم است كه رابطه خاصّى با حسين بن على عليهما السلام دارد.
و به هر حال اينهمه پاداش و فضيلت از آنِ كسانى است كه تلاوت آن را مقدّمهاى براى اصلاح خويش و خودسازى قرار دهند.
در فضيلت تلاوت اين سوره از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله روايت شده است كه فرمود:
«مَن قَرَأَها أعطاهُ اللّهُ الأمنَ مِن غَضَبِهِ يَومَ القِيامَةِ
؛ كسى كه سوره بلد را بخواند، خداوند در روز قيامت او را از خشم خود در امان مىدارد».(1)
و در حديثى از امام صادق عليه السلام مىخوانيم: «كسى كه در نماز واجب سوره
«لَا أُقْسِمُ بِهذَا الْبَلَدِ
» را بخواند، در دنيا از صالحان شناخته خواهد شد و در آخرت از كسانى شناخته مىشود كه در درگاه خداوند مقام و منزلتى دارد و از دوستان پيامبران، شهدا و صالحان خواهد بود».(2)
در فضيلت تلاوت اين سوره همين بس كه در حديثى از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله آمده است:
«مَن قَرَأَها فَكَأَنَّما تَصَدَّقَ بِكُلّ شَيءٍ طَلَعَت عَلَيهِ الشَّمسُ وَالقَمَرُ
؛ هر كس آن را بخواند، گويى به تعداد تمام اشيايى كه خورشيد و ماه بر آنها مىتابد در راه خدا صدقه داده است».(1)
و مسلّماً اين فضيلت بزرگ از آنِ كسى است كه محتواى بزرگ اين سوره كوچك را در جان خود جاى دهد و تهذيب نفس را وظيفه قطعى خود بداند.
1) مجمعالبيان، ج 10، ص 496
در فضيلت تلاوت اين سوره از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله روايت شده است كه فرمود:
«مَن قَرَأَها أعطاهُ اللّهَ حَتّى يَرضى وَعافاهُ مِنَ العُسرِ وَيَسَّرَ لَهُ اليُسرَ
؛ هر كس اين سوره را تلاوت كند، خداوند آنقدر به او مىبخشد كه راضى شود و او را از سختىها نجات مىدهد و مسير زندگى را برايش آسان مىسازد».(1)
1) مجمعالبيان، ج 10، ص 499
در فضيلت اين سوره همين بس كه در حديثى از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله نقل شده است:
«مَن قَرَأَها كانَ مِمَّن يَرضاهُ اللّهُ وَلِمُحَمَّدٍ صلى الله عليه و آله أن يَشفَعَ لَهُ وَلَهُ عَشرُ حَسَناتٍ بِعَدَدِ كُلّ يَتِيمٍ وَسائِلٍ
؛ هر كس آن را تلاوت كند، از كسانى خواهد بود كه خدا از آنها راضى مىشود و شايسته است محمّد صلى الله عليه و آله از او شفاعت كند و به عدد هر يتيم و مسكين سؤالكننده ده حسنه براى او خواهد بود».(1)
و اينهمه فضيلت از آنِ كسى است كه آن را بخواند و در عمل به كار بندد.
قابل توجّه اينكه مطابق روايات متعدّدى اين سوره و سوره آينده (سوره ألم نشرح) يك سوره است، و چون در نماز بعد از حمد بايد يك سوره كامل خوانده شود، اين دو سوره را بايد با هم خواند (نظير اين معنى درباره سورههاى فيل و لِإيلاف نيز گفته شده است).
و اگر درست در محتواى اين دو سوره دقّت كنيم درمىيابيم كه
1) مجمعالبيان، ج 10، ص 503
مطالب آنها چندان با هم پيوند دارد كه حتماً يكى ادامه ديگرى است، هرچند ميان آن دو «بسماللّه الرّحمن الرّحيم» فاصله شده است.
در اينكه آيا اين دو سوره از هر نظر يكى است يا در خصوص نماز بايد در حكم يك سوره محسوب شود، گفتوگويى است كه بايد شرح آن را در كتابهاى فقهى (بحث قرائت نماز) مطالعه كرد.
