فرهنگ نامه مهدویت

مشخصات کتاب

سرشناسه : سلیمیان، خدامراد، ۱۳۴۶ -

عنوان و نام پدیدآور : فرهنگ نامه مهدویت/ خدامراد سلیمیان.

وضعیت ویراست : ویراست ۲.

مشخصات نشر : تهران: بنیاد فرهنگی مهدی موعود(عج)، مرکز تخصصی مهدویت، ۱۳۸۸.

مشخصات ظاهری : ۵۰۹ ص.

شابک : ۶۸۰۰۰ ریال : 978-964-7428-47-7

وضعیت فهرست نویسی : فاپا (چاپ دوم)(برونسپاری)

یادداشت : پشت جلد به انگلیسی: Kh.M.salimian.Farhangname mahdaviyat.

یادداشت : چاپ دوم.

یادداشت : کتابنامه: [۴۹۹] - ۵۰۹؛ همچنین به صورت زیرنویس.

موضوع : محمدبن حسن (عج)، امام دوازدهم، ۲۵۵ق -

موضوع : مهدویت-- دایره‌المعارف‌ها

رده بندی کنگره : BP۵۱/۳۵/س۸۵ف۴ ۱۳۸۸

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۴۶۲۰۳

شماره کتابشناسی ملی : ۱۲۶۸۹۰۲

اشاره

فرهنگنامة مهدویّت

(ویراست دوم)

خدامراد سلیمیان

فرهنگنامة مهدویّت

Ÿ مؤلف: خدامراد سلیمیان

Ÿ ناشر: انتشارات بنیاد فرهنگی حضرت مهدی موعود(عج)

Ÿ نوبت چاپ: هشتم/ تابستان 92

Ÿ شابک: 978-964-7428-47-7

Ÿ شمارگان: هزار نسخه (تاکنون: چهارده هزار و پانصد نسخه)

Ÿ قیمت: 14000 تومان

تمامی حقوق© محفوظ است.

با قدردانی و تشکر از همکارانی که در تولید این اثر نقش داشته‌اند:

اعضای محترم شورای کتاب حجج اسلام مجتبی کلباسی، محمدصابر جعفری، مهدی یوسفیان، محمدرضا فؤادیان و آقایان احمد مسعودیان (مدیر داخلی)، عبدا… شریفی (مدیر فروش)، مرتضی دانش طلب (مدیر مالی)، عباس فریدی (طراح جلد)، رضا فریدی (صفحه آرا)  و کلیه کسانی که ما را یاری نمودند.

مدیر مسئول انتشارات بنیاد فرهنگی حضرت مهدی موعود(عج)

 حسین احمدی

09078

بسم الله الرحمن الرحیم

یا‌أَیُّهَا‌الْعَزیزُ

مَسَّنا وَ أَهْلَنَا الضُّرُّ

وَ جِئْنا بِبِضاعَةٍ مُزْجاةٍ

فَأَوْفِ‌لَنَاالْکیْلَ وَ‌تَصَدَّقْ‌عَلَیْنا

إِنَّ اللَّهَ یَجْزِی الْمُتَصَدِّقین

یوسف(12) آیه 88

اهداء:

این کتاب را با احترام و فروتنی

به یکایک مهدی‌  یاورانِ   مهدی‌  باور، به‌ویژه جوانان،   تقدیم می‌کنم.

آنان که:

 وارثان یک تاریخ انتظارند؛

و   در اندیشه حضور در   دولت عدل جهانی،

افزون بر اصلاح خویش،

برای اصلاح جامعه نیز تلاش می‌کنند.

سخن ناشر

امامت خورشید زندگی بخشی است که اعتقاد شیعه با آن گره خورده و باعث شده است تا این گروه، راه خویش را در تاریخ اسلام از کج راهه‌ها و بیراهه‌ها جدا کند. حیات، بالندگی و بقای شیعه در گرو این حقیقت بزرگ قرآنی و یادگار سترگ پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم است.

در میان امامان شیعه، امام دوازدهم از ویژگی‌ها و امتیازهای خاصی برخوردار است. او تنها کسی است که همه جهان را از عدل و داد، سرشار خواهد ساخت؛ همان گونه که از ظلم و بیداد پر شده است.

مهدویت، به دلیل دارا بودن ویژگی‌های منحصر به فرد، یکی از توانمندترین عوامل رشد جامعه دینی ما است؛ از این رو طرح درست و گسترش این فرهنگ در جامعه، باعث تعالی هرچه بیشتر جامعه و حفظ آن از فرو غلتیدن در ناراستی ها، فسادها و تباهی‌ها است.

«مهدویت» در اندیشه اسلام و ادیان آسمانی، اندیشه‌ای فراگیر و پیشینه دار و نقطه اوج و کمال تاریخ بشری است. توجه جهان به این موضوع مهم در عصر حاضر و مطرح شدن اندیشه‌های موازی و انحرافی در این زمینه، از سوی قدرت‌های جهانی و اندیشمندان بشری و برداشت‌های غیر کارشناسانه از آن، ضرورت پاسداری از این اندیشه بنیادین اسلام را چند برابر کرده است.

در این راستا بنیاد فرهنگی حضرت مهدی موعود عجل الله تعالی فرجه الشریف و مرکز آموزشی تخصصی مهدویت، به منظور ترویج و معرفی بیشتر امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف و شناساندن فرهنگ مهدویت و آشنا ساختن جامعه ـ مخصوصاً نسل نو ـ با

نقش آن امام عزیز در عصر غیبت و حکومت واحد جهانی و تحکیم پایه‌های امامت و ولایت، تأسیس شده و اهداف مختلفی را پیگیری کرده است.

یکی از برنامه‌های مهم این بنیاد، تألیف و نشر کتاب و نشریه و تدوین آثار فرهنگی، علمی و ادبی درباره شخصیت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف است که تا کنون در بخش کتاب، بیش از چهل عنوان، تدوین و چاپ کرده است.

اکنون نیز کتاب «فرهنگنامه مهدویت» در اختیار دوستداران و عاشقان آن امام عارفان و ذخیره پیامبران قرار می گیرد. «فرهنگنامه مهدویت» تلاشی از سوی نویسنده محترم برای تسهیل دسترسی همگان به موضوعات مهدویت است. همچنین گامی برای صیانت این فرهنگ از آسیب‌های گوناگون و گشودن دریچه‌های مختلف، به روی دانش پژوهان است.

مجموعه حاضر گامی آغازین در این زمینه به شمار می آید؛ امید است فرهیختگان با تلاش‌های جدید و ژرف تر، پژوهش‌های کامل‌تر و متنوع تری ارائه دهند و اقدامات پر ثمری در ترویج فرهنگ «مهدویت» به عمل آورند.

در پایان ضمن تشکر از زحمات مؤلف محترم، این نکته را یادآور می شویم که مسؤولیت علمی و درستی مطالب کتاب، بر عهده مؤلف است. امید است خوانندگان گرامی با ارائه دیدگاه‌ها و انتقادهای خود، ما را در پربارتر شدن این گونه آثار، یاری نمایند.

انتشارات بنیاد فرهنگی حضرت مهدی موعود عجل الله تعالی فرجه الشریف

فهرست مطالب

آ

آخِرُ الزَّمان17

آدینه  جمعه26

آستانة عسکریین علیهما السلام26

آستانة قیامت27

آفتاب پشت ابرخورشید پشت ابر31

آینده پژوهی32

آیین جدید  دین در عصر ظهور34

ا

أبدال35

ابوالادیان36

ابوصالح39

ابوالقاسم40

اثنا عشری41

احمد42

احمد بن اسحاق قمی42

احمد بن هلال کرخی45

احمدیه قادیانیه46

اخیار46

ادلة رجعت  رجعت48

اسماعیلیه48

أشراط الساعة49

اصحاب قائم  یاران مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف 56

اصحاب کهف56

اقامت‌گاه مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در عصر ظهور  مسجد سهله57

القاب حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف 57

امامت حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف 58

امامت و مهدویّت70

امام حسن عسکری علیه السلام 73

امام زمان  صاحب الزمان79

امام شناسی  مرگ جاهلی80

امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف از ولادت تا ظهور80

امامیه81

امدادهای غیبی81

امکان رجعت  رجعت86

امنیت  حکومت جهانی86

انتظار فرج86

انتقام95

انجمن حجتیه97

انطاکیه105

اوتاد106

اهل سنت و مهدی موعود107

اهل سنّت و ولادت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف 113

اهل کتاب در عصر ظهوردین در عصر ظهور116

ایام الله116

ایستادن هنگام شنیدن لقب قائم118

ب

باب (علی محمد شیرازی)121

بابیه باب128

باران‌های پیاپی128

باقریه129

البرهان فی علامات مهدی آخر الزمان130

بعثت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف  ظهور131

بلالی  محمد بن علی بن بلال134

بلالیه134

بهائیت135

البیان فی اخبار صاحب الزمان عجل الله تعالی فرجه الشریف 139

بیت الحمد140

بیت المقدس142

بیدا  خسف به بیدا143

بیعت حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف 143

بیعت نامه مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف 145

البیعة لله147

پ

پایان تاریخ  آخرالزمان149

پدر حضرت مهدی امام حسن عسکری149

پدر مهدی و اهل سنّت149

پرچم حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف 154

پرچم‌های سیاه155

پیراهن حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف 158

ت

تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف 161

تاریخ عصر غیبت162

تاریخ غیبت کبرا163

تشرف  ملاقات با مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف 164

تکذیب وقت‌گزاران  وقت ظهور164

تَناثُرُ النُّجُوم164

توقیع165

ج

جبرئیل171

جدّه172

جزیرة خضرا173

جزیرة خضرا در ترازوی نقد178

جعفر کذّاب180

جمعه184

جنگ‌افزارهای مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف سلاح مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف .185

ح

حجّت187

حجر الاسود189

حدیث غدیر190

حدیث لوح حضرت زهرا علیها السلام  لوح حضرت زهرا علیها السلام 190

حدیث معراج190

حِرْز حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف 192

حرمت نام بردن مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف  محمد192

حسن شریعی192

حسین بن روح (نوبختی)194

حسین بن منصور حلاج196

حکومت جهانی197

حکومت صالحان209

حکومت مستضعفان214

حکیمه خاتون216

حیرت219

خ

خاتم الاوصیاء223

خراسانی  خروج خراسانی224

خردسال‌ترین پیشوای معصوم  امامت حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف 224

خروج خراسانی224

خروج دابَةُ الاَرض225

خروج دجّال228

خروج سفیانی233

خروج سید حسنی235

خروج شعیب بن صالح237

خروج شیصبانی237

خروج عوف سلمی238

خروج مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف  قیام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف 238

خروج یأجوج و مأجوجیأجوج و مأجوج238

خروج یمانی238

خَسْف به بَیْداء240

خسوف و کسوف غیرعادی241

خضر علیه السلام 242

خلافت موعود242

خورشید پشت ابر246

خطبة قیام249

خورشید مغرب250

خیمه252

د

دابة الارض  خروج دابة الارض253

دادگستر جهان253

دانشمندان عامه و مهدی موعود254

دجال  خروج دجال255

در انتظار ققنوس255

در فجر ساحل256

دست بر سر گذاشتن257

دعای افتتاح257

دعای عهد258

دعای ندبه259

دعای سمات261

دوازده امامی اثنی عشری262

دولت کریمه حکومت جهانی262

دین در آخرالزمان  آخرالزمان262

دین عصر ظهور262

ذ

ذی طوی267

ر

رایات سود  پرچم‌های سیاه269

رحلت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف فرجام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف 269

رجعت269

رجعت‌کنندگان275

رکن و مقام277

رؤیت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف ملاقات مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف 280

ز

زبور داود281

زمینه سازان ظهور281

زنان آخرالزمان  آخرالزمان283

زنان و قیام مهدی یاران مهدی283

زندگی آخرالزمان  آخرالزمان283

زیارت آل یس283

زیارت ناحیة مقدسه284

زیارت رجبیه287

زیدیه‌287

س

سازمان وکالت289

سامرّا290

سرداب سامرا292

سلاح امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف 294

سفیانی  خروج سفیانی297

سید حسنی  خروج سید حسنی297

سیرة حکومتی امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف 297

سیصد و سیزده300

ش

شاهدان ولادت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف 303

شرایط ظهور304

شرید306

شریعیه306

شعبان308

شعیب بن صالح  خروج شعیب‌309

شلمغانیه309

شمائل حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف 310

شمشیر  سلاح مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف 313

شهادت امام مهدیفرجام حضرت313

شیخیه313

شیطان  کشته شدن شیطان318

شیصبانی  خروج شیصبانی318

شیعه318

ص

صاحب الامر321

صاحب الدار322

صاحب الزّمان322

صاحب السَّیف323

صاحب الغیبه325

صاید بن صید  خروج دجال326

صقیل  مادر مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف 326

صیحة آسمانی  ندای آسمانی326

ط

طالقان327

طرید329

طلوع خورشید از مغرب329

طویل العمر330

طِی الاَرْض336

طَیْبَه336

ظ

ظهور339

ع

عاشورا343

عبرتایی  احمد بن هلال344

عثمان بن سعید عمری344

عدد یاران مهدی‌سیصد و سیزده346

عدل و قسط  حکومت جهانی346

العرف الوردی فی الاخبار المهدی346

عسکریه348

عصائب349

عصر زندگی349

عِقد الدرر فی اخبار المنتظر351

علایم ظهور  نشانه‌های ظهور352

علائم قیامت  اشراط الساعة352

علی بن محمد سَمری352

غ

غار انطاکیه  انطاکیه355

غایب  امام غایب355

غریم355

غلام356

غیبت (پنهان شدن) مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف 356

الغیبة366

غیبت صغرا369

غیبت کبرا371

ف

فترت373

فرید374

فرجام حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف 374

فرجام شناسی  آینده پژوهی378

فضیلت انتظار فرج  انتظار فرج 378

فضیلت منتظران  منتظر378

فلسفة رجعت  رجعت378

فلسفة غیبت صغرا  غیبت صغرا378

فلسفة غیبت  غیبت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف 378

فواید امام غایب378

فوتوریسم386

ق

قائم389

قادیانیه390

قتل نَفْس زَکیّه391

قم392

قیامت صغرا  رجعت397

قیام‌های پیش از ظهور397

ک

کتاب الغیبة للحجة405

کشته شدن شیطان407

کمال الدین و تمام النعمة408

کوفه412

کنیه حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف  ابوالقاسم414

کوه رَضْوی414

کیسانیه414

ل

لباس حضرت  پیراهن مهدی417

لوح حضرت زهرا علیها السلام 417

م

مادر حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف 421

متمهدی  مدعیان مهدویت426

مثلث برمودا  جزیرة خضرا426

محدَّث426

محل بیعت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف  رکن و مقام427

محل ظهور مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف  مسجد‌الحرام427

محل قتل نفس زکیه  رکن و مقام427

محمد427

محمد بن عثمان بن سعید عمری434

محمد بن علی بن هلال436

محمد بن علی شلمغانی436

محمد بن نصیر نمیری438

محمدیه440

مدعیان بابیت440

مدعیان مهدویت442

مرجع تقلید443

مردان آخرالزمان  آخرالزمان444

مرکز حکومت مهدی‌ مسجد کوفه444

مرگ جاهلی444

مرگ سرخ447

مرگ سفید447

مستضعف447

مسجد جمکران449

مسجد الحرام454

مسجد سهله454

مسجد صاحب الزمان مسجد جمکران455

مسجد کوفه455

مصلای جمعه و جماعات در عصر ظهور  مسجد کوفه458

ُمضْطَر458

معجم احادیث الامام المهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف 459

معمرین460

مُغَیْریه461

مقتدای مسیح علیه السلام 462

مکیال المکارم فی فواید الدعاء للقائم464

ملاحم و فتن465

ملاقات با حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف 466

ملیکه  مادر حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف 472

منتخب الاثر473

منتظِر474

منتَظَر481

مُنتقِم482

منصور484

مَوْتور484

موسویه485

موعود مسیحیت485

موعود یهود487

مهدی490

مهدی سودانی491

مهدی موعود عجل الله تعالی فرجه الشریف 492

مهدویت494

ممهدون  زمینه‌سازان ظهور494

مهدویت پژوهی  آینده پژوهی494

مهدی شخصی و مهدی نوعی494

مهدیّه497

میراث‌دار پیامبران497

ن

ناحیة مقدسه501

نام‌های حضرت  محمد، احمد502

ناووسیه502

نجبا503

ندای آسمانی503

نرگس  مادر مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف 506

نزول عیسی علیه السلام 506

نشانه‌های آخرالزمان  آخرالزمان507

نشانه‌های ظهور508

نفس زکیه512

نماز امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف 512

نواب خاصّ515

نیابت خاص518

نیابت عام520

نیمة شعبان524

و

وقاتون  وقت ظهور527

وقت ظهور527

وقت معلوم532

وکلای حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف 534

ولادت حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف 535

ولایت فقیه541

ولی فقیه543

ه

همسر و فرزند مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف 547

هیبت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف  شمایل حضرت557

ی

یأجوج و مأجوج559

یاران حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف 561

یا لثارات الحسین علیه السلام !564

کتابنامه567

پیشگفتار

اسلام‌گرایی و گسترش اندیشة دینی در دهه‌های اخیر و رشد روزافزون پژوهش‌های اسلامی، و نیز گرایش فزایندة عموم مسلمانان ـ به‌ویژه نسل جوان ـ به مباحث مهدویت، امری مبارک و بااهمیت است؛ که زمینة مطالعات گوناگون و فراوانی را در زنجیرة مباحث مهدوی فراهم آورده است.

از دیگر سو استفاده‌های نابجا و نادرست کژاندیشان منحرف و ناپاک از این زمینة فراهم شده، و گسترش خرافه‌گرایی و رواج سطحی‌نگری در این موضوع، ضرورت تبیین درست و واقعی آموزه‌های «مهدویت» را امری ناگزیر ساخته است.

این دو، افزایش منابع علمی در جنبه‌های مختلف موضوع، فراوانی آگاهی‌ها و تبیین مهدویّت در قالب مجموعه‌هایی گسترده و قابل قبول ـ همچون فرهنگنامه، دانشنامه و دایرة المعارف مهدویت ـ را اجتناب‌ناپذیر کرده است؛ به‌ویژه آن که امروزه کشش و جاذبه‌ها‌ی فرامذهبی موعود منجی، و کافی نبودن منابع موجود و نیز لزوم پاسخ‌گویی به پرسش‌های نوپدید مهدوی، حساسیت موضوع را بیشتر کرده است. از این رو بر آن شدم با یاری‌خواهی از خداوند سبحانه و تعالی و استمداد از پیشوایان معصوم علیهم السلام و همراهی دوستان بزرگوار، با هدف گرد‌آوری و سامان‌دهی علمی آگاهی‌های پراکنده و فراوان و نیز پدید آوردن اطلاعات جدید متناسب با نیازهای اکنون و با هدف استفادة بهینة علاقه‌مندان، در این راه گامی بردارم.

نتیجة این انگیزش، کاوش و تلاش، مجموعه‌ای شد با نام فرهنگنامة مهدویت که در آن، بیشتر مطالب مربوط به امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، و نیز مفاهیم و اعلام و برخی آثار مرتبط با آن حضرت، بحث و بررسی شد. و هر مطلب، تحت عنوانی که «مدخل» نامیده می‌شود ـ با رعایت ضوابط و قواعد علمی فرهنگ‌نامه نگاری نوین ـ به نگارش درآمد.

 مخاطبان عمومی این نوشتار، دانش‌پژوهان فارسی زبان هستند؛ اما بدان معنا نیست که دیگر علاقه‌مندان از آن بی‌بهره خواهند بود، چه آن که مطالب آن، به گونه ای سامان یافته است که همگان، از اهل مطالعه بتوانند از آن بهره گیرند.

از آن‌جا که بررسی‌های نو، یافته‌های ارزشمندی به دنبال داشت، و نیز نقدهای قابل توجه برخی دوستان، بر آن شدم در چاپ دوباره، کاستی‌های آن را برطرف کرده،

یافته‌های نو را پیوست کنم.

 خداوند را سپاسگزارم که اینک این کتاب، با اصلاح و اضافه تقدیم علاقه‌مندان می‌گردد.

 ناگفته نگذرم سیر مطالعاتی و نگارشی این کمترین، در چند سال گذشته و بررسی بیش از دو هزار و پانصد روایت نورانی از ده‌ها منبع روایی شیعه و اهل سنت و مطالعة ده‌ها کتاب در موضوع مهدویت، سرمایة اساسی در تدوین و نگارش این مجموعه بوده است. و نیز انتخاب مدخل‌ها و کلید واژه‌های فرهنگنامة مهدویت، فقط مفاهیم و مقوله‌هایی بوده که یا ریشة قرآنی و روایی داشته یا مورد پذیرش بزرگان بوده باشد و از هر گونه مفاهیم و مقوله‌های وارداتی و سست که در شأن و مرتبة «فرهنگ فاخر مهدویت» نبوده، پرهیز کرده‌ام. دیگر آن که بی‌گمان، من هم در پس سال‌ها پژوهش، همانند دیگر پژوهندگان به برداشت‌ها و دیدگاه‌هایی در برخی مفهوم‌ها و مقوله‌ها رسیده‌ام؛ اما از آن‌جا که مخاطب چنین فرهنگی را عموم مردم فرض کرده و این مجموعه را سرآغازی برای تشنگان فرهنگ مهدویت در ورود به این فضای نورانی می‌دانم، ترجیح دادم کمتر به بیان دیدگاه‌ها و برداشت‌های شخصی بپردازم.

 در پایان، لازم می‌دانم یاد همة تلاش‌گران عرصة مهدویت را گرامی داشته، مجموعة پیش رو را ثمره‌ای از تلاش‌های ایشان بدانم. نیز از همة کسانی که زمینة فراهم آمدن این مجموعه را پدید آوردند، سپاسگزارم. از دست‌اندرکاران مرکز تخصصی مهدویت، به‌ویژه حجج اسلام والمسلمین مجتبی کلباسی(مدیر محترم مرکز)، علی مصلحی، علی‌اصغر کیانی، محمدصابر جعفری، محمدرضا نصوری، که در چاپ و نشر این اثر مساعدت‌های فراوانی کردند و حجج اسلام و المسلمین علیرضا عظیمی‌فر و حسین حجامی که راهنمایی‌های مفیدشان در اصلاح این اثر، ارزشمند بود، و دکتر حیدرعلی رستمی که با نکته سنجی‌های خود بخش‌هایی از این کتاب را رهین لطف خود نمود. و نیز پدر و مادرم که رنج دوری‌ام را تحمل کردند و همسر و فرزندانم که دشواری‌های راه را به شایستگی بر من هموار ساختند و اجازه دادند این مختصر سامان یابد.

 به امید آن‌که این کمترین تلاش، با مُهر پذیرش آن مِهر پنهان، به محضر خداوند مهربان به شایستگی باریابد.

و توفیق از خداوند سبحانه و تعالی است

26 تیرماه 1387 برابر با سیزدهم رجب 1429

میلاد امیرمؤمنان علی علیه السلام

خدامراد سلیمیان

آ

آخِرُ الزّمان

اشاره

دورة پایانی دنیا و زمان شکل گیری ظهور و حکومت مهدی موعود عجل الله تعالی فرجه الشریف

«آخرالزمان» ترکیبی اضافی و به معنای بخش پایانی زندگی دنیا است. توجه به «آخِرالزمان» در فرهنگ بیشتر دین‌ها و آیین‌های بزرگ ـ به‌ویژه در ادیان ابراهیمی ـ به چشم می‌خورد. این توجه در فرهنگ اسلامی از اهمیّت ویژه‌ای برخوردار است.

 واژة آخرالزمان در قرآن به کار نرفته است؛ اما مطالب گوناگونی در بارة آن، از آیات قابل استفاده است. قرآن کریم به طور کلّی، جهانیان را به دو بخش پیشینیان و پسینیان تقسیم کــرده⁽¹⁾و بـــرای هـــر یک ویژگی‌هایی بیان نموده است. به نظر می‌رسد بتوان پسینیان را بخشی از انسان‌های آخرالزمان دانست.

 در بـــارة آغـــاز شکــل‌گیری و چگونگی انجام جهان، سخن روشنی در آیات و روایات به چشم نمی‌خورد؛ امـا آن‌گـــاه کــه سخــن از دوران آخرالزمان به میان می‌آید، همواره به دو پدیدة بسیار مهم و بزرگ اشاره

می‌شود:

از این رو شکی نیست اینک ما در دوران «آخِرالزمان» به سر می‌بریم. این دوران، دارای دو ویژگی مهمّ و اساسی است:

نخست: آخرین مرحلة زندگی در دنیاست.

با سپری شدن این دوران، زندگی در دنیا به پایان رسیده، مرحله‌ای دیگر در نظام آفرینش آغاز می‌شود.

دوم: این دوران، خود به دو بخش با ویژگی‌های خاص تقسیم می‌شود.

یک. دورانی سراسر انحطاط اخلاقی، ستم و بیداد؛

دو. دورانی سرشار از معنویت در پرتو حکومت شایستگان.

 بنیان‌های کلی باور به این دوران را همة مذاهب و گــــروه‌هــای بـزرگ اسلامی پذیرفته‌اند، ولــی در راستای وابستگی این دگرگونی‌ها به ظهور و قیام حضرت مهدی موعود عجل الله تعالی فرجه الشریف و نیز ویژگی‌های شخص آن مصلح جهانی، دیدگاه‌های ناهمگونی پدید آمده است.

شیعة دوازده امامی، با بهره‌گیری از آموزه‌های پیشوایان معصوم علیهم السلام حضرت مهدی علیه السلام را موعود امت‌ها و حکومت ایشان را نیکوترین فرجام زندگانی انسان‌ها بر زمین می‌داند. در این نگاه، با ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، افزون بر بهره‌مندی مردمان آن دوران، برخی از نیک‌ترین و صالح‌ترین و نیز بدترین و تبه‌کارترین انسان‌ها که پیشتر از دنیا رفته‌اند، به دنیا باز می‌گردند، تا شایستگان، از برپایی حکومت عدل و قسط شادمان، و تبهکاران، از آن عدل جهانی آزرده خاطر گردند.⁽²⁾و دنیا، همچنــــان بــر مدار دادگری خواهد گشت، تا زندگی دنیایی پایان یابد.

 پیشوایان معصوم علیهم السلام، با الهام از وحی الهی و سرچشمه‌های آن، پیوند مهدویّت و آخِرالزمان را به روشنی

بیان کرده‌اند:

رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «دنیا به انجام نمی‌رسد؛ مگر این‌که امت مرا مردی رهبری کند که از اهل‌بیت من است و به او مهدی گفته می‌شود.»⁽¹⁾

 امیرمؤمنان علی علیه السلام نیز بر منبر مسجد کوفه فرمود: «اگر از دنیا بیش از یک روز باقی نماند، خداوند سبحانه و تعالی آن روز را چنان طولانی خواهد کرد، تا این که مردی از خاندانم برانگیخته شود.»⁽²⁾

نشانه های آخِرُالزّمان⁽³⁾

در آیات قرآن و سخنان علیهم السلام معصومان علیهم السلام نشانه‌هایی برای آخرالزمان گفته شده است کــــه در اصطــلاح «علایـــــم آخِرالزمان» خوانده می‌شود. ختم نبوت و نزول واپسین شریعت که با ظهور پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم پدیدار شد، نخستین نشانة آخرالزمان به شمار می رود؛ لذا مفسران، مقصود ازنشانه‌های قیامت را در ذیل آیة ((فَهَلْ یَنْظُرُونَ إِلاَّ السَّاعَةَ أَنْ تَأْتِیَهُمْ بَغْتَةً فَقَدْ جاءَ أَشْراطُها))؛⁽⁴⁾«آیا [کافران] جز این انتظار می‌برند که رستاخیز به ناگاه بر آنان فرارسد؟ و علامات آن اینک پدید آمده است.» بعثت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم دانسته‌اند که در مقایسه با عمر جهان، فاصلة بسیار کمی تا قیامت دارد.

در آخرالزمان، پدیده‌های فراوان دیگری نیز پیش‌بینی شده است، که بیشتر به دوره پایانی آن (آستانة ظهور مهدی علیه السلام ) مربوط می شود که برخی از آن‌ها بدین قرارند:

1. بحران معنویّت

 پیش از ظهور امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف جوّ حاکم بر جهان، جوّ ستم، گناه و فساد خواهد بود:

((اقْتَرَبَ لِلنَّاسِ حِسابُهُمْ وَ هُمْ فی غَفْلَةٍ مُعْرِضُونَ))؛⁽¹⁾

برای مردم، [وقت] حسابشان نزدیک شـده است، و آنان در بی خبــــری روی‌گردانند.

در این آیه، مردم آخرالزمان، به غفلت و اعراض از خداوند متّصف شده‌اند. در روایات نیز منظور از «اشراط الساعة» که در آیه 18 سورة محمد صلی الله علیه و آله و سلم، به آن اشاره شده است، رواج بیش از حدّ کفر، فسق و ظلم دانسته شده و موارد متعدّدی از آن بر شمرده شده است.

 پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و سلم دربارة ویژگی‌های انسان‌های این دوران فرمود:

زمانی بر مردم خواهد آمد… که دِرهم‌های آنان دینشان خواهد بود و همّت ایشان شکمشان و قبلة آن‌ها زنانشان. برای طلا و نقره، رکوع و سجود به جای می آورند. آنان همواره در سرگردانی و مستی خواهند بود. نه بــــر مذهب مسلمانی اند و نه بـر مسلک نصرانی.⁽²⁾

2. وقوع اختلاف ها و درگیری های بسیار

 یکی دیگر از نشانه‌های آخرالزمان، اختلاف‌ها و درگیــری‌های فـــراوان میان گروه‌های گوناگون است:

 ((فَاخْتَلَفَ الْأَحْزابُ مِنْ بَیْنِهِمْ فَوَیْلٌ لِلَّذینَ کفَرُوا مِنْ مَشْهَدِ یَوْمٍ عَظیمٍ))؛⁽³⁾

 اما دسته‌ها[ی گوناگون] از میان آن‌ها به اختلاف پرداختند، پس وای بر کسانی که کافر شدند از مشاهده روزی دهشتناک.

 روایات، این آیه را به ظهور فرقه‌های گوناگون در جهان اسلام مربوط دانسته‌اند که در آخـرالـــزمان پدید آمده، موجب اختلاف‌هـــــای بسیار خواهند شد.

 آیة ((یَلْبِسَکمْ شِیَعاً وَ یُذیقَ بَعْضَکمْ بَأْسَ

بَعْضٍ))؛⁽¹⁾«… شما را گروه گروه به هم اندازد [و دچار تفرقه سازد] و عذاب بعضی از شما را به بعضی [دیگر] بچشاند» نیز به وقوع اختلاف‌ها و کشتار در آخرالزمان تفسیر شده است.

 در این دوران، انسان‌های فراوانی به کــژی می‌گــرایند، اما ایـن گونه نیست که تمام انسان‌ها در مسیر باطل گام بردارند؛ بلکه برخی به سبب ویژگی‌ها و صفاتی که در خود پدید می‌آورند، از نجات یافتگان این مرحله خواهند بود. دراین باره وقتی پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله و سلم از چهره‌های پیروز این دوران یاد می‌کند، با شگفتی تمــام به حضـــرت علـی علیه السلام چنین می‌فرماید:

ای علی! بدان شگفت‌آورترین مردم در ایمان و بزرگ‌ترین آنان در یقین، مردمی هستند که در آخِرالزمان ـ با آن که پیامبر خود را ندیده و از امام خود در پرده‌اند ـ به نوشته که خطی سیاه بر صفحه‌ای سپید است، ایمان می‌آورند.⁽²⁾

3. ظهور دجّال

 در هر سه دین آسمانی یهود، مسیحیت و اسلام، ظهور فاسدترین و مخرّب‌ترین جریان منحط در طول تــــاریخ، پیش بینی و از خطــر آن پرهیز داده شده است. دجّال که تجسّم کفر، فریب و گمــراهی است، در آخرالزمان ظاهر شده، مردم را به پرستش خویش می‌خواند.

این پدیـــده سرانجـــام به دست عیسی علیه السلام محو و نابود خواهد شد.

4. وقوع مصیبت های بزرگ

 برخی از آیات، عذاب بر کافران و گنه‌کاران آخرالزمان که نزول عذاب را انکار می‌کنند، تطبیق داده شده است:

((إِنْ أَتاکمْ عَذابُهُ بَیاتاً أَوْ نَــهاراً مــاذا یَسْتَعْجِلُ مِنْهُ الْمُجْرِمُونَ))؛⁽³⁾

اگـــر عذاب او شب یا روز به شما دررسد، بزهکاران چه چیزی از آن به شتاب می خواهند؟

5. خروج سفیانی

 بیشتر مفسّران، از ظهور لشکری طغیانگر که آخرالزمان در کشورهای اسلامی به ستم و تعدّی پـــرداخته، سرانجام در صحرایی بیرون از مکه، گرفتار عذاب الهی می‌شود، خبر داده و آیه: ((وَ لَوْ تَری إِذْ فَزِعُوا فَلا فَوْتَ وَ أُخِذُوا مِنْ مَکانٍ قَریبٍ))؛⁽¹⁾«و‌ای کاش می دیدی هنگــــامی را که [کافران] وحشت‌زده‌اند [آن‌جا که راهِ] گریزی نمانده است و از جایی نزدیک گرفتار آمده‌اند» را دربارة آن لشکر دانسته‌اند. در روایات شیعه و سنّی، نام رهبر این لشکریان، سفیانی ذکر شده است.

6. ندای آسمانی

بنابر روایات شیعه، جبرئیل نخستین کسی است که با امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف بیعت و با صدایی بلند به گونه‌ای که به گوش همة جهانیان برسد، این آیه را تلاوت می‌کند:

((أَتی أَمْرُ اللَّهِ فَلا تَسْتَعْجِلُوهُ))؛⁽²⁾

فرمان خدا رسید؛ پس دیگر شتاب مکنید.

7. ظهور منجی بزرگ بشر

مهم‌ترین رخداد آخرالزمان، ظهور دوازدهمین امام شیعیان علیه السلام برای رهایی انسان‌ها است:

((جاءَ الْحَقُّ وَ زَهَقَ الْباطِلُ إِنَّ الْباطِلَ کانَ زَهُوقاً))؛⁽³⁾

حق آمد و باطل نابود شد. آری، باطل همواره نابودشدنی است.

 این آیه که از پیروزی چشمگیر حق بــر بـــاطل سخن می‌گوید، در روایات، به ظهور مهدی علیه السلام تأویل شده است.

8. نزول حضرت عیسی علیه السلام

یکی از رخدادهای آخرالزمان، فرود آمدن عیسی علیه السلام است. مفسّران با استفاده از آیات((وَ إِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسَّاعَةِ فَلا تَمْتَرُنَّ بِها))؛⁽⁴⁾«و همانا آن، نشانه‌ای برای [فهم] رستاخیز است؛ پس زنهار در آن تردید مکن! و ((وَ إِنْ مِنْ أَهْلِ الْکتابِ إِلاَّ لَیُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ))؛⁽⁵⁾«و از

اهلِ کتاب، کسی نیست، مگر آن‌که پیش از مرگ خود حتماً به او ایمان می آورد.» ظهور دوبارة عیسی علیه السلام در آخرالزمان را پیش‌بینی کرده‌اند. در روایات نیز تصریح شده است که وی در بیت‌المقدّس به نماز امام‌زمان علیه السلام اقتدا و در جنگ‌های ایشان نیز شرکت خواهد کرد.

 براساس این تفسیر، فرود آمدن عیسی علیه السلام، یکی از نشانه‌های نزدیکی قیامت شمرده شده و از ایمان آوردن همة اهل کتاب به حضرت عیسی علیه السلام در آخرالزمان که یکی از فرماندهان امام‌زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف به شمار می‌رود، خبر داده شده است.

9. خروج جنبنده ای از زمین

قرآن با رمز و ابهام از خروج جنبده‌ای حکایت می‌کند که هنگام روی‌گردانی مردم از معنویّت، از زمین خارج شده، با مردم سخن می‌گوید:

((وَ إِذا وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَیْهِمْ أَخْرَجْنا لَهُمْ دَابَّةً مِنَ الْأَرْضِ تُکلِّمُهُمْ أَنَّ النَّاسَ کانُوا بِآیاتِنا لا یُوقِنُونَ))؛⁽¹⁾

و چون قول [عذاب] بر ایشان واجب گردد، جنبنده‌ای را از زمین برای آنان بیرون می آوریم که با ایشان سخن گوید که: مردم [چنانکه باید] به نشانه‌های ما یقین نداشتند.

در تفاسیر، مطالب بسیاری دربارة این موجود شگفت بیان شده است که تا حدّ بسیاری غیرواقعی و بی‌اساس به نظر می‌رسد و در ظاهر، برگرفته از منابع اسرائیلی است.

10. هجوم یأجوج و مأجوج

 قومی وحشی و فاسد، با تخریب سدّ ذوالقرنین، در اندک زمانی سرتاسر جهان را پر از ظلم و فساد خواهد کرد، تا آن که بنابر روایات، در عصر ظهـــور مهدی علیه السلام، به طـور کلّی از بین خواهد رفت:

((حَتَّی إِذا فُتِحَتْ یَأْجُوجُ وَ مَأْجُوجُ وَ هُمْ مِنْ کلِّ حَدَبٍ یَنْسِلُونَ))؛⁽²⁾

تــا وقــتی کــه یأجوج و مأجوج [راهشان] گشوده شود و آن‌ها از هر پشته‌ای بتازند.

11. رجعت

 در آخرالزمان، برخی از نیکوکاران و بدکــاران زمان‌های گذشته، دوباره

زنده می‌شوند:

((وَ یَوْمَ نَحْشُرُ مِنْ کلِّ أُمَّةٍ فَوْجاً مِمَّنْ یُکذِّبُ بِآیاتِنا))؛⁽¹⁾

و آن روز که از هر امّتی، گروهی از کسانی را کــه آیات مــا را تکذیب کرده‌اند محشور می گردانیم.

 این آیه، فقط به برانگیخته شدن عدّه‌ای از مکذّبان و نه همة آن‌ها اشاره کرده است؛ بدین دلیل، روایات و مفسّران شیعه، میان مصداق این آیه و قیامت، تفاوت قائل شده و آیه را به آخرالزمان مربوط دانسته‌اند که عدّه‌ای از نیکوکاران و بدکاران اعصار گذشته، زنده شده، هــر یک نتیجه دنیایی اعمال خویش را خواهد دید.

12. صلح و آرامش پایدار در سرتاسر جهان

 پس از پیروزی حضرت مهدی علیه السلام و یارانش، آرامش و معنویّت بر جهان حاکم خواهد شد:

((وَعَدَ اللَّهُ الَّذینَ آمَنُوا… وَ لَیُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً…. ))؛⁽²⁾

خدا به کسانی از شما که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده‌اند، وعده داده است که… و بیمشان را به ایمنی مبدل گرداند….

((إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ یُورِثُها مَنْ یَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَ الْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقینَ))؛⁽³⁾

…زمین از آنِ خداست؛ آن را به هر کس از بندگانش که بخواهد می‌دهد؛ و فرجام [نیک] برای پرهیزگاران است.

این آیات و آیات دیگر که از میراث‌بری صالحــان و مستضعفان و جانشینی آنان در زمین یاد می‌کند،⁽⁴⁾همگـــی بیـــانگـر این واقعیّتند که سرنوشت این جهان، پس از جهادی الهی به امامت امام‌زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف سرانجام به دست مؤمنان افتاده و جهانیان همگی در سایة حکومت حضرت در صلح و معنویّت به سرخواهند برد.

زندگی در آخِرُالزّمان

اشاره

با توجه به ویژگی‌ها و نشانه‌های یاد شده و سخنان بزرگان دین، سیمـــای زنـــدگی در آخِرالزمان را می‌توان این‌گونه ترسیم کرد:

1. دین در آخِرُالزّمان

 روزبه‌روز عوامل فراوانی، گوهر تابناک دین را در هاله‌ای از غبار فرو می‌برند از ایــن رو در جوامع انسانی همـــواره دیـــن رو به کم‌رنگ‌شدن می‌رود و خـرافــــه‌ها و انحراف‌های فراوانی، گریبانگیر آن می‌شود، تا این که وقتی حضــرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف قیــام کـــرده، غبار از چهرة دین بر‌گرفت، همگی گمان می‌کنند این دین جدیدی است کــه آن حضرت آورده است. امیرمؤمنــــان علـــی علیه السلام این حقیقت را این‌گونه بیان فرمود:

ای مردم! به زودی زمانی بر شما خواهد رسید که اسلام چونـان ظرف واژگـــــون شده، آنچـه در آن است ریخته می‌شود.⁽¹⁾

2. مردان آخِرُالزّمان

آزمایش‌های خداوند سبحانه و تعالی برای زنان و مردان یکسان است؛ ولی پاره‌ای از روایات، به‌ویژه در بارة مردان نقل شده است، آن گونه که در برخی روایت ها سخن از زنان به میان آمده است.

امام صادق علیه السلام فرمود:

 مردی را می‌بینی هنگامی که یک روز بر او گذشته و گناه بزرگی انجام نداده است‌ـ از قبیل فحشا، کم‌فروشی، کلاه‌برداری و یا شرب خمر ـ بسیار غمگین و اندوهگین می‌شود.⁽²⁾

3. زنان آخِرُالزّمان

امام علی علیه السلام فرمود:

 در آخِرُالزّمان و نزدیک شدن رستاخیز که بدترین زمان‌ها است، زنانی آشکار می‌شوند که برهنه و لخت هستند؛ زینت‌های خود را هویدا می‌سازند، به فتنه‌ها داخل می‌شوند و به سوی شهوت‌ها می‌گرایند. به لذت‌ها می‌شتابند، حرام‌های الهی را حلال می‌شمارند و در جهنم جاودانه خواهند بود.⁽³⁾

نیز ن.ک: اشراط الساعة، رجعت، خروج دابة الارض، نزول عیسی، خروج یأجوج و مأجوج، آستانة قیامت.

آدینه > جمعه

آستانة عسکریین علیهما السلام

محل خاک سپاری پدربزرگ، پدر و مادر حضرت مهدی علیهم السلام

آستانة عسکریین علیهما السلام در شهر سامرا در120 کیلومتری شمال بغداد و در شرق دجله قرار دارد. محل دفن امام هادی علیه السلام ⁽¹⁾و امام عسکری علیه السلام،⁽²⁾جدّ و پدر بزرگوار حضرت مهدی علیه السلام ⁽³⁾و نیز مقبرة نرجس خاتون مادر ایشان و حکیمه خاتون عمة پدر آن حضرت، آن‌جا قرار دارد. در ضلع غربی آستانه، سرداب معروف به «غَیْبَةُالمَهْدِی»، محل پنهان شدن حضرت مهدی علیه السلام واقع شده است.⁽⁴⁾

 شیعه و اهل سنّت، اتفاق نظر دارند که امام هادی علیه السلام پس از شهادت، در خانة خود به خاک سپرده شد. پیکر مطهر امام عسکری علیه السلام نیز پس از شهادت، در کنار مرقد مطهر پدر بزرگوارش به خاک سپرده شد.⁽⁵⁾

 از آن‌جا که اطراف آن پادگان نظامی بود، شیعیان و دوستداران خاندان عصمت و طهارت، پنهانی به زیارت آن دو امام می‌شتافتند. این بارگاه ملکوتی، در طول تاریخ، کانون توجه و علاقة دوستداران خاندان وحی بوده و هم اکنون نیز یکی از مهم‌ترین زیارتگاه‌های شیعیان و هزاران عاشق شیفته است.

این مضجع شریف، در سال 1385ه.ش با انفجاری بزرگ به دست دشمنان پلید مکتب اهل بیت علیهم السلام تخریب شد و دل‌های شیعیان را غرق حسرت زیارت و اندوه این مصیبت کرد. باشد که خشم الهی به زودی با

قیام آخرین حجت الهی، انتقام مظلـومیت انـسان‌هــای صالــح را از ستم‌پیشگان بستاند.

نیــز ن.ک: امام عسکری علیه السلام، حکیمه خاتون، سامرا، سرداب سامرا.

آستانة قیامت

اشاره

پیش از برپایی قیامت

دربارة وضعیت جهان پس از حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف و جانشین آن حضرت و رخدادهای آستانة رستاخیز بزرگ، دیدگاه‌های متفاوتی ارائه شده که برخی مخالف یکدیگر است. از آن‌جا که جهت‌گیری دیدگاه‌ها بین شیعه و اهل سنّت به طور کلّی با یکدیگر متفاوت است، به هر دو دیدگاه اشاره می‌کنیم:

یک. دیدگاه پیروان اهل بیت علیهم السلام ؛

به طور عمده دیدگاه‌های شیعه، با بیان‌های متفاوت، جهان پس از حضرت مهدی علیه السلام را بر خیر و صلاح معرفی کرده است و بر این باورند غیر از این نیز از حکمت و لطف الهی انتظار نیست؛ چرا که چگونه می‌توان تصور کرد پس از انتظاری چندین صد ساله، یا چند هزار ساله پس از حکومتی کوتاه باز هم اوضاع به هرج و مرج منتهی شود. برخی از مهم‌ترین دیدگاه‌ها بدین قرار است:

مهدی علیه السلام بر نیک‌بختی است و جانشینان آن حضرت از بین رجعت کنندگان خواهند بود.

 همان‌گونه که در محل خود اشاره شده،⁽¹⁾یکی از باورهــای ژرف میــان شیعیان، باور به زنده شدن دو گروه از مؤمنان خالـص و کـــافران خالص است. یکی از مسائلی که آن‌جا مطرح شده، حکومت بـــرخی از رجـــعت کنندگان مؤمن است. البته چگونگی این حکومت به روشنی بیان نشده است. کسانی که بــر این دیدگاهند، افزون بر دلیل‌های فراوانی که از آیه‌ها و روایت‌ها ارائه می‌کنند بر این باورند روایاتی که می‌گوید هرگـــز زمین از حجت خالی نخواهد ماند، جهان پس از حضرت مهدی علیه السلام را ناگزیر به دو گونه تصویر خواهد کرد:

الف. بی‌درنگ، قیامت بر پا شود.

ب. حجت‌هایی از طرف پروردگــار واسطة فیض باشند. از آن‌جـــــا که شمار امامان، به تصریح پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم بیش از دوازده نفر نخواهند بود، پس کسانی که بر مردم حکومت خواهند کرد، همانا امامان علیهم السلام هستند.

 شیخ طوسی با ذکر سند از امام علی علیه السلام نقل کرده کـــه در شبی که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم رحلت کرد، مطالبی را به ایشان املا نموده که در آن پس از اشاره به امامان دوازده‌گانه، آن‌گاه که به آخرین پیشوا رسید، چنین فرمود:

پس آن‌گاه که حضرتش ]امام حسن عسکری علیه السلام [را هنگام وفات فرا رسید، پس آن ]امر امامت[ را به فرزندش محمد تسلیم می‌کند. ایشان دوازده امام هستند. بعد از او، دوازده مهدی خواهد بود…⁽²⁾

 ابوبصیر گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم از پدر شما شنیدم فرمود پس از قائم دوازده مهدی خواهد بود. امام صادق علیه السلام فرمود:

همانا فرمود: دوازده مهدی و نفرمود: دوازده امام ولکن ایشان گروهی از شیعیان ما هستند که

مردم را به دوستی ما و شناخت حق ما دعوت می‌کنند.⁽¹⁾

 آن حضرت به ابوحمزه نیز فرمود:

ای ابوحمزه! همانا پس از قائم، یازده مهدی از ما از فرزندان حسین خواهد بود.⁽²⁾

…پس هر آینه او را به سپاهیان خویش یاری خواهم کرد و او را به فرشتگان خویش کمک خواهم نمود، تا آن که دعوتم برتری یابد و آفریدگان بر یکتاپرستی‌ام گــرد آیند. آن‌گــاه پادشاهی او را ادامه خواهم داد و تا قیامت اولیایم چنین خواهند کرد.⁽³⁾

 و به خدا سوگند! هر آینه مردی از ما اهل بیت مدت 309 سال حکومت خواهد کرد.

 جابر می‌گوید عرض کردم: «این چه زمانی خواهد بود؟» آن حضرت فرمود: «پس از رحلت قائم…»⁽⁴⁾

همان‌گــونه کــه دیده شد، چهار دیدگاه اخیر، نه فقط مخالفتی با دیدگاه نخست ندارد، بلکــه می‌تواند به نوعی در تأیید دیدگاه نخست باشد.

دو. دیدگاه اهل سنّت

 بسیاری از اهل سنّت بر این باورند که پس از وفات مهدی علیه السلام هیچ خیری در زندگی نخواهد بود⁽¹⁾و دنیا به صورت هرج و مرج تا قیامت ادامه خواهد داشت.⁽²⁾

در کتاب البرهان فی علامات مهدی آخرالزمان بابی با عنوان «فی موت المهدی علیه السلام و ذکر احوال تقع بعده» سامان یافته است که در آن، چگونگی وفات آن حضرت و رخدادهایی که پس از او پدید خواهد آمد، بیان شده است و در روایاتی سخن از فتنه‌هــا و شرهــا پــس از درگذشت آن حضرت به میان آورده است.⁽³⁾

 در عقد الدرر نیز روایتی از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم به نقل از ابوسعید خدری آمده که پایان آن چنین است:

«…]حکومت مهدی[ همچنان تا هفت یا هشت یا نه سال ادامه خواهد یافت سپس هیچ خیری در زندگی پس از او نیست.» ⁽⁴⁾

 ناگفته نماند آنچه در آیات قرآن آمده است، مبنی بــر این کــــه در آستانة برپایی قیامت همه چیز نابود و منهدم می‌شود،⁽⁵⁾مقصود زمان پیوسته به برپایی قیامت است.

نیز ن.ک: آخرالزمان، اشراط الساعة، رجعت، فرجام حضرت مهدی علیه السلام .

آفتاب پشت ابر > خورشید پشت ابر

آینده پژوهی

فعالیت های پژوهشی در بارة آیندة جهان

 «آینده»، کلید واژه، مفهوم و انگاره‌ای است که اندیشه و تأمّل دربارة آن، برای همگان جالب و پرجاذبه است. مردم دوست دارند بدانند سرنوشت جهــــان در آینــده چگونه رقم خواهد خورد؟ آیا دنیا به سمت پیشرفت، توسعه، تعالی و تکامل حرکت می‌کند یا نه؟ در آینده نزدیک یا دور، زندگی بشری چگونه خواهد بود؟ آیا وعده‌های ادیان و مکاتب درباره آینده تحقّق خواهد یافت یا نه؟ با توجّه به پیشرفت مادی بشر، وضعیت تکنولوژی و صنعت چگونه خواهد بود؟

 با رخ‌نمایی این گونه پرسش‌ها و صدها سؤال دیگر، توجه به آینده، ضرورت و اهمیّت ویژه‌ای یافته است و دولت‌ها و صاحبان دانش و اندیشه، همواره به فکر برنامه‌ریزی و سیاستگذاری (در عرصة اقتصاد، سیاست، امنیت، مدیریت و…) برای آینده و پیشدستی برابر مشکلات احتمالی بوده‌اند و خواسته‌اند آینده‌ای مطمئن و توسعه‌آمیز برای کشورهای خود رقم زنند.

 از طرف دیگر، پدیده‌ها و تحولات سریــع و شگــرفی کــه در عرصــه بین‌الملل رخ داده است (مانند تحولات جهانی شدن و پیشرفت‌های فنــــاوری اطلاعــاتی و ارتباطاتی و تشکیل دهکــده جهانی و…) باعث شده است اندیشمندان و فیلسوفان توجّه ویژه‌ای نسبت به آینده جهان داشته باشند و در بارة خطرات و تحوّلات احتمالی هشدارهایی بدهند.

 ادیان ـ به ویژه دین اسلام ـ نیز توجّه ویژه‌ای به آیندة بشر دارند و افقــی روشن و امیــدوارانه فـراروی انسان گشوده‌اند و آینده‌ای توأم با عدالت، امنیت، معنویت و پیشرفت برای جهان پیش‌بینی کرده‌اند. این وعده و بشارت به دست خاتم اوصیا، موعــود آسمانی و حجت الهــی عجل الله تعالی فرجه الشریف، تحقق خواهد یافت.

 پس مطالعه و پژوهش دربارة «آینده»، در حال حاضر اهمیت و ضرورت ویــژه‌ای یــــافته و «آینده پژوهی» ـ هر چند با پیشینة اندک و نوظهور ـ جایگاه مهم و برجسته‌ای میان علوم پیدا کرده و یکی از رشته‌های علمی، مطرح شده است.

 در رابطه با آینده، اصطلاحات و الفاظ گوناگونی از قبیل: فرجام‌مندی،

آینده‌نگری، پیش‌بینی، سرنوشت باوری، آینده‌باوری، غیب‌گویی، آینده‌شناسی، دوراندیشی و… به کار می‌رود؛ اما آنچه اهمیّت دارد «روش‌مند کردن پژوهش درباره آینده» و نشان دادن تصویری جامع و نزدیک به واقع از آینده است. بــــر ایـن اســاس فهم «آینده»، «تصویرسازی واقع‌بینانه از آینده» و «روش‌مند کردن پژوهش

دربــاره آینــده»، امری بایســته و ضروری به نظر می‌رسد.

در بارة مهدویت پژوهی و آینده پژوهی چند نکته قابل تأمل است:

 بنابراین مهدویت پژوهی، علاوه بر منابع عقلی‌ـ فلسفی و احیاناً علمی‌ـ تجربی، به شدّت در تبیین جزئیات، به منابع وحی و سنت و روش استنادی و اجتهادی وابسته است؛ برای نمونه، عقل با برهان و استدلال، غایت و علت نهایی را به صورت قطعی و حتمی برای انسان، جامعه، جهان و تاریخ پذیرفته و آن را تعمیم می‌دهد و نمی‌پذیرد این‌ها عبث آفریده شده باشند و این‌که نظام درآینده، نظامی متشکل از جمعیت، دولت، سرزمین و حاکمیت جهانی خواهد بود.

علم و تجربه‌های علمی، با تحلیل گذشته، به صورت احتمالی وضعیت آینده را پیش‌بینی می‌کند؛ ولی فراتر از همین احتمال کلی، پیش نمی‌رود و از محدودة علم تجربی، سیاسی و تاریخی خارج است. حداکثر می‌تواند تا این اندازه احتمال دهد که شکل جهانی و مردمی‌تری باشد. منابع قرآنی و سنّت (احادیث)، در تبیین مبانی و شرایط و حتی شکل، شیوه‌ها و ساختار آینده جهان و تاریخ و وضعیت نظام سیاسی، سیاست و دولت جهانی، به کمک عقل و تجربه می‌آیــند و بــه صــورت یقیــنی، دانسته‌های عقل را تفسیر و تفصیل

داده و شکل و ساختار سیاسی آینده را تبیین و روشن می‌سازند و از آن خبر می‌دهند.⁽¹⁾

نیز ن.ک: آخرالزمان، حکومت جهانی.

آیین جدید > دین در عصر ظهور

ا

أبدال

 از یاران حضرت مهدی علیه السلام در عصر ظهور

«أبدال» جمع «بَدَل» یا «بَدِیل»، عده‌ای معلوم از شایستگان و خاصان خدا [هستند] که گویند: هیچ‌گاه زمین از آنان خالی نباشد و جهان بدیشان برپا است و آن‌گاه که یکی از آنان بمیرد، خدای سبحانه و تعالی دیگری را به جای او برانگیــزد،⁽¹⁾تا آن شمار ـ که به قولی هفت و به قولی هفتاد است ـ همواره کامل بماند.⁽²⁾

 برخی نیز گفته‌اند:

 آنان، گروهی‌اند که خداوند سبحانه و تعالی به وسیلة آن‌ها دین را بر پا نگه می‌دارد و روزی را نازل می‌کند. چهل نفر از ایشان در شام و سی نفر در سایر بلاد هستند. هر گاه یکی از دنیا برود، کس دیگری همانند او به جای او قرار می‌گیرد.⁽³⁾

 سبب این‌که «ابدال» نامیده شده‌اند، همین است که چون یکی از دنیا رود، کسی مانند او جایش را

می‌گیرد.⁽¹⁾

 در روایات اسلامی آمده است:

ایشــان گــروهی از یاران حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در شام هستند⁽²⁾و هنگام ظهور آن حضرت، خود را به مکه رسانده با ایشان بیعت می‌کنند. البته در برخی روایات، «ابدال» همان اوصیا معرفی شده‌اند. از خالد بن هیثم فارسی نقــل شده است که به امام رضا علیه السلام عرض کرد: «مردم اعتقاد دارند که بر روی زمین ابدالی هستند؛ ایشان کیانند؟» حضرت فرمود:

 راست می‌گویند. ابدال همان اوصیا هستند که خداوند سبحانه و تعالی ایشان را بدل پیامبران قرار داد؛ وقتی که نبوّت با پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم به پایان رسید.⁽³⁾

دربارة ویژگی این افراد گفته شده است:

آنان راهبان شب و شیران روز هستند. دل‌هایشان چون فولاد سخت است که میان رکن و مقام، با آخرین ذخیرة الهی حضرت مهدی علیه السلام بیعت می‌کنند.⁽⁴⁾

نیز ن.ک: یاران مهدی علیه السلام، اوتاد، اخیار، عصائب، زمینه سازان ظهور.

ابوالادیان

از شاهدان نماز حضرت مهدی علیه السلام بر پیکر امام عسکری علیه السلام

«اَبُوالادْیــان» از خـدمتکاران خانة امام حسن عسکری علیه السلام بود که افزون بـر حــضور در خــانة آن بزرگــوار، سرپرست امور نامه‌های آن حضرت و بردن آن‌ها به شهرهای مختلف نیز بود. او از کسانی است که روایت شهادت امــام عسکــری علیه السلام و نمــاز خواندن حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف بــر آن حضرت را ذکر کرده است. وی

گوید:

من خدمتکار امام حسن عسکری علیه السلام بودم و نامه‌های او را به شهرها می‌بردم. در آن بیماری که منجر به فوت او شد، نامه‌هایی نوشت و فرمود: «آن‌ها را به مدایــن برســان. چهارده روز این‌جا نخواهی بود و روز پانزدهم وارد سامرّا خواهی شد و از آن‌جا صدای واویلا می‌شنوی و مرا در محل غسل می‌یابی.»

 پرسیدم: «ای آقای من! چون این امر واقع شود، امام و جانشین شما که خواهد بود؟» فرمود: «هر کس پاسخ نامه‌های مرا از تو خواست، همو قائم پس از من خواهد بود.» گفتم: «دیگر چه؟» فرمود: «کسی که بر من نماز خواند، همو قائم پس از من خواهد بود.» گفتم: «دیگر چه؟» فرمود: «کسی که خبر دهد در آن همیان چیست، همو قائم پس از من خواهد بود.» بزرگــواری آن حضرت مانــع شد کــه از او بپرسم در آن همیان چیست.

 نامه‌ها را به مداین بردم و پاسخ آن‌ها را گــرفتم و همان‌گــونه که فــرموده بود، روز پانزدهم بــه سامرّا رسیدم. ناگاه صدای واویلا از سرای او شنیدم و او را بر محل غسل یافتم. برادرش جعفر بن علی را بر در سرا و شیعیان را بر در خانه‌اش دیدم که وی را به مرگ برادر تسلیت و بر امامت تبریـک می‌گویند. بــا خــود گفتم: «اگر این امام است که امامت باطل خواهد بود»؛ زیرا می‌دانستم او شراب می‌نوشد و قِمار می‌کند و تار می‌زند. پیش رفتم و تبریک و تسلیت گفتم. او از من چیزی نپرسید. آن گاه عقید بیرون آمد و به جعفر گفت: «ای آقای من! برادرت کفن شده است؛ برخیز و بر او نماز بگــزار!» جعفر بن علی داخل شد و برخــی از شیعیان ماننــد سمّان و حسن بن علی ـ که معتصم او را کشت و به سلمه معروف بودـ اطراف وی بودند.

 چون به سرا در آمدیم، حسن بن علی را کفن شده، بر تابوت دیدم. جعفــر بــن علی پیــش رفت تا بر برادرش نماز گزارد. چون خواست تکبیر گــوید، کــودکی گندمگون با گیسوانی مجعّد و دندان‌های پیوسته بیرون آمد و ردای جعفر بن علی را گرفت و گفت: «ای عمو! عقب برو که من بــه نمــازگــزاردن بــر پدرم سزاوارترم.»

 جعفر با چهره‌ای رنگ پریده و

زرد، عقب رفت. آن کودک پیش آمد و بر او نماز گزارد. آن حضرت کنار آرامگاه پدرش به خاک سپرده شد. سپس گفت: «ای بصری! پــاسخ نامه‌هــایی را کــه همراه تــو است، بیاور.» آن‌ها را به او دادم و بــا خود گفتم: «این دو نشــانه. باقی می‌ماند همیان.» آن گاه نزد جعفر بن علی رفتم؛ در حالی که او آه می‌کشید، حاجز وشّاء به او گفت: «ای آقا من! آن کــودک کیست تــا بــر او اقامه حجّت کنیـم؟» گفت: «بــه خــدا سوگــند! هــرگز او را ندیده‌ام و او را نمی‌شناسم.»

 نشسته بودیم که گروهی از اهل قم آمدند و از حسن بن علی علیهما السلام پرسش کردند. فهمیدند او در گذشته است و گفتند: «به چه کسی‌تسلیت بگوییم؟» مردم به جعفر بن علی اشاره کردند. آنان بر او سلام کردند و به او تبریک و تسلیت گفتند و از وی پرسیدند: «همــراه ما نامه‌هــا و اموالی‌است؛ بگو نامه‌ها از کیست و اموال چقدر است؟» جعفر در حالی که جامه‌های خود را تکان می‌داد، برخاست و گفت: «آیا از ما علم غیب می‌خواهید؟» راوی گوید: خادم از خانه بیرون آمد و گفت: «نامه‌های فلانی و فلانی همراه شما است نیز همیانی که درون آن، هزار دینار است و نقش ده دینار آن محو شده است.» آنان نامه‌ها و اموال را به او دادند و گفتند: «آن که تو را برای گرفتن اینها فرستاد، همو امام است.»

 جعفر بن علی نزد معتمد عباسی رفت و ماجرای آن کودک را گزارش داد. معتمد کارگزاران خود را فرستاد. صقیل جاریه را گرفتند و از وی آن کودک را طلب کردند. صقیل منکر او شد و مدعی شد باردار است، تا به این وسیله، کودک را از نظر آنان مخفی سازد. وی را به ابن الشوارب قاضی سپردند، تا این‌که مرگ ناگهانی عبیداللّه بن یحیی بن خاقان و شورش صاحب زنج در بصره پیش آمد؛ از این‌رو از آن کنیز غافل شدند و او از دست آن‌ها گریخت.⁽¹⁾

نیز ن.ک: امام حسن عسکری علیه السلام، جعفر کذاب، امامت حضرت مهدی علیه السلام .

ابوصالح

از کنیه های حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف

در برخی از کتاب‌ها، «ابوصالح» یکی از کنیه‌های حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف یاد شده است. در هیچ روایتی به این کنیه اشاره نشده است. آنچه گفته

شده این‌که شاید این کنیه با استفاده از این روایت باشد که امام صادق علیه السلام فرمود:

هرگاه راه خود را در سفر گم کردی، بانگ برآور:ای ابا صالح یا‌ای صالح! خداوند سبحانه و تعالی رحمتش را بر تو فرود آورد! راه را به ما نشان ده.⁽¹⁾

 معروف است برخی از عرب‌های شهــری و بیــابان‌گرد، پیوسته در توسلات و یاری خواستن‌های خود، آن حضرت را به این اسم می‌خوانند و شعرا و ادبا نیز در قصیده‌ها و مدح‌های خود، از این کنیه استفاده کــرده‌اند.⁽²⁾از ایــن رو در بــرخی از حکایت‌های مربوط به آن حضرت، عنوان «ابا صالح» یاد شده است.⁽³⁾

نیز ن.ک: بقیة الله، حجت، خاتم الاوصیا، صاحب الامر، صاحب الدار، صاحب الزمان، صاحب الغیبه، محمد.

ابوالقاسم

 از کنیه های حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف

در برخی از روایات، ابوالقاسم، کنیة حضرت مهدی علیه السلام شمرده شده است. البته دسته‌ای از روایات با این بیان که آن حضرت هم‌کنیة پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم است، به این کنیه اشاره کرده است. از رسول گرامی اسلام نقل شده است که فرمود:

«مهدی، از فرزندان من است. نام او نام من و کنیة ام کنیة من است.»⁽⁴⁾

روشن است که این کنیه، از کنیه‌های پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم بوده است.

 در برخی از روایات نیز از آن، به روشنی یاد شده است. در کمال الدین و تمام النعمة، شیخ صدوق از عقید خادم نقل کرده است که آن حضرت، با این کنیه یاد می‌شد.⁽⁵⁾

نیز ن.ک: القاب حضرت مهدی علیه السلام، نام حضرت مهدی علیه السلام .

اثنا عشری

پیروان دوازده امام مشخص پس از پیامبر خاتم صلی الله علیه و آله و سلم

«اثنا عشری» یا «دوازده امامی» پر جمعیت‌ترین فرقه‌های شیعه هستند. آنان معتقد به دوازده امامند که با حضرت علی علیه السلام آغاز می‌شود و به محمد بن حسن مهدی آل‌محمد صلی الله علیه و آله و سلم ختم می‌گردد. شیعه با بهره‌مندی از برهان‌های عقلی و آموزه‌های آفتابگون پیشوایان معصوم علیهم السلام، بر این باور است که در هر زمان، برای انسان‌ها، ناگزیر باید حجّتی⁽¹⁾از طرف خداوند سبحانه و تعالی نصب شود.⁽²⁾

ایشان دلایل فراوانی از آیات قرآن و احادیث نبوی بر امامت علی علیه السلام اقامه کرده و امامت آن حضرت را به نص صریح، از طرف خداوند دانسته‌اند. همچنین معتقدند پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم از طــرف خــداوند، تمــام امامــان دوازدهگانه را معرفـی کـــرده است. آنان، امامان را مانند پیامبر، ملهم از جانب خدا می‌دانند و می‌گویند: امام ریاست عامّه دارد و مقام او ما فوق بشر عادی است و از آن روزی که خداوند آدم را آفرید، نور خود را در برگزیدگان خویش ـ از حضرت نوح، ابراهیم، موسی و عیسی علیهم السلام گرفته تا به حضرت محمد صلی الله علیه و آله و سلم، خاتم‌الانبیا ـ سرایت داد و از وی آن نور را به اوصیــای او، امامــان معصــوم علیهم السلام، سریان داد. همان نور و روح خــدایی است که در امام عصــر علیه السلام تجــلّی می‌کند و او را از سطح بشر عادی فراتر می‌برد و وی را قادر می‌سازد که قرن‌ها، بلکه هزاران سال بی‌هیچ گزند و آزار و بدون ضعف و پیری، با بدن جسمانی کــه در بشــر عــادی موجب کون و فساد است زندگی کند و در زمان مناسب، به امر خداوند از پس پرده غیب ظهور فرماید.⁽³⁾

نیز ن.ک: امامیه، امامت حضرت مهدی علیه السلام .

احمد

 از نام های حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف

در برخی روایات، غیر از نام محمد،

نام‌های دیگری نیز برای آن حضرت یاد شده است؛ از جمله می‌توان به نام احمد اشاره کرد. شیخ صدوق روایتی از امیر مؤمنان علی علیه السلام نقل کرده که در بارة دو نام آن حضرت چنین فرمود:

مردی از فرزندان من در آخرالزمان خروج می‌کند…برای او دو نام است: نامی پنهان و نامی آشکار. اسمی که پنهان است، احمد است و نامی که آشکار است، محمد.⁽¹⁾

 نیز از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نقل شد که فرمود:

 همانا با او بین رکن و مقام بیعت می‌شود. نام او احمد است…. ⁽²⁾

افزون بر روایت‌های یادشده می‌توان با استفاده از روایاتی که آن حضرت را هم‌نام پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم دانسته نیز این نام را برای آن حضرت مسلم دانست.

نیز ن.ک: محمد، ابوالقاسم.

احمد بن اسحاق قمی

 از افراد مورد اعتماد امام عسکری علیه السلام و وکلای حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف

احمد بن اسحاق قمی، بزرگ شیعیان قم و از اصحاب امام جواد، هادی و عسکری علیهم السلام بود.⁽³⁾او، زمان امام عسکری علیه السلام به دیدن حضرت صاحب الزّمان عجل الله تعالی فرجه الشریف شرفیاب شد او از وکلای حضرت عسکری علیه السلام و حضرت مهدی علیه السلام بود.⁽⁴⁾در خاندان امامت از شأن و مرتبة والایی نیز برخوردار بود. احمد بن اسحاق گوید:

 بر امام عسکری علیه السلام وارد شدم و خواستم از جانشین پس از وی

پرسش کنم؛ او آغاز سخن کرد و فرمود:

 «ای احمد بن اسحاق! خدای سبحانه و تعالی از زمان آدم علیه السلام زمین را خالی از حجّت نگذاشته است و تا روز قیامت نیز از حجّت خالی نخواهد گذاشت. به واسطة او بلا را از اهل زمین دفع می‌کند و باران می‌فرستد و برکات زمین را بیرون می‌آورد.»

 پرسیدم: «ای فرزند رسول خدا! امام و جانشین پس از شما کیست؟»

حضرت شتابان برخاست و داخل خانه شد و سپس برگشت، در حالی که بر شانه‌اش کودکی سه ساله بود که صورتش مانند ماه شب چهارده می‌درخشید. پس فرمود: «ای احمد بن اسحاق! اگر نزد خدای سبحانه و تعالی و حجّت‌های او گرامی نبودی، این فرزندم را به تو نمی‌نمودم. او هم‌نام و هم‌کنیه رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم است، کسی است که زمین را پر از عدل و داد می‌کند؛ همچنان که پر از ظلم و جور شده باشد.ای احمد بن اسحاق! مَثَل او در این امّت، مَثَل خضر و ذوالقرنین است، او غیبتی طولانی خواهد داشت که هیچ کس در آن نجات نمی‌یابد، مگر کسی که خدای سبحانه و تعالی او را در اعتقاد به امامت ثابت بدارد و در دعا به تعجیل فَرَج موفّق سازد.»

پرسیدم: «ای مولای من! آیا نشانه‌ای هست که قلبم بدان آرام گیرد؟» آن کودک به زبان عربی فصیح به سخن در آمد و فرمود: «اَنَا بَقِیَّةُ اللّهِ فی اَرْضِهِ وَالمُنْتَقِمِ مِنْ اَعْدائِه فَلاتَطْلُبْ أَثَراً بَعْدَ عَیْنٍ یَا أَحْمَدَ بن إِسْحَاق‌ِ؛ من بقیت الله در زمین خدا هستم و منتقم از دشمنان اویم، ای احمد بن اسحاق! پس از مشاهده، جست‌وجوی نشانه مکن.»

شاد و خرّم بیرون آمدم و فردای آن روز نزد امام عسکری علیه السلام بازگشتم و گفتم: «ای فرزند رسول خدا! شادی من به واسطة منّتی کــه بــر من نهادید، بسیار است. بفــرمایید آن سنّتی که از خضر و ذوالقرنین دارد چیست؟» فرمود: «ای احمد! غیبت طولانی.» گفتم: «ای فــرزند رسول خدا! آیا غیبت او به طول خواهــد انجامید؟» فرمود:

«به خدا سوگند! چنین است. تا به اندازه‌ای که بیشتر معتقدان به او بازگردند و باقی نماند، مگر کسی که خدای سبحانه و تعالی عهد و پیمان ولایت ما را از او گرفته و ایمان را در دلش نگاشته و با روحی از جانب خود مؤید کرده باشد.ای احمد بن اسحاق! این امری از امر الهی و رازی از رازهای خداوند و غیبی از

غیب پروردگار است. آنچه به تو دادم، بگیر و پنهان کن و از سپاسگزاران باش، تا فردا با ما در علّیّین باشی.» ⁽¹⁾

احمد بن اسحاق در یکی از سفرها چون به شهر حلوان رسید، بیمار شد و آن‌جا وفات یافت. همراهانش او را در کفنی کــه حضرت امــام حسن عسکری علیه السلام یا حسین بن روح ـ بنا به اختلاف روایات ـ برایش فرستاده بودند، کفن کرده و همان‌جا به خاک سپردند.

نیز ن.ک: وکلای مهدی علیه السلام، نواب خاص، نیابت خاص.

احمد بن هلال کرخی

از پیروان اهل بیت و منحرف از مهدویت

احمد بن هلال، اهل روستای بزرگی از منطقة «نهروان» بود که میان واسط و بغداد قرار دارد. گفته شده است وی از یــاران حضــرت هــادی علیه السلام یــا امـام عسکری علیه السلام بود. وی مشهور به غلو و مورد لعن ونفرین ابدی است.⁽¹⁾

 نخست از افراد مورد اطمینان حضرت عسکری علیه السلام و از اصحاب ویژه و روایت کننده از امامان معصوم علیهم السلام بود. 54 بـار بــه زیــارت خانه خدا رفت که بیست بار آن با پای پیاده بود، امّا دچار کــژی شد؛ بــه گــونه‌ای کـه حضرت عسکری علیه السلام او را بسیار نکوهش کرد و درباره‌اش فرمود: «از این صوفی ریاکار و بازیگر پروا کنید.» ⁽²⁾

 برخی نیز این جمله را در نکوهش او، از جــانب حضــرت مهــدی عجل الله تعالی فرجه الشریف دانسته‌اند که در هر حال نشانگر پلیدی و گمراهی این مرد است. او تا زمان نیــابت محمد بــن عثمـان زیست و با سماجت بسیار، سفارت آن جناب را انکار کرد. از حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف دربارة لعن و نفرین بر او و لزوم بیزاری از کارهایش توقیعی صادر شد.⁽³⁾

بیشتر کتاب‌های رجالی، به او لقب «عَبَرْتایی» داده‌اند.⁽⁴⁾شیخ طوسی در کتاب الغیبه وی را «کرخی» نامگذاری کرده و به او «بغدادی» نیز گفته شده است.

احمد بن هلال تا آخر سفارت نایب نخست، دچار کژی نشده بود؛ ولی پس

از وفات عثمان بن سعید، در نایب دوم شک کرد و نیابت او را نپذیرفت.⁽¹⁾

 شیعیان هم پس از برکناری، او را نفرین شده دانسته و از وی دوری جستند. پس از مرگ وی، توقیعی از ولی عصر علیه السلام صادر شد:

خداوند سبحانه و تعالی از فرزند هلال نگذرد که بدون هماهنگی و خشنودی ما، در کار ما مداخله و فقط به میل خود عمل می‌کرد، تا آن‌که پروردگار، با نفرین ما زندگی‌اش را به انجام رساند. ما در زمان زندگی‌اش نیز انحرافش را به شیعیان خاص خود گوشزد کردیم. این را به هر کس که در بارة او می‌پرسد، برسانید. هیچ یک از شیعیان ما معذور نیست در آنچه افراد مورد اعتماد از ما نقل می‌کنند، تردید کند؛ زیرا می‌دانند ما اسرار خود را با آنان می‌گوییم.

 آن حضرت در توقیعی دیگر فرمود:

ابن هلال، ایمان خود را پایدار نداشت و با آن‌که مدت طولانی خدمت کرد، به دست خود ایمانش را به کفر دگرگون ساخت و خدا نیز او را کیفر داد.⁽²⁾

نیز ن.ک: مدعیان مهدویت.

احمدیه > قادیانیه

اخیار

برخی از یاران برجستة حضرت مهدی علیه السلام در عصر ظهور از عراق

«اخیار» در لغت به معنای نیکان، برگزیدگان، نیکوتران⁽³⁾و انسان‌های نیک‌رفتار است. در فرهنگ مهدوی گروهی از یاران خاصّ حضرت مهدی علیه السلام و از جمله313 تن هستند که از عراق به آن حضرت می‌پیوندند و بین رکن و مقام با ایشان بیعت می‌کنند. امام باقر علیه السلام در این باره فرمود:

سیصد و چند نفر به شمار اهل بدر با قائم بین رکــن و مقــام بیعت می‌کنند. در بین آنان نجبا از اهل مصر، ابدال از اهل شام و اخیار از اهل عراق می‌باشند….⁽⁴⁾

نیز ن.ک: نجبا، ابدال، اوتاد، یاران حضرت مهدی علیه السلام .

ادلة رجعت > رجعت

اسماعیلیه

از موعود باوران غیر معتقد به حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف

«اسماعیلیه» به امامت شش امام اول شیعیان اثنا عشری معتقد بودند؛ امّا پس از امام صادق علیه السلام بزرگ­ترین فرزند او اسماعیل، یا فرزند او محمد را به امامت پذیرفتند.⁽¹⁾و از پذیرش امامت امام موسی کاظم علیه السلام خودداری کردند.

شیخ مفید در بارة اسماعیل می­گوید:

 اسمــاعیل، بزرگ‌ترین پســر امــام صادق علیه السلام بود و امام، او را بسیار دوست داشت و به او بیش از دیگران نیکی و محبت می‌کرد؛ ولی اسماعیل در زمان حیات پدر در «عُریض» (دره‌ای نزدیک مدینه) از دنیا رفت. مردم، جنازه‌اش را به مدینه نزد امام صادق علیه السلام آوردند و در قبرستان بقیع دفن کردند. روایت شده است حضرت در مرگ او بسیار بی‌تابی می‌کرد؛ به گونه‌ای که با پای برهنه و بی ردا، دنبال تابوت او می‌رفت.

همچنین دستور فرمود تابوت او را پیش از دفن، چندین بار به زمین نهادند و هر بار حضرت می‌آمد و پارچه از روی صورتش بر می‌داشت و در روی او نگاه می‌کرد. مقصود امام علیه السلام از این کار این بود که مرگ او را پیش چشم آنان که گمان امامت و جانشینی او را داشتند، قطعی کند و شبهة آنان را دربارة زنده بودنش، برطرف سازد و به آن‌ها بفهماند که اسماعیل از دنیا رفته است.

 افرادی از اصحاب که او را پس از حضرت صادق علیه السلام امام می‌پنداشتند، از این عقیده بازگشتند. گــروهی اندک از مردمان بی‌خبر که نه در زمرة نزدیکان امام بودند و نه از راویان حدیث آن بزرگوار گفتند: اسماعیل زنــده و امامِ پس از پدرش است و بر این عقیده باقی ماندند.⁽²⁾

 گروهی از شاخه اسماعیلیه (فرقه مبارکیه) هم محمّد بن اسماعیل را مهدی و امام زنده غایب می‌دانند.⁽³⁾

 قرامطه (از گروه اسماعیلیه)، محمّد بــن اسمــاعیل را مهــدی موعــــود

می‌دانستند و عقیده داشتند که وی زنده است و در بلاد روم زندگی می‌کند. آنان در طول تاریخ، بدنامی‌های بسیاری را برای شیعه به ارمغان آورده‌اند و هنوز هم رسوبات آن، در ذهن بسیاری از مخالفان شیعه مانده است؛ به گونه‌ای که عقاید قرمطیان را به شیعه نسبت می‌دهند. آنان، در بحرین قدرت یافته و دولت تشکیل دادند و به شدت با عباسیان مخالفت کردند. قرامطه، قائم را کسی می‌دانند که با رسالت و شریعت جدیدی مبعوث می‌شود و شریعت محمّد صلی الله علیه و آله و سلم را منسوخ می‌کند. البته این فرقه، سیاسی بودند، نه مذهبی و به دنبال اهداف خاص و منافع خود بودند.

 طرفداران ابوالخطاب (م 138 ق) به خدایی امام صادق علیه السلام باور داشتند و ابوالخطاب را فرستادة او می‌دانستند. برخی از آنان، ابوالخطاب را قائم دانسته، گفتند: «وی نمرده است.» گروهی از پیروان وی، پس از مرگ اسماعیل، فرزندش محمّد را امام دانستند و در هواداری او و فرزندانش، استوار ماندند. امــام صادق علیه السلام همة این گــروه­ها را نکــوهش کرده، ترک و انکار نمود.