در فضيلت تلاوت اين سوره در حديثى از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله مىخوانيم كه فرمود:
«مَن قَرَأَها اعطِىَ مِنَ الأجرِ كَمَن لَقِىَ مُحَمَّداً صلى الله عليه و آله مُغتَمّاً فَفَرَّجَ عَنهُ
؛ هر كس اين سوره را بخواند، پاداش كسى را دارد كه محمّد صلى الله عليه و آله را غمگين ديده و اندوه را از قلب او زدوده است».(1)
1) مجمعالبيان، ج 10، ص 507
از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله روايت شده است كه فرمود:
«مَن قَرَأَها أعطاهُ اللّهُ خَصلَتَينِ: العافِيَةَ وَاليَقِينَ مادامَ في دارِالدُّنيا فَإذا ماتَ أعطاهُ اللّهُ مِنَ الأجرِ بِعَدَدِ مَن قَرَأَ هذِهِ السُّورَةَ صِيامَ يَومٍ
؛ هر كس اين سوره را بخواند، خداوند دو نعمت را مادام كه در دنياست به او مىبخشد: سلامت و يقين و هنگامى كه از دنيا برود، به تعداد تمام كسانى كه اين سوره را خواندهاند، ثواب يكروز روزه بهعنوان پاداش به او مىبخشد».(1)
اين سوره در مكّه نازل و آيه وَهذَا الْبَلَدِ الْأَمِيْنِ كه در آن سوگند به شهر «مكّه» با اسم اشاره نزديك ياد شده، دليل بر آن است.
1) مجمعالبيان، ج 10، ص 510
در فضيلت قرائت اين سوره از امام صادق عليه السلام روايت شده است كه فرمود:
«مَن قَرَأَ في يَومِهِ أو في لَيلَتِهِ اقْرَأْ بِاسْمِ رَبّكَ ثُمَّ ماتَ في يَومِهِ أو في لَيلَتِهِ ماتَ شَهيداً وَبَعَثَهُ اللّهُ شَهيداً وَأحياهُ كَمَن ضَرَبَ بِسَيفِهِ في سَبيلِ اللّهِ مَعَ رَسُولِ اللّهِ
؛ هر كس در روز يا شب، سوره «اقرَأ بِاسمِ رَبّكَ» را بخواند و در همان شب يا روز بميرد، شهيد از دنيا رفته است و خداوند او را شهيد مبعوث مىكند و در صف شهيدان جاى مىدهد و در روز قيامت همچون كسى است كه با شمشير در راه خدا همراه پيامبر خدا جهاد كرده است».(1)
اين سوره به مناسبت تعبيرات مختلفى كه در آغاز آن است، به نام سوره «علق» يا سوره «اقرأ» يا سوره «قلم» ناميده شده.(2)
در حديثى پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود:
«مَن قَرَأَها اعطِىَ مِنَ الأجرِ كَمَن صامَ رَمَضانَ وَأحيا لَيلَةَ القَدرِ
؛ هر كس آن را تلاوت كند، مانند كسى است كه ماه رمضان را روزه گرفته و شب قدر را احيا داشته است».(1)
در حديثى امام باقر عليه السلام فرمود:
«مَن قَرَأَ انّا أنزَلناهُ بِجَهرٍ كانَ كَشاهِرِ سَيفِهِ في سَبيلِ اللّهِ وَمَن قَرَأَها سِرّاً كانَ كَالمُتَشَحّطِ بِدَمِهِ في سَبِيلِ اللّهِ
؛ كسى كه سوره انّا انزلناه را بلند و آشكار بخواند، چونان است كه در راه خدا شمشير كشيده و جهاد مىكند و كسى كه بهطور پنهان بخواند، چونان است كه در راه خدا به خون آغشته شده است».(2)
واضح است اينهمه فضيلت از آنِ كسى است كه مىخواند، مىفهمد و به محتوايش جامه عمل مىپوشانَد.
در فضيلت تلاوت اين سوره از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله روايت شده است كه فرمود: «اگر مردم مىدانستند اين سوره چه بركاتى دارد، خانواده و اموال را رها كرده، به فرا گرفتن آن مىپرداختند».