نیز ن.ک: مدعیان مهدویت.

أشراط الساعة

حوادث طبیعی و دگرگونی های کیهانی در عصر ظهور و آستانة قیامت

 أشراط جمع «شَرَط» به معنای نشانه یا ابتدای چیز است و «الساعة» به جزئی از اجزای شبانه روز گفته می‌شود و مقصود از آن در ایــن‌جا قیامت است؛ بنابراین، مراد از اشراط الساعه، نشانه‌هایی است که پیش از قیامت یا در آستانة آن، واقع می‌شود.⁽¹⁾

 واژة اشراط در قرآن، فقط یک بار و به صورت اضافه به ضمیر "الساعة" این‌گونه به کار رفته است:

 ((فَهَلْ یَنْظُرُونَ إِلاَّ السَّاعَةَ أَنْ تَأْتِیَهُمْ بَغْتَةً فَقَدْ جاءَ أَشْراطُها فَأَنَّی لَهُمْ إِذا جاءَتْهُمْ ذِکراهُمْ))

 آیا آن‌ها جز این انتظاری دارند که قیامت ناگهان بر پا شود؛ [آن گاه ایمان آورند] در حالی که هم اکنون نشانه‌های آن آمده است؛ اما هنگامی که بیاید،

تذکر و ایمان آن‌ها سودی نخواهد داشت.⁽¹⁾

مفسران، برخی از تحولات اجتماعی

و همچنین فروپاشی نظام طبیعت و درهم پیچده شدن و تبدیل آسمان و زمین پیش از ظهور قیامت را که در آیات گوناگونی به آن‌ها اشاره شده است، از نشانه‌های قیامت دانسته‌اند.

 در روایات ـ به‌ویژه روایات اهل سنّت ـ نیز بر تحولات اجتماعی و دگــرگونی‌های کیهانی که پیش از قیامــت واقع می‌شود "اشراط الساعة" اطلاق شده است.⁽¹⁾

پیــامبر گــرامی اسلام صلی الله علیه و آله و سلم دربارة نشانه‌های قیامت می‌فرماید:

 به ناگزیر ده چیز، پیش از برپایی قیامت، رخ خواهد داد: خروج سفیانی، دجّال، پیدا شدن دود، جنبنده، خروج قائم، طلوع خورشید از مغرب آن، فرود آمدن حضرت عیسی، فــرو رفتن [در زمیــن] در ناحیة مشرق و فرو رفتن در منطقة جزیرةالعرب و آتشی که از انتهای عدن بر می‌خیزد و مردمان را به ســوی صحرای محشــر راهنمــایی می‌کند.⁽²⁾

بر این اساس می‌توانیم "اشراط الساعة" را سلسله‌ای از حوادث اجتماعی و طبیعی بــدانیم که از زمان بعثت رسول اکــرم صلی الله علیه و آله و سلم آغاز، و تا فروپاشی کامل نظــام طبیعت ادامه می‌یابد و همة آن‌هــا را می‌توان نشانه‌هایی از نزدیک شدن رستاخیز بزرگ دانست.

البته در برخی روایات، افزون بر موارد یادشده، از پــاره‌ای پدیده‌های اجتماعی نادرست و گــناهان آشکار و عمومی نیز به عنوان اشراط الساعة نام برده شده که مشروح‌ترین و جامع‌ترین حدیث در این زمینه حدیثی است که ابن عباس از پیغمبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و سلم در داستــان حجة‌البلاغ نقل کــرده که

بسیاری از مسائل را به مــا می آموزد و حاوی نکات فراوانی است.

مرحوم علامه طباطبایی در تفسیر المیزان این روایت را به نقل از تفسیر قمی، از رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و سلم این گونه نقل کرده است:

قمی در تفسیر خود از پدرش از سلیمان بن مسلم خشاب از عبد اللَّه بن جریح مکی از عطاء بن ابی ریاح از عبداللَّه بن عباس نقل کرده که گفت: با رسول خدا به زیــارت حج رفتیم، همان حجی که بعد از آن رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم از دنیا رفت، رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم در کعبه را گرفت و سپس روی نازنین خود را به طرف ما کرد و فرمود: می‌خواهید شما را خبر دهم از علامات قیامت؟

و در آن روز سلمان رضی الله عنه از هر کس دیگــر به آن جناب نزدیک‌تر بود، لذا او در پاسخ رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم گفت: بله یا رسول اللَّه، حضــرت فــرمود: یکی از نشانه‌های قیــامت ایــن است که نماز ضایع می‌شودـ یعنی از میــان مسلمین می‌رود. و از شهوات پیروی می‌شود و مردم به سوی هواها میل می‌کنند، ثروت، مقــامی عظیم پیدا می‌کند و مردم آن را تعظیم می‌کنند، دیـن به دنیا فروخته می‌شود، در آن زمــان است که دل افراد با ایمان درونشـان، برای منکرات بسیاری که می‌بینند و نمی‌تــوانند آن را تغییر دهند آب می‌شود آن چنان کــه نمـک در آب حل می‌گردد.

سلمـان با تعجب گفت: یــا رسول اللَّه! بــه راستی چنین روزی خـواهد رسید؟

فرمود: آری، به آن خدایی که جانم به دست او است، ای سلمان در آن هنگام سرپرستی و ولایت مسلمانان را امرای جور به دست می‌گیرند امـرایی کــه وزرایــی فــاسق و سرشناسانی ستمگر و امنایی خائن دارند.

سلمــان پـرسید: به راستی چنین وضعی پیش خواهــد آمـد یـا رسول اللَّه؟ فرمود: آری به آن خدایی که جانم به دست او است ای سلمان. در ایــن موقع منکر، معروف، و معروف، منکــر می‌شود، خائن امین قلمداد می‌گــردد و امین خیـانــت می‌کند، دروغگـو تصدیق می‌شــود و راستگو تکذیب می‌گردد.

سلمان با حالت تعجب پرسید: یا رســول اللَّه بـه راستی چنین چیزی خواهد شد؟ فرمود:

آری به آن خــدایی که جانــم به دست او است ای سلمان در آن روزگار زنان به امارت می‌رسند و کنیزان طــرف مشورت قرار می‌گــیرند و کودکان بر فراز منبر می‌روند و دروغ نــوعی زرنگـی و زکــات خسارت، و خــوردن بیت‌المـــال نوعی غنیمت شمرده شود، مرد بــه پـدر و مادرش جفـا ولی به دوستش نیکی می‌نماید و ستاره دنباله‌دار طلوع می‌کند.

سلمان باز پرسید: یا رسول اللَّه آیا چنین چیزی خواهــد شــد؟ فرمود: آری به آن خدایی که جانم به دست او است ای سلمان! در ایـن موقـع زن با شوهرش در تجارت شرکت کند و باران در فصلش نیامده بلکه در گرمای تابستان می‌بـارد و افراد کریم سخت خشمگین می‌گردند، مرد فقیر تحقیر می‌شود، در ایـن هنگام بازارها بــه هـم نزدیک می‌شوند وقتی یکی می‌گویــد: "من چیـزی نفروختم" و آن دیگــری می‌گویــد: "من سودی نبرده‌ام" طوری می‌گویند کــه هر شنونده می‌فهمد دارد به خدا بد و بیراه می‌گوید.

سلمان پرسید: آیا حتماً چنین وضعی خواهد شد یا رسول اللَّه؟ فرمود: آری به آن خدایی که جانم به دست او است، ای سلمان در این هنگام اقوامی بر آنان مسلـط می‌شوند که اگر لب بجنبانند کشته می‌شوند و اگــر چیزی نگــویند دشمنــان همه چیزشان را مباح و برای خود حلال می‌کنند تا با بیت المالشان کیسه‌های خود را پر کنند و به ناموسشان تجاوز نموده، خونشان را بریزند و دل‌هاشان را پـر از وحشت و رعب کنند و در آن روز مؤمنین را جز در حال ترس و وحشت و رعب و رهبت نمی‌بینی.

سلمـان گفت: یــا رســول اللَّه آیا چنین روزگــاری بر مؤمنین خواهـد گذشت؟ فرمود:

آری به آن خدایی که جانم به دست او است ای سلمان در این هنگـام چیزی از مشــرق می‌آورند و چیــزی از مغـرب تــا امت اسلام را سرپرستی کنند، در آن روز وای به حال ناتوانان امت من، از شر شرقی و غربی‌ها و وای به حال آن شرقیان و غربیان از عذاب خدا، آری نه کوچکی را رحم می‌کنند و نه پاس حرمت بزرگی را دارند و نه از هیچ مقصری عفـو می‌کنند، اخبارشان همه فحش و ناسزا است، جثه آنان جثه و بدن آدمیان است ولی دلهاشان دل‌های

شیاطین.

سلمان عرضه داشت: یا رسول الله آیا چنین روزی خواهد رسید؟ فرمود: آری به آن خدایی که جانم به دست او است ای سلمان، در این هنگام مــردان بــه مردان اکتفاء می‌کنند و زنان به زنان و همان‌طوری که پدر و اهل خانواده نسبت به دختر غیرت به خرج می‌دهند نسبت به پسر نیز غیرت به خرج می‌دهند، مردان به زنان شبیه می‌شوند و زنان به مردان و زنان بر مرکب‌ها سوار می‌شوند که از طرف امت من لعنت خدا بر آنان باد.

سلمان از در تعجب پرسید: یا رسول اللَّه آیا چنین وضعی پیش می‌آید؟ فرمود: آری به آن خدایی که جانم به دست او است ای سلمان، در این هنگام مساجد طلا کاری و زینت می‌شود آن چنان که کلیساها و معبد یهودیان زینت می‌شود، قرآن‌ها به زیور آلات آرایش و مغازه‌ها بلند وصف‌ها طولانی می‌شود اما با دل‌هایی که نسبت به هم خشمگین است و زبان‌هایی که هر یک برای خود منطقی دارد.

سلمان پرسید: یا رسول اللَّه آیا این وضع پیش می‌آید؟ فرمود: آری به آن خدایی که جانم به دست او است، در آن روز مردان و پسران امت من با طلا خود را می‌آرایند و حریر و دیبا می‌پوشند و پوست پلنگ کالای خرید و فروش می‌گردد.

سلمان پرسید: یا رسول اللَّه آیا این نیز واقع خواهد شد؟ فرمود: آری به آن خدایی که جانم به دست او است، ای سلمان در آن روز ربا همه جا را می‌گیرد و یک عمل آشکار می‌شود و معاملات با غیبت و رشوه انجام می‌شود و دین خوار و دنیا بلند مرتبه می‌شود.

سلمان گفت: یا رسول اللَّه آیا این نیز واقع خواهد شد؟ فرمود: آری به آن خدایی که جانم به دست او است ای سلمان در این هنگام طلاق زیاد می‌شود و هیچ حدی جاری نمی‌گردد و البته خدای تعالی از این بابت هرگز متضرر نمی‌شود.

سلمان عرضه داشت: یا رسول اللَّه آیا این نیز واقع خواهد شد؟ فرمود: آری به آن خدایی که جانم به دست او است ای سلمــان در ایـن زمــان کنیزان آوازه‌خــوان و نــوازنده پیدا می‌شوند و اشرار امت من بر امت، ولایت و حکومت می‌کند.

سلمان پرسید: یا رسول الله آیا

چنین وضعی خواهد شد؟ فرمود: آری به آن خدایی که جانم به دست او است ای سلمان در این موقع اغنیای امت من صرفا به منظور گردش و تفریح به حج می‌روند و طبقه متوسط برای تجارت و فقرا به منظور خودنمایی و ریا حج می‌روند، در این هنگام است که اقوامی قرآن را برای غیر خدا می‌آموزند و آن را نوعی مزمار و آلت موسیقی اتخاذ می‌کنند، اقوامی دیگر به تعلم فقه اسلامی می‌پردازند امـا برای غیر خدا در آن روزگــار زنــا‌زادگــان زیاد می‌شوند با قرآن آوازه‌خوانی می‌کنند و بر سر دنیا سر و دست می‌شکنند.

سلمان عرضه داشت: یا رسول اللَّه آیا چنین وضعی خواهد شد؟ فرمود: آری به خدایی سوگند که جانم به دست او است ای سلمان این وقتی است که حرمت‌ها و قرق‌ها شکسته شود و مردم از روی آگاهی و عمد در پی ارتکاب گناه باشند و اشرار بر اخیار مسلط شوند، دروغ فاش و بی‌پرده و لجاجت‌ها ظاهر گردد و فقرا فقر خود را علنی کنند، مردم در لباس به یکدیگر مباهات کنند و باران در غیر فصل ببارد و مردم شطرنج و نرد و موسیقی را کاری پسندیده بشمارند و در مقابل امر به معروف و نهی از منکر را عملی نکوهیده بدانند تا آن‌جا که یک فرد با ایمان ذلیل‌ترین و منفورترین فرد امت شود و قاریان عابدان را ملامت کنند و عابدان قاریان را این مردمند کــه در ملکــوت آسمـان‌ها رجس و نجس نامیده می‌شوند.

سلمـان از در تعجــب پـرسید: یا رسول الله آیا چنین وضعی پیش می‌آید؟ فرمود: آری به آن خدایی که جانم به دست او است ای سلمان در این هنگــام است که توانگــر هیچ دلواپسی جز فقیر شدن ندارد، حتی یک گدا در طول یک هفته یعنی بین دو جمعه درخواست می‌کند و کسی نیست که چیزی در دست او بگذارد.

سلمان باز پرسید: یا رسول الله آیا چنین روزگاری خواهد رسید؟ فرمود: آری به آن خدایی که جانم در دست او است ای سلمان در این زمان رویبضة تکلم می‌کنند، پرسید: یا رسول الله پدر و مادرم فدای تو، رویبضه چیست؟ فرمود: چیزی و کسی بــه سخن در می‌آید و در امور عـامــه سخــن می‌گــوید که هرگز سخن نمی‌گفت، در این هنگام است که مردم، دیگر زیاد زنده نمی‌مانند

ناگهان زمین نعره‌ای می‌کشد و هر قومی چنین می‌پندارد که زمین تنها در ناحیه او نعره کشید بعد تا هر زمانی که خدا بخواهد هم چنان می‌مانند و سپس واژگونه می‌شوند و زمین هــر چــه در دل دارد بیـرون می‌ریزد ـ و خود آن جناب فرمود: یعنی طلا و نقره را ـ آن گاه با دست خود به ستون‌هایی که در آن‌جا بود اشاره نموده و فرمود مثل این، ولی در آن روز دیگر نه طلایی فائده دارد و نه نقره‌ای، این است معنای آیه: ((فَقَدْ جاءَ أَشْراطُها))؛ علامت‌هایش بیامد.⁽¹⁾

نیز ن.ک: آخرالزمان، خروج سفیانی، خروج دجال، خروج دابة الارض، طلوع خورشید از مغرب، نزول عیسی علیه السلام .

اصحاب قائم > یاران حضرت مهدی علیه السلام

اصحاب کهف

 از رجعت کنندگان و یاران حضرت مهدی علیه السلام

در قصه‌های قرآنی «اصحاب کهف»، نام گروهی از مؤمنان است که از ستم پادشاهی مشرک به غاری پناه بردند و سالیانی دراز به خواب عمیقی فرو رفتند. بر پــایة روایات، این پــادشاه مشــرک «دقیانوس» و محل واقعه «افسوس» دانسته شده است.⁽²⁾داستان این گروه، با اشاراتی کوتاه اما پر مغز، در آیه‌های نخستین سوره «کهف» یاد شده است. در آن آیات، سخن از یکتاپرستانی است که برای گریز از پرستش خدایان دروغین، به غاری پناه بردند تا از گزند ستمکاران بت‌پرست برهند. خوابی که آنان را در ربود، به فرمان پروردگار سالیانی به طول انجامید و در ایــن مدت، چنان هیبتی داشتند کــه کسی را یارای نزدیک شدن و نگریستن به آنان نبود و آنان را بیدار می‌پنداشتند.

 این خفتگان سالیانی چند را (بر پایة آیات قرآنی، 309 سال) در همان حال

گذراندند. چون به خواست الهی از خواب برخاستند، چنان گمان بردند که فقط روزی یا نصفی از روز را خواب بوده‌اند. چون یکی از ایشان، برای فراهم آوردن غذا به شهر در آمد، مردم از حال شگفت انگیزشان آگاهی یافتند و بر آن شدند بر در غار آنان، مسجدی به پا

ســازند.⁽¹⁾در روایات، آنان را گروهی از یــاران حضرت مهدی علیه السلام دانسته‌اند که در ایــن بازگشت، از حکـومت جهــانی عدل و قسط، بهرة وافری خواهند برد. امام صادق علیه السلام در این باره فرمود:

 هنگامی که قائم صلی الله علیه و آله و سلم از پشت این خــانه ظهـور کند، خداوند همراه او 27 تن بر می‌انگیزد که چهارده تن از قوم موسی علیه السلام هستند، و هشت تن از اصحاب کهف و مقداد و جابر انصاری و مؤمن آل فرعون و یوشع بن نون وصی موسی.⁽²⁾

 اگر چه اهل سنّت به شدّت با اعتقاد به رجعت مخالفند اما برخی از مفسران آن‌ها به زنده شدن اصحاب کهف در دوران ظهور حضرت مهدی علیه السلام اشاره کرده‌اند.⁽³⁾

نیز ن.ک: رجعت، رجعت کنندگان، یاران مهدی علیه السلام، ظهور.

اقامت گاه مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در عصر ظهور > مسجد سهله

القاب حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف

القاب، جمع لقب است و لقب، نام دوّم انسان است که با آن خوانده می شود و در آن، مراعات معنا، لازم است به خلاف نام اول که شاید بدون مراعات معنا باشد؛ مانند امیرالمؤمنین که لقب علی علیه السلام است.

استفادة از لقب، گاهی برای مدح و

ستــایش و گــاهی بـــرای طعـن و ناسزاگویی است.⁽¹⁾

حضرت مهدی علیه السلام به ادله‌ای چند، از پیشوایانی است که دارای القاب فراوانی است. برخی از این لقب‌ها، بیانگر فضیلت‌های بی‌پایان آن امام و برخی دیگر پوششی است برای حفظ جان آن حضرت. بسیاری از این القاب توسط معصومان پیشین علیهم السلام بر آن حضرت اطلاق شده و برخی، بر زبان یاران و اصحاب ایشان جاری شده است.

 در هر حال توجه به القاب آن حضرت و معانی آن، یکی از اموری است که می‌تواند معرفت وشناخت ما را به حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف افزایش دهد. برخی از دانشمندان شیعه در شماره این القاب گاهی افزون بر ده‌ها لقب نام برده‌اند.⁽²⁾برخی از القاب آن حضرت بدین قرارند:

 بَقیةُ اللّه، حجّت، خلف صالح، سید، شرید، صاحب، صاحب الدار، صاحب الزمان، طرید، غریم، غلام، فرید، قائم، مضطر، منتظر، منصور، مهدی، وحید، ولی الله، و….

نیز ن.ک: بَقیةُ اللّه، حجّت، شرید، صاحب الدار، صاحب الزمان، طرید، غریم، غلام، فرید، قائم، مضطر، منتظر، منصور، مهدی.

امامت حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف

امامت، به معنای پیشوایی، پیشروی، و رهبری است. امام نیز به معنای پیشوا، پیشرو، مقتدا،⁽³⁾قیّم، مصلح، الگو، راه اصلی و راهنما است. کسی یا چیزی که از آن پیروی شود، انسان باشد یا کتاب یا چیزی دیگر، به حق باشد یا بر باطل، امام است.⁽⁴⁾

 ریشه این واژه «ا‌م‌م» و به معنای قصد یا قصد با توجه خاص است. این معنا در همه مشتقات آن محفوظ است. امام نیز کسی است که همواره مقصود و هدف حرکت و تلاش

دیگران قرار گیرد؛ گرچه با اختلاف موارد و قصدکنندگان و جهات و اعتبارات، گوناگون می‌شود؛ مانند امام جمعه و جماعت، امام هدایت و امام ضلالت. بر این اساس، دیگر معانی این واژه و مشتقات آن، از لوازم معنای ریشه است. واژه امام بر زن و مرد اطلاق می‌شود و جمع آن «ائمّه» و «ایمّه» است. در اصطلاح کلامی معانی متعددی از این واژه ارائه شده که شایع‌ترین معنای آن، ریاست عمومی در امور دین و دنیا

است و برخی جانشینی پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در حفظ دین و سیاست دنیا را در تعریف اصطلاحی آن آورده‌اند.

 برخی کامل‌ترین تعریف را ریاست بالاصاله عمومی در امر دین و دنیا در دار تکلیف می‌دانند که عموم مردم را به حفظ مصالح دین و دنیایشان ترغیب و از آنچه به حال آنان زیانبار است منع کنند.

 طبرسی با ژرف‌نگری در عبارات لغت‌دانان کوشیده است دایرة معنای امام را گسترده‌تر تعریف کند. وی به جایگاه امام و پیروی مردم از امام توجه کــرده و در این بــاره نوشته است:

 از لفظ امام دو چیز را می‌توان استفاده کرد:

بر پایة معنای نخست، هیچ پیامبری نیست، مگر آن که امام بوده است؛ اما بر اساس معنای دوم، هر پیامبری لازم نیست امام باشد؛ زیرا امکان دارد پیامبری از ناحیة خدای متعال ماموریت مجازات جنایت کاران و جنگیدن با دشمنان و دفاع از دین و مبارزه با کافران را نداشته باشد.⁽¹⁾

 از این عبارت مرحوم طبرسی و برداشت وی از لفظ امام به دست می‌آید که نوع ماموریت و جایگاه امام به دلیل آن‌که مردم لازم است از افعالش و گفتارش پیروی کنند، با نوع مأموریت نبی و رسول متفاوت است؛ زیرا لازمة اقتدا به امام، اطاعت از

فرامین او در به اجرا در آوردن دستور العمل‌های اجرایی است. با این تعریف، امام به کسی گفته می‌شود که رهبری جامعه‌ای کوچک یا بزرگ را بر عهده دارد و به ادارة امور زندگی آن‌ها می‌پــردازد و مردم از اقــدامــات و دستورالعمل‌های وی پیروی می‌کنند.

 امروزه در حوزة علم کلام، امام و امامت، دارای بار معنایی خاصی است که تفسیرهای گوناگونی ازآن ارائه شده است. متکلمان اسلامی ـ شیعه و اهل سنت ـ امام و به دنبال آن، خلیفه را دربارة کسی به کار می‌برند که از ناحیة پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله و سلم نیابت و ریاست یافته است؛ تا امور دینی و دنیوی مردم را بر عهده گیرد و دین و دنیای آنان را سامان داده، آباد سازد؛ از این رو بر مردم است تا از دستورات وی پیروی کنند.

 قاضی ایجی (م756ق) ازمتکلمان نامور اهل سنت در المواقف، امامت را عبارت از «ریاست عمومی در امور دین و دنیای مردم» دانسته است.⁽¹⁾و همو نوشته است:

 امامت، جانشینی رسول صلی الله علیه و آله و سلم در برپایی(امور) دین است؛ به گونه‌ای که بر همة امت اسلامی پیروی از او واجب می‌باشد.»⁽²⁾

 ابن خلدون (م808 ق) دیگر چهرة معروف دانشمندان اهل سنت، امامت را این گونه تفسیر کرده است:

 امامت، جانشینی از صاحب شریعت در حفظ دین و سیاست‌گذاری و ادارة امور دنیایی مردم است.⁽³⁾

 سعدالدین تفتازانی(م792 ق) در شرح المقاصد نوشته است:

 امــامت، ریاست عمومی در امـور دین و دنیای مردم به هدف خلافت از ناحیة پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم است.⁽⁴⁾

 سید شریف جرجانی (م816 ق) در شرح المواقف نوشته است:

 امامت، جانشینی رسول گرامی در برپایی دین و حفظ اسلام است؛ به گونه‌ای که بر همة امت اسلامی پیروی از امام واجب است. و خلیفه، امام نامیده می‌شود.⁽⁵⁾

 بنابراین، امامت، به معنای ریاست

عمومی فردی خاص بر امور دیــن و دنیـای مردم در دنیا بـالاصاله یا بــه جانشینی از پیامبر است؛ زیرا امامت، دارای شأن‌هایی همچــون رهبــری سیــاسی و زعــامت اجتمــاعی و مرجعیت دینی و تبیین و تفسیر وحی و ولایت باطنی و معنوی است که از این جهت، امام حجت خدا در زمان، ولی الله، انسان کاملِ حامل معنویت کلی انسانیت و قطب است. چون امامت دارای جایگاه والایی است، شیعه آن را همانند نبوت به نصّ و امر الهی و از اصول دین (مذهب) می‌داند؛ در حالی که در دیــدگاه اهــل سنت، از فروع دیـن شمرده شده و از این جهت، از افعال مکلفان به شمار می آید.⁽¹⁾

 شیعه، بر این باور است که پیامبران چون از جهت عمر و امکانات محدودند، برای محقق ساختن اهداف خود به امر الهی، جانشین خود را به مردم معرفی و مردم را به اطاعت از آنـان سفـارش می‌کنند. بر این اساس اگر پیامبر خلیفه و امام معرفی نکند، رسالتش را به انجام نرسانده است.⁽²⁾

 دیگر آن که، وجود امام در هر عصر و زمان و در هر جامعه‌ای برای هدایت انسان‌ها به سوی کمال و برقراری نظم در جامعه ضرورت دارد. خداوند در این باره فرمود:

((انَّما انتَ مُنذِرٌ ولِکلّ قَومٍ هاد))؛⁽³⁾

 همانا تو انذاردهنده‌ای و برای هر قومی هدایت‌گری است.

 روایات تفسیری این آیه نیز این حقیقت را تأیید می کند که امامی زنده تا روز قیامت میان انسان‌ها حضور دارد. همچنین براساس روایاتی دربارة سورة قدر، در شب قدر هر سال تا روز قیامت، فرشتگان بر امام آن زمان نازل می‌شوند و این سوره دلیل روشنی بر وجود امام در همه زمانها است.

 افزون بر آیات، از روایات فراوانی نیــز استفــاده می‌شود که زمین، هیچ‌گاه از حجـت الـهی تهی نخواهد بود و هرگاه از حجت الهی تهی باشد، اهلش را فرو خواهد بُرد؛ به‌گونه‌ای که حتی اگر دو نفر بر روی

زمین زندگی کنند، یکی از آنان حجت و امام خواهد بود.⁽¹⁾

 روایات فراوانی در دست است که امامت در ادامة پیامبری اسلام در دوازده نفر معین شد که آخرین آن‌ها حضرت مهدی علیه السلام است. نه فقط پیروان مکتب اهل بیت علیهم السلام که برخی از دانشوران اهل سنّت، در روایاتی چند به این حقیقت بزرگ اشاره کرده‌اند.⁽²⁾

 سال‌ها پیش از آن که نهم ربیع‌الاول سال260ق فرا رسد، پیشوایان معصوم علیهم السلام و به‌ویژه واپسین فرستادة خداوند سبحانه و تعالی، پیامبر خاتم صلی الله علیه و آله و سلم امامت آخرین حجّت الهی، حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف را نوید داده بودند. رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم فرمود:

پیشوایان پس از من، دوازده نفرند؛ نخستین ایشان، علی بن ابی طالب، و آخرین آن ها قائم است. آن‌ها جانشینان و اوصیای و اولیای من و حجت‌های خداوند سبحانه و تعالی پس از من، بر امت من هستند. اقرار‌کنندة به آن‌ها مؤمن، و انکار‌کنندة ایشان، کافر است.⁽³⁾

 پیشوایان معصوم علیهم السلام نیز به پیروی از رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و سلم همواره به سلسلة امامان دوازدهگانه اشاره کرده‌اند؛ به روشنی از دوازدهمین ایشان یاد نموده، شیعیان را از افتادن در دام انحراف و مدعیان، برحذر داشته‌اند.

 آن‌گاه که از حضرت علی علیه السلام در بارة معنای روایت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم که فرموده بود: «إِنِّی مُخَلِّفٌ فِیکمُ الثَّقَلَیْنِ کتَابَ اللَّهِ وَ عِتْرَتِی»؛ «همانا من دو چیز گرانبها را در میان شما می‌گذارم کتاب خداوند و عترتم را.» پرسیده شد: «عترت» چه کسانی هستند؟ فرمود:

من و حسن و حسین و پیشوایان نه‌گانه از فرزندان حسین. نهمین آن‌ها مهدی آن‌ها است. هرگز از کتــاب خــدا جدا نمی‌شوند و کتاب خدا نیز از آن‌ها جـدا نمی‌شود. تا آن

کــه کنــار حــوض پیـامبر، بــر او بازگردند.⁽¹⁾

 افزون بر روایت‌های یاد شده که از مهم‌ترین دلیل‌ها بر امامت حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف است، دیگــر پیشوایــان معصوم علیهم السلام نیز سخنان ارزشمندی در این‌باره فرموده‌اند. که برخی بدین قرار است:

امام حسن علیه السلام، حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف را نهمین فرزند برادر خود حسین و پسر سرور کنیزان دانسته است.⁽²⁾

امام حسین علیه السلام در اشاره به امامت نهمین پیشــوای هــدایتگر از نسـل خود، از وی با «قائم به حق» یاد کرده است.⁽³⁾

امــام سجّــاد علیه السلام نیز بــه امامت حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف اشاره کرده، آن حضرت را دوازدهمین جــانشینان پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و پیشوایــان پس از او دانسته است. ⁽⁴⁾

 امام باقر علیه السلام حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف را نهمین پیشوای پس از حسین بن علی علیهما السلام و قائم آن‌ها خوانده است.⁽⁵⁾

ششمــین پیشــوای شیعیــان، به روشنــی حضــرت مهـــــدی عجل الله تعالی فرجه الشریف را دوازدهمین از پیشوایان هدایت پس از پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و سلم ذکر کرده است.⁽⁶⁾

هفتمین امــام معصــوم نیــز آن حضرت را پنجمین از فرزندان خود دانسته، فرمود: «برای او غیبتی است که مدتش طولانی خواهد شد.» ⁽⁷⁾

 امام رضا علیه السلام پس از اشاره به دوران غیبت و سختی‌های آن، سبب آن سختی‌ها را پنهان بودن پیشوای ایشان ذکر کرده است. ⁽⁸⁾

 امام جواد علیه السلام نیز دربارة آن حضرت، وی را سومین از فرزندان خود دانسته است.⁽⁹⁾

امام هادی علیه السلام، جدّ بزرگوار آن حضرت نیز به پیشوایی آن حضرت پس از فرزند خود امام عسکری علیه السلام تأکید کرده است.⁽¹⁾

 و سرانجام این تلاش پیوسته، به دست یازدهمین پیشوای معصوم علیه السلام به اوج خود رسید که در آن، آخرین ذخیــرة الهی به نیکوتــرین صورت ممکن، معرفی شده است؛ آن‌جا که از آن حضرت در بــارة درستی یــا چگونگی این خبــر کــه بــه نقل از پــدران بــزرگــوارش رسیده است، پرسیدند که: «زمین، هیچ‌گاه از حجت خدا بر خلقش خالی نیست. هر کس بمیرد و امام زمانش را نشناسد، به مرگ جاهلیّت مرده است.»⁽²⁾آن حضرت فرمود: «این مطلب حق است؛ آن‌گونه که روز، حق است.» ⁽³⁾سپس از آن حضرت سؤال شد: «ای پسر پیامبر! حجت و امام پس از شما کیست؟» فرمود: «فرزندم محمّد. او امام و حجّت پس از من است. هر کس بمیرد و او را نشناسد، به مرگ جاهلیّت مرده است.» ⁽⁴⁾

 تا این که با شهادت یازدهمین پیشوای شیعیان در هشتم ربیع الاول سال260‌ق،⁽⁵⁾در حالی که بیش از پنج بهار⁽⁶⁾از عمر آخرین ذخیرة الهــی سپــری نشده بود، فصــل بهره‌مندی مستقیم انسان‌ها از امام ظاهر به پایان رسید و در پی آن، دورانی بسیار مهّم در زندگی پیروان اهل بیت علیهم السلام پیش آمد. این دوران، همزمان با دو رخداد مهم آغاز شد: رسیدن آخرین حجّت الهی به مقام امامت و دیگر؛ قرار گرفتن آن حضرت در پردة پنهان‌زیستی.

 اگر چه برگزیدگانی از شیعه برای این مرحله آمادگی کامل داشتند، می‌بایست هر دو رخداد (امامت و غیبت)، برای عموم شیعیان به اثبات

برسد؛ چرا که حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف نخستین روز امامت را در حالی آغاز کرد که جز افرادی اندک که پیش از آن، در دورة امام عسکری علیه السلام آن حضرت را دیده بودند⁽¹⁾، کسی او را ندیده بود. تا این‌که روزِ در گذشتِ امام یازدهم و نخستین روز امامت حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، فرا رسید و آن حضرت، ناگزیر میان مردم آمده، بر پیکر پدر نماز گزارد.

 این رخداد، به گونه‌هایی چند روایت شده است. در یک روایت، شیخ صدوق، آن را به صورت مفصل از زبان ابوالادیان، یکی از خدمتکاران خانه و متصدی امور نامه‌های امام عسکری علیه السلام گزارش کرده است.⁽²⁾

 در این رخداد، آنچه برای مردم، از همه شگفت‌آورتر بود، این که با کودکی پنج ساله روبــه رو بودند که می‌گفت جانشین امــام عسکری علیه السلام است. البته پیش از آن، با هدایت‌های پیوستة پیامبر و امامان نور علیهم السلام شیعه به این نکته باور پیدا کرده بود که خداوند سبحانه و تعالی، از طریق آخرین پیامبر خود، مقام امامت و ولایت را به سبب قابلیت‌های ذاتی به افرادی خاص عطا فرموده و فقط از طرف او است که برای جامعه امام نصب می‌شود. نیز این که این قابلیت، هیچ ارتباطی به کمی یا زیادی سن ندارد. جالب این که این‌گونه پیشوایی، پیش از آن، هم بین امامان علیهم السلام و هم در زنجیرة پیامبران علیهم السلام دارای سابقه بود. یکی از دانشوران معاصر، امامت در سنین کم را پدیده‌ای واقعی دانسته، چنین استدلال کرده است:

 … امامی که در کودکی به پیشــوایی روحی و فکــری مردم رسیــده، و مسلمــانــان ـ حتی در کشــاکش آن همه موج ویرانگر ـ باز خویشتنِ خویش را به پیروی و دوستی او گماشتند، به طور مسلّم باید از دانش و آگاهی و گستردگی دید و دانا بودن به فقه و تفسیر و عقــاید، بهره‌ای آشکــار و چشمگیر داشته باشد؛ چــون در غیــر این صورت، نمی‌تــوانست مــردم را به پیروی از خویش وادارد… .

به فرض مُحال که مردم نتوانستند

حقیقت و واقــعیت امــر را دریابند، دستگاه خلافت و نیروی حاکم که آن همه دشمنی علنی با امام داشته، چرا بر نخاسته و پرده از رخسار حقیقت نینداخته است؟

 اگر امام خردسال، از دانش و سطح تفکر عالی برخوردار نبود، خلفای معاصر، خیلی خوب می‌توانستند جنجال به پا کنند؛ امّا سکوت آن‌ها و سکوت تاریخ، گواه است که امامت در سنین کــم، پدیده‌ای حقیقی بـوده است، نه ساختگی.⁽¹⁾

 البته پیش از آن کــــه در مسیر هدایت جــامعه، نوبت بــه پیشوایی جانشینان آخرین فرستادة الهی برسد، خداوند سبحانه و تعالی، پیامبرانی را در کودکی به مقام نبوّت مفتخر ساخته بود. از میان پیامبران اولوالعزم، یگانه پیامبری که از هنگام ولادت، به نبوّت خویش به طور آشکــار تصریــح کـرده، حضرت عیسی بن مریم علیها السلام است.

خداوند سبحانه و تعالی در آیات قرآن، در بخشی از داستان حضرت مسیح علیه السلام از زبان پیامبر خود در پاسخ منکران چنین می‌فرماید:

((قَالَ اِنّی عَبْدُاللّه آتَانِی الکتابَ وَجَعَلَنِی نَبیّاً))؛⁽²⁾

]کــودک[ گفت: من بنــده خــدا هستم، به من کتاب داده و مرا پیامبر قرار داده است.

 یزید کناسی از امام باقر علیه السلام پرسید: «آیا عیسی بن مریم علیهما السلام هنگامی که در گــهواره سخن گفت، حجّت خدا بر اهــل زمــان خـود بود؟» حضرت فرمود:

او آن زمان پیغمبر و حجت غیر مرسل خدا بود ]= در آن زمان، به تبلیغ و دعوت مأمور نبود[. مگر نمی‌شنوی گفته خود او را که می‌گوید: «من بندة خدایم. خدا به من کتاب داده و پیغمبر ساخته و هر جا باشم، پر برکتم قرار داده و تا زنده باشم، مرا به نماز و زکات سفارش کرده است.

 عرض کردم: «در آن زمان و در همان حالی که درگهواره بود، حجّت خدا بود بر زکریا؟»

فرمود:

…چون عیسی هفت ساله شد و خدای سبحانه و تعالی به او وحی فرستاد، از نبوت و رسالت خود سخن گفت و بر یحیی و همه مردم حجّت شد….⁽³⁾

حضرت یحیی علیه السلام یکی دیگر از پیامبرانی است که در کودکی به مقام نبوّت رسید. خداوند سبحانه و تعالی در این‌باره خطاب به وی فرمود:

((یا یَحْیی خُذِالکتابَ بِقُوَةٍ وَآتَیْناهُ الحُکمَ صَبِیّاً))؛⁽¹⁾

ای یحیی! کتاب خدا را به جدّ و جهد بگیر. ما از کودکی به وی حکم ]نبوّت[ دادیم.

 یکــی از مفســران اهـــل سنّت، حکمی را که خداوند سبحانه و تعالی به حضرت یحیی علیه السلام داد، همان نبوّت دانسته، بر این باور است که خداوند سبحانه و تعالی، عقل او را در سنین کودکی محکم و کامل کرد و به او وحی فرستاد.⁽²⁾

 در یکی از تفسیرهای معاصر، پس از آیه پیشین چنین آمده است:

 درست است که دوران شکوفایی عقل انسان به صورت معمول حد و مرز خاصی دارد؛ ولی می‌دانیم همیشه در انسان‌ها افرادی استثنایی وجود داشته‌اند. چه مانعی دارد که خداوند سبحانه و تعالی این دوران را برای بعضی از بندگانش به خاطر مصالحی فشرده‌تر کند و در سال‌های کمتری چکیده نماید؟ همان‌گونه که برای سخن گفتن، به صورت معمول گذشتن یکی دو سال از تولد لازم است؛ در حالی که می‌دانیم حضرت عیسی علیه السلام در همان روزهای نخست زبان به سخن گشود؛ آن هم سخنی پر محتوا که طبق روال عادی در شأن انسان‌های بزرگسال بود.⁽³⁾

 این تفسیر، در ادامه، این آیه را دلیل روشنی بر درست بودن امامت برخی امامان علیهم السلام در خردسالی دانسته است.

 بنابراین، همان‌گونه که خداوند سبحانه و تعالی، مقام نبوّت را به کودک خردسالی داد، می‌تواند مقام امامت را نیز با تمام ویژگی‌های لازم، به کودکی عطا فرماید.

همان‌گونه که پیش از این نیز یاد شــد، روایـت‌هــای فراوان و شواهد تاریخی، گویای آن است که پیش از حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف دو امام (امام جواد و امام هادی علیهما السلام ) نیز پیش از سن بلوغ

جسمانی به امامت رسیدند. این، خود ایجاد آمادگی برای پذیرش امامت حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، در کودکی بود. در میـان امامــان دوازدهگــانه، نخستین پیشوایی که در سن کودکی به امامت رسید، جواد الائمه علیه السلام بود. حضرت امام محمد تقی علیه السلام نهمین پیشـوای شیعیــان و یگــانه فــرزند حضرت رضــا علیه السلام، در روز دهم رجب ســال 195ق در مدینه چشم بــه جهــان گـشود. آن حضرت، در هفت سالــگی بـه مقــام امامت رسید.⁽¹⁾از آن‌جا کـه این مسأله در دوران امامت بی‌سابقه بود، در ابتدا برخی بدان اعتراض کردند؛ ولی رفته رفته با هدایت‌های امام رضا علیه السلام و کرامت‌هایی از خود آن حضرت، دل شیعیان آرام گرفت.

 معمّر بن خلاّد گوید: از امام رضا علیه السلام شنیدم مطلبی دربارة امر امامت بیان کرد و سپس فرمود:

«به این موضوع چه احتیاجی دارید؟ این ابوجعفر است که او را به جای خود نشانده و قائم مقام خود ساخته‌ام»

 و فرمود: «ما خاندانی هستیم که خردسالانمان مو به مو از بزرگسالان‌مان ارث می‌برند.» ⁽²⁾

 این روایت، بیانگر آن است که مقام امامت، به کمی و یا زیادی سن ربطی ندارد.

 ابوبصیر گوید: خدمت امام صادق علیه السلام رسیدم، در حالی که کودک نابالغی عصاکش من بود. حضرت به من فرمود:

چگونه خواهید بود زمانی که حجت بر شما هم سال این کودک باشد؟»⁽³⁾یا فرمود: «همسال این کودک بر شما ولایت داشته باشد.⁽⁴⁾

 صفوان بن یحیی گوید: به امام

رضا علیه السلام گفتم: پیش از آن‌که خدا ابوجعفر را به شما ببخشد، دربارة جانشینتان از شما می‌پرسیدیم و شما می‌فرمودید: «خدا به من پسری عنایت می‌کند.» اکنون او را به شما عنایت کرد و چشم ما را روشن نمود. اگر خدای ناخواسته برای شما پیش آمدی پدید آید به که بگرویم؟» حضرت با دست به ابو‌جعفر که برابرش ایستاده بود، اشاره فرمود. عرض کردم: «قربانت شوم! این پسر، سه ساله است.» فرمود:

چه مانعی دارد؟ عیسی سه ساله ]کمتر[ بود که به حجّت قیام کرد.⁽¹⁾

اگر چه برخی برابر این ارادة از خود واکنش‌های نامناسبی نشان دادند، کم نبودند انسان‌های وارسته‌ای که برابر این خواست الهی، در کمال تواضع سر فروتنی و پذیــرش فــرود آورده، بــا خشنودی کامل آن را پذیرفتند. از جملة ایشان، علی بن جعفر بن محمد، عموی امام رضا علیه السلام "بود که در کهولت سن، برابر امام جواد علیه السلام در نهایت فروتنی بر پیروی از ایشان تأکید می‌کرد.⁽²⁾

 از این‌جا بود که پیروان راستین اهل بیت علیهم السلام با این باور که مقام امــامت امــری فــراتر از محاسبات ظــاهــری است در امــامت امــام هادی علیه السلام، با اطمینان بیشتری آن را پذیرفتند. چرا که ایشان نیز در سنّ هشت‌سالگی به امامت رسید.⁽³⁾

 از آن‌جا که شرایط امامت حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف دیگرگون بود، تردیدهایی در ذهن شیعه پدید آورده، کار امام حسن عسکری علیه السلام را مشکل ساخت. آن حضرت، نه فقط در سن کمتر از دیگر امامان به امامت رسید، بلکه ولادتش نیز به خاطر مصالحی پنهانی بود و تا زمان امامت، جز اندکی، جمال دل‌آرای او را ندیده بودند. البته حافظة شیعه، آموزه‌های پیشوایان معصوم علیهم السلام پیشین را که با اقداماتی مناسب، برای این امر زمینه ســازی کــرده بودند⁽⁴⁾، هرگـز

فراموش نکرده بود.

 شایان ذکر است که افزون بر پیامبران و پیشوایان معصوم علیهم السلام که بــه تأییــد الهـی دارای ویژگی‌های خــاصی هستند، بیــن انسان‌هــای معمولی نیز کســانی یـافت می‌شوند که دارای نبوغ خاصی هستند که آن‌هـا را از دیگران متمــایز می‌کند. یکی از پژوهشگران معاصر، پس از بیان آیات و روایات، کودکان نابغه‌ای را مؤید رخداد فوق یاد کرده، افرادی چون ابــو علی سینا، فــاضل هندی، توماس یونگ، را فقط نمونه‌ای از این‌گونه انسان‌ها دانسته است.⁽¹⁾

 برآیند سخن آن که: امامت مانند نبوّت، موهبتی الهی است که خدای متعال به بندگان برگزیده و شایستة خود بخشیده است و در این بخشش سن و سال، دخالتی ندارد؛ از این رو امر پیشوایی در کودکی، نه فقط امری بعید نیست که در طول تاریخ میان پیامبران الهی علیهم السلام سابقه‌ای دیرینه دارد. و کسانی که برای خرده‌گیری بر پیروان مکتب اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام این مطلب را دستاویز خود قــرار داده‌اند، در بیـان پیامبریِ برخی پیامبران و نبوغ برخی بزرگان دین و دانش هیچ تردیدی به خود راه نداده‌اند.

امامت و مهدویّت

کتابی فارسی در معارف مهدوی

ایــن اثــر که نوشتة آیت‌الله شیخ لطف‌الله صافی گلپایگانی،⁽²⁾از مراجع تقلید معاصر شیعه است، مجموعه‌ای از مقاله‌ها و رساله‌های علمی ـ تحقیقی است که در مناسبت‌ها و

فرصت‌های گوناگون دربارة «ولایت و امامت عامه و خاصه» به ویژه امامت حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، نوشته شده و پیــش از آن، به صورت کتاب‌هــای جداگانه‌ای به چاپ رسیده بود.

نویسنده، با بهره‌گیری از آیات، روایــات، منابع تاریخی و کــلامی، موضــوع امــامت و مهــدویت را به صـورت مستدل و تحقیقی بــررسی کرده است. وی در این مقاله‌ها که به طور عمده رویکرد کلامی دارند، به پاسخگویی برخی شبهه‌ها پرداخته که در این حوزه پدید آمده است و سعی کرده است با دلیل‌های عقلی و نقلی، زوایای بحث‌ها را کنکاش کند.

 این مجموعه، پس از تنظیم در سال1380 ش، در دو جلد به چاپ رسیده است. جلد نخست، دربارة مباحث بنیادین امامت و جلد دوم، ویژة مباحث مهدویّت است.

 عناوین مطالب جلد نخست این کتاب بدین قرار است:

مقاله، به موضوعاتی که به شناخت و معرفت امام مربوط است، توجه شده و به مناسبت، به بحث‌هایی چون نیاز جامعه به مرکز و مدیر و وجوب اطاعت امام نیز پرداخته شده است.

عنوان نوشته‌های جلد دوم چنین است:

 در این مقاله، اصالت‌های عقیده مهدویّت را از ده جهت بحث و بررسی کرده که برخی از این قرار است:

ـ معقول بودن امکان آن؛

ـ اتکا بر مبانی معقول و منطقی؛

ـ موافقت با فطرت و سنن عالم خلقت؛

ـ قبول امت‌ها و مبتنی بودن آن، بر بشارت‌های پیامبران و ادیان آسمانی؛

ـ ابتنای آن بر آیات قرآن کریم؛

ـ ابتنای بر احادیث معتبر و متواتر؛

ـ اتفاق مسلمانان و اجماع شیعه و اهل سنت؛

ـ معجزه‌ها و کرامت‌ها؛

ـ ابتنای آن بر توحید و یکتا‌پرستی؛

ـ نقش آن در عمل و برقراری عدالت و به ثمر رساندن انقلاب اسلام.

امام حسن عسکری علیه السلام

امام حسن عسکری علیه السلام فرزند امام علی النقی علیه السلام، پدر بزرگوارحضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف و یازدهمین پیشوای شیعیان است. آن حضرت در ماه ربیع الاول یا ربیع الثانی سال231یا 232 ق در مدینه، چشم به جهان گشود. مادرش بانویی پارســا و شــایسته به نام «حُدَیثه» علیها السلام، بود که برخی، از او به نام «سوسن» یاد کرده اند.⁽¹⁾

از آن‌جا که پیشوای یازدهم به دستور خلیفة عباسی در «سامّرا»، در محلة «عسکر» سکونت اجباری داشت، «عسکری» نامیده می‌شود.⁽¹⁾از مشهورترین لقب‌های آن حضرت، «نقی»، «زکی»، «فاضــل»، «امین» وکــنیه‌اش «ابو محمد» است. او 22 ساله بود که پــدرش به شهادت رسیــد. مدّت امامتش شش سال و عمرش 28 سال بود. امام عسکری علیه السلام در سال 260 ق در حالی‌که یگانه پسر او در جایگاه آخرین حجّت الهی در سن پنج سالگی قرار داشت، به شهادت رسید و در خانة خود در سامرا، کنار مرقد پدرش به خاک سپرده شد.⁽²⁾

 دربارة ویژگی­های آن حضرت آورده‌اند: رنگش گندمگون، چشمانش درشت و سیاه، رویش زیبا، قامتش معتدل و اندامش متناسب بود. با آن‌که جوان بود، بزرگان قریش و دانشمندان زمان خود را تحت تأثیر و نفوذ قرار می‌داد. دوست و دشمن به برتری او در دانش، بردباری، بخشش، پارسایی، پروای الهی و دیگر مکارم اخلاقی باور داشتند.⁽³⁾

 مدت کوتاه عمر امام به سه دوره

تقسیم می‌شود: تا چهار سال و چند ماهگی (و بنا به یک قول تا سیزده سالگی)، در مدینه به سر برد. تا 23 سالگی به اتفاق پدر بزرگوارش در سامرا می‌زیست و تا 28 سالگی (شش سال و اندی پس از شهادت امام دهم)، در سامرا ولایت بر امور و پیشوایی شیعیان را بر عهده داشت.

 روایاتی از رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم و اهل بیت او علیهم السلام بر امامت دوازده­ امام وارد شده و در آن‌ها، به روشنی، به نام ایشان ـ از جمله امام حسن بن علی عسکری علیهما السلام ـ اشاره شده است. اضافه بر آنکه در روایاتِ نقل شده از پدر بزرگوارش، به امامت آن حضرت تصریح شده است.

 جابر بن عبداللّه انصاری، با اشاره به لوحی که در دستان مبارک حضرت زهرا علیها السلام مشاهده کرده بود، به امامت و نام امام عسکری علیه السلام تصریح کرده است.⁽¹⁾

 مشهور بین شیعه آن است که امام عسکری علیه السلام فرزندی جز امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف از خود به یادگار نگذاشت.⁽²⁾آن حضرت، با همة فشارها و پی‌جویی‌های پیوستة حکومت عباسی، یک سلسله فعالیت­های سیاسی، اجتماعی و علمی، در راستای حفظ اسلام و مبارزه با افکار ضد اسلامی انجام می‌داد. گوشه­ای از این فعالیت­ها ـ که پیوند بیشتری با موضوع مهدویّت دارد، به شرح زیر است:

 1. کوشش علمی در دفاع از اسلام و ردّ شبهات

امام عسکری علیه السلام به دلیل شرایط نامساعد و تنگناهای شدید حکومت عباسی، در گسترش دانش بی‌کران خود در همة جامعه پیروزی چندانی به دست نیاورد؛ اما شاگردانی تربیت کرد که هر کدام در گسترش معارف اسلام و رفع شبهات دشمنان، نقش مؤثر و ارزنده­ای داشتند.

 شیخ طوسی، شمار شاگردان آن حضرت را افزون بر یک‌صد نفر ثبت کرده است.⁽³⁾میان آنان چهره‌ها و شخصیت‌هـای بــرجستــه و وارسته‌ای مانند احمد بن اسحاق اشعری قمی، ابو هاشم داود بن قاسم جعفری، ابوعمرو عثمان بن سعید عمری، علی بن جعفر و محمد بــن حسن صفّــار بــه چشم می‌خورند.

در پــی تــلاش­های فراوان امــامان پیشین علیهم السلام، در زمان امام عسکری علیه السلام تشیّع در مناطق و شهرهای مختلف، گسترده شده و شیعیان در گسترة وسیعی زندگی می‌کردند. گستردگی و پراکندگی مراکز شیعی، وجود سازمان ارتباطی منظمی را ایجاب می‌کرد، تا پیوند شیعیان را با حوزة امامت و نیز ارتباط آنان را با هم‌دیگر برقرار سازد و از این رهگذر، آنان را از نظر دینی و سیاسی، رهبری و سازماندهی کند.

 این نیاز، از زمان امام نهم علیه السلام احساس می‌شد و چنان‌که در روش آن حضــرت و امام دهم علیه السلام آمده، شبکــة ارتبــاطی وکــالت و نصب نمایندگان در مناطق گوناگون، از آن زمان وجود داشته است. این برنامه، زمان امام عسکری علیه السلام نیز پی‌گیری شد. بنا‌بر یافته‌ها و شواهد تاریخی، آن حضرت نمــایندگــانی از میــان شخصیت‌هــای بــرجستة شیعه، در مناطق فراوان نصب کــرده و بـا آنان در ارتباط بود و از این راه، شیعیان را در همة مناطق زیر نگاه داشت.

 یکی از نمـایندگان امــام «احمد بن اسحاق بن عبدالله قمی اشعری»، از یاران ویژة امام و از شخصیت­های بزرگ شیعی در قم بود. برخی از دانشمندان علم رجال، از او به عنوان رابط بین قمی­ها و امام و از جمله اصحاب خاصّ آن حضرت یاد کرده‌اند.⁽¹⁾اما دانشمندان دیگــر، او را وکیــل و نمــاینده امام دانسته‌اند.⁽²⁾

 در رأس وکیل های امام، «محمد بن عثمان عَمْری» قرار داشت و وکیل های دیگر، به وسیلة او با امام در ارتباط بودند. آنان نوعاً اموال و وجوهات جمع­آوری شده را به وی تحویل می­دادند و او آن‌ها را به امام علیه السلام می‌رساند.

 افزون بر شبکة ارتباطی وکالت، امام از طریق فرستادن پیک، با شیعیان و پیروان خود ارتباط برقرار می‌ساخت و مشکلات آنان را برطرف می‌کرد. امام، گذشته از پیک­ها، از طریق نامه‌نگاری نیز با شیعیان ارتباط داشت و آنان را در موقعیت­های حساس راهنمایی می­کرد. نامه‌ای که امام به «ابن بابویه» نوشته، نمونه‌ای از این نامه‌ها است. امام دو نامه نیز به شیعیان قم و آبه (آوه) نوشته که

متن آن‌ها در کتاب‌ها گردآمده است.⁽¹⁾

بر اساس روایتی، امام عسکری علیه السلام بامداد روز هشتم ربیع الأول سال 260ق اندکی پیش از رحلت، نامه‌های فراوانی به مردم مداین نوشت.

 3. فعالیت­های سیاسی سرّی

امام عسکری علیه السلام با وجود همة محــدودیت­ها و کنترل­هــای دستگـاه خــلافت، یک زنجیــره فعــالیت­های سیاسی سرّی را رهبری می‌کرد که با گزینش شیوه‌های پنهان کاری، از چشم جاسوسان دربار، به دور می‌ماند.

 برای نمونه، عثمان بن سعید عمری ـ از نزدیک‌ترین و صمیمی‌ترین یاران امام علیه السلام ـ در پوشش روغــن فــروشی فعالیت می‌کرد. شیعیان و پیروان آن حضرت، اموال و وجوه خود را به او می‌رساندند و او آن‌ها را در ظرف‌های روغن قرار داده، به حضور امام علیه السلام می­رساند.⁽²⁾

 4. پشتیبانی مالی از شیعیان

یکی دیگر از موضع گیری­های امام عسکــری علیه السلام، حمایت مالی از شیعیان ـ به‌ویژه از یــاران خــاص و نزدیک آن حضرت ـ بود. این کــار سبب شد آنان زیر فشار مالی، جذب دستگاه حکومت عباسی نشوند.⁽³⁾

 5. آگاهی بخشی سیاسی به چهرهای برجستة شیعه

از دیگر فعالیت­های سیاسی امام عسکری علیه السلام، تقویت و توجیه سیاسی رجال مهم شیعه، برابر فشارها و سختی­های مبــارزات سیــاسی، بـرای حمایت از آرمان­های بلند تشیّع بود. از آن‌جا که شخصیت­های بزرگ شیعه در فشار بیشتری بودند، امام به تناسب مورد، آنان را راهنمایی می‌کرد و روحیة آنان را بالا می‌برد. همچنین می‌کوشید صبر و آگاهی آنان در برابر فشارها، تنگناها و تنگدستی‌ها فزونی یابد، تا بتوانند مسؤولیت بزرگ اجتماعی و سیاسی و وظایف دینی خود را به خوبی انجام دهند.

امامان معصوم علیهم السلام، در پرتو ارتباط با پروردگار جهان، از دانش غیبی برخوردار بودند و در مواردی که اساس حقانیت اسلام یا مصالح بلندمرتبة امت اسلامی، در خطر قرار می‌گرفت، از این آگاهی به صورت «ابزار هدایت» استفاده می‌کردند. پیش‌گویی‌ها و گزارش‌های غیبی آنان، بخش مهمّی از زندگی ایشان را در بر می‌گیرد؛ با مطالعه در زندگی امام عسکری علیه السلام، چنین به نظر می‌رسد که آن حضرت، بیش از امامان دیگر، دانش غیبی خود را آشکار می‌ساخته است.⁽¹⁾

پس از انتقال امام هادی علیه السلام به سامّرا، آن حضرت تحت مراقبت و کنترل شدیــد بود؛ از ایــن رو امکان معرفی فرزندش «امام حسن علیه السلام» به عموم شیعیان، در جایگاه امام بعدی وجود نداشت. به طور اصولی این کار، زندگی او را از ناحیة حکومت وقت، در معرض خطر جدّی قرار می‌داد. به همین سبب کار معرفی امام عسکری علیه السلام به شیعیان و گــواه گرفتن آنان در ایــن باب، در ماه‌هــای پایــانی عمر امــام هادی علیه السلام صورت گرفت؛ به گونــه‌ای که هنگام رحلت آن حضرت، گروهی از شیعیان از امــامت امــام عسکری علیه السلام، آگــاهی نداشتند.⁽²⁾امام عسکری علیه السلام برای زدودن زنگار شک‌ها و تردیدها و نیز برای حفظ یاران خود از خطر یا هدایت گمراهان، ناگزیر می‌شد پرده‌های حجاب را کنار زده، از آن سوی جهان ظاهر خبر دهد.

 7. معرفی حضرت مهدی علیه السلام به عنوان جانشین

یکی از مسؤولیت‌هــای بزرگ امــام عسکری علیه السلام، معرّفی حضرت مهدی علیه السلام به جانشینی خود بود. این امــر، زمانی سخت‌تر می­شد که آن حضرت می­بایست بنا به دلایلی، فرزند خود را در پردة «پنهان زیستی» نگه دارد، تا از گزند بدخواهان در امان بماند. با این حــال در مــوارد فــراوانی، بــه معرفی جانشین خود به افراد مورد اطمینان پرداخته است.

 تعابیری که امام یازدهم برای معرفی حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف به کار برده، بدین قرار است:

ـ «هذا صاحبکم بعدی …؛⁽¹⁾این، بعد از من صاحب شما است…».

ـ «ان ابنی هو القائم من بعدی … ؛⁽²⁾همانا فرزندم، قائم بعد از من است….»

ـ «هذا امامکم من بعدی و خلیفتی علیکم… ؛⁽³⁾این پیشوای شما پس از من و جانشین من بر شما است …».

ـ «ابنی محمد هو الامام الحجة بعدی …؛⁽⁴⁾فرزندم محمد، همان امام و حجت پس از من است…».

و مواردی از این دست که در کتاب‌ها بدان اشاره شده است.

از آن‌جا که پنهان شدن پیشوا و رهبر هر جمعیت، یک حادثه غیر‌طبیعی و نامأنوس است و باور کردن آن و نیز تحمل مشکلات ناشی از آن، برای مردم دشوار است، پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم و امامان پیشین علیهم السلام، به تدریج مردم را با این موضوع آشنا ساخته، افکار را برای پذیرش آن آماده می‌کردند.

 این تلاش، در عصر امام هادی و عسکری علیهما السلام، به صورت جدی‌تری به چشم می‌خورد؛ چنان که امام هادی علیه السلام بعضی از کارها را به وسیلة نمایندگان انجام می‌داد و خود کمتر با افراد تماس می­گرفت. این امر در زمان امام عسکری علیه السلام، جلوة بیشتری یافت؛ زیرا با وجود تأکید بر تولد حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، او را فقط به شیعیان خاص و بسیار نزدیک نشان می­داد. از سوی دیگر، تماس مستقیم شیعیان با خود آن حضرت نیز روز به روز محدودتر و کمتر می‌شد؛ به گونه‌ای که حتی در شهر سامرا از طریق نامه یا به وسیلة نمـایندگــان خویــش، بـه مردم پاسخ می‌داد. بدین ترتیب، آنان را برای پذیرش اوضاع و شرایط عصر غیبت و ارتباط غیر مستقیم با امام آماده می‌ساخت. این همان روشی است که امام دوازدهم علیه السلام در زمان غیبت صغرا در

پیش گرفت و به تدریج شیعیان را برای دوران غیبت کبرا آماده ساخت.⁽¹⁾

حوادث ناگوار پس از شهادت امام عسکری علیه السلام :

سوگمندانه پس از امام عسکری علیه السلام، پدیده‌های ناگواری رخ داد که برخی بدین قرار است:

 شیخ مفید، تهدیدات بر ضد شیعه پس از شهادت امام عسکری علیه السلام، را یکی از تلخ‌ترین فرازهای تاریخ تشیّع یاد کرده است.⁽³⁾

 یکی از حادثه‌های کمرشکن پس از شهادت امام عسکری علیه السلام، تفرقه‌ای بود که در میان برخی از شیعیان پدید آمد و آن‌ها را از یکپارچگی خارج کرد. البته این تفرق پیش از آن، از سوی امام عسکری علیه السلام پیش‌بینی شده بود. ابوغانم می‌گوید: از امام عسکری علیه السلام شنیدم که می‌فرمود: «در سال 260 پیروانم فرقه فرقه می‌شوند.»

آن گاه در ادامه ابوغانم می­گوید:

در آن سال امام عسکری علیه السلام رحلت فرمود و پیروان و یارانش متفرق شدند. دسته‌ای خود را منتسب به جعفر ـ پسر امام دهم ـ کردند، گروهی سرگردان شدند، عده­ای به شک افتـادند، دستــه‌ای در حــالت سرگردانی ایستادند و جمعی دیگر به توفیق خدای سبحانه و تعالی بر دین خود ثابت ماندند.⁽⁴⁾

نیز ن.ک: پدر مهدی و اهل سنت، ولادت مهدی علیه السلام .

امام زمان > صاحب الزمان

امام شناسی > مرگ جاهلی

امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف > از ولادت تا ظهور

کتابی در بارة امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف از ولادت تا ظهور

این کتاب، ترجمة کتاب الامام المهدی من المهد الی الظهور اثر سید محمد کاظم قزوینی⁽¹⁾است که به قلم حسین فریدونی انجام شده است.

 کتاب، دربردارندة گزارشی مستند دربارة زندگی، ویژگی‌ها، فضیلت‌ها و راه و رسم حضرت و بررسی نشانه‌ها و چگونگی حوادث عصر ظهور است که با استناد به آیات قرآن و روایات معصومان علیهم السلام و نیز آثار دانشمندان بزرگ در این زمینه، نگاشته شده است.

 نویسنده، موضوعاتی را دربارة شخصیت حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف مورد بحث قرار داده که عبارت است از: شناخت امام مهدی علیه السلام، نام و نسب آن حضرت، قرآن و نوید از آن حضرت، نویدها در سخنان یامبر صلی الله علیه و آله و سلم، نوید از آن حضرت در روایات امامان علیهم السلام، آیا حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف جهان را به نور وجودش روشن ساخته است؟ چگونه از دیدگان نهان گـشت؟ غیبت کوتــاه آن حضــرت، سفیــران چهــارگانه یا چهار نایب خاص، چه کســانی در دوران غیبت صغرا به دیــدارش مفتخر شده‌اند؟ غیبت کبرای او، چه کسانی در غیبت کبرا به دیدارش نایل شده‌اند؟ چگونه تا کنون زیسته است؟ چه زمانی ظهور خواهد کرد؟ ویژگی‌های

حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف و نشانه­های او، نشانه­های ظهور آن حضرت، مدعیان دروغین، چگونه و از کجا ظهور می‌کند؟ پــس از ظهور چگــونه حکومت خواهد کرد؟ چگونه دولت‌ها وقدرت‌ها برابر او سر فـرود خــواهند آورد؟ زندگی جامعه در عصر طلایی او، مدت حکومت عادلانه او، چگونه روزگارش به پایان می­رسد و…

 کتاب، شامل، چندین فهرست است که کار را برای خوانندگان آسان کرده است.

امامیه

باورمندان به پیشوایی معصومان علیهم السلام پس از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم

امامیّه، نام عمومی فرقه‌هایی است که به امامت علی بن ابیطالب علیه السلام و فرزندان او علیهم السلام معتقدند.⁽¹⁾از دیدگاه آنان، جهان، نمی‌تواند از امام تهی باشد. آنان، چشم به راه خروج واپسین امام هستند که در آخِرالزمان ظهور می‌کند و جهان را پس از آن‌که پر از ستم و بیداد شده است، سرشار از عدل و داد می‌فرماید.

نیز ن.ک: امامت حضرت مهدی علیه السلام، اثنا عشری.

امدادهای غیبی

کمک های غیرعادی خداوند، اثرگذار در پیروزی حضرت مهدی علیه السلام در قیام جهانی

امداد غیبی تعبیری مرکب از دو واژه «امداد» و «غیب» است. ریشه «امداد» کلمه «م‌د‌د» است که معنای انبساط و امتداد دارد. «مدّت» نیز که برای زمان مستمر به‌کار می‌رود از همین باب است. «امداد» یاری کردن دیگری است، و بیشتر، در موارد دوست‌داشتنی به کار می‌رود، بر خلاف «مدّ» که در موارد ناپسند استعمال می‌شود. امداد، به چیزهای مادی منحصر نیست و در معنویات هم به‌کار می‌رود.

 «غیب» چیزی است که از انسان پوشیده و مخفی است؛ گرچه به معنای شک نیز به‌کار رفته است، زیرا شک، به طور معمول در امر مخفی پدید می‌آید. برخی واژه‌پژوهان، آن را به معنای پوشیده از چشم گرفته‌اند.

امدادهـــای غـیـبـی، بــه معنـای مددهایی است که از غیب سرچشمه

می‌گیرد؛ هر چند با عنایت به معنای لغوی واژة مزبور می‌توان جهان و نظم، حیات و نشاط و همة نعمت‌های موجود در آن را مدد گرفته از عالم غیب و از مصادیق امدادهای غیبی دانست؛ چنــان‌کــه قــرآن، اموال و فرزندان را از امدادهای خداوند دانسته است؛⁽¹⁾ولی این ترکیب در اصطلاح به معنای مددهای غیبی ویژه در زندگی بشر است.

 با توجه به این‌که کمک‌های ویژة پروردگار با وجود غیر عادی بودن، به اسباب طبیعی مستند است و از

سوی دیگر معجزات و کرامات نیز مستند به سبب‌های طبیعی غیر عادی است، به نظر می‌رسد مهم‌ترین ویژگیِ جداکننده معجزات پیغمبران و کرامات اولیا، از امدادهای غیبی این است که با وجود آن‌که هر دو به اذن خدا و وساطت نیروهای غیبی و اسباب طبیعی غیر عادی انجام می‌گیرد؛ ولی در معجزه و کرامت، خود شخص نقش اصلی دارد؛ اما در امداد غیبی شخص چنین نقشی ندارد و در حالی که امیدش از همه‌جا قطع شده است، مدد الهی از او دستگیری می‌کند.⁽¹⁾

اگــر چه اســاس قیــام حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف بر امــور طبیعی است، به اقتضای عظمت و گستردگی آن قیام جهانی، خداوند سبحانه و تعالی برخی از نیروهای پنهان و فوق طبیعی را در اختیار آن حضرت قرار خواهد داد،تا موجبات پیروزی ایشان، هر چه بهتر فراهم آید. نمونه‌هایی از امدادهای غیبی چنین است:

 1.یاری الهی

 یاری الهی،یکی از نمونه‌های بارز جانبداری خداوند سبحانه و تعالی از اهل ایمان و جریان حق است. قرآن در این باره می‌فرماید:

((وَ لَیَنْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ یَنْصُرُهُ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِیُّ عَزیزٌ))؛⁽²⁾

و به طور قطع، خداوند سبحانه و تعالی به کسی که [دین] او را یاری می‌کند، یاری می‌دهد؛ چرا که خدا سخت نیرومند شکست‌ناپذیر است.»

 این یاری، نه فقط پیامبران الهی را در بر‌می‌گیرد که در روایات فراوانی آن را یکی از عوامل پیروزی حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف دانسته‌اند. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «… قائم اهل بیت من، به یاری الهی تأیید می‌شود.⁽³⁾

 2. فرشتگان

از دیگر نیروهای غیبی خداوند سبحانه و تعالی که به یاری مؤمنان آمده و می‌آید، فرشتگان الهی هستند. خداوند سبحانه و تعالی در قرآن مجید، در مواردی چند یاری فرشتگان را بر شمرده است.

2ـ1. فرشتگان یاری دهندة حضرت لوط علیه السلام

((قالَ فَمَا خَطبُکمْ اَیُّهَا المُرْسَلُونَ قَالُوا اِنَّا اُرْسِلْنا اِلی قَوْمٍ مُجْرِمِینَ لِنُرْسِلَ عَلَیْهِم حِجارَةً مِنْ طینٍ مُسَوِّمَةً عِنْدَ رَبِک لِلْمُسْرِفینَ))؛⁽¹⁾

… پس مأموریت شما چیست‌ای فرستادگان؟ گفتند: ما به سوی قوم مجرمی فرستاده شدیم تا بارانی از سنگ‌ـ‌گل بر آن‌ها بفرستیم؛ سنگ‌هایی که از ناحیة پروردگارت برای اسرافکاران نشان شده است.

 2ـ2. فرشتگان جنگ بدر

((إِذْ تَسْتَغیثُونَ رَبَّکمْ فَاسْتَجابَ لَکمْ أَنّی مُمِدُّکمْ بِأَلْفٍ مِنَ الْمَلائِکةِ مُرْدِفینَ))؛⁽²⁾

[به‌خاطر بیاورید] زمانی را [که از شــدت نــاراحتی در میــدان بــدر] از پروردگارتان تقاضای کمک می‌کردید و او تقاضای شما را پذیرفت [او گفت] من شما را به یک هزار از فرشتگان که پشت سر هم فرود می‌آیند یاری می‌کنم.

 2ـ3. فرشتگان در جنگ احزاب

 ((یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا اذْکرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَیْکمْ إِذْ جاءَتْکمْ جُنُودٌ فَأَرْسَلْنا عَلَیْهِمْ ریحًا وَ جُنُودًا لَمْ تَرَوْها وَ کانَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصیرًا))؛⁽³⁾

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! نعمت خدا را بر خودتان به یاد آورید؛ در آن هنگام که لشکرهای [عظیمی] به سراغ شما آمدند؛ ولی ما باد و طوفان سختی بر آن‌ها فرستادیم و لشکریانی که آن‌ها را نمی‌دیدید [و به این وسیله آن‌ها را در هم شکستیم]. و خداوند سبحانه و تعالی به آنچه انجام می‌دهید، بینا است.

پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و سلم در روایتی، پس از آن‌که یاری خداوندی را از جمله امدادهای غیبی مربوط به قیام حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف ذکر فرموده، چنین می‌گوید: … و به وسیلة فرشتگان خداوند سبحانه و تعالی یاری می‌شود… .⁽⁴⁾

از روایات استفاده می‌شود فرشتگانی که به یاری حضرت مهدی علیه السلام می‌شتابند، سه گروه هستند: فرشتگان مقرّب،

فرشتگان حاضر در جنگ بدر،⁽¹⁾فرشتگان حاضر در قیام امام حسین علیه السلام ⁽²⁾.

 3. افکندن ترس در دل دشمنان

خدای جهان آفرین، در قیام جهانی حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، ترس و دلهره را بر قلب کافران و مشرکان و ستمگران حق ستیز خواهد افکند و آنان قدرت تصمیم‌گیری و دشمنی را از دست خواهند داد. البته این القای ترس، پیش‌تر نیز در زمان پیامبران وجود داشته است. قرآن شریف در آیات فراوانی به آن اشاره کرده است؛ از جمله می‌فرماید:

((سَنُلقِی فِی قُلُوبِ الَّذیِنَ کفَروُا الرُّعْبَ…))؛⁽³⁾

ما در دل‌های کسانی که کفر ورزیدند بیم و هراس خواهیم افکند.

 امام باقر علیه السلام در این باره فرمود:

قائم ما منصور به رعب (یاری شده با القای ترس در دل دشمنان او) است.⁽⁴⁾

 4. نیروهای طبیعت

بخشی از امدادهای غیبی الهی، تسخیر نیروها و امکانات طبیعی است که خداوند سبحانه و تعالی پیامبران خود را به آن‌ها مجهز کرده است؛ همانند: بادها، طوفان‌ها، ابرها و… که در قرآن از آن‌ها یاد شده است.⁽⁵⁾

 در روایات فراوانی، عوامل طبیعی از جمله امدادهای غیبی برای واپسین حجّت الهی ذکر شده است. رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و سلم در حدیث معراج به نقل از خداوند سبحانه و تعالی چنین فرموده است:

… و باد را مسخَّر او می‌کنم و گردنکشان سخت را رام او می‌سازم….⁽⁶⁾

 بنابراین، به روشنی می‌توان گفت حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف افزون بر بهره‌مندی از یاران و اصحاب خود، به دلیل عظمت قیام جهانی خود به اذن و ارادة الهی، از

امدادهای غیبی نیز استفاده خواهد کرد.

نیز ن.ک: ظهور، قیام، جبرئیل، یاران حضرت مهدی علیه السلام .

امکان رجعت > رجعت

امنیت > حکومت جهانی

انتظار فرج

 امید به گشایش عمومی

انتظار، در لغــت به معنــای چشم داشتن، چشمداشت و چشم به راه بودن⁽¹⁾است. این واژه که از ریشـة (نظر) گـرفته شده در معنا مشابه اصــل خود است و آن عبارت است از تأمل یک چیز و چشم داشتن به آن. این که گفته می‌شود: "نظرته"، یعنی "انتظرته"، مثل این است که به زمانی می‌نگرد که شی‌ء مورد انتظارش در آن زمان می‌آید.

 انتظار در اصطلاح «مهدویّت»، به معنــای چشــم بــه راه بـودن ظهور واپسین ذخیرة الهی و آماده شدن برای یاری او در برپایی حکومت عدل و قسط در سراسر گیتی است. برخی بزرگان، با بهره‌مندی از سخنان پیشوایان معصوم علیهم السلام انتظار را این گونه معنا کرده‌اند:

کیفیتی روحی است که باعث به وجود آمدن حالت آمادگی (انسان‌ها) برای آنچه انتظار دارند، می‌شود و ضد آن یأ‌س و ناامیدی است. هر چه انتظار بیشتر و هر چه شعلة آن، فروزان‌تر و پر فروغ‌تر باشد، تحرک و پویایی او و در نتیجه آمادگی نیز بیشتر خواهد بود.⁽²⁾

مؤلفه های انتظار

دست کم سه مؤلفه را می‌توان بنیان‌های اساسی انتظار، به شمار آورد:

الف. قانع نبودن به وضع موجود؛

 بدون تردید وضع موجود در عصر غیبت، دارای کاستی‌هایی است که هر انسان کمال‌طلب را ناراضی خواهد کرد. این کاستی‌ها به طور عمده از عدم حضور ظاهری امام ناشی شده است.

 در باور شیعه است که آخرین

پیشوای معصوم علیه السلام به دلایلی که برخی از آن‌ها بر ما پوشیده است، غایب شده است.⁽¹⁾این پنهان بودن، باعث شده است جامعه بشری از فواید ظاهری آن امام معصوم بی‌بهره

باشد. یک منتظر راستین، کسی است که نه فقط به سبب محروم بودن خود از حضور ظاهری امام وضع موجود را بر نمی‌تابد که محروم بودن جامعه بشری از نعمت حضور ظاهری امام نیز او را آزار می‌دهد. او بر خود لازم می‌داند همة عواملی را که باعث غیبت آن حضرت شده است، به اندازه توان خود برطرف کند.

ب. امید دستیابی به وضع مطلوب

 یکی از نعمت‌های بزرگ خداوند در نهاد انسان، کمال‌طلبی او است، به گونه‌ای که همة فعالیت‌های خود را در سمت آن، سوق می‌دهد.

ج. حرکت و تلاش برای گذر از وضع موجود و قرار گرفتن در وضع مطلوب

شکی نیست غیبت آخرین پیشوای معصوم، سبب می‌شود برخی راه‌های کمال بر انسان و جامعه بسته شود. در انتظار، امید به دستیابی وضع بهتر، مؤلفه‌ای اساسی است که انسان را از رکود و خمودگی برحذر داشته، او را به تلاش در راه رسیدن به وضع مطلوب وا می‌دارد. در این صورت، اگر به دلایلی به وضع مطلوب هم نرسید، به دلیل اهتمام و سعی او، خداوند سبحانه و تعالی پاداش کسانی را آن مرحله را درک می‌کنند به او خواهد داد.

این امیدواری، ناگزیر مراحلی را در بر خواهد داشت که برخی بدین قرارند:

 1. آگاهی به عدم حضور ظاهری امام

گاهی انسان در زندگی کمبودی دارد؛ امّا به سبب آن‌که به آن کمبود آگاهی ندارد، هرگز در پی رفع آن کمبود هم نمی‌رود و هرگز برای جبران آن از خود تلاشی نشان نمی‌دهد؛ پس در نخستین مرحلة انتظار، می‌بایست آگاه شد که حجت الهی در پردة غیبت است.

 2. احساس نیاز به امام حاضر

 ممکن است در عصر پنهان‌زیستی حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف کسی به غیبت آن حضرت آگاهی هم داشته باشد؛ امّا هرگز به این دیدگاه نرسیده که جامعة بشری نیازمند چنین رهبری الهی است. به بیان دیگر، مؤلفة پیشین وجود دارد؛ امّا فرد هرگز به آن حجت الهی احساس نیاز پیدا نکرده است. او بر این باور است که مردم چه نیازی به امام معصوم دارند؛ در حالی که زندگی خود را سپری می‌کنند. چنین کسی هرگز نمی‌تواند انتظار ظهور حضرتش را درون خود پدید آورد.

شکی نیست کسانی که به ظهور امام غایب یقین ندارند، در انتظار نیز نخواهند بود؛ بلکه انتظار برای آن‌ها بی‌معنا خواهد بود.

 هر قدر آگاهی و یقین شخص به ظهور امام علیه السلام بیشتر و عمیق‌تر باشد، انتظارش به آن، بیشتر است. اگر شک و تردیدی در اصل وقوع آن داشته باشد یا اعتقادش به آن سست و ضعیف باشد، انتظارش هم به همان اندازه سست خواهد بود.

پیشوایان معصوم علیهم السلام با در نظر گرفتن این نکتة اساسی، همواره در سخنان نورانی خود، باور قطعی به ظهور آخرین حجّت الهی را تقویت کرده، ایشان را از هرگونه ناامیدی، پرهیز می‌دادند. رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم فرمود:

قیامت بر پا نمی‌شود، تا این که قیام کننده‌ای به حق از خاندان ما قیام کند و این، هنگامی است که خداوند به او اجازه فرماید. هر کس از او پیروی کند، نجات می یابد و هر کس از او سرپیچد، هلاک خواهد شد.⁽¹⁾

 4. دوست داشتن ظهور مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف

کسی که به ظهور امام زمان علیه السلام معتقد است و وقوع آن را هم نزدیک می‌بیند، هر قدر ظهور موعود را بیشتر دوست بدارد، انتظارش برای آن بیشتر خواهد بود و اگر آن را خوش نداشته باشد، انتظارش ضعیف و سست می‌شود. این دوست‌داشتن فقط زمانی به وجود می‌آید که مؤمنان، تصویر روشنی از زمان ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف داشته باشند، تا این‌که نه فقط از آن نهراسند، بلکه برای وقوعش لحظه شماری کنند.