مردى از قبيله خزاعه عرض كرد: اى رسول خدا، تلاوت آن چه پاداشى دارد؟ فرمود: «نه هيچ منافقى آن را قرائت مىكند و نه كسانى كه شك و ترديد در دلشان است. به خدا سوگند، فرشتگان مقرّب از آن روز كه آسمانها و زمين آفريده شده است آن را مىخوانند و لحظهاى در تلاوت آن سستى نمىكنند، هر كس آن را در شب بخواند، خداوند فرشتگانى را مأمور مىكند كه دين و دنياى او را حفظ كنند و آمرزش و رحمت براى او بطلبند و اگر در روز بخواند، بهاندازه آنچه روز آن را روشن مىكند و شب آن را تاريك مىسازد به او ثواب مىدهند».(1)
1) مجمعالبيان، ج 10، ص 521
در فضيلت تلاوت اين سوره تعبيرات مهمّى در روايات اسلامى آمده، از جمله در حديثى از پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله مىخوانيم كه فرمود:
«مَن قَرَأَها فَكَأنَّما قَرَأَ البَقَرَةَ وَاعطِىَ مِنَالأجرِ كَمَن قَرَأَ رُبعَ القُرآنِ
؛ هر كس آن را تلاوت كند، گويى سوره بقره را قرائت كرده و پاداش او بهاندازه كسى است كه يك چهارم قرآن را تلاوت كرده باشد».(1)
و در حديثى از امام صادق عليه السلام مىخوانيم كه فرمود: «هرگز از تلاوت سوره «اذا زُلزِلَتِ الأرضُ» خسته نشويد، چرا كه هر كس آن را در نمازهاى نافله بخواند، هرگز به زلزله گرفتار نمىشود و با آن نمىميرد و به صاعقه و آفتى از آفات دنيا تا هنگام مرگ گرفتار نخواهد شد».(2)
در حديثى پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود:
«مَن قَرَأَها اعطِىَ مِنَالأجرِ عَشرَ حَسَناتٍ بِعَدَدِ مَن باتَ بِالمُزدَلِفَةِ وَشَهِدَ جَمعاً
؛ هر كه آن را تلاوت كند، به عدد هر يك از حاجيانى كه (شب عيد قربان) در مزدلفه توقّف مىكنند و در آنجا حضور دارند، ده حسنه به او داده مىشود».(1)
در حديث ديگرى امام صادق عليه السلام فرمود:
«مَن قَرَأَ وَالعادِياتِ وَأدمَنَ قِرائَتَها بَعَثَهُ اللّهُ مَعَ أميرالمُؤمِنينَ عليه السلام يَومَ القِيامَةِ خاصَّةً وَكانَ في حُجرِهِ وَرُفَقائِهِ
؛ هركه سوره والعاديات را بخواند و بر آن مداومت كند، روز قيامت خداوند او را با اميرمؤمنان عليه السلام مبعوث مىكند و در جمع او و ميان دوستان او خواهد بود».(2)
از برخى روايات نيز استفاده مىشود كه سوره عاديات معادل نصف قرآن است.(3)
البتّه اينهمه فضيلت براى آنهاست كه آن را برنامه زندگى خويش قرار مىدهند و به تمام محتواى آن ايمان دارند و عمل مىكنند.
در حديثى از امام باقر عليه السلام مىخوانيم كه فرمود:
«مَن قَرَأَ القارِعَةَ آمَنَهُ اللّهُ مِن فِتنَةِ الدَّجّالِ أن يُؤمِنَ بِهِ وَمِن قَيحِ جَهَنَّمَ يَومَ القِيامَةِ إن شاءَ اللّهُ
؛ هركه سوره قارعه را بخواند، خداوند متعال او را از فتنه «دجّال» و ايمان آوردن به او حفظ مىكند و روز قيامت وى را از چرك جهنّم دور مىدارد إنشاءاللّه».(1)
1) مجمعالبيان، ج 10، ص 530
در حديثى از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله مىخوانيم كه فرمود:
«مَن قَرَأَها لَم يُحاسِبهُ اللّهُ بِالنَّعيمِ الَّذي أنعَمَ عَلَيهِ في دارِ الدُّنيا وَاعطِىَ مِنَ الأجرِ كَأنَّما قَرَأَ ألفَ آيَةٍ
؛ كسى كه آن را بخواند، خداوند در برابر نعمتهايى كه در دنيا به او داده، وى را مورد حساب قرار نمىدهد و پاداشى به او داده مىشود كه گويى هزار آيه قرآن را تلاوت كرده است».(1)
و در حديثى امام صادق عليه السلام فرمود: «خواندن اين سوره در نمازهاى فريضه و نافله، ثواب شهادت شهيدان دارد».(2)
بديهى است اينهمه ثواب از آنِ كسى است كه آن را بخواند و در برنامه زندگى به كار گيرد و روح و جان خود را با آن هماهنگ سازد.
در حديثى از امام صادق عليه السلام مىخوانيم كه فرمود:
«مَن قَرَأَ «وَالعَصرِ» في نَوافِلِهِ بَعَثَهُ اللّهُ يَومَ القِيامَةِ مُشرِقاً وَجهُهُ ضاحِكاً سِنُّهُ قَريرَةً عَينُهُ حَتّى يَدخُلَ الجَنَّةَ
؛ هر كس سوره والعصر را در نمازهاى نافله بخواند، روز قيامت خداوند او را برمىانگيزد در حالى كه صورتش نورانى، چهرهاش خندان و چشمش (به نعمتهاى الهى) روشن است، تا به بهشت درآيد».(1)
معلوم است اينهمه افتخار، سرور و شادمانى از آنِ كسى است كه اين اصول چهارگانه را در زندگى خود به كار بندد، نه اينكه فقط به خواندن قناعت كند.
1) مجمعالبيان، ج 10، ص 535
در فضيلت تلاوت اين سوره از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله روايت شده است كه فرمود:
«مَن قَرَأَها اعطِىَ مِنَ الأجرِ عَشرَ حَسَناتٍ بِعَدَدِ مَنِ اسْتَهْزَأَ بِمُحَمَّدٍ صلى الله عليه و آله وَأصحابِهِ
؛ هر كس اين سوره را تلاوت كند، به عدد هر يك از كسانى كه محمّد و يارانش را ريشخند كرده، ده حسنه به او داده مىشود».(1)
و در حديثى از امام صادق عليه السلام مىخوانيم كه فرمود: «هر كس آن را در نماز فريضه بخواند، فقر از او دور مىشود، روزى به او روى مىآورَد و مرگهاى زشت و بد از او دفع مىگردد».(2)
در فضيلت تلاوت اين سوره از امام صادق عليه السلام روايت شده است كه فرمود: «هر كس سوره فيل را در نماز واجب بخواند، در قيامت هر كوه و زمين هموار و كلوخى براى او شهادت مىدهد كه او از نمازگزاران است و منادى صدا مىزند درباره بنده من راست گفتيد، شهادت شما را به سود يا زيان او مىپذيرم، بندهام را بدون حساب داخل بهشت كنيد، او كسى است كه من وى را دوست دارم و عملش را نيز دوست دارم».(1)
بديهى است اينهمه فضيلت و ثواب و پاداش عظيم از آنِ كسى است كه با خواندن اين آيات از مركب غرور پياده شود و در طريق رضاى حق گام بردارد.
1) مجمعالبيان، ج 10، ص 539
در فضيلت تلاوت اين سوره در حديثى از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله مىخوانيم كه فرمود:
«مَن قَرَأَها اعطِىَ مِنَ الأجرِ عَشرَ حَسَناتٍ بِعَدَدِ مَن طافَ بِالكَعبَةِ وَاعْتَكَفَ بِها
؛ كسى كه آن را بخواند، به تعداد هر يك از كسانى كه گرد خانه كعبه طواف كرده، يا در آنجا معتكف شدهاند، ده حسنه به او مىدهد».(1)
مسلّماً چنين فضيلتى از آنِ كسانى است كه در پيشگاه خداوند، پروردگار كعبه، سر تعظيم فرود آورده، او را عبادت كنند، احترام اين خانه را پاسدارى كرده و پيامش را با گوش جان بشنوند و به كار بندند.