 متأسفانه تصویرسازی دوران ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف همواره از افراط‌ها و تفریط‌ها در امان نبوده است. گاهی دوران حکومت آن حضرت را سخت‌ترین و تلخ‌ترین دوران یاد می‌کنند و گاهی آن دوران را دوران رفاه و آسایش مطلق و تن‌پروری معرفی می‌نمایند که بدون تردید، هر

دو تصویر، زیان‌های خود را در باورهای جامعه گذاشته است.

اگر چه انتظار با مؤلفه‌های یاد شده تحقق می‌یابد، نزدیک‌دانستن ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف می‌تواند بر شدت انتظار افزوده، آمادگی فرد را افزایش دهد. نزدیک دانستن ظهور باعث می‌شود توجه به حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف بیش از پیش افزایش پیدا کند، مشکلات دیگر، تحت‌الشعاع قرار گرفته، تمام رفتار در راستای خشنودی آن حضرت انجام شود.

فضیلت انتظار فرج

 روایاتی که سخن از انتظار گفته‌اند، به دو دسته کلی تقسیم می‌شود:

 در این معنا، آموزه‌های دینی بر آن است تا افزون بر بیان فضیلت «گشایش عمومی» و امید به آینده، و سوق انسان‌ها به این عرصه، نومیدی را نیز نکوهش کرده، از ورود جوامع بشری به آن جلوگیری کند.

 اهتمام آموزه‌های اسلامی در بیان معنای عام انتظار و امید، تا بدان حد بوده که از آن، با بلندترین عنوان‌ها یاد نموده، ارزش‌های شگفــت‌آوری برای آن ذکر کرده است.

برخی عبادت‌ها بر برخی دیگر برتری دارد؛ از این رو انجام آن، افــزون بــر آن که در کانـون تأکید آموزه‌های دینی است، از پاداش افزون‌تری نیز برخوردار است و نقش آن، در سازندگی انسان بیشتر است.

رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و سلم پس از آن که انتظار فرج را در زمرة عبادت‌های خداوند سبحانه و تعالی دانسته است، آن را یکی از برترین عبادت‌ها برشمرده، فرمود:

برترین عبادت انتظار فرج است. ⁽¹⁾

دربارة اهمیّت انتظار فرج ـ افزون بر آنچه اشاره شد ـ به روایاتی بر می‌خوریم که بسی شگفتی‌آور است و آن، این که انتظار را نه فقط «جهاد» که «برترین جهاد» دانسته است. از این نوع روایات نیز به خوبی استفاده می‌شود انتظار، از نوع عمل است. رســول گــرامی اســلام صلی الله علیه و آله و سلم فرموده است:

بــرترین جهاد امت من انتظار گشایش است.⁽²⁾

در این معنا، انتظار به معنای چشم‌به‌راه بودن آینده‌ای بــا تمــام ویژگی‌های یک جامعه مورد رضایت خداوند سبحانه و تعالی است که یگانه مصداق آن دوران حاکمیت آخرین ذخیرة الهی وجود مقدّس حضرت ولی عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف است. امام باقر علیه السلام آن‌گاه که دین مورد رضایت خداوند سبحانه و تعالی را تعریف کرد، پس از شمردن اموری فرمود:

…و تسلیم به امر ما و پرهیزکاری و فروتنی و انتظار قائم ما…. ⁽¹⁾

 از روایات انتظار ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف به دست می‌آید انتظار ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف نه فقط راه رسیدن به جامعه موعود است؛ بلکه خود نیز موضوعیت دارد؛ بدان معنا که اگر کسی در انتظار راستین به سر برد، تفاوتی ندارد که به مورد انتظار خویش دست یابد یا دست نیابد.

در این‌باره شخصی از امام صادق علیه السلام پرسید: «چه می‌فرمایید در بارة کسی که دارای ولایت پیشوایان است و انتظار ظهور حکومت حق را می‌کشد و در این حال از دنیا می‌رود؟»

 حضرت علیه السلام در پاسخ فرمود: «او، همانند کسی است که با حضرت قائم در خیمه او باشد.» سپس کمی سکوت کرد و فرمود: «مانند کسی است که با پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم در مبارزاتش همراه بوده است.» ⁽²⁾

انواع انتظار

انتظار، دو گونه تفسیر شده است:

همان انتظار راستینی است که در روایات، آن را با فضیلت‌ترین عبادت و برترین جهاد امت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم دانسته‌اند که تحرک‌بخش و تعهدآور است.

 یکی از اندیشوران معاصر در گفتاری کوتاه و جامع، انتظار را این‌گونه تفسیر کرده است:

 معنای انتظار ظهور مصلح حقیقی و نجات بخش الهی حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف این نیست که مسلمانان در وظایف دینی خود دست روی دست گذاشته و در

آنچه بر آن‌ها واجب است، مانند یاری حقّ، زنده کردن قوانین و دستورهای دینی، جهاد و امر به معروف و نهی از منکر فروگذاری کنند و به این امید که قائم آل محمد عجل الله تعالی فرجه الشریف بیاید و کارها را درست کند، از آن‌ها دست بردارند. هر مسلمان، موظف است خود را به انجام دستورهای اسلام مکلف بداند؛ برای شناسایی دین از راه صحیح، از هیچ کوششی فروگذاری نکند و به توانایی خود از امر به معروف و نهی از منکر دست نکشد؛ همچنان‌که پیامبر بزرگوار صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «همة شما رهبر یکدیگر و در راه اصلاح هم مسئول هستید.» ⁽¹⁾

 بر این اساس، یک مسلمان نمی‌تواند به دلیل انتظار به ظهور مهدی مصلح، از وظایف مسلّم و قطعی خود دست بکشد یا کوتاه بیاید؛ چه، انتظار به ظهور، نه اسقاط تکلیف می‌کند و نه مجوز تأخیر انداختن عمل را می‌دهد. سستی در وظایف دین و بی‌تفاوتی به آن به هیچ وجه جایز نیست.⁽²⁾

 انتظار ویرانگر، فلج‌کننده و باز‌دارنده که در واقع نوعی اباحی‌گری است، همواره مورد مذمت و سرزنش بزرگان دین قرار گرفته است و این بزرگان پیروان مکتب اهل بیت را از آن پرهیز داده‌اند.

علامه مطهری در این‌باره می‌نویسد:

برداشتِ قشری از مردم از مهدویّت و قیام و انقلاب مهدی موعود عجل الله تعالی فرجه الشریف این است که صرفاً ماهیت انفجاری دارد؛ فقط و فقط از گسترش و اشاعه و رواج ظلم‌ها، تبعیض‌ها، اختناق‌ها، حق‌کشی‌ها و تباهی‌ها ناشی می‌شود؛ نوعی سامان‌یافتن است که معلول پریشان شدن است. آن‌گاه که صلاح به نقطة صفر برسد، حق و حقیقت هیچ طرفداری نداشته باشد، باطل، یکه‌تازِ میدان گردد و جز نیروی باطل نیرویی حکومت نکند و فرد صالحی در جهان یافت نشود، این انفجار رخ می‌دهد و دست غیب برای نجات حقیقت ـ نه اهل حقیقت؛ زیرا حقیقت، طرفداری ندارد ـ از آستین بیرون می‌آید؛ بنابراین هر اصلاحی محکوم است؛ زیرا هر

اصلاح یک نقطه روشن است؛ تا در صحنة اجتماع، نقطة روشنی هست، دست غیب ظاهر نمی‌شود. بر عکس، هر گناه و هر فساد، هر ستم و هر تبعیض و هر حق‌کشی و هر پلیدی‌ای به حکم این‌که مقدمة صلاح کلی است و انفجار را قریب الوقوع می‌کند رواست؛ زیرا (هدف‌ها وسیله‌های نامشروع را مشروع می‌کنند)؛ پس بهترین کمک به تسریع در ظهور و بهترین شکل انتظار، ترویج و اشاعه فساد است… .

 این نوع برداشت از ظهور و قیام مهدی موعود عجل الله تعالی فرجه الشریف و این نوع انتظار فرج که به نوعی تعطیل در حدود و مقررات اسلامی منجــر می‌شود و نــوعی اباحی‌گری باید شمرده شود، به هیچ وجه با موازین اسلامی و قرآنی وفق نمی‌دهد.⁽¹⁾

بنیانگذار نظام اسلامی ایران، در بیاناتی ارزشمند پس از بیان برداشت‌های نادرست از انتظار، کسانی را که چنین تصوراتی دارند، به شدت سرزنش کرده است.⁽²⁾

 بنابراین، منتظر راستین، برای چنان برنامه مهمی، هرگز نمی‌تواند نقش تماشاگر را داشته باشد؛ بلکه باید از هم اکنون به طور حتم در صف یاران آن حضرت قرار گیرد؛ چرا که ایمان به نتایج و عاقبت این تحوّل بزرگ، هرگز به او اجازه نمی‌دهد در صف مخالفان باشد و قرار گرفتن در صف موافقان نیز محتاج داشتن «اعمال پاک» و «روحی پاک‌تر» و برخورداری از «شهامت» و «آگاهی» کافی است.

آثار انتظار

در انتظار و امید به آینده‌ای روشن و رشدآفرین است که، بسیاری از نیازهای روحی و جسمی انسان‌ها پاسخ داده می‌شود. آدمی در پرتو انتظار و امید، رنج‌ها و گرفتاری‌ها را تحمل می‌کند و با کشتی امید و آرزو در دریای پرتلاطم و طوفان‌زای زندگی، به سلامت به سیر خود ادامه می‌دهد.

 اگر کسی به راستی به همة شرایط انتظار، پای بند باشد و بایسته‌های آن را انجام دهد، آثاری تربیتی برای وی در پی خواهد داشت که برخی چنین است:

 1. گسترش امیدهای راستین

 روشن است که انسان برای گذران

زندگی و پذیرش دشواری‌های آن، نیازمند انگیزه‌ای نیرومند است که در پدیده‌ای با نام «امید به آینده» تجلی می‌یابد؛ آینده‌ای که به مراتب، عالی‌تر، زیباتر و بهتر از امروز باشد. این مسأله ـ به‌ویژه برای جوانان ـ دارای اهمیّت بیشتری است؛ زیرا آنان می‌توانند در پرتو امید به فردایی بهتر به نیروی فراوان خود، جهت و معنا بخشند.

 2. پویایی و نشاط

 زندگی انسان، آن زمان قابل توجیه است که آثار حرکت، پویایی و شادابی در تمام زوایای آن به چشم خورد. آن‌گاه که انسان، به وضعیت موجود راضی نیست و در صدد ایجاد شرایطی بهتر است، همانا در انتظار به سر می‌برد.

 این اثر ارزنده در جوامع شیعی به روشنی تمام دیــده می‌شود؛ به گونه‌ای که آن را از دیگر جوامع به روشنی تمــام، متمایز و برجــسته ساخته است.

 3. وحدت و هم گرایی

 انتظار ـ افزون بر آثار فردی ـ دارای آثار اجتماعی فراوانی نیز است که از مهم‌ترین آن‌ها می‌توان به وحدت، انسجام و همدلی بین منتظران اشاره کرد. این همدلی، به سبب توجه به هدف مشترکی است که در مسألة انتظار به روشنی تمام در چشم‌انداز آن، قابل دیدن است.

 امروزه ثابت شده است افرادی که در پی هدفی مشترک هستند، از عملکردی مشابه برخوردارند؛ به گونه‌ای که هم‌گرایی در آن‌ها در مقایسه با جوامع دیگر، بسیار است. در جامعة شیعی، انتظار ظهور مردی از سلالة پاک رسول گرامی اسلام عجل الله تعالی فرجه الشریف باعث شده است همة پیروان این آرمان مقدس، از همدلی بسیار خوبی برخوردار باشند.

 4. احساس حضور

 یکی دیگر از آثار غیر قابل تردید در انتظار راستین، احساس حضور در محضر آن امام غایب از سویی و احساس حضور آن امام غایب در زندگی از سوی دیگر است. یک منتظر راستین، همواره بر این باور است که همة کارهای او در نگرگاه آن امام پنهان است و این خود در اصلاح رفتار وی بسیار مؤثر است. این مهم، نه فقط به اصلاح فرد منجر می‌شود که رفته رفته به اصلاح و سلامت اخلاقی جامعه می‌انجامد که خود در زمینه سازی ظهور، نقشی بس مهم و انکار‌ناپذیر خواهد داشت.

 انتظار مصلح جهانی به طور قطع، به معنای آماده‌باش کامل فکری، اخلاقی، مادی و معنوی برای اصلاح همة جهان است. اصلاح تمام روی زمین و پایان دادن به همة ظلم‌ها و نابسامانی‌ها، شوخی نیست و نمی‌تواند کــار ساده‌ای باشد. آماده‌باش برای چنین هدف بزرگی، باید متناسب با آن باشد؛ یعنی باید به گستردگی و ژرفای آن باشد.

 6. مراقبت اجتماعی

 منتظران راستین وظیفه دارند مراقب حال یک‌دیگر نیز باشند و علاوه بر اصلاح خویش، در اصلاح دیگران نیز بکــوشند؛ زیــرا برنامة عظیم و سنگینی کــه منتظر آنند، یک برنامة فردی نیست.

نیز ن.ک: منتظر، زمینه سازان ظهور، یاران حضرت مهدی علیه السلام .

انتقام

عقوبت به قصد تشفی دل

انتقام⁽¹⁾، گاه به انسان نسبت داده می‌شود و گاه به خداوند. تفاوت این دو در این است که انتقام‌های بشری بیشتر در پی زیانی است که فرد بر اثر ناتوانی از ناحیة دشمن دیده و بدین وسیله می‌خواهد ناکامی و شکست خود را جبران کند؛ ازاین‌رو گاه ضمن گرفتن انتقام، از حدّ میانه‌روی بیرون رفته، مرتکب کار ناروا و خلاف حق می‌شود؛ اما انتقام الهی بر اثر آسیب دیدن خداوند یا بــرای تشفی خــاطر نیست، زیــرا خداوند آسیب‌پذیر نیست و تشفی خاطر در او راه ندارد، بلکه انتقام او به معنای کیفر دادن گناهکاران براساس حق و عدالت است.

انتقام بشری نیز به فردی و اجتماعی تقسیم می‌شود. انتقام فردی، بیشتر برخاسته از احساس و غایت آن تشفی خاطر است؛ اما انتقام اجتماعی که در قالب قصاص و مجازات صورت می‌گیرد، و بیشتر مبتنی بر عقل است و هدف آن، حفظ نظامِ اصلاح و تربیت افراد جامعه و بستن راه‌های ناامنی در اجتماع است. این نوع انتقام، بیشتر

در قلمرو وظایف حکومت است.

اقسام انتقام

حس انتقام‌جویی یک اصل حیاتی است که خداوند آن را در وجود همة انسان‌ها و حتی برخی حیوانات به

ودیعه نهاده است؛ لیکن بهره‌وری از این حس خدادادی به تناسب مورد و کیفیت و مقدار استفاده از آن دارای احکام و وجوه گوناگونی است که می‌توان آن را به انتقام پسندیده، مباح و ناپسند تقسیم کرد.

اسلام، با هرگونه ظلم و تعدی، به فرد یا جامعه مخالف است؛ ازاین‌رو مقابله با ستمگران و گرفتن حق مظلومان را امری ممدوح و گاه واجب می‌شمارد. قرآن کریم در آیات 14و 15 سورة توبه، به مسلمانان فرمان می‌دهد با کافران و مشرکان نبرد کنند، تا ضمن رفع شرک و کفر از روی زمیــن، خشــم مــؤمــنان ستمدیده فرو نشسته و دل‌های آنان تشفی یابد. شاید پسندیده بودن و وجوب انتقام در این موارد بدان سبب باشد که اگر از ستمگران انتقام گرفته نشود. موجب گستاخی آنان و پایمالی حقوق دیگران شده و فساد و ناامنی در جامعه گسترش می‌یابد.

اگر ستم و تجاوز متوجه شخص انسان شده باشد و انتقام گرفتن او پیامدی برای دیگران نداشته باشد، این کار، جایز و روا خواهد بود؛ بدین معنا که انسان در این‌گونه موارد، بین گرفتن انتقام از ظالم یا عفو او مخیّر است. البته گرفتن انتقام به طور مطلق و در همة موارد روا نیست؛ بلکه در مواردی جایز است که اسلام آن را روا دانسته باشد.

انتقام، اگر برخاسته از تعصب‌های جاهلانه، دشمنی‌های نابجا و همراه تجاوز و تعدی باشد، ناروا و ناپسند است؛ زیرا در این انتقام‌ها نه فقط حقی بــه دست نیــامده و ظلمی برطرف نمی‌گردد، بلکه خود موجب پای‌مالی حقوق دیگران و منشأ ظلم و فساد خواهد گشت. انتقامی که در روایات و کتب اخلاقی از رذایل اخلاقی شمرده شده است و مؤمنان از آن نهی شده‌اند، چنین انتقامی است.

از روایات فراوانی استفاده می‌شود حضرت مهدی علیه السلام هنگام قیام جهانی خود، از ستمگرانی که به خاندان او و

بشریت ستم کردند، انتقام خواهد گرفت؛ چه آنان که حقوق پدران او را غصب کردند و مردم را از بهره‌مندی از این چراغ‌های هدایت محروم ساختند، و چه آنان که به فرودستان در طول تاریخ ستم کردند؛ بدین سبب است که یکی از لقب‌های آن حضرت، منتقم است.

 رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و سلم در حدیث معراج، پس از بیان دیدن نور پیشوایان معصوم علیهم السلام و آخرین جانشین خود میان آن‌ها، فرمود: …عرض کردم: «پروردگارا! اینان چه کسانی هستند؟» فرمود: «ایشان پیشوایانند و این قائم است؛ همو که حلال مرا حلال می‌کند و حرام مرا را حرام می‌سازد و از دشمنان من انتقام می‌گیرد…»⁽¹⁾.

 البته تفاوتی نمی‌کند خداوند به دست او از دشمنانش انتقام بگیرد یا این که خود حضرت از دشمنان خود و خاندانش انتقام بگیرد.

نیز ن.ک: منتقم، قیام.

انجمن حجتیه

 از گروه های فعّال معاصر در حوزة مهدویت با دیدگاه های ویژه

 یکی از گروه‌هایی که در بیش از نیم قرن گذشته در بحث‌های مهدویت به نوعی در کانون توجه بوده‌اند انجمن حجتیه است. سابقة شکل گیری این گروه به جریان‌های دهة1320 ش تا میانه‌های دهة30 در جامعة ایران بر‌می‌گردد. در این دوره، دو خطر عمده در حوزة دین پدید آمد:

 نخست: حزب توده

 این گروه، مرام مارکسیسم را میان جوانان نشر می‌داد و متدینان، ملی‌ها و رژیم پهلوی همه با آن درگیر بودند.

 دوم: بهائیت

 در این بخش، فقط متدینان روی آن حساسیّت داشتند و پس از شهریور 1320ش متوجه نفوذ آن، در دستگاه اداری پهلوی شده، به مبارزه با آن پرداختند. طبعاً از نگاه متدینان، خطر بهائیان نه فقط کمتر از حزب توده نبود، بلکه پس از سرکوبی حزب توده در سال‌های 32ـ 36 جدّی‌تر هم شده

بود.⁽¹⁾

 برابر خطر دوم، عالمان و مراجع تقلید به مبارزاتی جدّی دست زدند.

از میانة دهة30 یک تشکل مذهبی

ویژه با هدف مبارزه با بهائیت تهران و سپس دیگر شهرها پدید آمد. انجمن خیریّة حجّتیة مهدویّه به سال1332 ش با تلاش شیخ محمود ذاکرزاده تولایی، معروف به شیخ محمود حلبی (1279 ـ 1376 ش) با همکاری جمع زیادی از متدینان که تحت عنوان هیئت مدیره، امور انجمن را اداره می‌کردند، فعالیت خود را آغاز و تا آغاز پیروزی انقلاب اسلامی، به فعالیت فرهنگی بر ضد این فرقه اشتغال داشت و تلاش می‌کرد افزون بر جمع آوری اطلاعات، به تربیت نیرو برای مقابله با بهائیان و تبلیغات آنان بپردازد. از آن‌جا که کار عمدة آقای حلبی پس از شهریور بیست، کارهای تبلیغی در قالب منبر بود و در این کار، مهارت و شهرت خاصی به دست آورده بود، همراه جمعی از فعالان مذهبی مشهد و نیز انجمن‌ها و هیأت‌های مذهبی، به طور منظم با بهائیان درگیر شدند.

 اساسنامة انجمن حاوی اصولی بود که چهار چوب فعالیّت آن را مشخص می‌کرد: تبلیغ دین اسلام و مذهب جعفری و دفاع علمی از آن، تشکیل کنفرانس‌ها و سمینارهای علمی و دینی در نقاط گوناگون کشور با رعایت مقررات عمومی، چاپ و پخش جزوات و نشریه‌های علمی و دینی با رعایت مقررات مطبوعاتی کشور، تأسیس کلاس‌های تعلیم و تدریس اخلاق و معارف اسلامی با رعایت مقررات عمومی، ایجاد کتابخانه و قرائتخانه و اماکن ورزشی با رعایت قوانین مربوطه، انجام امور خیریه عمومی و مساعدت فرهنگی مؤسسات اسلامی و برقراری تماس با مجامع بین المللی با نظر مقامات ذی صلاحیت و … در تبصرة دوم این اساس نامه تأکید شده بود که «انجمن به هیچ وجه در امور سیاسی مداخله نخواهد داشت و نیز مسؤلیت هر نوع دخالتی را که در زمینه‌های سیاسی از طرف افراد منتسب به انجمن صورت گیرد، بر عهده نخواهد داشت.» این، همان تبصره‌ای بود که انقلابیون پیش و پس از انقلاب، از آن ناراحت بودند.

 انجمن در هر شهری، دفتری داشت که تحت عنوان بیت (بیت امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف ) شناخته می‌شد. ایــن بیت، مسؤلی داشت و زیر نظر وی سه گروه تدریس، تحقیق و ارشــاد فعالیت می‌کردند. گــروه نخست به آموزش نیروها در سه مرحلة ابتدائی، متوسط و عالی می‌پرداختند. گروه دوم در پی یافتن افرادی از مسلمانان بودند که تحت تأثیر

بهائی‌ها، به این آیین گرویده بودند و گروه سوم، کار ارشاد این افراد را با شیوه‌های خاصّ خود دنبال می‌کردند. سخنرانی‌های عمومی نیز در محافلی که بیشتر منازل بود، برگزار شده و از سخنرانان معروف استفاده می‌شــد. بــه طور معمول، در سال روز تولد امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف نیز جشن‌هایی برگزار می‌شد. بیشتر افرادی که از بهائیت بر‌می‌گشتند، توبه‌نامه و تبرانامه‌ای می‌نوشتند که متن بسیاری از آن‌ها در یک مجموعه، در کتابخانة آستان قــدس نگهداری می‌شود. این جلسات بیشتر توسط سخنرانانی اداره می‌شد که خود انجمن تربیت کرده بود. نکتة قابل توجه آن‌که این افراد غیر روحــانی بودند. انجمن در ایــن باره استدلال‌های ویژه خود را داشت. این نیروها از مدارس برگزیده می‌شدند و در این میان مدرسة علوی جایگاه خاص خود را داشت. این مدرسه به همان اندازه که خاستگاه بسیاری از نیروهای مذهبی بود که در انقلاب اسلامی فعالانه شرکت کردند، فرصتی برای انجمن بود تا از میان آنان کسانی را برای کارهای فکری و تبلیغی خود گزینش کند.⁽¹⁾

ایــن انجمن پیش از انقلاب، با فرستادن نامه‌هایی برای برخی مراجع و بزرگان از جمله رهبر فقید انقلاب که در آن اهمیت مبارزة با بهائیت را گوشزد کرده، فعالیت‌های خود را در این زمینه شرح می‌دادند، تأییدیه‌هایی برای خود می‌گرفتند که امروزه نیز بدان‌ها استناد می‌کنند.

افکار و عقاید انجمن حجتیه

 1. بهائیت، دشمن اصلی

همواره مؤسس انجمن تأکید می‌کرد: امروز امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف از کسی جز این خدمت را نمی‌پذیرد و چیزی جز این انتظار ندارد. به خدا قسم! امروز تکلیف شرعی و دینی همة ما آن است که با بهائیت مبارزه کنیم.⁽²⁾

 2. جدایی دین از سیاست

 در تبصرة 2 از ماده دوم اساسنامة انجمن، تصریح شده است: انجمن به هیچ وجه در امور سیاسی مداخله نخواهد کرد و مسئولیت هر نوع دخالتی را که در زمینه‌های سیاسی از طرف افراد منتسب به انجمن صورت گیرد، به

عهده نخواهد گرفت.⁽¹⁾

 بر این اساس چنانچه فردی از اعضای انجمن به طرف مسائل سیاسی کشیده می‌شد، بی‌درنگ عذر او را می‌خواستند. به زعم آنان اسلام یگانه دین عبادت است و دخالت در سیاست، زیبندة پیشوایان دینی نیست.⁽²⁾

 آنان با استفاده از برخی روایات، صاحب پرچم‌های قیام پیش از ظهور را گمراه می‌دانستند و تشکیل حکومت و بسط عدل را در جهت انسداد باب مهدویّت می‌شمردند.⁽³⁾

در 15 خــرداد 1342، کــه قیــام خونینی آغاز گشت و حاصل آن، هزاران شهید بود، رهبر انجمن، با اعتراض شدید، امام را مورد مؤاخذه قرار می‌دهد کــه چــه کسی مسئول ایــن همه خون‌های به هدر رفته است؟ وی طی یک سخنرانی در مدرسة مروی، امام را مسئول ریختن خون جوانان در 15 خرداد دانست.⁽⁴⁾

 4. بی معنا بودن جهاد در دوران غیبت

 شیخ حلبی در این باره می‌گوید: [شیعه می‌گوید:] در عصر غیبت امام زمان علیه السلام جهاد نیست. چرا؟ چون حاکم اسلامی که باید معصوم باشد، مصداق پیدا نکرده است. وظیفه داریم فقط دین خود را حفظ کنیم. تکالیف شرعی‌مان را انجام دهیم و به شبهات منکران پاسخ دهیم و دیگر هیچ.⁽⁵⁾

 ناگفته نماند برخی از آنچه در دهه‌های اخیر به انجمن یاد شده نسبت داده می‌شود و در مواردی برای مقابلة با آن‌ها بدان استناد می‌شود، به هیچ وجه به همة افراد در همة رده‌ها قابل انطباق نیست. اگرچه برخی باورها و نسبت‌ها به برخی عوام از این گروه درست می‌نماید، به تحصیل‌کردگان و فرهیختگان از این مجموعه نسبت‌های

نادرستی است. چنان چه برخی نسبت‌ها از جمله باور آن‌ها به انجام فساد و گناه برای نزدیک کردن ظهور، محل تأمل است. و کسی نیز به روشنی ادعا نکرده که این مجموعه، مردم را به فساد و ستم سفارش کرده‌اند. سخنرانی‌های موجود از مؤسس انجمن گواه بر این مدعاست.

 انجمن حجتیه و انقلاب اسلامی

از دیدگاه‌های کلّی این گروه که به برخی از آن‌ها اشاره شد، به خوبی به دست می‌آید کسانی که بر آن مبانی پافشاری داشتند، هرگز با انقلاب اسلامی رابطه‌ای برقرار نکردند؛ چه این‌که این قیام شیعی را بر خلاف دیدگاه خود می‌دانستند. یکی از تئوری پردازان و مؤثران در شکل گیری انقلاب شکوهمند اسلامی در این باره می‌گوید: آنان مبارزه را ممنوع کرده و معتقد بودند این مبارزه به جایی نمی‌رسد. مسئولان انجمن اعلام کردند: هر کس مایل به شرکت در فعالیت‌های سیاسی و تظاهرات باشد، باید از انجمن کناره‌گیری کند. در این ایام، بسیاری از اعضا که عمدتاً مقلد امام خمینی؛ بودند، افزون بر شرکت در فعالیت‌های ضد رژیم، برخوردهای فکری با انجمن را آغاز کردند و برخی با عنوان سازمان «عباد صالح» انشعاب یافتند.⁽¹⁾

 آیت الله خزعلی در این باره می‌گوید:

چون مسألة بهائیت امری خیلی مهم برای مسلمین بود آن‌ها (انجمن) سعی کردند در انقلاب شرکت نکرده و به این مهم نپردازند؛ چون فکر نمی‌کردند انقلاب پیروز شود. اجازة فعالیت به افراد انجمن داده نمی‌شد و علت آن هم این بود که افراد اگر بخواهند کار سیاسی بکنند، سازماندهی انجمن پاشیده شده و نمی‌تواند دیگر با بهائیت مبارزه کند.⁽²⁾

 بنابراین نیروهای تربیت شده در انجمن در سطوح گوناگون، پس از انقلاب به سه دسته تقسیم شدند:

برخی مانند آقای پرورش، دکتر صادقی استاد دانشگــاه الهیات مشهد، عبد الکریمی استــاد دانشگــاه مشهد، مهندس مصحف و بسیاری دیگــر به انقلاب پیوستند. از میان اینان، جوانانی نیز بودند که دست کم چند سالی انجمن را تجربه کرده و به صف انقلابیون پیوسته بودند. برخی مانند

آقای طیّب که مسئولیت برگزاری مراسم سخنرانی‌ها را در تهران بر عهده داشت، نه فقط به انقلابیون پیوست، بلکه به نوعی برابر انجمن هم قرار گرفتند.

 دستة دوم در برابر انقلاب بی‌تفاوت ماندند. و دستة سوم، به انتقاد از آن پرداخته به صف مخــالفان ـ از نوع دیندار ـ پیوستند.

 انجمن، چند ماه پیش از انقلاب، یعنی در شهریور 57 مواضع خود را در ارتباط با سیاست تغییر داده، شروع به همراهی با انقلاب کرد. پس از انقلاب از سوی برخی از رهبران انقلابی، انجمن به عنوان یک عنصر خطرناک معرفی شده و برای جلوگیری از نفوذ آن در مراکز، تبلیغات گستردهی بر ضد آنان آغاز شد. این اعتراضات که غالباً در پــوشــش دفــاع از انقــلاب صــورت می‌گــرفت، بــه مــرور به حذف شمار زیــادی از چهره‌های مذهبی بــا سابقه منجــر شد. طبعــاً بــرخی از سوابق برخوردهای منفی رهبران انجمن با جریان انقلاب به عنوان یک تجربه برای موضع‌گیری بر ضد آنان مورد استفاده قرار گرفت؛ برای نمونه امام خمینی که روزگاری آقای حلبی را تأیید می‌کرد، در سال‌های پیش از انقلاب به تدریج به حرکت انجمن بدبین شده و حمایت خود را قطع کرد.⁽¹⁾

 با این همه، جهت‌گیری انجمن پس از انقلاب به تدریج به سمت هواداری از آن پیش می‌رفت. آقای حلبی از مشهد کاندیدای مجلس خبرگان قانون اساسی شد و 307374 رأی آورد؛ اما برگزیده نشد. نوع هواداری انجمن از نشریّه انتظار که انجمن پس از پیروزی انقلاب آن را انتشار می‌داد، به دست می‌آمد؛ اما مخــالفت با آن، در سال شصت اوج گرفت و برخی از جریان‌های افراطی درون انقلاب، به ویژه نیروهای سازمان مجاهدین انقلاب با هر نیّتی که بود، درست در وقتی که امکان بهره‌گیری از بیشتر از نیروهای مذهبی می‌رفت، یک جبهة داخلی بر ضد نیروهای متهم به وابستگــی بــه انجــمن گــشوده و دشواری‌هایی را پدید آوردند.

 برخی از این نیروهای چپ افراطی که آن زمان در محور این فعالیت قرار داشتند، بعدها به فرو غلطیدن به دامن تفریط از آن اقدام‌ها اظهار پشیمانی کردند؛ از آن جمله انتشار کتابی با عنوان «در شناخت حزب

قاعدین» از «عماد الدین باقی» در سال1362 بود که ضربه سختی بر انجمن وارد کرد. این کتاب پیش از آن به صورت بخش بخش در روزنامه اطلاعات به چاپ رسید، زمانی که کتاب در تیراژ بالغ بر هشتاد و هشت هزار نسخه به چاپ رسید، ضربه‌ای سهمگین بر انجمن وارد آمد. پس از اشاره غیر مستقیم رهبر انقلاب به انجمن که بدون تصریح به اسم انجمن صورت گرفته و ضمن آن از ایشان خواسته شده بود اعوجاجات خود را کنار بگذارند، انجمن در سال 1362ش، به طور رسمی تعطیلی خود را اعلام کرده و ضمن آن توضیح داد که چون خود را مصداق سخنان رهبر انقلاب نمی‌داند انجمن را تعطیل می‌کند.

 انجمن در شوال1403 ق ضمن بیانیه‌ای با اعلام این مطلب افزود:

بر اساس عقیدة دینی و تکلیف شرعی خود، تبعیت از مقام معظم رهبری و مرجعیت و حفظ وحدت و یکپارچگی امت و رعایت مصالح عالیه مملکت و ممانعت از سوء استفاده دستگاه‌های تبلیغاتی بیگانه و دفع غرض ورزی دشمنان اسلام … اعلام می‌داریم که از این تاریخ، تمام جلسات انجمن تعطیل می‌باشد و هیچ کس مجاز نیست تحت عنوان این انجمن کوچک‌ترین فعالیتی کند.⁽¹⁾

 به نظر می‌رسد انجمن به جز کـارهــای تبلیغی و برگــزاری بــرخی جلسات ضد کمونیستی و مارکسیستی، بــه نقد جــدّی عقاید بهــایی هم می‌پرداخت؛ گر چه این مسأله ممکن بود در قالب کمک به دیگر نویسندگان باشد که نمونه آن آقای محمّد باقر نجفی در کتاب بهائیان است که از آقای حلبی به دلیل در اختیار نهادن برخی اسناد تشکر کرده است. همین طور خود آقای حلبی هم گویا به نقد «ایقان» مشغول بوده و مرحوم محیط طباطبایی در مقاله‌ای گفته است: آقای حاجی شیخ محمود حلبی … 154 غلط ادبی از متن ایقان بیرون آورده و در کتاب پژوهش جامع در بارة ایقان تألیف خود به تفصیل یاد کرده است.⁽²⁾یادآوری آن لازم است که طبعاً در این سال‌ها مبارزه با بهائیت منحصر به انجمن حجّتیه نبود. در اطلاعیه‌هایی که گاه از

سوی مراجع انتشار می‌یافت، با نفوذ اقتصادی بهائیان مبارزه می‌شد.

 در سال‌های پس از انقلاب همچنان موضوع انجمن حجّتیه مطرح بوده و تا کنون که نزدیک به 24 سال از انقلاب می‌گذرد، هر از چندی، برخی جناح‌ها باز هم از نفوذ انجمن حجّتیه سخن می‌گویند.⁽¹⁾

نیز ن.ک: بهائیت، انتظار.

انطاکیه

محل بیرون آوردن تورات و انجیل واقعی از آن در عصر ظهور

شهری در روم باستان بوده که به دست یونانیان در سال300 پیش از میلاد مسیح علیه السلام بنا شده و هم‌اکنون جزو قلمرو کشور ترکیه است. این شهر، در روزگار قدیم از جهت ثروت، علم و تجارت، یکی از سه شهر بزرگ کشور روم محسوب می‌شد.⁽²⁾که دارای موقعیتی سرسبز، نهرهای آب خوش‌گوار و مرکز تجارت آسیای غربی و نزد یونانیان به انطاکیه زیبا و ملکه شرق مشهور بود. نصارا از شهر انطاکیه با وصف شهر خدا، شهر شاهی و مادر شهرها یاد می‌کردند؛ زیرا نخستین شهری بود که اهل آن همگی به حضرت مسیح علیه السلام و به دین نصارا گرویدند. پولس و برنابا آن‌جا به تبلیغ اشتغال داشتند. شهر انطاکیه پیش از اسلام، محل درگیری بین قوم‌ها و پیروان ادیان یهود، نصارا و بت‌پرستان بوده است.⁽³⁾

این شهر، افزون بر آن که در پاره‌ای از آیات مورد اشاره قرار گرفته، در برخی روایات ـ به‌ویژه در روایات مهدویت ـ بدان توجه شده است. شاید ذکر «انطاکیه» در روایات مهدویّت، وجود رابطه تنگاتنگ بین حضرت مهدی علیه السلام و مسیح علیه السلام است.

 در روایات مربوط به حضرت مهدی علیه السلام، آن محل، سرزمینی معرفی شده است که حضرت مهدی علیه السلام پس از ظهور، از غاری در آن سرزمین، تورات و انجیل را بیرون می‌آورد و با یهود و

نصارا با آن استدلال می‌کند.⁽¹⁾پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «تورات و انجیل را از سرزمینی که انطاکیه نامیده می‌شود، بیرون می‌آورد.»⁽²⁾

و به وسیلة آن کتاب‌ها، با مسیحیان و یهودیان به استدلال می‌پردازد و سرانجام، بسیاری از آن‌ها اسلام می‌آورند.⁽³⁾

نیز ن.ک: دین در عصر ظهور، موعود مسیحیت، موعود یهودیت.

اوتاد

از یاران برجستة حضرت مهدی علیه السلام

از آن‌جا که «اوتاد» جمع «وَتَد» به معنای میخ است، به نظر می‌رسد این گروه، از مردان بسیار خالص و دلاور هستند که همچون کوه استوار، در خدمت به آن حضرت به سر می‌برند.⁽⁴⁾از روایات استفاده می‌شود که «اَوْتاد» سی تن از یاران خاصّ حضرت مهدی علیه السلام هستند که همواره در خدمت آن حضرت به سر می‌برند. هر یک از آنان که از دنیا بروند، فرد شایستة دیگری‌جانشین او می‌شود. امام صادق علیه السلام و امام باقر علیه السلام فرمودند:

به ناگزیر، برای صاحب این امر، غیبتی است و به ناگزیر در غیبت او کناره‌گیری است. و نیکو جایگاهی است مدینه. و با وجود سی نفر ملازم هیچ گونه وحشتی نخواهد بود.⁽⁵⁾

نیز ن.ک: غیبت، فرید، وحید، یاران حضرت مهدی علیه السلام .

اهل سنت و مهدی موعود

مهدویت در نگاه روایات و باورهای اهل سنت

اندیشة ظهور مهدی موعود ـ بر خلاف پندار برخی ـ نه فقط ویژة شیعه نیست؛ بلکه بخش مهمّی از

باورهای اسلامی به شمار می‌آید، که بر پایة بشارت‌های پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و سلم، میان همة گروه‌ها و مذاهب اسلامی شکل گرفته است. در حوزة اعتقادات اسلامی، کمتر موضوعی را می­توان یافت که تا این اندازه به آن اهمیت داده شده باشد، از این رو در اصل اعتقاد به ظهور مهدی موعود، نوعی اتفاق نظر و وحدت فکر، شکل گرفته است.

 در مراجعه به منابع اهل سنت به روشنی به دست می‌آید در بسیاری از آن‌ها ـ با وجود برخی تحریفاتی که بویژه در دهه‌های اخیر در روایات مربوط به اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در این منابع صورت گرفته است ـ احادیث مربوط به حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، در کانون توجه قرار گرفته است؛ به گونه‌ای که در بیشتر این کتاب‌ها، از اوصاف و زندگی حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، نشانه­های ظهور، محل ظهور و بیعت، شمار یاران و دیگر موضوعات سخن به میان آمده است. این بدان گونه است که برخی از کسانی که به نوعی در بحث‌های مهدویت تردید کرده‌اند، دربارة اساس آن، چنین گفته‌اند:

مشهور میان مسلمانان در طول تاریخ، این است که در آخرالزمان، مردی از اهل بیت علیهم السلام ظهور کرده، عدالت را آشکار می­کند. مسلمانان از او پیروی می‌کنند و او بر کشورهای اسلامی چیره می­شود. نام او مهدی است.⁽¹⁾

البته عدة کم‌شماری، از پذیرفتن اصل «مهدویّت» سر بــاز زده، بــا دلایلی سست و واهی، به انکــار آن پرداخته و آن را فکری شیعی معرفی کرده‌اند.