1) مجمعالبيان، ج 10، ص 543
در فضيلت تلاوت اين سوره از امام باقر عليه السلام روايت شده است كه فرمود:
«مَن قَرَأَ أَرَءَيْتَ الَّذِى يُكَذِّبُ بِالدِّينِ في فَرائِضِهِ وَنَوافِلِهِ قَبِلَ اللّهُ صَلاتَهُ وَصِيامَهُ وَلَم يُحاسِبهُ بِما كانَ مِنهُ فِىالحَياةِ الدُّنيا
؛ هر كس اين سوره را در نمازهاى فريضه و نافلهاش بخواند، خداوند نماز و روزه او را قبول مىكند و او را در برابر كارهايى كه در زندگى دنيا از او سرزده است مورد محاسبه قرار نمىدهد».(1)
1) مجمعالبيان، ج 10، ص 546
در فضيلت تلاوت اين سوره از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله روايت شده است كه فرمود:
«مَن قَرَأَها سَقاهُ اللّهُ مِن أنهارِ الجَنَّةِ وَاعطِىَ مِنَ الأجرِ بِعَدَدِ كُلّ قُربانٍ قَرَّبَهُ العِبادُ في يَومِ عِيدٍ وَيُقَرّبُونَ مِن أهلِ الكِتابِ وَالمُشرِكينَ
؛ هر كس آن را تلاوت كند، خداوند او را از نهرهاى بهشتى سيراب خواهد كرد و به تعداد هر قربانى كه بندگان خدا در روز عيد (قربان) قربانى مىكنند و همچنين قربانىهايى كه اهل كتاب و مشركان دارند، به تعداد هر يك از آنان به او پاداش مىدهد».(1)
1) مجمعالبيان، ج 10، ص 548
روايات فراوانى كه درباره فضيلت اين سوره وارد شده حاكى از اهمّيّت فوقالعاده محتواى آن است، از جمله در حديثى پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود:
«مَن قَرَأَ قُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ فَكَأَنَّما قَرَأَ رُبعَ القُرآنِ وَتَباعَدَت عَنهُ مَرَدَةُ الشَّياطِينِ وَبَرَأَ مِنَالشّركِ وَيُعافى مِنَ الفَزَعِ الأكبَرِ
؛ هر كه سوره «قل يا ايّها الكافرون» را بخواند، گويى ربع قرآن را خوانده، شياطين طغيانگر از او دور مىشوند، از شرك پاك مىگردد و از فزع (روز قيامت) در امان خواهد بود».(1)
تعبير «ربع القرآن» شايد بدان است كه حدود يك چهارم قرآن مبارزه با شرك و بتپرستى است و عصاره آن در اين سوره آمده، و دور شدن شياطين سركش بدان است كه در اين سوره دست رد بر سينه مشركان زده شده و مىدانيم كه شرك مهمترين ابزار شيطان است.
نجات در قيامت نيز در درجه اوّل در گرو توحيد و نفى شرك است، همان مطلبى كه اين سوره بر محور آن دور مىزند.
1) مجمعالبيان، ج 10، ص 551
در حديث ديگرى مىخوانيم كه مردى خدمت پيامبر صلى الله عليه و آله آمد و عرض كرد: اى رسول خدا، آمدهام چيزى به من بياموزى كه هنگام خواب بخوانم، فرمود:
«إذا أخَذتَ مَضجَعَكَ فَاقرَأْ قُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ ثُمَّ نَمْ عَلى خاتِمَتِها فَإنَّها بَراءَةٌ مِنَالشّركِ
؛ هنگامى كه به بستر رفتى سوره قل يا ايّها الكافرون بخوان، سپس بخواب كه اين بيزارى از شرك است».(1)
و در روايتى آمده كه پيامبر به جبير بن مطعم فرمود: «آيا دوست دارى هنگامى كه به سفر مىروى از نظر زاد و توشه از بهترين يارانت باشى؟»
گفت: آرى، پدرم و مادرم فدايت اى رسول خدا!
فرمود: اين پنج سوره را بخوان: «قُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ»، «إِذَا جَاءَ نَصْرُاللَّهِ وَالْفَتْحُ»، «قُلْ هُوَاللَّهُ أَحَدٌ»، «قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ»، «قُلْ أَعُوذُ بِرَبّ النَّاسِ» و قرائت خود را با «بسماللّه الرّحمن الرّحيم» آغاز كن».(2)
و در حديثى امام صادق عليه السلام فرمود: «پدرم مىگفت «قُل يَا أَيُّهَا الكَافِرُونَ» ربع قرآن است و چون از تلاوت آن فارغ مىشد مىفرمود:
«أعبُدُ اللّهَ وَحدَه أعبُدُ اللّهَ وَحدَهُ
؛ من تنها خدا را عبادت مىكنم، من تنها خدا را عبادت مىكنم».(3)
در حديثى پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمود:
«مَن قَرَأَها فَكَأَنَّما شَهِدَ مَعَ رَسولِ اللّهِ فَتحَ مَكَّةَ
؛ هر كه آن را تلاوت كند، مانند اين است كه همراه پيامبر در فتح مكّه بوده است».(1)
در حديث ديگرى از امام صادق عليه السلام مىخوانيم كه فرمود: «هركه سوره «إِذَا جَاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَالْفَتْحُ» را در نماز نافله يا فريضه بخواند، خداوند او را بر تمام دشمنانش پيروز مىكند و روز قيامت در حالى وارد محشر مىشود كه نامهاى با اوست كه سخن مىگويد، خداوند آن را از درون قبرش همراه او بيرون فرستاده و آن امان نامهاى است از آتش جهنّم».(2)
البتّه اينهمه افتخار و فضيلت از آنِ كسى است كه با خواندن اين سوره در خطّ رسول خدا قرار گيرد و به آيين و سنّتش عمل كند، نه اينكه تنها به لقلقه زبان قناعت نمايد.
در حديثى پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمود:
«مَن قَرَأَها رَجَوْتُ أن لا يَجمَعَ اللّهُ بَينَهُ وَبَينَ أبيلَهَبٍ في دارٍ واحِدَةٍ
؛ هر كه آن را تلاوت كند، من اميدوارم خداوند او و ابولهب را در يك خانه جمع نكند» (يعنى او اهل بهشت خواهد بود، در حالى كه ابولهب اهل دوزخ است).(1)
ناگفته پيداست اين فضيلت از آنِ كسى است كه با خواندن اين سوره خطّ خود را از خطّ ابولهب جدا كند، نه كسانى كه با زبان مىخوانند، ولى «ابولهب» وار عمل مىكنند.
1) مجمعالبيان، ج 10، ص 558
روايات بسيارى در فضيلت تلاوت اين سوره آمده كه حاكى از عظمت فوقالعاده آن است، از جمله در حديثى پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمود:
«أيَعجِزُ أحَدُكُم أن يَقرَأَ ثُلُثَ القُرآنِ في لَيلِةٍ؟
؛ آيا كسى از شما عاجز است از اينكه يك سوم قرآن را در يك شب بخواند؟»
يكى از حاضران عرض كرد: اى رسول خدا، چه كسى توانايى بر اين كار دارد؟
پيامبر فرمود:
«اقرَؤُا قُلْ هُوَاللَّهُ أَحَدٌ
؛ سوره قُل هُوَ اللّه را بخوانيد».
در حديث ديگرى از امام صادق عليه السلام مىخوانيم كه فرمود:
«هنگامى كه رسول خدا صلى الله عليه و آله بر جنازه سعد بن معاذ نماز گزارد فرمود: هفتاد هزار ملك كه در ميان آنها جبرئيل نيز بود بر جنازه سعد نماز گزاردند، من از جبرئيل پرسيدم كه او به كدام عمل مستحقّ نماز گزاردن شما شد؟
گفت: بهخاطر تلاوت «قل هو اللّه احد» در حال نشستن و ايستادن و سوار شدن و پيادهروى و رفت و آمد».(1)
1) مجمعالبيان، ج 10، ص 561
و در حديث ديگرى از امام صادق عليه السلام مىخوانيم كه فرمود:
«كسى كه يك روز و شب بر او بگذرد و نمازهاى پنجگانه را بخواند و در آن «قل هو اللّه احد» را نخواند، به او گفته مىشود:
«يا عَبدَاللّهِ، لَستُ مِنَالْمُصَلّينَ!
؛ اى بنده خدا، تو از نمازگزاران نيستى!»(1)
و در حديث ديگرى از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله مىخوانيم كه فرمود:
«كسى كه ايمان به خدا و روز قيامت دارد، خواندن سوره «قل هو اللّه احد» را بعد از هر نماز ترك نكند، چرا كه هر كس آن را بخواند، خداوند خير دنيا و آخرت را برايش جمع مىكند و خودش و پدر و مادر و فرزندانش را مىآمرزد».(2)
از روايت ديگرى استفاده مىشود: «خواندن اين سوره هنگام ورود به خانه، روزى را فراوان مىكند و فقر را دور مىسازد».(3)
روايات در فضيلت اين سوره بيش از آن است كه در اين مختصر بگنجد و آنچه نقل كرديم تنها بخشى از آن است.