 افزون بر روایات فراوانی که در منابع اهل سنّت به صورت پراکنده به چشم می‌خورد، تدوین و نگارش کتاب‌های حدیثی ویژة حضرت مهدی علیه السلام، به وسیلة دانشمندان اهل سنّت، نیز کتاب‌های مفصل تحلیلی، گویای جایگاه والای «مهدویّت» نزد آنان است؛ از این رو منابع روایی اهل سنت را

می‌توان به دو دسته تقسیم کرد:

نخست. کتاب های عمومی

در این منابع روایات مربوط به مهدویت و حضرت مهدی علیه السلام در کنار دیگر روایات ذکر شده است.

برخی از این کتاب‌ها عبارتند از:

 ـ المصنف، اثر ابوبکر عبد الرزاق بن همام صنعانی (م211 ق)

 وی در این کتاب فصلی را با عنوان «باب المهدی» سامان داده و در آن بیش از ده حدیث نقل کرده است. وی پس از این باب، با عنوان باب «اشراط الساعة» به برخی موضوعات دیگر اشاره کرده است. این اثر، از نخستین کتاب‌های اهل سنّت است که احادیث مربوط به حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف را به شکلی منظم، گرد آورده است.

ـ کتاب الفتن، اثر حافظ ابوعبد الله نعیم بن حماد المروزی (م 229 ق)؛

وی در این کتاب، احادیث فراوانی دربارة حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، ویژگی­ها و حوادث عصر او روایت کرده است.

 ـ المصنف فی الاحادیث و الآثار، اثر حافظ عبد الله بــن محمد بــن ابی شیبه کوفی (م235 ق)؛

 وی در فصل 37 این کتاب، بخشی را با عنوان «الفتن» قرار داده است. در این بخش، احادیثی را در رابطه با حضرت مهدی و مباحث مربوط به او ذکر کرده است. از موضوعاتی که در این روایات مورد اشاره قرار گرفته است، می‌توان به ویژگی‌های نسبی و اخلاقی مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، مدت حکومت و عمر آن حضرت، شرایط پیش از ظهور، نشانه­های ظهور و ویژگی­های دوران ظهور ایشان اشاره کرد.

ـ مسند، اثــر احمد بــن حنبــل ابوعبدالله شیبانی (م241 ق)

 وی که از پیشوایان چهارگانة اهل سنّت است، در کتاب خود احادیث پرشماری دربارة حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف یاد کرده است.⁽¹⁾میان کتاب‌های نخستین حدیثی، مسند احمد بیشترین حدیث را در این موضوع ذکر کرده است.

 ـ سنن ابن ماجه، اثر محمّد بن یزید ابوعبدالله قزوینی

(م275 ق)

 وی که از حدیث‌شناسان و محدثان معروف و زبردست اهل‌سنّت بوده و سنن وی در زمرة صحاح ششگانه قرار گرفته است، در کتاب الفتن این مجموعه، بخشی را به بیان احادیث مهدی با عنوان «باب خروج المهدی» اختصاص داده است. نسب حضرت مهدی علیه السلام، شرایط پیش از ظهور، زمینه سازان ظهور، یاران وی، مدت حکومت او و سرانجام ویژگی‌های اقتصادی و اجتماعی حکومت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، از جمله موضوعــات ایــن روایات است. نکتة قابل توجه این‌که در شش حدیث از مجموع هفت حــدیث، به نام امام مهدی علیه السلام تصریح شده است.

 ـ سنن ابو داود، اثر سلیمان بن اشعث ابو داود سجستانی (م275 ق)

 وی در این مجموعه بخشی را با عنوان «کتاب المهدی»⁽¹⁾به صورت مستقل ذکر کرده است.

 برخی موضوعاتی که در روایات این مجموعه، مورد اشاره قرار گرفته است، عبارتند از: حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف از اهل‌بیت رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم است، ویژگی­های نسبی وی، ویژگی‌های جسمی او، شرایط پیش از ظهور، حتمی بودن ظهور، اوضاع اجتماعی ـ اقتصادی عصر ظهور و سرانجام جهان پس از حضرت مهدی علیه السلام .

احادیث سنن ابو داود یکی از منابع قابل ملاحظه، در بارة «مهدویّت» نزد اهل سنّت است.

ـ الجامع الصحیح، از صحاح ششگـانة اهــل سنّت، اثــر محمّد بــن عیسی ابوعیسی تَرمَذی سلمی(م279ق)

 وی در فصل «ما جاء فی المهدی»، سه حدیث به نقل از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم آورده است. در دو حدیث اول، به نام حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف تصریحی نشده و صرفاً مسألــة منجی و حتمی بـودن حاکمیت شخصی از اهل بیت علیهم السلام و هم‌نام رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم بیان شده است. ترمذی در بارة حدیث اول گفته است: «هذا حدیث حسن صحیح» و دربارة حدیث سوم گفته است: «هذا حدیث حسن.»

هرچند در این مجموعة حدیثی، شمار حدیث‌های مربوط به حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، بسیار اندک است، با توجــه

بــه اسناد خوب آن‌ها، ایــن احادیث مهم و قابــل تــوجه دارای اطــلاعات جــامعی در بـارة حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف می­باشند.

 ـ المستدرک علی الصحیحین؛ اثر محمد بن عبدالله، ابوعبد الله حاکم نیشابوری (م 405 ق)

 وی احادیث مربوط به حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف را در فصلی ویژه، در کتاب الفتن و الملاحم و در برخی قسمت­های دیگر به صورت پراکنده ذکر کرده است. وی در این احادیث، به برخی موضوعات مربوط به حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف ـ اعم از نسب، ویژگی­های جسمانی، شرایط پیش از ظهور، اصل ظهور و مسائل مختلف دیگر ـ پرداخته است.

 ـ کنز العمال فی سنن الاقوال و الافعال، اثر علاء الدین علی المتقی بن حسام‌الدین هندی (م975 ق)

 این جامع حدیثی، از معروف‌ترین مجموعه‌های حدیثی موجود اهل سنّت است. نگارند‌ة این اثر ـ که تألیفــی مستقــل دربــارة حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف به نام البرهان فی علامات مهدی الآخر الزمان دارد ـ در مجموعة حدیثی کنزالعمال افزون بر روایات پراکنده،⁽¹⁾فصلی را با عنوان «خروج المهــدی» گــشوده و در آن ده­ها حدیث را از منابع مختلف نقل کرده است. در این مجموعــه، زوایــای گوناگون مهدویّت، از جمله شرایط پیش از ظهور، یاوران مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در دوران حکــومت، رخـدادهــای عصر ظهور، شرایط اقتصادی در آن زمان و ویژگی‌های جسمی آن حضرت، بیان شده است.

دستة دوم. کتاب های ویژة حدیثی مهدویت

دانشمندان اهــل سنّت ـ همـانند عالمان شیعه ـ فقط به نقل روایات مهدویّت در کتاب‌های مختلف بسنده نکرده، کتاب­هایی چند، ویژة موضوعات مربوط به حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف تألیف کرده‌اند. برخی از این آثار بدین قرار است:

 ـ اربعون حدیث، اثر ابونعیم اصفهانی (م420 ق)؛

کتاب اربعون حدیث اکنون در دسترس نیست؛ ولی محقق اربلی در کتاب کشف الغمة فی المعرفة الائمة آن را آورده است.⁽¹⁾

 ـ البیان فی اخبار صاحب الزمان علیه السلام ؛ اثر ابوعبد الله محمّد کنجی شافعی (م658ق)

 او مجموع هفتاد حدیث را در25 باب منظم کرده و حتی به بعضی از جزئیات مربوط به حضرت مهدی علیه السلام نیز اشاره کرده است.

 ـ عِقد الدرر فی اخبار المنتظر؛ نگارش یوسف بن یحیی بن علی بن عبد العزیز مقدسی شافعی (م بعد 658ق)

 این کتاب، به لحاظ جامع بودن و گستردگی، در نوع خود کم‌نظیر و منبع مهمی برای کتاب­های پس از آن بوده است.

 ـ العرف الوردی فی الاخبار المهدی، اثر جلال الدین عبدالرحمان بن ابی‌بکر سیوطی (م911 ق)

 وی احادیث مربوط به مهدی را در این کتاب به شکلی گسترده جمع­آوری کرده است. این کتاب ضمن مجموعه رساله‌هایی به نام الرسائل العشر در مجموعه­ای بزرگ­تر با عنوان الحاوی للفتاوی به چاپ رسیده است. وی در ابتدای این رساله می‌نویسد:

این، بخشی است که احادیث و آثار وارد شده راجع به مهدی را در آن جمع کردم و چهل حدیثی که حافظ ابو نعیم آن‌ها را ذکر کرده است، به صورت خلاصه آوردم و آنچه او نیاورده است بر آن افزودم و به صورت «ک» آن را رمزگذاری کردم.⁽²⁾

 مجموع احادیثی که در این کتاب جمع آوری شده ـ چه آنچه از ابونعیم آورده و چه آنچه خودش بر آن افزوده ـ بالغ بر دویست حدیث است.

 ـ البرهان فی علامات مهدی آخر الزمان، اثر علاء الدین علی بن حسام، الدین مشهور به متقی هندی (م975ق)؛

این کتاب، از کتاب­های حدیثی دربارة مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف است که بیش از 270 حدیث را در بر گرفته است.

نکته قابل توجه در بارة روایات مربوط به حضرت مهدی علیه السلام در منابع اهل سنّت، این است که بزرگان فراوانی از ایشان، از جمله: ترمذی (م297ق)،⁽¹⁾حاکم نیشابوری (م405ق)،⁽²⁾بیهقی (م458ق)،⁽³⁾قرطبی مالکی (م671ق)،⁽⁴⁾به صحت آن‌ها تصریح کرده‌اند.⁽⁵⁾

افزون بر منابع روایی، امروزه ده‌ها کتاب به دست نویسندگان اهل سنت در موضوع مهدویت نوشته شده که در دسترس علاقه مندان است.

اهل سنّت و ولادت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف

بیشتر اهل سنّت به تولد حضرت مهدی علیه السلام اعتقادی ندارند؛ اما دانشمندانی چند از آنان، افزون بر اشاره به ولادت آن حضرت در سال255ق، آن حضرت را همان موعود مورد اشاره در کلام پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم دانسته‌اند.

 کسانی که در نوشته‌های خود به ولادت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف اشاره کرده‌اند را می‌توان به دو دسته تقسیم کرد:⁽⁶⁾

الف. ابن‌اثیر جزری (م630 ق)، در کتاب الکامل فی التاریخ در بارة حوادث سال260 ق چنین نوشته است:

در این سال، ابومحمد علوی

عسکری وفات کرد. او یکی از دوازده امام مذهب امامیه و پدر محمّد است که معتقدند او منتظر می‌باشد.⁽¹⁾

ب. ابن خلکان (م681 ق) در کتاب وفیات الاعیان گوید:

ابوالقاسم محمد بن حسن عسکری، فــرزند علی الهادی، فرزند محمد الجواد کــه پیشینیان او ذکر شد،. بر اساس اعتقــاد امامیه دوازدهمین از دوازده امــام، و معــروف بــه الحجة است… ولادتش، روز جمعه نیمة شعبان سال 255 بود.⁽²⁾

 ج. ذهبی (م748 ق) در کتاب العبر گوید:

و در آن ســال (یعنی256 ق) محمّد، فرزند حسن فــرزند علــی الهادی فرزند محمد الجواد، فرزند علی الرضا، فرزند موسی الکاظم، فرزند جعفر الصادق علوی حسینی، ابوالقاسم به دنیا آمد که رافضی‌ها او را الخلف الحجه و مهدی منتظر و صاحب الزمان لقب داده‌اند و او،

واپسین از دوازده امام است.⁽¹⁾

 2. کسانی که افزون بر گزارش ولادت آن حضرت، به موعود بودن او تصریح کرده‌اند:

 الف. کمال‌الدین محمد بن طلحة شافعی (م652 ق) در کتاب «مطالب السؤول» گوید:

 ابوالقاسم محمد بن حسن خالص، پسر علی متوکل، پسر قانع، پسر علی الرضا، پسر موسی الکاظم، پسر جعفر الصادق، پسر محمد الباقر، پسر علی زین العابدین، پسر حسین الزکی، پسر علی المرتضی امیر المؤمنین، پسر ابوطالب، مهدی، حجّت، خلف، صالح، منتظر و رحمت و برکات خداوند سبحانه و تعالی بر او باد.⁽²⁾

ب. نورالدین علی بن محمد بن صباغ مالکی (م‌855‌ق) فصل دوازدهم از کتابش الفصول المهمّه را با این عنوان آورده است: «در شرح حال ابوالقاسم حجه، خلف صالح، پسر ابو محمد حسن خالص، او امام دوازدهم است.»

 در این فصل، به گفتة کنجی شافعی چنین احتجاج می‌کند:

 از چیزهــایی کــه دلالت می‌کند مهدی از هنگام غیبتش تا کنون زنده و باقی است، کتاب و سنّت می‌باشد و در بقای او هیچ مانعی نیست؛ همانند باقی ماندن عیسی بن مریم و خضر و الیاس از اولیای خدا و دجال کور و ابلیس ملعون از دشمنان خدا.

سپس دلیل‌های خود را از کتاب و سنّت بیان می‌کند و تاریخ ولادت، دلیل‌های امامت، گوشه‌هایی از اخبار زندگانی، غیبت، مدت دولت کریمه، کنیــه، خاندان و مطالب دیگری از حضرت مهــدی محمد بــن حسن عسکری را به تفصیل ذکر می‌کند.⁽³⁾

 البته کسانی کــه به این حقیقت اعتراف کرده‌اند، بسیار بیش از افراد مورد اشاره‌اند. علاقه‌مندان، لازم است به کتاب‌های مفصل مراجعه کنند.

نیز ن.ک: اهل سنت و مهدی موعود.

اهل کتاب در عصر ظهور > دین در عصر ظهور

ایام الله

روزهای بزرگ تاریخی، هنگام پیدایش رحمت ها یا بلاهای ویژه

ایام جمع یوم، به معنای روز است و برای بزرگداشت حوادثی که در روزهایی خاص رخ داده است ـ اعم از نعمت‌ها و بلاهای الهی ـ ایام ظهور آن‌ها به خدا نسبت داده می‌شود. این واژة ترکیبی فقط دو بار در قرآن کریم به صراحت آمده است:

((وَ لَقَدْ أَرْسَلْنا مُوسی بِآیاتِنا أَنْ أَخْرِجْ قَوْمَکَ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَی النُّورِ وَ ذَکِّرْهُمْ بِأَیَّامِ اللَّهِ إِنَّ فی ذلِکَ لایاتٍ لِکُلِّ صَبَّارٍ شَکُورٍ))؛⁽¹⁾

در حقیقت، موسی را با آیات خود فرستادیم [و به او فرمودیم] که قوم خود را از تاریکی‌ها به سوی روشنایی بیرون آور، و روزهای خدا را به آنان یادآوری کن که قطعاً در این [یادآوری]، برای هر شکیبایِ سپاسگزاری عبرت‌هاست.

((قُلْ لِلَّذینَ آمَنُوا یَغْفِرُوا لِلَّذینَ لا یَرْجُونَ أَیَّامَ اللَّهِ لِیَجْزِیَ قَوْمًا بِما کانُوا یَکْسِبُونَ))؛⁽²⁾

به کسانی که ایمان آورده‌اند، بگو تا از کسانی که به روزهای [پیروزیِ] خدا امید ندارند در گذرند، تا [خدا هر] گروهی را به [سبب] آنچه مرتکب می‌شده‌اند، به مجازات رساند.

 خداوند سبحانه و تعالی در آیة نخست، به یکی از مــأموریت‌های بــزرگ حضــرت موسی علیه السلام اشاره کرده، می‌فرماید: تو

موظفی ایّام الهی و روزهای خدا را

بــه یــاد قــوم خود بیاوری. به طور مسلم، همة روزها، ایام خداوند است؛ همان‌گونه که همة مکان‌ها متعلق به خدا است. اگر مکان خاصی به نام بَیْتُ اللّه (خانه خدا) نامیده شد، دلیل بر ویژگی آن است. همچنین عنوان «اَیّام اللّه» اشاره به روزهای مخصوصی است که امتیاز و روشنایی و درخشش فوق العاده‌ای دارد. به همین سبب مفسران، در تفسیر آن، احتمالات مختلفی داده‌اند؛ برخی گفته‌اند: اشاره به روزهای پیروزی پیامبران پیشین و امت‌های راستین آنان و روزهایی است که گونه‌های نعمت‌های الهی بر اثر شایستگی‌ها شامل حال آن‌ها است. عده‌ای گفته‌اند: اشاره به روزهایی است که خداوند سبحانه و تعالی اقوام سرکش را به زنجیر عذاب می‌کشید و طاغوت‌ها را با یک فرمان درو می‌کرد؛ گروهی نیز به هر دو قسمت اشاره کرده‌اند؛ اما اصولاً نمی‌توان این تعبیر گویا و رسا را محدود ساخت. «ایّام اللّه»، تمام روزهایی است که دارای عظمتی در تاریخ زندگی بشر است. هر روز که یکی از فرمان‌های خدا در آن چنان درخشیده که بقیه امور را تحت‌الشعاع خود قرار داده، از ایّام اللّه است.

هر روز که فصل تازه‌ای در زندگی انسان‌ها گشوده و درس عبرتی به آن‌ها داده شده است و ظهور و قیام پیامبری در آن بوده یا طاغوت و فرعون گردن‌کشی در آن به قعر دره نیستی فرستاده شده، و خلاصه هر روز که حق و عدالتی بر پا شده و ظلم و بدعتی خاموش گشته است، همه آن‌ها از ایّام اللّه است.⁽¹⁾

 در روایاتی که از امامان معصوم علیهم السلام به ما رسیده، «ایام اللّه» به روزهای گوناگونی تفسیر شده است؛ امام باقر علیه السلام فرموده است:

ایّام اللّه سه روز است؛ روزی که حضرت قائم علیه السلام قیام خواهد کرد و روز بازگشت برخی از مردگان و روز رستاخیز. ⁽²⁾

 روشن است که این گونه احادیث دلیل بر انحصار نیست؛ بلکه بیان قسمتی از مصداق‌های روشن است.

نیز ن.ک: قیام، ظهور، رجعت.

ایستادن هنگام شنیدن لقب قائم

سنّتی اجتماعی برای احترام به حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف

یکی از وظایف مهم عاشقان و شیفتگــان حضرت ولی عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف، احترام و تعظیم آن حضرت است. این احترام و تعظیم، متناسب با سنت‌ها و فرهنگ‌های هر جامعه متفاوت خواهد بود.

 یکی از کارهایی که برای احترام به آن حضرت انجام می‌شود ایستادن هنگام شنیدن لقب «قائم» است. در بارة این ایستادن دو دیدگاه وجود دارد:

 برخی چنین کاری را فقط یک سنت اجتماعی لازم می‌دانند و بر این باورند در منابع معتبر نخستین، دلیل روایی بر آن وجود ندارد. برخی دیگر، با استناد به برخی کتاب‌هایی که در سده‌های اخیر نوشته شده است، آن را عملی مستحب دانسته، انجام آن را اقتدا به عمل معصوم می‌دانند و در این زمینه دو روایت را ذکر می‌کنند:

 یک. روایتی که در آن از امام صادق علیه السلام پرسیده شد: چرا هنگام شنیدن نام «قائم» باید برخیزیم؟ حضرت فرمود:

«برای او، غیبتی طولانی هست و این لقب، یادآور دولت حق آن حضرت و ابراز تأسف بر غربت او است؛ لذا آن حضرت، از شدّت محبت و مرحمتی که به دوستانش دارد، به هر کس که حضرتش را با این لقب یاد کند، نگاه محبت آمیز می‌کند. از تجلیل و تعظیم آن حضرت است که هر بنده خاضعی مقابل صاحب عصر خود ـ هنگامی که مولای بزرگوارش به سوی او بنگرد ـ از جای برخیزد؛ پس باید برخیزد و تعجیل در امر فرج مولایش را از خداوند سبحانه و تعالی بخواهد.» ⁽¹⁾

 در بررسی این روایت، نکاتی گفته شده است:

 1. این روایت و حتی مضمون آن،

در هیچ یک از کتاب‌های معتبر اولیه نیامده است.

 2. روایت، مشتمل بر برخی کلمات نامأنوس مانند«غیبة طولانیة»، است که در هیچ یک از سخنان

معصومان علیهم السلام نیامده است.

 3. در هیچ روایتی از امامان پیش از امام صادق علیه السلام به انجام دادن این کار اشاره نشده و هیچ جا از انجام آن توسط پیروان اهل بیت علیهم السلام سخن به میان نیامده است. در حالی که صدها روایت دارای این کلمه است.

 4. این لقب، چه خصوصیتی دارد که آن حضرت فقط با این لقب به دوستداران خود توجه می‌فرماید و با لقب‌های دیگر چنین نیست؟

 دو. در روایت است که چون دعبل، قصیدة معروف خود را برای امام رضا علیه السلام خواند، آن حضرت دست بر سر نهاده و به حالت تواضع ایستاد و برای فرج آن حضرت دعا کرد.⁽¹⁾این روایت، در منابع معتبر اولیه این گونه نقل شده است که: عبدالسلام هروی گوید: از دعبل بن خزاعی شنیدم که می‌گفت: بر مولای خود امام رضا علیه السلام قصیدة خود را خواندم که چنین آغاز می‌شود:

 مَدَارِسُ آیَاتٍ خَلَتْ مِنْ تِلَاوَةٍ

وَ مَنْزِلُ وَحْیٍ مُقْفِرُ الْعَرَصَاتِ

و چون به این ابیات رسیدم:

 خُرُوجُ إِمَامٍ لا مَحَالَةَ خَارِجٌ

یَقُومُ عَلَی اسْمِ اللَّهِ وَ الْبَرَکاتِ

 یُمَیِّزُ فِینَا کـلَّ حَقٍّ وَ بَاطِلٍ

وَ یُجْزِی عَلَی النَّعْمَاءِ وَ النَّقِمَاتِ

 امام رضا علیه السلام به سختی گریست. سپس سر خود را بلند کرده و به من فرمود: «ای خزاعی! روح‌القدس این دو بیت را بر زبان تو جاری کرده است آیا می‌دانی این امام کیست و کی قیام خواهد کرد؟» گفتم: «نه؛ای مولای من! فقط شنیده‌ام امامی از شما خروج می‌کند و…». ⁽²⁾

 در بررسی این روایت نیز گفته شده است:

 همان گونه که ملاحظه می‌شود

به ایستادن آن حضرت هیچ اشاره‌ای نشده است، تا چه رسد به این که آن حضرت دست به سر هم گذاشته باشد. نکتة قابل تأمل این‌که در منابع نخستین، تمام کسانی که این روایت را نقل کرده‌اند، به همین صورت ذکر کرده‌اند.⁽¹⁾

 ناگفته نماند در شعر دعبل (آن گونه که در کتاب‌های یاد شده ذکر شده است) نه فقط لقب قائم به کار نرفته که هیچ یک از القاب دیگر آن حضرت نیز نیامده است.

 البته باید توجه داشت امروزه ایستادن هنگام شنیدن لقب خاص حضرت مهدی علیه السلام در فرهنگ شیعه به معنای احترام به آن حضرت است و در جمعی که چنین می‌کنند، اگر برنخاستن، بی‌احترامی به آن حضرت باشد، به طور قطع جایز نیست.

نیز ن.ک: قائم، قیام، انتظار

ب

باب (علی محمد شیرازی)

از مدعیان ارتباط خاص با امام دوازدهم

«باب» در لغت فارسی به معنای پدر، سزاوار، ملایم، متعارف و حاجب است. در عربی نیز به معنای «در» و «محل ورود و خروج» به کار می‌رود. راغب اصفهانی می‌گوید: محل دخول و ورود به چیزی را باب می‌خوانند؛ مانند «باب‌المدینه» یا «باب‌البیت.»⁽¹⁾

 در روایــات فــراوانی، از پیشوایـان معصوم علیهم السلام با عنوان «بابُ اللّه» یاد شده است.⁽²⁾در دعای ندبه می‌خوانیم: «أیْنَ بَابُ اللَّهِ الَّذِی مِنْهُ یُؤتی؟»⁽³⁾بنابــراین باب، یعنی چیــزی کــه می‌توان به وسیلة آن، به چیز دیگر رسید. حدیث «اَنَا مَدِینَةُ العِلْمِ وَ عَلیٌّ بابُها»؛⁽⁴⁾بدان معنا است که به

وسیلة حضرت علی علیه السلام می‌توان به شهر علم دست یافت. از دیگر موارد، می‌توان به «بابُ الحَوائج»، «بابُ حِطه»، «بابُ مَدینَةِ عِلْمِ النَّبی صلی الله علیه و آله و سلم»⁽¹⁾، «بابُ الحِکمَة» و «بابُ اللَّه» اشاره کرد.

اما در اصطلاح «باب» امامان علیهم السلام، بــه کسی گفتــه می‌شود کــه بــه معصومان علیهم السلام بسیار نزدیک است و در همه کارها یا کاری خاص، نماینده مخصوص آنان شمرده می‌شود.⁽²⁾بر این اساس، می‌توان وکیل یا نماینده امام را «باب» امام نامید؛ چنان‌که ابن شهــرآشوب می‌نویســد: جمعــی از اصحاب امامان علیهم السلام باب آن بزرگواران بوده‌اند؛ مانند «رشید هجری» باب سیّد الشهداء علیه السلام،⁽³⁾«یحیی بن ام الطویل مطعمی» باب حضرت سجّــاد علیه السلام،⁽⁴⁾«جابر بن یزید جعفی» باب امام باقر علیه السلام ⁽⁵⁾.

 رفته رفته این واژه با سوء استفاده مدعیان دروغین ـ به‌ویژه «بابیّت» ـ روبه‌رو شد. ادعاهای نادرست کسانی چون سیّد علی‌محمد باب، این واژه را از جایگاه واقعی‌اش دور و متروک ساخت؛ به گونه‌ای که امروزه کمتر دربارة نمایندگان امام معصوم علیه السلام به کار می‌رود و بیشتر برای اشاره به کسانی است که به دروغ، خود را نماینده معصومان معرفی می‌کنند.

علی محمد در سال1235 در شیراز به دنیا آمد.⁽⁶⁾در کودکی به مکتب شیخ عابد رفت و خواندن و نوشتن و سیاه مشق آموخت. شیخ عابد که از شاگردان شیخ احمد احسائی و سید کاظم رشتی بود،⁽⁷⁾و

از همان دوران، علی‌محمد را با نام رؤسای شیخیه (احسائی و رشتی) آشنا کرد؛ به طوری که چون سید علی محمد در حدود نوزده‌سالگی به کربلا رفت، در درس سید کاظم رشتی حاضر شد.⁽¹⁾در مدتی که نزد سید کاظم رشتی شاگردی می‌کرد، با مسائل عرفانی و تفسیر و تأویل آیات و احادیث و مسائل فقهی به روش شیخیه آشنا شد و از آرای شیخ احسائی آگاهی یافت.⁽²⁾به علاوه هنگام اقامت در کربلا، از درس ملاصادق خراسانی که او نیز مذهب شیخی داشت بهره گرفت و چندی نزد وی بعضی از کتب ادبی متداول آن ایام را خواند.⁽³⁾در 1257 به شیراز بازگــشت و در هــر فرصت، مطالعة کتب دینی را فراموش نمی‌کرد. خودش می‌گوید:

ولقد طالعت سنابرق جعفرالعلوی و شاهدت بواطن آیاتها؛⁽⁴⁾

همانا کتاب سنابرق، اثر سید جعفرعلوی ]مشهور به کشفی[ را خواندم و باطن آیاتش را مشاهده کردم.

 علی‌محمد، گذشته از دلبستگی به اندیشه‌های شیخی و باطنی به ریاضت‌کشی نیز مایل بود و هنگام اقامت در بوشهر، در هوای گرم تابستان، از سپیده‌دم تا طلوع آفتاب و از ظهر تا عصر بر بام خانه، رو به خورشید اورادی می‌خواند.⁽⁵⁾

پس از درگذشت سید کاظم رشتی، مریدان و شاگردان وی جانشینی برای وی می‌جستند که به قول ایشان مصداق «شیعة کامل» یا «رکن رابع» باشد. در این باره، میان چند تن از شاگردان سید کاظم رقابت افتاد. علی محمد نیز در این رقابت شرکت کرد، بلکه پای از جانشینی سید رشتی فراتر نهاد و خود را «باب» امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف یا «ذکر» او یعنی واسطة میان امام و مردم شمرد. ادعای علی محمد، چون شگفت‌آورتر از دعاوی سایر رقیبان بود، واکنش بزرگ‌تری یافت و نظر گروهی از شیخیان را به سوی وی جلب کرد. هجده تن از شاگردان

سید کاظم که همگی شیخی مذهب بودند (و بعدها سید علی محمد آن‌ها را حروف حیّ نامید) پیرامونش را گرفتند.⁽¹⁾

علــی محمــد، در آغــاز امــر، بخش‌هایی از قرآن کریم را با روشی که از مکتب شیخیه آموخته بود، تأویل کرد و آنجا به تصریح نوشت که امام دوازدهم شیعیان او را مأمور کرده است جهانیان را ارشاد کند و خویشتن را «ذکر» نامید.

همین‌که مدتی از دعوت وی سپری شد و گروهی به او گرویدند، ادعای خود را تغییر داد و از مهدویت سخن به میان آورد و گفت: «منم آن کسی که هزار سال می‌باشد که منتظــر آن می‌بــاشید.» ⁽²⁾سپس به ادعای نبوت و رسالت برخاست و به گمان خود، احکام اسلام را با آوردن کتاب بیان نسخ کرد.⁽³⁾

بدین ترتیب، علی محمد هرچند زمانی دعاوی خود را به مقامات بــالاتری تغییــر می‌داد و سخــنان پیشین را برای یارانش تأویل می‌کرد و آنان را در پی خود می‌کشید. پس از بازگشت سید علی محمد به بوشهر (در زمانی که هنوز از ادعای بابیت امام زمان علیه السلام فراتر نرفته بود) بــه دستــور والــی فــــــارس در رمضان1261ق دستگیر و به شیراز فرستاده شد. در شیراز او را تنبیه کردند آنگاه نزد امام جمعة آن شهر اظهار توبه و ندامت کرد و به قول یکی از موافقان خود برفراز منبر در حضور مردم گفت: «لعنت خدا برکسی که مرا وکیل امام غایب بداند! لعنت خدا برکسی که مرا باب امام بداند!…»⁽⁴⁾پس از آن شش ماه در خانة پدری خود تحت نظر بود و از آن‌جا به اصفهان و سپس به قلعة ماکو تبعید شد. در دورانی که در آن قلعه زندانی بود، با مریدانش ملاقات و مکاتبه داشت و از این‌که می‌شنید آنــان در کــــار تبلیغ دعــاوی او می‌کوشند به شوق می‌افتاد و سخنانی را به عنوان کلمات الهی به مریدان عرضه می‌داشت؛ چنان‌که

کتاب بیان را در همان قلعه نوشت.⁽¹⁾

 دولت محمدشاه قاجار برای آن‌که پیوند او را با مریدانش قطع کند، در صفر1264 وی را از قلعة ماکو به قلعة چهریق در نزدیکی ارومیه و در اواخر سلطنت محمد شاه به تبریز بردند و مجلسی با حضور ناصرالدین میرزا (که در آن وقت ولیعهد بود) و چند تن از علما ترتیب دادند. علی محمد را در آن مجلس حاضر کردند. علی محمد در آن‌جا آشکارا از مقام مهدویت خود سخن گفت؛ ولی در پاسخ اشکالات و پرسش‌های علمای حاضر، فروماند.⁽²⁾

 پس از آشکارشدن عجز علی محمد در اثبات ادعای خود، وی را چوب زده تنبیه نمودند. او از دعاوی خویش تبری جست و اظهار پشیمانی کرد و خطاب به ولیعهد توبه نامة رسمی نوشت. صورت توبه‌نامة علی محمد را یکی از مریدانش در کتاب خود آورده است.⁽³⁾

بدین‌سان علی محمد از دعاوی خود بازگشت؛ ولی توبة او صوری بود، چنان‌که پیش از توبة اخیر در شیراز نیز برفراز منبر و برابر مردم نیابت و بابیت خود را انکار کرد؛ اما چیزی نگذشت که ادعاهای بالاتری را به میان آورد و از پیامبری و رسالت خویش سخن گفت. در اواخر سلطنت محمدشاه و پس از مرگ او (1264) از سوی مریدان سید علی محمد آشوب‌هایی در کشور پدید آمد.⁽⁴⁾و آنان، چنین می‌پنداشتند که یاران مهدی موعودند و بزودی جهان را در تسخیر خود خواهند گرفت و برشرق و غرب فرمانروایی می‌کنند. میان ایشان و نیروی دولتی، جنگ درگرفت و فتنة آنان با پیروزی قوای دولت و کشته شدن ملا محمدعلی بارفروشی در جمادی الثانی 1265 پایان گرفت. در زنجان نیز شورشی به سرکردگی ملا محمدعلی زنجانی پدید آمد که به شکست بابیان

انجامید (1266). در تهران نیز گروهی از بابیان به رهبری علی ترشیزی برآن شدند تا ناصرالدین شاه و امیرکبیر و امام جمعة تهران را به قتل رسانند؛ اما نقشة آنان کشف شد و 38 تن از سران بابیان دستگیر و هفت تن از آن‌ها کشته شدند. شگفت آن‌که مریدان علی محمد در جنگ‌های قلعة طبرسی و زنجان، از مسلمانی دم می‌زدند و نماز می‌گزاردند و از «بابیت» سید علی‌محمد جانبداری می‌کردند.⁽¹⁾

ظاهراً در آن هنگام هنوز ادعای مهدویت و نبوت وی بدیشان نرسیده بود؛ از این‌رو به اعتراف وقایع‌نگاران بابی برخی از بابیان به محض این‌که در «بدشت» از ادعای مهدویت علی محمد و تغییر احکام اسلام باخبر شدند، به شدت از او روی گرداندند.⁽²⁾پس از مرگ محمدشاه و بالاگرفتن فتنة بابیه، میرزاتقی خان امیرکبیر ـ صدراعظم ناصرالدین شاه ـ مسامحه در کار علی محمد باب را روا ندید و تصمیم گرفت او را در ملاعام به قتل رساند و از این راه آتش شورش‌ها را فرونشاند. برای این کار، از برخی علما فتوا خواست؛ ولی به گفتة ادوارد براون:

دعاوی مختلف و تلون افکار و نوشته‌های بی‌مغز و بی‌اساس و رفتار جنون‌آمیز او علما را برآن داشت که به علت شبهة خبط دماغ بر اعدام وی رأی ندهند.⁽³⁾

 با وجود این برخی از علما که احتمال خبط دماغ دربارة علی محمد را نمی‌دادند و او را مردی دروغگو و ریاست‌طلب می‌شمردند، به قتل وی فتوا دادند و علی محمد همراه یکی از پیروانش در27 شعبان1266 در تبریز تیرباران شد.

عقاید

علی محمد باب، از آغاز دعوت خود، عقاید و آرای متناقضی ابراز داشت. آنچه از بیان (مهم‌ترین کتاب او نزد پیروانش) فهمیده می‌شود، آن است که وی خود را برتر از همة انبیای الهی می‌انگاشته و مظهر نفس پروردگار می‌پنداشته

است⁽¹⁾و عقیده داشته که با ظهورش، آیین اسلام منسوخ و قیامت موعود در قرآن به پا شده است.⁽²⁾به علاوه علی محمد خود را مبشر ظهور بعدی شمرده و او را «من یظهره الله» خوانده است و در ایمان پیروانش بدو تأکید فراوان دارد.⁽³⁾علی محمد در حقانیت این آرا پافشاری نموده و در برخورد با افرادی که بابی نباشند، خشونت بسیاری را سفارش کرده است؛

چنان‌که در الواح بیان دربارة وظیفة اولین فرمانروای بابی می‌گوید:

 لن تذر (کذا) فوق الأرض إذااستطاع أحدا غیرالبابیین؛⁽¹⁾چون ]فرمانروای بابی[ توانایی یافت، هیچکس ـ جز بابی‌ها ـ را برروی زمین باقی نگذارد.

 وی، در بیان فارسی فرمان می‌دهد همة کتاب‌ها را محو و نابود کنند؛ جز کتبی که دربارة آیین وی پدید آمده یا می‌آید. همچنین تأکید کرده است پیروانش جز کتاب بیان و آنچه بدان وابسته می‌شود نیاموزند.⁽²⁾افکار سیدعلی محمد باب مجموعه‌ای از برخی آرای شیخیان و باطنیان (تأویل گرایان) و صوفیان و کسانی که به علم حروف و اعداد گرایش داشته‌اند و پاره‌ای از دعاوی شخصی بوده است.

آثار

علی محمد باب، آثاری چند از خود به جای نهاده که برخی از آن‌ها چاپ شده و پاره‌ای دیگر به دلیل کشاکش‌های داخلی میان پیروانش هنوز به چاپ نرسیده است. جز آثاری که پیش از این نام بردیم، برخی کتاب‌های دیگر او عبارت‌اند از: پنج شأن، دلائل السبعة، صحیفة عدلیه، تفسیر سورة کوثر، تفسیر سورة بقره، قیوم الأسماء، کتاب الروح.

آثار علی محمد باب غالباً به زبان عربی نوشته شده و سرشار از غلط‌های صرفی و نحوی است. البته وی کوشیده است ـ برای آنکه نشان دهد سخنانش رنگ قرآنی دارد ـ گفتارش را با سجع و وزن همراه سازد و با آن‌که یگانه معجزة خود را همین سخنان می‌شمارد،⁽³⁾تکلف و ابتذال در عباراتش سخت آشکار است.

بابیه > باب

باران های پیاپی

از نشانه های غیر حتمی ظهور

یکی از پدیده‌های سال ظهور و نشانه‌های غیر حتمی آن، باران‌های پیاپی است که تا آن روز، مانند آن دیده نشده است و زمینة آبادی و

سرسبزی زمین را فراهم می‌کند و به بهبود وضع زمین منجر می‌شود؛ چنان که امام صادق علیه السلام می‌فرماید:

در آستانة [قیام] قائم علیه السلام سالی پرباران خواهد بود که در اثر آن، خرما بر روی نخل می‌پوسد. در این، تردیدی به خود راه ندهید.⁽¹⁾

بارش این مقدار باران پیاپی، کم‌سابقه یا بی‌سابقه است. البته احتمال دیگری نیز وجود دارد که این باران‌ها، هم زمان و در همه جای زمین ببارد. در این صورت، می‌تواند جنبه اعجاز داشته باشد. امام صادق علیه السلام فرمود:

وقتی که زمان قیام قائم علیه السلام فرا رسد، بر مردم باران فرو خواهد ریخت؛ در ماه جمادی‌الثانی و ده روز رجب؛ بارانی که مانندش دیده نشده است.⁽²⁾

نیز ن.ک: ظهور، نشانه های ظهور، قیام.