در اينكه چگونه سوره «قل هو اللّه» معادل يك سوم قرآن است، برخى گفتهاند: براى اينكه قرآن مشتمل بر احكام و عقايد و تاريخ است و اين سوره بخش «عقايد» را بهطور فشرده بيان مىكند.
برخى ديگر گفتهاند: قرآن سه بخش است: «مبدأ»، «معاد» و «آنچه در ميان اين دو» قرار دارد و اين سوره بخش اوّل را شرح مىدهد.
اين سخن قابل قبول است كه تقريباً يك سوم قرآن در مورد توحيد بحث مىكند و عصاره آن در سوره «توحيد» آمده.
اين سخن را با حديث ديگرى درباره عظمت اين سوره پايان مىدهيم.
از امام علىّ بن الحسين عليه السلام درباره سوره توحيد پرسيدند، فرمود:
«إنَّ اللّهَ عَزَّ وَجَلَّ عَلِمَ أنَّهُ يَكونُ في آخِرِالزَّمانِ أقوامٌ مُتَعَمّقونَ فَأنزَلَ اللّهُ تَعالى قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَالآياتِ مِن سورَةِ الحَدِيدِ إلى قَولِهِ:
«وَهُوَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ» فَمَن رامَ وَراءَ ذلِكَ فَقَد هَلَكَ
؛ خداوند متعال مىدانست در آخر الزّمان اقوامى مىآيند كه در مسائل تعمّق و دقّت مىكنند، لذا سوره «قل هو اللّه احد» و آيات آغاز سوره «حديد»، تا «عَلِيْمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ» را (پيرامون مباحث توحيد و خداشناسى) نازل فرمود، هر كس بيش از آن را طلب كند هلاك مىشود».(1)
1) اصول كافى، ج 1، ص 91، ح 3
درباره فضيلت اين سوره پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمود:
«انزِلَت عَلَىَّ آياتٌ لَم يُنزَل مِثلُهُنَّ: المُعَوَّذَتانِ
؛ آياتى بر من نازل شده كه مانند آنها نازل نشده و آن دو سوره فلق و ناس است».(1)
و در حديث ديگرى امام باقر عليه السلام فرمود: «كسى كه در نماز وتر سوره فلق، ناس و «قل هو اللّه احد» را بخواند به او گفته مىشود:
اى بنده خدا، بشارت باد بر تو! خدا نماز وتر تو را قبول كرد».(2)
و در روايتى مىخوانيم كه پيامبر صلى الله عليه و آله به يكى از يارانش فرمود:
مىخواهى دو سوره به تو بياموزم كه برترين سورههاى قرآن است؟ عرضكرد: آرى اى رسولخدا! حضرت «معوّذتان» (سورههاى فلق و ناس) را به او آموخت، سپس آن دو را در نماز صبح قرائت كرد و به او فرمود: هرگاه برمىخيزى و مىخوابى آنها را بخوان».(3)
روشن است اينها براى كسانى است كه روح و جان و عقيده و عمل خود را با محتواى آن هماهنگ سازند.
در فضيلت تلاوت اين سوره روايات متعدّدى وارد شده، از جمله در حديثى مىخوانيم كه: «پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله شديداً بيمار شد، جبرئيل و ميكائيل (دو فرشته بزرگ خدا) نزد او آمدند، جبرئيل نزد سر پيامبر نشست و ميكائيل نزد پاى او، جبرئيل سوره «فلق» را تلاوت كرد و پيامبر را با آن در پناه خدا قرار داد و ميكائيل سوره «قل اعوذ بربّ النّاس» را».(1)
در روايتى كه از امام باقر عليه السلام نقل شده و قبلًا به آن اشاره كرديم، مىخوانيم: «هر كه در نماز وتر «معوّذتين» (سورههاى فلق و ناس) و «قل هو اللّه احد» را بخواند، به او گفته مىشود: اى بنده خدا، بشارت باد بر تو كه خداوند نماز وتر تو را قبول كرد!»(2)