باقریه

شیعیان معتقد به مهدویت امام باقر علیه السلام

«باقریه»، به گروهی از شیعیان گفته می‌شود که به رجعت امام محمد باقر علیه السلام معتقد بودند. آنان، رشته امامت را از حضرت علی بن ابی‌طالب علیه السلام به نوادة او امام باقر علیه السلام کشانده و او را مهدی منتظر می‌دانستند. به نظر آنان، جابر بن عبدالله انصاری روایت کرده که رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم به او فرموده است:

همانا تو مردی از اهل بیت مرا ـ که نام او محمد بن علی و کنیه‌اش اباجعفر است ـ خواهی دید و چون او را دیدی سلام مرا به وی برسان.⁽³⁾

جـابــر، آخــرین کس از اصحـاب پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم بود که در سن پیری و نابینایی درگذشت. وی به دنبال امام

محمدباقر علیه السلام که در آن وقت، کودک بود در کوچه‌های مدینه می‌گشت و می‌گفت: «یا باقر! متی القاک؟؛ای باقر! کی تو را خواهم دید؟»

 روزی در یکی از کوچه‌های مدینه، به آن حضرت برخورد و او را به سینه

خود چسباند و سر و دستش را بوسید و گفت: «یابُنََّی! جَدُک رَسُولُ اللّهِ یَقْرَئُک السَّلام؛⁽¹⁾‌ای فرزند من! جدّت رسول خدا به تو سلام می‌رساند.» گویند جابر در همان شب پس از دیدار آن حضرت، درگذشت.

 باقریه گویند: از آن‌جا که جابر، مأمور رساندن سلام از سوی جدش به وی بود، پس آن مهدی منتظر است!⁽²⁾البته این استدلالی بسیار سست و بی‌ارزش است. بر خلاف این پندار، روایات فراوانی ـ حتی از خود امام باقر علیه السلام ـ این ادعا را باطل می­داند.

ابوبصیر نقل کرده است که امام باقر علیه السلام فرمود:

بعد از حسین علیه السلام نُه امام می‌آیند. نُهمین آنان، قائم ایشان است.⁽³⁾

نیز ن.ک: مدعیان مهدویت.

البرهان فی علامات مهدی آخر الزمان

از کتاب های اهل سنت در مهدویت

این کتاب، از کتاب­های حدیثی مفصل در باب مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف است که بیش از270 حدیث را در بر گرفته و به وسیلة علاء الدین علی بن حسام‌الدین مشهور به متقی هندی (م975‌ق) نوشته شده است. ابواب کتاب دربارة حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف و موضوعات مربوط به آن حضرت، به شرح زیر است:

 1. فی الکرامات؛

 2. فی نسب المهدی علیه السلام ؛

 3. فی حلیة المهدی علیه السلام ؛

 4. فی احوال تقع قبل خروج المهدی علیه السلام ؛

 5. فی جامع العلامات و …

در باب­های بعد، به چگونگی بیعت با حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، یاران، فتوحات، مدت حکومت و نازل شدن عیسی علیه السلام

برای یاری آن حضرت، اشاره شده است. نگارنده دربارة کتاب خود می­گوید:

چون کتاب العرف الوردی فی اخبار المهدی نگارش جلال الدین سیوطی را مشاهده کردم، از آن‌جا که آن کتاب، دارای باب بندی و نظم لازم کرد، آن را باب بندی نمودم و برخی احادیث دیگر بر آن افزودم.⁽¹⁾

بعثت امام مهدی علیه السلام > ظهور

بَقیةُ اللّه

از القاب حضرت مهدی علیه السلام

واژه «بقیت»، به معنای، باز مانده و پاینده و آن چیزی است که از چیزی باقی گذاشته شود. عبارت «بَقیة‌اللّه»، هم در قرآن مجید و هم در روایات آمده است.

در قرآن، فقط یک بار و در داستان حضرت شعیب علیه السلام ذکر شده است؛ آن‌جا کــه وی قــوم خــود را از کم‌فروشی نهی کرده، می­گوید:

((بَقِیتُ اللّهِ خَیرٌ لَکمْ إِنْ کنْتُمْ مُؤْمِنینَ وَ ما أَنَا عَلَیکمْ بِحَفیظ))⁽²⁾

 اگر مؤمن باشید، باقی ماندة خدا برای شما بهتر است و من بر شما نگاهبان نیستم.

در روایات گوناگونی «بقیة الله» به وجود امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف یا برخی دیگر از امامان علیهم السلام تفسیر شده است. امام باقر علیه السلام فرمود:

نخستین سخنی که مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف پس از قیام خود می‌گوید، ایــن آیه است: ((بَقِیتُ اللّهِ خَیرٌ لَکمْ إِنْ کنْتُمْ مُؤْمِنینَ))؛ سپــس می­گــوید: «منم بقیةالله بر روی زمین.» ⁽³⁾

 درست است که در آیه مورد بحث، مخاطب، قوم شعیب بوده و منظور از«بقیة الله»، سود و سرمایه حلال یا پاداش الهی است؛ ولی هر موجودی نافع که از طرف

خداوند سبحانه و تعالی برای بشر باقی مانده و مایة خیر و سعادت او گردد، «بقیةالله» محسوب می‌شود. بر این اساس، تمام پیامبران الهی و پیشوایان بزرگ، بقیةالله هستند. تمام رهبران راستین نیز که پــس از مبــارزه بــا یــک دشمن سرسخت برای یک قوم و ملت باقی می‌مانند، از این نظر بقیةالله هستند. سربازانی که پس از پیروزی از جنگ باز می‌گردند، آنان نیز بقیةالله هستند.

 در روایات، دعاها و زیارات، امامان

معصــوم علیهم السلام بــه عنــوان «بقیةاللّه» توصیف شده‌اند، برای نمونه به بعضی از آن‌ها اشاره می‌شود:

 1. به دستور هشام بن عبدالملک، امام باقر علیه السلام را به شام بردند. هنگام بازگشت به مدینه، هشام فرمان داد بازارها را بر روی آن حضرت و همراهانش ببندند و آنان را از خوراک و آشامیدنی محروم سازند. وقتی به شهر مدینه رسیدند، مردم درِ شهر را بر رویشان بستند و اصحاب آن حضرت به سبب کمبود آب و غذا به زحمت افتادند و به آن بزرگوار شکایت بردند. امام باقر علیه السلام بالای کوهی مشرِف به شهر رفت و با صدای بلند فرمود:

ای اهل شهری کــه مردمــانش ستمگرند! به خداوند سبحانه و تعالی سوگند! من بقیةاللّه هستم. خداوند سبحانه و تعالی فــرمود: «بقیةاللّه برایتان بهتر است؛ اگر ایمان دارید.» ⁽¹⁾

از آنجــا کــه مهــدی موعود عجل الله تعالی فرجه الشریف، آخرین پیشوا و بزرگ­ترین رهبر انقــلابی پــس از بعثت پیــامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم است، یکی از روشن­ترین مصادیق «بقیةالله» و شایسته‌ترین فرد به این لقب است؛ به ویژه که یگانه باقی‌مانده بعد از پیامبران و امامان است. نمونه‌ای از این روایات بدین قرار است:

 1. در دعای ندبه می‌خوانیم: «کجا است آن بقیة­اللّه که از

عترت هدایتگر بیرون نیست؟»⁽¹⁾

 2. مردی از امام صادق علیه السلام پرسید: «آیا بر امام قائم می­توان با عنوان امیرمؤمنان سلام کرد؟» فرمود: «نه؛ خداوند سبحانه و تعالی این نام را به حضرت امیر مؤمنان علی علیه السلام اختصاص داده است. پیش از او کسی این نام بر خود ننهاده و پس از او نیز کسی این نام را به خود نبندد، مگر آن که کافر باشد.»

راوی گوید: پرسیدم: «فدایت شوم! پس چگونه بــر او سلام کنند؟» فرمود: «می­گویند «السَّلامُ عَلَیک یا بَقیةَ اللَّهِ» سپس این آیه شریفه را تلاوت فرمود: ((بَقیتُ اللهِ خَیرٌ لَکم اِنْ کنتُم مُؤمنین))».⁽²⁾

 3. امام باقر علیه السلام فرمود:

نخستین سخن حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف پس از ظهور، این آیه است که می‌گوید: بقیة اللّه برایتان بهتر است؛ اگر ایمان دارید. آن گاه می‌فرماید: «منم بقیةاللّه و حجّت و خلیفة او در میان شما.» در آن زمان هر کس بر آن حضرت سلام کند، می‌گوید: «السَّلامُ عَلَیک یا بَقیةَاللّهِ فِی اَرْضِهِ».⁽³⁾

 4. وقتی احمد بن اسحاق بن سعد اشعری، به محضر امام عسکری علیه السلام شرفیاب شد و دربارة جانشین آن حضرت پرسید، آن حضرت کودکی خردسال، همچون قرص ماه را به او نشان داد. احمد بن اسحاق پرسید: «آیا نشانه‌ای هست تا قلبم اطمینان یابد؟» آن کودک زبان گشود و با زبان عربی فصیح فرمود:

 من بقیةالله بر زمین و منتقم از دشمنان او هستم.ای احمد بن اسحاق! بعد از دیدن ]این کرامت[، نشانه­ای طلب نکن.⁽⁴⁾

بلالی > محمد بن علی بن بلال

بلالیه

پیروان محمد بن علی بن بلال از مدعیان نیابت امام مهدی علیه السلام

ازفرقه‌های «غالیان» منسوب به ابوطاهر محمد بن علی بن بلال (از اصحاب امام یازدهم علیه السلام ) و از منکران نیابت محمد بن عثمان عمری (از نواب اربعه) هستند.

ابــوطــاهر از تسلــیم اموالی که شیعیان بــه عنوان سهم امــام به او داده بودند، به محمد بن عثمان خودداری کرد. سپس ادعای نیابت کرد و گفت وکیل امام است. از طرف حضرت صاحب الامر عجل الله تعالی فرجه الشریف توقیعی در

لعن او صادر شد و شیعیان نیز از وی تبرّی جستند.⁽¹⁾

بهائیت

بهائیت⁽²⁾

فرقه ای منشعب از آیین بابی، پیروان بهاء الله

بهائیت، فرقه‌ای منشعب از آیین بابیه است. بنیان‌گذار آیین بهایی، میرزا حسین‌علی نوری، معروف به بهاء الله است. این آیین نیز نام خود را از همین لقب برگرفته است.

وی در سال 1233ق در تهران به دنیا آمد و مانند برادرانش آموزش‌های مقدماتی ادب فارسی و عربی را زیر نظر پدر و معلمان و مربیان گذراند. در زمان ادعای بابیت سید‌علی محمد شیرازی، در جمادی الاولی1260 ق، او جوانی 28 ساله و ساکن تهران بود که در پی تبلیغ نخستین پیرو باب، ملاحسین بشرویه‌ای در شمار نخستین گروندگان به باب در آمد. از آن پس، همراه برادرش، میرزا یحیی صبح ازل یکی از فعّال‌ترین افراد بابی شد و به ترویج بابی‌گری ـ به‌ویژه در نور و مازندران‌ـ پرداخت.

پیدایش فرقة بهائیت

در دوران جانشینی صبح ازل، حسین‌علی مسئول تمام امور بابی بود؛ ولی هرگز به این سِمت قانع نبود؛ از این رو در پی آن بود مقصود نهایی خود را ابراز دارد و خویشتن را همان «من یظهره الله» معرفی کند که در کتاب باب ذکرش رفته بود و امور بابی‌ها را یکسره در دست گیرد. وی پس از بازگشت از سلیمانیه در باغ نجیب پاشا ادعای خود را آشکار کرد⁽³⁾نخستین کسی که به شدت بر او تاخت و ادعایش را باطل شمرد میرزا یحیی ازل، برادرش بود.⁽⁴⁾رقابت دو برادر بر سر رهبری بابیان کم کم به اوج خود رسید، تا جایی که طرفین یک‌دیگر را به مرگ تهدید کردند؛ بنابراین در سال1285ق به دستور دولت عثمانی، یحیی صبح ازل به قبرس، و حسین علی به عکا در سرزمین

فلسطین تبعید شدند. در همین ایام بود که برای تشخیص طرفداران آن دو، اطرافیان صبح ازل به فرقه «ازلیه» و پیروان میرزا حسین‌علی بهاء، فرقه «بهائی» نامیده شدند. اما با مرگ یحیی صبح ازل، ازلیه و به تبع آن، بابیان برای ابد فراموش شدند.

سرانجام دعوت میرزا بهاء

وقتی میرزا حسین‌علی احساس کرد دعوت او مؤ‌ثر افتاد و عده‌ای گرد او حلقه زدند، نوع دعوتش را در مراحل گوناگون زمانی تغییر داد. وی پس از ادعای «من یظهره الله» ادّعای رسالت و شارعیت و سپس ادعای حلــول روح خــدا در خــود به نحو تجسد و تجسّم کرد. او با عبارت «انا الهیکل الاعلی» از این مطلب یاد می‌کرد.

 بهاء در بغداد و اسلامبول و ادرنه و نیز در عکا همواره با تقیّه و تظاهر به اسلام زندگی می‌کرد، تا خشم حکومت عثمانی را بر ضد خود بر نینگیزد. وی در نماز جمعة عکا شرکت می‌جست و در ماه رمضان، به روزه‌داری تظاهر می‌کرد؛ با این حال، رابطة سرّی خود را با بابیان ایران که بعدها «بهائی» نام گرفتند، قطع نکرده و همواره مکتوبات و وحی‌های ادعایی، یا تجلّیات خدا منشآنه خود را برای آنان می‌فرستاد یا باز می‌گفت.

وی سرانجام در سال‌1892م (حدود 1309ق) پس از سال‌ها سکونت در عکا درگذشت و آن‌جا به خاک سپرده شد.

پس از میرزا حسین‌علی، فرزندش عبدالبهاء رهبر بهائیان شد و نظام جدیدی را در تفکرات بهائیت پدید آورد. وی در سفرهای خود، تعالیم باب و بهاء را با آنچه در قرن نوزدهم در غرب، به ویژه تحت عناوین روشنگری و مدرنیسم و اومانیسم متداول بود، آشتی داد. او تعالیم دوازدهگانة بهائیت را با الهام از همین آموزه‌ها تدوین و عرضه کرد که عبارتند از: ترک تقلید، تطابق دین با علم و عقل، وحدت اساس ادیان، بیت العدل، وحدت عالم انسانی، ترک تعصبات، الفت و محبت میان افراد بشر، تعدیل معیشت عمومی، تساوی حقوق زنان و مردان، تعلیم و تربیت اجباری، صلح عمومی و تحریم جنگ و وحدت خط و زبان.⁽¹⁾

تعالیم دوازدهگانة یادشده، در ظاهر بسیار جذاب و زیبا است و از طرفی شعارهای تبلیغاتی مؤثری در جذب افراد بهائی به این آیین است؛ اما با عملکرد رهبران و پیروان آن در گذشته و حال ـ به ویژه برنامه‌های اعمال شده از سوی «بیت العدل اعظم» بهاییان‌ـ مغایرت بسیار دارد.

 پس از مرگ عبد البهاء، نوة دختری او شوقی افندی رهبر بهائیان شد. پس از وی، هدایت بهائیان به شورایی با عنوان بیت العدل واگذار شد که تا کنون در فلسطین اشغالی به هدایت بهائیان می‌پردازد.

 آیین ها و باورهای بهائیان

نوشته‌های علی‌محمد باب، میرزا حسین‌علی بهاءالله، عبدالبهاء و تا حدی نیز شوقی افندی از نظر بهائیان مقدس است و در مجالس ایشان قرائت می‌شود؛ اما کتب باب، به طور عموم در دسترس بهائیان قرار نمی‌گیرد و دو کتاب اقدس و ایقان میرزاحسین‌علی نوری است که نزد بهائیان از اهمیت خاصی برخورد است.

 تقویم شمسی بهائی از نوروز آغاز شده به نوزده ماه در هر ماه به نوزده روز تقسیم می‌شود. چهار روز (در سال‌های کبیسه، پنج روز) باقیمانده که موسوم به ایام «هاء» است، ایام شکرگزاری و جشن تعیین شده است.⁽¹⁾

 بهائیان موظف به نماز خاصی به صورت روزانه، روزه به مدت نوزده روز از طلوع تا غروب آفتاب (در آخرین ماه سال) و زیارت یکی از اماکن مقدس ایشان شامل منزل سیدعلی محمد باب در شیراز یا منزل میرزاحسین‌علی نوری در بغدادند.

آیین بهائی از ابتدای پیدایی، میان مسلمانان یک انحراف اعتقادی (فرقة ضاله) شناخته شد ادعای قائمیت توسط علی‌محمد باب با توجه به احـادیــث قطــعی پــذیرفتــه نبود. ویژگی‌های مهدی در احادیث اسلامی به گونه‌ای تبیین شده که راه هرگونه

ادعــای بیجا را بسته است. مخالفت علما با علی محمد به سبب همین ادعا و ادعای بابیت او بود.

مشکل بهائیت از این حیث مضاعف است. میرزاحسین‌علی، علاوه بر قبول قائمیت سیدعلی محمد باب و این‌که او دین جدیدی آورده است، خود را «من یظهره الله» نامید و ادعای شریعت مستقل را مطرح کرد. همة مسلمانان، خاتمیت پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم را مسلم می‌دانند و بالطبع هر ادعا که با این اعتقاد سازگار نباشد و هر فرقه‌ای که این اصل را نپذیرد، از نظر مسلمانان از اسلام جدا شده است و به هیچ روی نباید خود را برآمده از اسلام بداند.

 گذشته از این، اثبات ادعای رسالت برای رهبران آیین بهائی با توجه به مخاطبان اصلی آن‌ها (مسلمانان و به ویژه شیعیان) ممکن نبود. و مبلغان و مدافعان بهائی ـ با وجود تلاش بسیار برای استدلالی کردن این ادعا ـ در اثبات مدعا درماندند و غالباً به شیوه‌های خاص برای تأیید درستی دین جدید روی آوردند. مهم‌ترین برهان ایشان، کثرت آیات و نوشته‌های میرزاحسینعلی و نیز گسترش آیین بهائی بود.

 تاریخ پرحادثة رهبران بهائی، نادرست درآمدن پیش‌گویی‌های آنان و منازعات دور از ادب از یک‌سو، حمایت‌های دولت‌های استعماری از سران بهائی در مواضع مختلف، به ویژه همراهی آنان با دولت اسرائیل از سوی دیگر، زمینة فعالیت در کشورهای اسلامی به ویژه ایران را از بهائیان گرفت و با وجود فعالیت گستردة تشکیلات بهائی برای تثبیت حضور رسمی پیروان خود در این کشورها، هیچ‌گاه چنین خواسته‌ای تحقق نیافت. مؤلفان بسیاری در نقد ایــن آیین کتاب نوشتند؛ مطبوعات فارسی و عربی، رویکردهای سیاسی آنان را افشا کردند؛ علمای حوزه‌های علمیة شیعه و دانشگاه الازهر و مفتیان بلاد اسلامی جدا بودن این فرقه از امت شورای اسلامی را اعلام داشتند و سازمان‌های بین المللی اسلامی نیز در قبال آیین بهائی همین موضع را گرفتند. (برای نمونه، رجوع کنید به مصوبة شورای مجمع فقه اسلامی در18تا 23 بهمن 1366ش تا 11 فوریة 1988م در سازمان کنفرانس اسلامی و مجمع فقه اسلامی ص 84ـ 85 که ادعای رسالت بهاءالله و نزول وحی بر وی و

دیگر باورهای بهائی را مصداق انکار ضروریات دین دانسته است). بازگشت برخی مقامات و مبلغان بهائی از این آیین و افشای مسائل درونی این فرقه نیز عامل مهم فاصله

گرفتن مسلمانان از این آئین بوده است.

البیان فی اخبار صاحب الزمان علیه السلام

از منابع روایی اهل سنت در مهدویّت

ابوعبدالله محمّدکنجی شافعی (م658ق)، احادیث مربوط به مهدی و ویژگی‌های او را با ترتیب ویژه و در باب‌های منسجم، در این کتاب ذکر کرده است. وی در مقدمة کتابش ـ برای ردّ اتهام شیعی بودن عقیدة مهدویّت و اثبات آن به عنوان یک موضوع اسلامی ـ اذعان می‌کند که در این کتاب، فقط احادیثی را آورده است که از طریق اهل سنّت، روایت شده و از ذکر روایات شیعی پرهیز کرده است.⁽¹⁾وی در کتاب البیان، می‌نویسد:

احادیث پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم دربارة مهدی به دلیل راویان بسیاری که دارد، به حد تواتر رسیده است.

 او مجموع این احادیث (هفتاد حدیث) را در25 باب منظم کرده و حتی به بعضی از جزئیات مربوط به حضرت مهدی علیه السلام نیز اشاره نموده است. برخی عناوین باب‌های این کتاب عبارت است: فی ذکر خروجه فی آخر الزمان، فی قوله صلی الله علیه و آله و سلم : المهدی من عترتی من ولد فاطمه، فی ذکر المهدی من سادات اهل الجنة، فی امر النبی صلی الله علیه و آله و سلم بمبایعة المهدی، فی ذکر نصرة اهل المشرق للمهدی، فی مقدار ملکه بعد ظهوره، فی بیان انّه یصلی بعیسی علیه السلام ؛ فــی تحلیــة النبی صلی الله علیه و آله و سلم المهدی علیه السلام، فی تصریح النبی بانّ المهدی مـن ولــد الحسین علیه السلام، فی ذکر کرم المهدی. علیه السلام

 نکتة قابل توجه این‌که وی ـ با

وجود انکار ولادت حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف از سوی بیشتر علمای اهل سنّت ـ آخرین باب را چنین نامیده است: «فی الدلالة علی جواز بقاء المهدی حیاً». بر این اساس، وی نه فقط ولادت حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف را پذیرفته، بلکه هرگونه استبعاد در باره طول عمر آن حضرت را نیز منتفی دانسته است.

کنجی شافعی در آغاز این باب می‌نویسد:

هیچ امتناعی در بقای مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف وجود ندارد؛ به دلیل این‌که عیسی، الیاس و خضر که از اولیای خداوند می‌باشند، زنده هستند و دجال و ابلیس، که از دشمنان خداوند می‌باشند نیز زنده هستند و زنده بودن این‌ها، به وسیلة قرآن و سنّت اثبات شده است. آن‌گاه که بر این موضوع اتفاق کرده‌اند، زنده بودن مهدی را انکار نموده‌اند… پس به سخن هیچ عاقلی بعد از این توجه نمی‌شود، در این‌که باقی بودن مهدی را انکار کند.⁽¹⁾

 به باور تاریخ‌نگاران، نویسندة کتاب، در سال 658 ق در جامع اموی دمشق، به دست گروهی از عوام و به جهت تمایل وی به شیعه، کشته شد.⁽²⁾

 آیت‌الله حسن زاده آملی در وصف این کتاب می‌نویسد:

کتاب بیان در عین حال که صغیر الحجم است، بسیار عظیم النفع است. این کتاب موجز حائز فوایدی گرانقدر و ارزشمند است و هر چند هر یک از ابواب آن را در امر صاحب الامر عجل الله تعالی فرجه الشریف اهمیّتی بسزا است؛ لکن بعضی از ابواب ـ به خصوص باب‌های دوم و هفتم و نهم و سیزدهم و بیست و چهارم و بیست و پنجم ـ را شأنی دیگر و در خور دقت بیشتر و بهتر است.⁽³⁾

بیت الحمد

خانه ای که از هنگام ولادت حضرت مهدی علیه السلام چراغی در آن روشن شده

«بیت» در لغت به معنای خانه و «حمد» به معنای ستایش و ثنا است.

این واژه در بعضی از روایــات، بــه کار رفته و به عنوان جایگاهی مربوط به حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف معرفی شده است. مفضل گوید: شنیدم امام صادق علیه السلام فرمود:

همانا برای صاحب این امر، خانه‌ای است که بدان بیت الحمد می‌گویند. در آن، چراغی هست که از هنگام ولادت روشنی می‌بخشد و تا روزی که با شمشیر قیام می‌کند، خاموش نخواهد شد.⁽¹⁾

جایگــاه ایــن خانه و چگــونگی روشنایی آن، به روشنی بیان نشده است؛ ولی احتمال می‌رود مقصود، معنایی کنایی باشد یعنی با ولادت آخرین حجّت الهی، چراغ هدایت بشر با فروغی هر چه بیشتر، به پرتو افشانی پرداخته و زمین را از نور وجود خود آکنده ساخته است.

 این روایت با همین مضمون از امام باقر علیه السلام نیز نقل شده است.⁽¹⁾

بیت المقدس

محل اقتدای مسیح علیه السلام به حضرت مهدی علیه السلام در عصر ظهور

شهر «البیت المُقَدَّس» یا «بَیت المَقدِس» یا «قُدس» در غرب آسیا و شمــال خــاورمیانه، در فلسطین واقع شده و نخستین قبله مسلمانان است. قداست این شهر بسیار است. آن را پیــامبران بنــا کــرده‌اند، داود علیه السلام و سلیمــان علیه السلام در ایــن شهــر حشمت داشتند.⁽²⁾

خداوند سبحانه و تعالی در همین شهر، زکریا علیه السلام را به یحیی علیه السلام بشارت داد. جبال و طیر را در بیت‌المقدس برای داوود علیه السلام مسخر ساخت.⁽³⁾هاجر از کوثا به بیت‌المقدس هجرت کــرد. موسی علیه السلام این‌جا به نور رب العزة نگریست و همین‌جا با خداوند سخن گفت.⁽⁴⁾مریم عـذرا در بیت المقدس وفــات یــافت عیسی بن مریم در همین‌جا به دنیا آمد و عروج کرد. حضرت محمد صلی الله علیه و آله و سلم مدت‌ها رو به بیت‌المقدس نمــاز می‌گــزارد⁽⁵⁾و أســرای آن حضرت به این‌جا و معراج آن حضرت، از همین‌جا بود.⁽⁶⁾بالاخره در اینجا حضرت مسیح نــازل شده و در نمــاز بــه حضرت مهدی علیه السلام اقتدا خواهد کرد.⁽⁷⁾

امام علی علیه السلام از «بیت‌المقدس» در آستانة ظهور به عنوان بهترین جاها یاد کرده، فرمود:

بهترین جاها در آن روز، بیت‌المقدس باشد و بر مردم زمانی در آید که هر کدامشان آرزو کنند از ساکنان آن‌جا باشند.⁽¹⁾

نیز ن.ک: نزول عیسی علیه السلام .

بیدا > خسف به بیدا

بیعت حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف

 «بیعت» واژة عربی از ریشه (ب ی ع) بــه معنای خرید و فروش و ایجاب و پذیرش بیع و در اصطلاح بر هم زدن کف دست راست از طرفین معامله به نشانه ختم معامله و تسلیم است و نیـز بــه هــر عمل و رفتاری اطلاق می‌شود که شخص به وسیلة آن فرمانبرداری خود را از شخص دیگر و سرسپردگی در برابر امر و سلطه او نشان دهد.

 شاید اطلاق کلمه «بیعت» به این معنا، از این جهت است که هر یک از دو طرف، تعهّدی همچون دو معامله‌گر در برابر دیگری می‌کنند؛ بیعت کننده حاضر می‌شود تا پای جان و مال و فرزند در راه اطاعتِ او بایستد و بیعت‌پذیر نیز حمایت و دفاع او را بر عهده می‌گیرد.

 بیعت، سنّتی بود که پیش از اسلام، میان عرب رواج داشت؛ به همین دلیل در آغاز اسلام که طائفة اوس و خزرج موقع حج از مدینه به مکه آمدند و با پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم در عقبه بیعت کردند، برخورد آن‌ها با مسأله بیعت، برخورد با یک امر آشنا بود. پس از آن نیز پیغمبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و سلم در فرصت‌های گوناگون، با مسلمانان تجدید بیعت کرد.

 پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم بیعت زنان را نیز می‌پذیرفت؛ اما نه از راه دست دادن؛ بلکه دستور می‌داد ظرف بزرگی از آب حاضر کنند. سپس آن حضرت دست خود را در یک طرف ظرف فرو می‌برد و زنان بیعت‌کننده در طرف دیگر.

 گفتنی است در باره پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و امامان معصوم علیهم السلام ـ که از سوی خدا

نصب می‌شوند، به بیعت نیازی نیست؛ یعنی اطــاعت پیــامبر صلی الله علیه و آله و سلم و امــام

معصوم علیهم السلام منصوب از سوی او، واجب است؛ چه بر کسانی که بیعت کرده‌اند و چه با آنان بیعت نکرده باشند. و به تعبیر دیگر، لازمة مقام نبوّت و امامت، وجوب اطاعت است؛ همان گونه که قرآن می‌فرماید:

((یَا اَیُّها الَّذِینَ آمَنُوا اَطیعُوا اللّهَ وَاَطِیعُوا الرَّسُولَ وَأُولِی الاَمْرِ مِنْکمْ))⁽¹⁾

ای کسانی که ایمان آورده‌اید خدا را اطاعت کنید و پیامبر و اولیای امر خود را [نیز] اطاعت کنید.

حال این پرسش پیش می‌آید که اگر چنین است، چرا پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم از یاران خود یا تازه‌مسلمانان، بیعت گرفت که دو نمونه آن (بیعت رضوان و بیعت با اهل مکه) به طور صریح در قرآن آمده است؟⁽²⁾

در پاسخ باید گفت: بدون شک این بیعت‌ها یک نوع تأکید بر وفاداری بوده که در مواقع خاصی انجام می‌گرفته است؛ به ویژه برای مقابله با بحران‌ها و حوادث سخت از آن استفاده می‌شده است، تا در سایة آن، روح تازه‌ای در کالبد افراد دمیده شود.

همین امر در بیعت با حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف خواهد بود که جنبه تأکید بر وفاداری دارد. یکی از کارهــای نخست حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف هنگــام ظهور، بیعت با یاران خود است. این بیعت، در مسجد الحرام و بین رکن و مقام صورت می‌گیرد.⁽³⁾همان‌گونه که پیش از این یاد شد، در روایاتی نقل شده است که نخستین بیعت‌کننده با حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، جبرئیــل امیــن است.

 امام باقر علیه السلام فرمود:

 … پس نخستین کسی که با او بیعت کند، جبرئیل است. سپس آن 313 نفر [بیعت می‌کنند]….⁽⁴⁾

 پس از این بیعت ویژه، حضرت

مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف با دیگر یاران خود بیعت خواهد کرد.

 افزون بر روایات شیعه در پاره‌ای از روایات اهل سنّت نیز بر بیعت یاران حضرت با ایشان تأکید شده است. صنعانی (م211ق) یکی از بزرگان اهل سنّت در باره این بیعت در روایاتی اشاره کرده است.⁽¹⁾

 بنابراین بیعت فقط به دلیل تأکید بر دلدادگی یاران است و هرگز به سبب اعتماد و یا عدم اعتماد نیست.

بیعت نامه مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف

مفاد بیعت حضرت مهدی علیه السلام با یاران خود هنگام ظهور

امیرمؤمنان علی علیه السلام به مفاد بیعت‌نامه مردم و حضرت مهدی علیه السلام این‌گونه اشاره کرده است:

 … با او بیعت می‌کنند که هرگز دزدی نکنند، مرتکب فحشا نشوند، مسلمانی را دشنام ندهند، خون کسی را به ناحق نریزند، به آبروی کسی لطمه نزنند، به خانه کسی هجوم نبرند، کسی را به ناحق نزنند، طلا، نقره، گندم و جو ذخیره نکنند، مال یتیم نخورند، در باره چیزی که یقین ندارند، گواهی ندهند، مسجدی را خراب نکنند، مشروب نخورند، حریر و خز نپوشند، برابر سیم و زر سر فرود نیاورند، راه را بر کسی نبندند، راه را ناامن نکنند، گرد همجنس‌بازی نگردندف خوراکی از گندم و جو انبار نکنند، به کم قناعت کنند، طرفدار پاکی باشند و از پلیدی گریزان باشند، به نیکی فرمان دهند و از زشتی‌ها باز دارند، جامه‌های خشن بپوشند، خاک را متکای خود سازند، در راه خدا حق جهاد را ادا کنند و….

 او نیز در حق خود تعهد می‌کند:

از راه آنان برود، جامه‌ای مثل جامة آن‌ها بپوشد. مرکبی همانند مرکب آنان سوار شود و آن‌چنان‌که آن‌ها خواهند، باشد… با کم راضی و قانع شود، زمین را به یاری خدا پر از عدالت کند، آن‌چنان‌که پر از ستم شده است، خدا را آن‌چنان‌که شایسته است بپرستد، برای خود دربان و نگاهبان اختیار نکند.» ⁽²⁾

البیعة لله

شعار پرچم مهدی علیه السلام هنگام ظهور

از برخی روایات اسلامی ـ اعم از شیعه و اهل سنّت ـ استفاده می‌شود که شعار پرچم پر افتخار حضرت مهدی علیه السلام هنگام ظهور، جمله «البَیْعَةُ لله» است. شیخ صدوق روایت کرده است: «همانا بر پرچم مهدی البَیْعَةُ لِلّهِ است.»⁽¹⁾

همچنین در برخی روایات دیگر گفته شده است: البَیْعَةُ لِلّه ندایی است که از سوی جبرئیل امین به گوش جهانیان می‌رسد. شیخ مفید ازامام صادق علیه السلام نقل کرده است:

 جبرئیل، از کنار دست راست او ندا سر می‌دهد: «البَیْعَةُ للّه». پس در آن هنگام، پیروان او از اقصی نقاط گیتی به سوی او می‌شتابند، تا این‌که با آن حضرت بیعت کنند. پس خداوند سبحانه و تعالی به وسیلة او زمین را پر از عدل و داد می‌سازد؛ آن‌سان که پر از ظلم و جور شده است.» ⁽²⁾

پ

پایان تاریخ > آخرالزمان

پدر حضرت مهدی علیه السلام > امام حسن عسکری علیه السلام

پدر مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف و اهل سنّت

یکی از موارد اختلاف بین شیعه و سنّی در موضوع مهدویّت، اختلاف در پدر حضرت مهدی است. شیعه، با استناد به دلیل های فراوان ثابت کرده پدر حضرت مهدی علیه السلام، امام حسن عسکری علیه السلام است؛ در حالی که بیشتر اهل سنّت، با بیان برخی روایات در این زمینه، بر این باورند که نام پدر مهدی عبدالله، هم نام پدر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم است.

 دانشمندان شیعه، با حفظ امانت کامل، برخی از این احادیث را ـ هر چند صحیح نمی­دانسته‌اند ـ بدون کم و کاست از کتاب­های اهل سنّت نقل کرده­اند؛ اما هرگز در این موضوع تردید به خود راه نداده­اند. برخی از احادیثی که اهل سنّت با استناد به آن‌ها، چنین دیدگاهی را انتخاب کرده اند، بدین قرار است:

 ابن ابی شیبه، طبرانی و حاکم، از عاصم بن ابی النجود، از زِرّ بن حُبَیش از عبدالله بن مسعود روایت کرده­اند که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم فرمود:

لا تذهب الدنیا حتی یبعث الله رجلا یواطئ اسمه اسمی، و اسم ابیه اسم ابی؛⁽¹⁾

دنیا از میان نمی‌رود، مگر این‌که خداوند سبحانه و تعالی مردی را بر می‌انگیزاند که نام او هم نام من و نام پدرش نام پدر من است.

 ابو عمرو دانی و خطیب بغدادی، از عاصم بن ابی النجود از زرّ بن حبیش، از عبدالله بن مسعود نقل کرده‌اند که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود:

قیامت بـر پــا نمی‌شود؛ مگر آنکه مردی از خاندان من بر همة مردم پادشاهی کند، نام او نام من و نام پدرش، نام پدر من است.⁽²⁾

نعیم بن حماد، خطیب و ابن حجر، همگی از عاصم، از زرّ بن حبیش از ابن مسعود روایت کرده‌اند که رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «المهدی یواطئ اسمه اسمی و اسم ابیه اسم ابی»؛⁽³⁾«مهدی نامش هم نام من و نام پدرش نام پدر من است.»

نعیم بن حماد به سند خودش از ابوالطفیل آورده است که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود:

«المهدی اسمه اسمی و اسم ابیه اسم ابی؛⁽⁴⁾مهدی نامش نام من و نام پدرش، نام پدر من است.»

 هیچ یک از این احادیث، نمی‌تواند دلیلی محکم، بر ادعای کسانی باشد که نــام پــدر مهــدی علیه السلام را «عبــدالله» دانسته‌اند. سند حدیث چهارم به اتفاق همة محدثان ضعیف است؛ زیرا یکی از راویان آن رشدین بن سعد است؛ یعنی همان «رِشدین بن ابی رِشدین» است که همة بزرگان اهل سنّت در علم رجال بر ضعف او اتفاق دارند.⁽⁵⁾بدین

ترتــیب و بــدون شک در چنــین امر مهمّی، نمی‌توان سخن این گونه افراد را پذیرفت.

 سه حدیث نخستین، نیز نمی‌توانند حجّت و دلیل باشند؛ چون عبارت «نام پدرش نام پدر من است» را بزرگان و حافظان حدیث نقل نکرده‌اند و فقط جمله «نام او، نام من است» را همگان، بدون اضافه­ای دیگر آورده­اند.

 برخی از پژوهشگران اهل سنّت که روایت کنندگان از عاصم بن ابی النجود را بررسی کرده‌اند، به این مطلب تصریح کرده و گفته‌اند: «این اضافه در اصل حدیث نیست.»

 از طرف دیگر، هر سه حدیث، فقط به ابن مسعود، ختم می‌شود و حال آن‌که در مسند احمد در چند مورد، همین حدیث از ابن مسعود نقل شده که با جمله «نام او، نام من است»، پایان یافته است.⁽¹⁾

 تِرمذی می­گوید: «حدیث از علی علیه السلام، ابو سعید خدری، ام سلمه و ابوهریره، فقط با لفظ «نام او، نام من است» روایت شده است.» آن گاه ـ بعد از نقل حدیث ابن مسعود با این لفظ ـ می­افزاید: «در این باب، از علی، ابوسعید، ام سلمه و ابوهریره روایت شده و این حدیث نیکو و صحیح است.» ⁽²⁾

 طبرانی در المعجم الکبیر آن را از ابن مسعود، از چند طریق فقط با لفظ «نام او نام من است» در حدیث‌های 10214 به بعد، نقل کرده است.

 حاکم نیز در مستدرک، حدیث را از ابن مسعود فقط با جملة «نام او نام من است»، نقل کرده و گفته است: «این حدیث با شرط شیخین صحیح است و آنان آن را نقل نکرده‌اند.»⁽³⁾

 بغوی در مصابیح السنة حدیث را ـ بدون اضافه ـ نقل کرده و گوید: حدیث نیکو است.⁽⁴⁾مقدسی شافعی تصریح می‌کند: این افزوده را بزرگان حدیث روایت نکرده‌اند. پس از نقل حدیث ـ بدون آن اضافه ـ می‌نویسد: «گروهی از بزرگان حدیث، در کتاب‌های خود به همین گونه آورده اند؛ مانند: ابو عیسی ترمذی در جامع، ابی داود در

سنن و حافظ ابو بکر بیهقی و شیخ ابوعمرو دانی.»⁽¹⁾

 سپس حدیث‌های دیگری در تأیید درستی نقل خود از بزرگانی چند ـ مانند طبری، احمد بن حنبل، ترمذی، ابو‌داود، حافظ ابو‌داود و بیهقی ـ به نقل از عبدالله بن مسعود، عبدالله بن عمر و حذیفه می­آورد.⁽²⁾

همان گونه که اشاره شد، تِرمذی این حدیث را از حضرت علی علیه السلام، ابوسعید خدری، ام­سلمه و ابوهریره فقط با جمله «نام او، نام من است»، روایت کرده است. اگر جملة «و نام پدرش، نام پدر من است» در متن اصلی روایت ابن مسعود می‌بود، قابل تصور نیست که همة این شخصیت‌های یاد شده، به اتفاق آن را حذف کرده باشند؛ هر چند آنان از عاصم بن ابی النجود هم روایت کرده باشند.

 اما اینکه این افزوده چگونه به روایت‌ها راه یافته، احتمالاتی قابل طرح است:

 1. از سوی پیروان حسنی‌ها به منظور اثبات مهدویّت محمد بن عبدالله بن حسن مثنا، اضافه شده است.

 2. از سوی طرفداران بنی عباس، برای تأیید مهدویّت محمد بن عبدالله (ابو جعفر) منصور عباسی، به حدیث ابن مسعود افزوده شده است. این احتمال، زمانی به واقعیت نزدیک می‌شود که بدانیم محمد بن عبدالله بن حسن مثنا، لکنت زبان داشت؛. از این رو پیروانش دروغ دیگری به روایت ابوهریره افزوده و چنین نقل کرده‌اند: «به درستی که مهدی نامش محمد بن عبدالله است و در زبانش کندی وجود دارد.» ⁽³⁾

بــر ایــن اســاس هــر سه حدیث نخستین، با نقل حافظان حدیث از عاصم مخالفت دارد. از این رو حافظ ابو نعیم اصفهانی (م430 ق) در مناقب المهدی ایــن حدیث را بــا 33 سلسله راویان مختلف تا عاصم، نقل کرده است. در این نقل‌ها حتی یکی از آن‌ها عبارت «ونام پدرش نام پدر من است» را ندارد و با عبارت «نام او نام من است» پایان یافته است.

 گنجی شافعی (م 638 ق) متن اصفهانی را نقل و اضافه می‌کند: «این حدیث را غیر از عاصم، دیگرانی هم

مانند عمرو بن حره، از زرّ نقل کرده‌اند و همگی با «نام او نام من است»، آن را به پایان برده اند؛ جز روایتی که عبارت «و نام پدرش نام پدر من است» را دارد.

کوتاه سخن این‌که چنین اضافه‌ای پذیرفتنی نیست؛ به خصوص که احمد بن حنبل با دقتی که در ضبط حدیث دارد، این حدیث را چند بار در مسندش با جملة «و نامش نام من است» نقل کرده است.» ⁽¹⁾

از بحث­های گذشته روشن می­شود که تبار امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، به امام حسین علیه السلام می­رسد و دیگر احادیثی که خلاف این را می‌رسانند، ضعیف و بی‌اعتبار بوده، هیچ قرینه‌ای بر صحت آن‌ها در دست نیست. با توجه به نتیجه بحث‌های گذشته نیز به دست می‌آید: نقل متواتر نزد مسلمانان نیز همین نتیجه را تأیید می‌کند.⁽²⁾

پرچم حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف

در روایات آمده پرچم حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف هنگام ظهور، همان پرچم پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم است.

امام صادق علیه السلام فرمود: «مَعَهُ رَایَةُ رَسُول اللّه صلی الله علیه و آله و سلم ؛ همراه او پرچم پیامبر اکرم است.»

 آن‌گاه آن حضرت در پاسخ شخصی که پرسید: «آیا نزد او است یا این‌که برای او آورده می‌شود؟ فرمود: «بلکه جبرئیل آن را خواهد آورد.»

 سپس فرمود: با آن پرچم، بر هیچ [قوم ستمگری] نمی‌گذرد، مگر آن‌که خداوند سبحانه و تعالی آن‌ها را هلاک می‌سازد.⁽³⁾

شبیه همیــن روایــت از امــام سجاد علیه السلام نیز نقل شده است.⁽⁴⁾

 اهمیّت این امر، به قدری است که در غیبت نعمانی بابی تدوین شده است با این عنوان که پرچم پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم بعد از جنگ جمل، باز نخواهد شد؛ مگر به دست قائم عجل الله تعالی فرجه الشریف .⁽⁵⁾

امــام صادق علیه السلام دربارة آن پـرچم به ابوبصیر فرمود:

ای ابا محمد! به خدا سوگند! آن پرچم نه از پنبه است و نه از کتان و

نه از ابریشم و نه از حریر. سپس در پاسخ از جنس آن، فرمود:

از ورق (برگ) بهشتی است. رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم روز بدر، آن را برافراشت و بعد، آن را در هم پیچید و به علی علیه السلام داد. همچنان نزد علی علیه السلام بود، تا هنگامی که روز بصره فرا رسید، آن را برافراشت. و خداوند سبحانه و تعالی پیروزی را نصیب او ساخت. سپس آن حضرت آن را در هم پیچید و آن این‌جا نزد ما است. هیچ کس آن را نخواهد گشود، تا آن گاه که قائم عجل الله تعالی فرجه الشریف قیام کند و چون او قیام نمود، آن را برخواهد افراشت.⁽¹⁾

و از امام علی علیه السلام روایت شـده است:

آن‌گاه که مهدی پرچم خویش را به اهتزاز در آورد، بین مشرق و مغرب برای او روشن خواهد شد.⁽²⁾

پرچم های سیاه

از نشانه های ظهور حضرت مهدی علیه السلام

در روایات مربوط به حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف و ظهور ایشان سخن از «پرچم‌های سیاه از خراسان» به میان آمده است. مضمون این روایات، آن است که پیش از ظهور امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در منطقة خراسان (خراسان قدیم، شامل قسمت‌های زیادی از ایران، افغانستان، ترکمنستان، تاجیکستان و ازبکستــان) انقــلابی برپا می‌شود و مردم، در حالی که پرچم‌های سیاه را به اهتزاز در آورده‌اند، به حرکت در می‌آیند.⁽³⁾

 پدیدار شدن این نشانه در آستانة ظهور و اندکی پیش از آن خواهد بود؛ به گونه‌ای که حضرت مهدی علیه السلام آنان را به سوی خویش فرا می‌خواند. امام باقر علیه السلام می‌فرماید:

 پرچم‌های سیاهی از خراسان بیرون می‌آید و به جانب کوفه به حرکت

درمی‌آید. چون مهدی علیه السلام ظاهر شود، اینان کسی را برای بیعت نزد آن حضرت می‌فرستند.⁽¹⁾

سخنان دیگری نیز وجود دارد که نشان می‌دهد خروج پرچم‌های سیاه از خراسان، قیامی است که در آینده و در آستانة ظهور برپا می‌شود. در حقیقت، برخی یاران حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف همراه آن پرچم‌های سیاه خواهند بود. رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرموده است:

هنگامی کــه پرچم‌هــای سیاه را دیدید که از خراسان می‌آیند، به سوی آن بشتابید؛ اگرچه با سُر خوردن بر روی برف‌ها باشد. به درستی که در آن، خلیفة مهدی است.⁽¹⁾

برخی پنداشتند مقصود از خروج پرچم‌های سیاه از خراسان، قیام ابومسلم خراسانی (در سال140ق) بر ضد حاکمیت هزار ماهة بنی‌امیه است⁽²⁾که به از هم گسستن حکومت بنی‌امیه و روی کارآمدن بنی‌عباس انجامید.

مستند اینان، روایت زکار از امام صادق علیه السلام و بعضی قراین و مؤیدات تاریخی است. در این روایت، با اشاره به نام و مشخصات ابومسلم خراسانی، وی صاحب پرچم‌های سیاه، یاد شده است.⁽³⁾این پندار نادرست است؛ زیرا روایت زکار که مهم‌ترین مستند و دلیل به شمار می‌رود از نظر سند ضعیف و غیرقابل اعتماد است. افزون بر این، تطبیق این نشانه بر شورش ابومسلم خراسانی، در بیش از یک قرن پیش از تولد امام مهدی علیه السلام و نشانة ظهور دانستن آن، بسیار بعید است.

این نکته نیز در خور توجه است که حاکمان بنی‌عباس، تلاش می‌کردند قدرت را از دست بنی‌امیه بگیرند؛ از این رو می‌خواستند شورش ابومسلم خــراسانی را در راستــای قیــام مهدی علیه السلام و نشانه ظهور وی قلمداد کنند بر این اساس، بعید نیست حاکمان بنی‌عباس، به دلخواه خویش، در این روایات دست برده و آن‌ها را بر خود تطبیق کرده باشند.⁽⁴⁾

نیز ن.ک: زمینه‌سازان ظهور، یاران حضرت

مهدی علیه السلام، مدعیان مهدویت.

پیراهن حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف

در روایات فراوانی گفته شده برخی از میراث پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم و امامان معصوم علیهم السلام نــزد حضرت مهدی علیه السلام است؛ از جملة آن‌هــا پیراهــن پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم است: یعقوب بن شعیب از امام صادق علیه السلام روایت کرده است که آن حضرت فرمود: «آیا پیراهن قائم را که با [بر تن داشتن] آن قیام کند، نشانت ندهم؟

عرض کردم: «چرا….» پس [آن حضرت] جعبه‌ای خواست و آن را گشود و از آن، پیراهن کرباسی را بیرون آورد. آن را باز کرد (یا روی زمین پهن کرد). ناگاه دیدم در آستین چپ آن، خون مشاهده می‌شود (خونین است).

سپس فرمود: «این، پیراهن رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم است. روزی که دندان‌های پیشین آن حضرت ضربه دید، آن را بر تن داشت و قائم در این پیراهن قیام خواهد کرد.» [راوی گوید:] من آن خون را بوسیدم و بر گونة خویش نهادم. سپس امام صادق علیه السلام آن را در هم پیچید و برداشت.»⁽¹⁾

همـچنین ابــوبصیــر از حضــرت صادق علیه السلام نقل کرده است:

…پیراهن رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم که در روز احــد به تن داشت، بر تن او است….⁽²⁾

البته در برخی روایات نیز لباس حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف همان لباس حضرت علی علیه السلام بیان شده است.

حماد بن عثمان گوید: در خدمت امام صادق علیه السلام فرمود:

بهترین لباس هر زمان، لباس اهل آن زمان است؛ ولی هنگامی که قائم ما اهل بیت قیام کرد، لباس علی علیه السلام را بر تن کرده و به روش آن حضرت عمل خواهد کرد.⁽³⁾

نیز ن.ک: میراث های پیامبران.

ت

تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف

 اثری تحلیلی دربارة غیبت امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف

نگارنده این کتاب دکتر جاسم محمد‌حسین، اهل عراق و متخصّص در تاریخ اسلام است. وی تحصیلات خود را در تاریخ خاورمیانه در بصره، بغداد و ادینبورگ به انجام رسانده و دکترای خود را از دانشگاه ادینبورگ گرفت. سپس در بخــش «مطالعــات اسلامی و خاورمیانه» آن دانشگاه، دورة تحقیقات فوق دکترا را ادامه داد.

علاوه بر این کتاب، مقالات و کتاب‌های محققــانة دیگـــری نیز از دکـتر جــاسم حسین بـه زبــان‌های انگلیسی، عربی و اردو به چاپ رسیده که برخی از آن‌ها عبارت است از:

 در این کتاب، مطالعه‌ای تفصیلی

در نهضت شیعة امامیه از زمان امام صادق علیه السلام تا آخر غیبت صغرای امام دوازدهم علیه السلام انجام شده است.

آنچه ارائه شده، تصویری است از سازمان مخفی وکالت با پیروانی در سراسر جهان اسلام که با اعتقاد به امامت، در جایگاه قطب سازمان، قادر به حفظ تمامیت اسلام از گزند رویدادهای روزگار است.

کتاب تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف با ورود و خروج خوبی به مباحث، یک مسیر تحقیقی محققانه و منصفانه را پی می‌گیرد و از یک مقدمه، هفت فصل و نتیجه‌گیری تشکیل شده است.

 مقدمه: معرفی منابع اولیّه و بررسی آن‌ها؛

 فصل اول. نقش احادیث در غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف ؛

 فصل دوم. نقش امامان در فعالیت‌های مخفی و تأثیر آن بر تکامل تدریجی غیبت؛

 فصل سوم. دیدگاه‌های امامیه دربارة امام غایب و ولادت آن حضرت؛

 فصل چهارم. بازتاب فعالیت‌های مخفی امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف در اقدام‌های سفیران آن حضرت؛

 فصل پنجم. فعالیت‌های مخفی دومین سفیر امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف ؛

 فصل ششم. دوران نوبختی، سومین سفیر؛

 فصل هفتم. سفیر چهارم و غیبت کبرای امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف .⁽¹⁾

تاریخ عصر غیبت

کتابی تحلیلی در بارة غیبت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف

در ایــن کتاب که به وسیلة گروهی از نویسندگان و پژوهش‌گران معاصر: پور‌سیّد آقــایی، جبّــاری، عاشوری و حکیم، نوشته شده، تلاش شده است تحلیــلی از دوران غیــبت حضــرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در اختیار خواننده قرار گیرد.

کتــاب، نگــاهی است از منظــر تــاریخی و تلاشی است در جهــت بررسی تاریخ «غیبت صغرا» و «غیبت کبرا»ی امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف .

 در بررسی غیبت صغرا، ابتدا مروری شده است بر بررسی منابع و شناخت وضعیت سیاسی ـ اجتماعی و فکری عصر حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در آستانة غیبت و آشنایی با زمینه‌های تاریخی و

تمهیدات امامان علیهم السلام ـ به ویژه امام هادی علیه السلام و امام عسکری علیه السلام ـ برای ورود شیعه به این عصر و بررسی سازمان مخفی وکالت و تکوین و فرایند تکاملی آن و نقش آن، در زمان غیبت صغرای حضرت و سپس چگونگی آغاز غیبت، دلایل آن، شرح نواب خاص و وظایف و نقش آنان در این عصر.

 در بررسی غیبت کبرا نیز به تاریخ شیعه، نهضت‌ها و دولت‌های آن همراه حرکت‌های علمی و مبارزه‌های دانشمندان و دوران‌های مرجعیت فقیهان و مدارس آنان، اشاره شده است. در نهایت نیز بررسی کوتاهی دربارة آثار و سیرت حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف صورت پذیرفته است.

عناوین فصل‌های نه‌گانه کتاب بدین قرار است:

 1. معرفی و بررسی منابع تاریخ عصر غیبت

 2. نگاهی کوتاه به زندگی امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف

 3. وضعیت سیاسی، اجتماعی و فکری عصر عباسیان در آستانة غیبت صغرا

 4. وضعیت فکری، سیاسی و اجتماعی شیعه در آستانة غیبت صغرا

 5. زمینه‌سازی معصومان علیهم السلام برای ورود شیعه به عصر غیبت

 6. پیشینة سازمان وکالت و جایگاه آن در عصر غیبت صغرا

 7. عصر غیبت صغرا

 8. مروری بر برخی از مهم‌ترین مسایل عصر غیبت کبرا

 9. سیرت و آثار امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف .

تاریخ غیبت کبرا

 کتابی کلامی تاریخی در تحلیل دوران غیبت کبرای امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف

تاریخ غیبت کبرا، کتابی تاریخی و کلامی است که اصل آن، به زبان عربی با عنوان تاریخ الغیبة الکبری توسط سید محمد صدر نوشته شده است.

 این اثر، دومین مجموعه‌ای از رشته پژوهش‌هــای مؤلــف دربـارة حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف است و عنوان کلــی آن، موسوعة الامام‌المهدی علیه السلام است.

 این کتاب، دارای پیشگفتاری دربارة تعریف «غیبت کبرا» و سه بخش است:

بخش اول: تاریخ زندگی شخصی حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف که دارای پنج فصل است:

 2. تکلیف اسلامی امام، در زمان غیبت کبرا و کارهایی که در این مدت انجام می‌دهد؛

 3. زندگی خصوصی آن حضرت؛

 4. دیدارهایش در طول غیبت کبرا؛

 5. نامه‌های ایشان به شیخ مفید.

 بخش دوم: تاریخ انسانیت در روزگار غیبت کبرا که دارای سه فصل است:

 1. بررسی اخبار مربوط به پیشگویی آینده؛

 2. اخباری مشتمل بر پیشگویی‌ها؛

 3. تکلیف اسلامی در عصر غیبت کبرا.

 بخش سوم: شرایط ظهور و نشانه‌های آن که دارای دو فصل است:

 1. شرایط ظهور، برنامه‌ریزی ویژه ایجاد رهبر؛

 2. نشانه‌های ظهور: تعیین روش کلّی، رویدادهایی که در تاریخ اتفاق افتاده است، روی دادن معجزه‌ها بیش از اندازه، قانونمندی معجزات، شمارش یکایک نشانه‌های ظهور و کوشش برای فهم کلی و منظم علایم ظهور.

تشرف > ملاقات با حضرت مهدی علیه السلام

تکذیب وقت گزاران > وقت ظهور

تَناثُرُ النُّجُوم

سال پایان غیبت صغرا

 تناثر به معنای پراکنده شدن و از بین رفتن، و «نجوم» به معنای ستارگان است. در آداب و رسوم عرب‌ها ـ پیش و پس از اسلام ـ است که نام برخی سال‌ها را طبق حوادث و رخدادهای مهم آن سال بر می‌گزیدند؛ برای نمونه آن‌که سالی که سپاه ابرهه به خانة کعبه حمله کرد را عام الفیل نهادند.

 سال تناثر النجوم نیز بر اساس رخدادهای مهم آن سال نام‌گذاری شد. مشهور است که چون در سال پایانی غیبت صغرا و آغاز غیب کبرا، ستارگــان فروزان بسیاری در آسمان علم و دانش و تقوا افول کرده، چهره در نقاب خاک بردند، از آن سال، با این عنوان یاد شده است.

 کلینی صاحب کتاب کافی، علی بن بابویه قمی و سمری⁽¹⁾آخرین

سفیر

حضرت حجّت علیه السلام از کسانی هستند که در سال 329 ق دار فانی را وداع گفتند.⁽¹⁾

نیز ن.ک: نیابت خاص، نواب خاص.

توقیع

دست نگاشته های حضرت مهدی علیه السلام در غیبت صغرا

توقیع در لغت، به معنای نامه را نشان کردن و نوشتن عبارتی در ذیل نامه و نوشته است؛ همچنین پاسخ‌های نوشته‌شدة بزرگان و دولتمردان به پرسش‌ها و درخواست‌های نوشتاری که از ایشان می‌شود.⁽²⁾

 از بررسی نوشته‌های تاریخی به دست می‌آید، از زمان‌های دور بین حاکمان و فرمانروایان، توقیع نویسی رواج داشته و موارد فراوانی از توقیعات آن‌ها در متن‌های تاریخی ثبت و ضبط شده است. افزون بر موارد پیشین، در منابع روایی، فقهی و تاریخی شیعه نیز سخن از توقیع به چشم می‌خورد. توقیع در این کتاب‌ها به طور عمده، به قسمتی از نوشته‌های پیشوایان دینی علیهم السلام اطلاق شده است که برای پیروان خود نوشته‌اند.

امروزه بـه سبــب کــاربرد بیشتر توقیعات در منابع مهدویّت، هنگامی که سخن از «توقیع» به میان می‌آید، ذهن به توقیعات واپسین پیشوای معصوم، حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف منصرف می‌شود؛ اما از امامان دیگر علیهم السلام نیز نوشته‌هایی با عنوان توقیع صادر شده است.⁽³⁾

چگونگی صدور توقیعات

دربــارة چگــونگی صــادر شـدن توقیعات از سوی حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، آگاهی روشنی در دست نیست؛ اما بدون شک، بسیاری از این توقیعات، به‌گونه‌ای غیر متعارف صادر شده است؛ به گونه‌ای که می‌توان گفت: صدور آن‌ها به نحو عادی و از شخص معمولی صورت نگرفته است. برای نمونه، می‌توان به حکایتی در این‌باره اشاره کرد.

محمد بن فضل موصلی، یکی از شیعیان بود که نیابت حسین بن روح را قبول نداشت. روزی هنگام بحث با یکی از دوستانش (حسن بن علی وجنا) و بنا به پیشنهاد او، در صدد آزمودن نایب امام برآمدند. آنان بر مطلبی محرمانه توافق کردند. حسن بن علی وجنا کاغذی از دفتر موصلی جدا کرد و قلمی تراشید. سپس با قلم بدون مرکب، مطالبی را بر آن نوشت و آن کاغذ سفید را مهر کرد و به وسیلة خدمتکار نزد حسین بن روح فرستاد.

ظهر همان روز در حالی که محمد بن فضل مشغول غذا خوردن بود، پاسخ نامه آمد که دقیقاً در همان برگة فرستاده شده، پاسخ‌ها با مرکب نوشته شده بود. محمد بن فضل، در حالی که سخت تحت تأثیر قرار گرفته بود، همراه حسن بن وجنا به محضر حسین بن روح وارد شد و از وی به سبب گمان نادرست خود عذرخواهی کرد.⁽¹⁾

افــزون بــر کــرامت‌های حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در صادر شدن توقیعات که به یک نمونه آن اشاره شد، در متن توقیعات نیز موارد فراوانی از کرامت به چشم می‌خورد که بیشتر به صورت آگاهی‌بخشی غیبی، از حوادث آینده، اتفاقات پنهانی، شفای بیماران و مانند آن می‌باشد.

 یک نمونه از این توقیعات، آن‌گاه صــادر شــد کــه دربــارة وکلا و نمایندگان حضرت، نزد خلیفة وقت، بدگــویی شده بــود. خلــیفه، برای شناسایی و دستگیری آنان، دستور داد افراد ناشناسی را همراه پول نزد وکلا به جاسوسی بفرستند. اگر کسی از آن‌ها چیزی پذیرفت، او را دستگیر کنند.

حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در توقیعی خطاب به همة وکیل‌ها، دستوری فرمود از هیچ کس و تحت هیچ شرایــطی چیزی نپذیرند و خــود را بی‌اطلاع نشان دهند.⁽²⁾

در مــاجــرای دیگــری حضــرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، با صدور توقیعی، شیعیان را از زیارت کربلا و کاظمین برحذر داشت. پس از چند ماه، دانسته شد خلیفه در آن موقع، دستور داده بود

هر کس به زیارت رود، در کمینش باشند و او را دستگیر کنند.⁽¹⁾

 ناگفته نگذرم که بخش مهمی از توقیعات به خط آن حضرت بوده است.

 شیخ طوسی به نقل از راوی یک توقیع، این جمله را در کتاب خود این گونه نقل کرده است که در پاسخ نوشته آنان، به خط امام زمان علیه السلام وارد شده است که:

به نام خداوند بخشنده مهربان؛ خداوند ما و شما را از گمراهی و فتنه‌ها سلامت بخشد و به ما و شما روح یقین عطا کند و ما و شما را از عاقبت بد پناه دهد!…. ⁽²⁾

 شیخ صدوق؛ نقل کرده است، محمد بن عثمان عمری می‌گوید: «خَرَجَ تَوقِیعٌ بِخَطِّهِ نَعْرِفُهُ…؛ توقیعی به خطی که ما آن را می‌شناختیم، خارج شد….» ⁽³⁾

 وی همچنین نقل کرده است؛ اسحاق بن یعقوب گوید: از محمد بن عثمان عمری خواهش کردم پاسخ نامه‌ای را که در آن از مسایل مشکلی پرسش کرده بودم، به من برساند. پس در توقیع به خط مولایمان صاحب الزّمان عجل الله تعالی فرجه الشریف وارد شده بود:

اما آنچه دربارة آن پرسیدی ـ که خدایت هدایت کند و پایدارت بدارد! ـ راجع به امر منکران من از خاندان و عموزادگان خودم؛ بدان که میان خدا و کسی خویشاوندی نیست و هرکس مرا منکر باشد، از من نیست و راه او راه فرزند نوح علیه السلام است. اما راه عمویم جعفر و فرزندانش، راه برادران یوسف است….⁽⁴⁾

عبارت‌های یادشده بیانگر این است کــه بــزرگان از محـدثین، اطمینان داشته‌اند همة توقیعات یا بیشتر آن‌ها، به خط خود حضرت نگاشته شده است.

 این توقیعات، به وسیلة نواب خاص در دوران غیبت صغرا، برای افراد صادر می‌شد و ارتباط نوشتاری با حضرت، فقط از راه آنان امکان‌پذیر بود؛ به صورتی که حتی وکیل‌های آن حضرت، نامه‌های خود و دیگران را نزد نایب امام می‌فرستادند و از ایشان پاسخ دریافت می‌کردند. به

طور اساسی، فلسفة نیابت خاص نیز همین است؛ وگرنه چنانچه هر کس می‌توانست به شرف گرفتن توقیع نایل آید، دیگر نیازی به نایب خاص نبود.

 یادآوری این نکته لازم است که بیشتر دانشمندان شیعه بر این باورند که توقیعات صادر شده از ناحیة صاحب الامر عجل الله تعالی فرجه الشریف فقط در دوران غیبت صغرا و نواب خاص بوده است و بدین‌سان نمی‌توان به توقیعات منسوب به امام زمان علیه السلام پس از این دوران چندان اعتماد کرد و به صدور آن‌ها از طرف حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف اطمینان یافت.

 برخی از این نوشته‌ها که پس از دوران غیبت صغرا به آن حضرت نسبت داده شده، از این قرار است:

 این توقیعات برای نخستین بار، به وسیلة ابومنصور طبرسی (از عالمان قرن ششم)، بدون سند، افزون بر یک صد سال پس از درگذشت شیخ مفید، در کتاب ا لاحتجاج نقل شده است. آن‌گاه شاگرد وی، ابن شهر آشوب (م 588ق) به آن اشاره کرده و ابن بطریق (م600ق) شاگرد ابن شهر آشوب آن‌ها را مطرح کرده است. در آن کتاب گفته شده: این نامه‌ها به وسیلة شخص مورد اعتمادی به شیخ مفید می‌رسید؛ ولی نام آن شخص ذکر نشده است.⁽¹⁾

 برخی در نوشته‌ها تردید کرده‌اند کـه: شاگــردان شیخ مفید، از جمله آن‌ها: سیّد مرتضی، ابن ادریس، نجــــاشی، شیخ طــوسی⁽²⁾، ابویعلی جعفری، ابوالفتح کراجـکی، سلار بن عبدالعزیز دیلمی و… ـ با این که نگارش‌های فراوانی داشته و بیشتر شرح‌حال‌نویس بوده‌اند ـ هرگز به ایــن توقیعات اشــاره نکرده‌اند؛⁽³⁾در حالی که اگر چنین سخنانی به شیخ مفید رسیده بود، با توجه به اهمیّت شایان آن، به طور حتم، شاگردان او، نقل می‌کردند.⁽⁴⁾

افزون بر آن، خود شیخ مفید نیز در آثار فراوان خود، هیچ اشاره‌ای به این نامه‌ها نکرده است.⁽¹⁾

ناگفته نماند پیش‌بینی این توقیعات از حوادث آینده دلیل بر درستی آن نخواهد بود؛ زیرا آنچه به دست ما رسیده است پس از حوادث بوده که امکان جعل آن‌ها وجود دارد.

 2. برخی نویسندگان، پیامی را که برای مرحوم آیت‌اللّه سیّد ابوالحسن اصفهانی به وسیلة مرحوم شیخ محمد کوفی شوشتری نقل شده است، در شمار توقیعات و سخنان حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف ذکر کرده‌اند.

 در این‌نامه چنین آمده است:

خودت را در اختیار [مردم] بگذار و محل نشستن خویش را در محل در ورود خانه قرار بده [تا مردم سریع‌تر بتوانند با تو ارتباط پیدا کنند] و نیازهای مردم را بر آور؛ ما تو را یاری می‌کنیم.⁽²⁾

 برای اهل اطلاع، روشن است که برخی نوشته‌هایی که این روزها به عنوان دست‌نوشتة آن حضرت ارائه می‌شود، هیچ پایه و اساسی ندارد. و این احتمال دور نمی‌نماید که ممکن است این کارها، از طرف دشمنان و برای مخدوش ساختن چهرة تابناک شیعه انجام شده باشد.

دربــارة چگــونگی صــادر شدن توقیعات در دورة غیبت صغــرا، از برخی نقل‌ها استفاده می‌شود، سفیران حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف پرسش‌ها و درخواست‌های مراجعه‌کنندگان را در یک برگه به نوبت می‌نوشتند. آن گاه پاسخ آن‌ها که حداکثر ظرف سه روز صادر می‌شد و یک‌جا می‌آمد. گاهی نیز پاسخ پرسش‌ها به صورت شفاهی، به نائبان خاص گفته شده و آنان به قلم خود، آن را می‌نگاشتند یا به صورت حضوری به پرسش‌کننده پاسخ می‌دادند. در پاره‌ای از موارد نیز ـ به سبب مصلحت ـ پاسخی صادر

نمی‌شد. برخی از توقیعات نیز بدون این‌که در پاسخ به پرسشی باشد، صادر شده است.

 موضوعات مندرج در توقیعات، گسترة وسیعی را در بر می‌گیرد؛ از معارف و حقایق دینی گرفته تا امور تربیتی و برنامه‌های زندگی فردی و اجتماعی و….

نیز ن.ک: غیبت صغرا، نیابت خاص، نواب خاص.

ج

جبرئیل

از فرشتگان بزرگ الهی و نقش آفرینان در قیام جهانی حضرت مهدی علیه السلام

جبــرئیل، یکی از چهار فرشته مقرّب (علاوه بر میکائیل، اسرافیل و عزرائیــل) است. او رابــط میــان خــداوند سبحانه و تعالی و پیــامبران است. و در کتاب‌های دینی یهودیت، مسیحیت و اسلام از نقش جبرئیل بسیار یاد شده است.

 در سنّت اسلامی و قرآن کریم، جبرئیل همان روح القُدُس است. دلیل صریح این مطلب، آیه 102 سورة نحل است: ((قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ القُدُسِ مِنْ رَبِّک))؛ «بگو آن (قرآن) را روح القدس از سوی پروردگارت نازل کرده است.» در آیة97 سورة بقره نیز آمده است: ((قُلْ مَنْ کانَ عَدُوّاً لِجِبْریلَ فَاِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلی قَلْبِک بِاِذنِ اللَّهِ))؛ «بگو هر کس دشمن جبرئیل شد [بداند] که جبرئیل آن (قرآن) را به دستور الهی بر دل تو نازل کرده است.»

 همچنین در قرآن با نام‌های «روح» (غافــر، 15)، «الــرُّوحُ الاَمین» (شعــراء،193)، «شَدیــــدُ

القُــوی» (نجم،50) و «رَسُولٌ کریم» (تکویر، 19 ـ 21) از او یاد شده است.

 روایاتی چند، از نقــش آن فرشتة بزرگ الهی در قیــام عظیم و جهانی حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، به روشنی سخن گفته و از او به عنوان نخستین کسی که با حضرت مهدی علیه السلام بیعت خواهد کرد، نام برده‌اند.

 در بعضی از روایات گفته شده: او به همراه گروه بزرگی از فرشتگان، هنگام ظهور در محضر واپسین حجّت الهی حاضر شده و به یاری آن حضرت خواهند شتافت. امام صادق علیه السلام در قسمتی از یک روایت طولانی فرمود:

نخستین کس که با او بیعت می‌کند، حضرت جبرئیل است.⁽¹⁾

 این، بدان معناست که یکی از امــدادهــای غیبی خداوند سبحانه و تعالی در آن قیام جهانی، یاری دادن جبرئیل به حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف است. همان گونه که این فرشتة بزرگ الهی، به یاری پیامبران دیگر نیز آمده بود.

نیز ن.ک: ظهور، بیعت، امدادهای غیبی.

جدّه

مادر بزرگ حضرت مهدی علیه السلام

پــس از شهــادت امــام حســن عسکری علیه السلام مشهور است که امور شیعیان به طور عمده بر دوش مادر آن حضرت؛ یعنی، مادربزرگ حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف بود و در روایات، از او به «جدّه» یاد شده است.⁽²⁾وی نقشی مهم و اســاسی در نگهــداری شیعه داشت.

روزی احمــد بــن ابــراهیم نــزد حکیمــه خــاتــون رفــت، ضمــن پرسش‌هایی از او پــرسید: «شیعیـان به چه کسی مراجعه کنند؟» حکیمه گفت: «به جدة او، مادر امام یازدهم.» گفتم: وصیت خــود را بــــه زنــی واگــذاشته است؟ حکیــمه گفــت: «پیــروی از حسین بــن علی بــن ابی‌طالب علیه السلام کرده است؛ زیرا آن حضرت، به حسب ظاهر وصایای خود را به

خواهرش زینب، دختر علی بن ابی‌طالب سپرد]برای پنهان کردن امامت پسرش علی بن الحسین[.» سپس فرمود: «شما مردمی آگاه از اخبار هستید. آیا در روایات به شما نرسیده که نهمین فرزند حسین علیه السلام زنده است و میراثش تقسیم می‌شود؟»⁽¹⁾

جزیرة خضرا

از مکان های ادعایی و بحث برانگیز زندگی امام زمان علیه السلام و فرزندان ایشان در دوران غیبت کبرا

محل زندگی حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در دوران غیبت که یکی از بحث‌های مهم و قابل توجه است، از عرصه‌هایی بوده که از خیال پردازی‌ها مصون نبوده است.

داســتان «جــزیــرة خضــرا» از داستان‌هایی است که در زمینة محل زندگی آن حضرت در پاره‌ای متون اسلامی وجود دارد و لازم است دربارة آن بحث شود.⁽²⁾

 به نظر می‌رسد بین منابع موجود، نخستین اثری که به گونه‌ای گسترده به نقل داستان جزیرة خضرا پرداخته، بحار الانوار⁽³⁾است. پس از آن، مرحوم محدث نوری در کتاب‌های خود⁽⁴⁾در کنار نقل حکایاتی از این دست، به نقل این داستان و مانند آن مبادرت کرده است.

 نخست لازم است به چکیده این

داستان که به دو داستان بر می‌گردد اشاره کنیم.

 علامة مجلسی در بحارالانوار در بابی با عنوان «نادر فی ذکر من رآه علیه السلام فی الغیبة الکبری قریباً من زماننا» ـ فقط به دلیل این که مشتمل بر دیدار با آن حضرت و نیز رخدادهای عجیب و غریب است ـ به نقل آن پرداخته، می‌نویسد: «رساله‌ای یافتم مشهور به داستان جزیرة خضراء… و چون آن را در کتاب‌های روایی معتبری ندیدم، آن را در فصل جداگانه‌ای آوردم.»

 چکیدة رساله‌ای که این عالم بزرگوار یافته چنین است:

 بسم الله الرحمن الرحیم… نوشته‌ای یافتم به خط شیخ فاضل عالم عامل «فضل بن یحیی بن علی طیبی کوفی» که متن آن چنین است:

 … من در سال 699ق در کربلا از دو نفر، داستانی شنیدم. آن‌ها داستان را، از «زین الدین علی بن فاضــل مــازندرانی»، نقل می‌کردند. داستان مربوط به جزیرة خضرا در دریــای سفید بــود. مشتــاق شدم داستان را از خود علی بن فاضل بشنوم؛ به همین دلیل به شهر حلّه رفتم و در خانة سیّد فخرالدین، با علی بن فاضل ملاقات کردم و اصل داستان را پرسیدم.

 او، داستان را در حضور عده‌ای از دانشمندان حله و نواحی آن چنین بازگو کرد:

ســال‌ها در دمشق نــزد شیــخ عبدالرحیم حنفی و شیخ زین الدین علی مغــربی انـدلسی دانش آموختم. روزی شیخ مغربی عزم سفر به مصر کرد. من و عده‌ای از شاگردان با او همراه شدیم. به قاهره رسیدیم. استاد مدتی در الازهر به تدریس پرداخت، تا این‌که نامه‌ای از اندلس آمد که خبر از بیماری پدر استاد می‌داد. استاد عــزم اندلــس کــرد. من و برخی از شـاگــردان بــا او همــراه شدیم. به نخستین روستای اندلس که رسیدیم، من بیمار شدم. به ناچار، استاد مرا به خطیب آن قریه سپرد و خود به سفر ادامه داد.

 سه روز بیمار بودم، پس از آن، روزی در اطراف ده قدم می‌زدم که کــاروانی از طرف کــوه‌های ساحل دریای غربی وارد شدند. پرسیدم: «از کجا می‌آیند؟» گفتند: «از دهی از

سرزمین بربرها می‌آیند که نزدیک جزایر رافضیان است.»

 هنگامی که نام جزیرة رافضیان را شنیدم، مشتاق زیارت آنان شدم. تا محل آنان، بیست و پنج روز راه بود که دو روز بی‌آب و آبادی و بقیه آباد بودند. حرکت کردم و به سرزمین آباد رسیدم. به جزیره‌ای رسیدم با دیوارهای بلند و برج‌های مستحکم که بر ساحل دریا قرار داشت. مردم آن جزیره، شیعه بودند و اذان و نماز آن‌ها بر هیأت شیعیان بود.

آنان از من پذیرایی کردند. پرسیدم: «غذای شما از کجا تأمین می‌شود؟» گفتند: «از جزیرة خضرا در دریای سفید که جزایر فرزندان امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف است که سالی دو مرتبه، برای ما غذا می‌آورند.»

 چهل روز منتظر ماندم تا کاروان کشتی‌ها از جزیرة خضرا رسید. فرماندة آن، پیرمردی بود که مرا می‌شناخت و اسم من و پدرم را نیز می‌دانست. او مرا با خود به جزیرة خضرا برد.

 شانزده روز که گذشت، آب سفیدی در اطراف کشتی دیدم و علت آن را پرسیدم. شیخ گفت: «این دریای سفید است و آن جزیرة خضرا. این آب‌های سفید، اطراف جزیره را گرفته است و هرگاه کشتی دشمنان ما وارد آن شود، غرق می‌گردد.» وارد جزیره شدیم. شهر دارای قلعه‌ها و برج‌های زیاد و هفت حصار بود. خانه‌های آن از سنگ مرمر شفاف بود….

 در مسجد جزیره، سیّد شمس الدین محمد را که عالم آن جزیره بود، ملاقات کردم. او مرا در مسجد جــای داد. آنــان نمــاز جمعــه می‌خواندند. از سیّد شمس الدین پــرسیدم: «آیــا امـام حاضر است؟» گفت: «نه؛ ولی من نایب خــاص او هستم.» بــــه او گفتــم: «امــام را دیــده‌ای؟» گفت: «نــه؛ ولـی پدرم، صدای او را شنیده و جدم، او را دیده است.»

 سیّد مرا به اطراف برد. آن‌جا کوهی مرتفع بود که قُبّه‌ای در آن وجود داشت و دو خادم آن‌جا بودند. سیّد گفــت: «من هــر صبح جمعه آن‌جا می‌روم و امام زمان را زیارت می‌کنم و آن‌جا ورقه‌ای می‌یابم که مسایل مورد نیاز درآن نوشته شده است.»

 من نیز به آن کوه رفتم و خادمان قبه از من پذیرایی کردند… در بارة

دیدن امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف از آنان پرسیدم، گفتند: «غیر ممکن است.»

 در بارة سیّد شمس الدین از شیخ محمد (که با او به خضرا آمدم) پــرسیدم. گفــت: «او از فــرزندانِ فرزندان امام است و بین او و امام، پنج واسطه است.»

 با سیّد شمس الدین، گفت وگوی بسیار کردم و قرآن را نزد او خواندم. از او دربارة ارتباط آیات و این‌که بـرخی آیــات، بــا پیش بی‌ارتبــاط هستند، پرسیدم.

 پاسخ داد: «…مسلمانان پس از رسول خدا و به دستور خلفا، قرآن را جمع‌آوری کردند؛ از همین رو، آیاتی که در قدح و مذمت خلفا بود، از آن ساقط کردند؛ لذا آیات را نامربوط می‌بینی؛ ولی قرآن علی علیه السلام که نزد صاحب‌الامر عجل الله تعالی فرجه الشریف است، از هر نقصی مبرّا است و همه چیز در آن آمده است.»

 در جمعة دومی که آن‌جا بودم، پس از نماز، سر و صدای فراوانی از بیرون مسجد شنیده شد. پرسیدم: «این صداها چیست؟» سیّد پاسخ داد: «فرماندهان ارتش ما هر دو جمعة میانی ماه سوار می‌شوند و منتظر فرج هستند.» پس از این‌که آنان را در بیرون مسجد دیدم، سیّد گفت: «آیا آنان را شمارش کردی؟» گفتم: نه. گفت: «آنان، سیصد نفرند و سیزده نفر باقی مانده‌اند.»

از سیّد پرسیدم: «عالمان ما احادیثی نقل می‌کنند که هر کس پس از غیبت ادعا کند مرا دیده است، دروغ می‌گوید. حال چگونه است که برخی از شما او را می‌بینید؟»

 سیّد گفت: «درست می‌گویی؛ ولی این حدیث به زمانی مربوط است که دشمنان آن حضرت و فرعون‌های بنی العباس فراوان بودند؛ امّا اکنون که این چنین نیست و سرزمین ما از آنان دور است، دیدار آن حضرت ممکن است.

 سیّد شمس الدین ادعا کرد: تو نیــز امــام زمــان عجل الله تعالی فرجه الشریف را دو مرتبه دیده‌ای، ولی نشناخته‌ای. همچنین گفــت: آن حضرت، خمــس را بــر شیعیان خود مباح کرده است.

 سپس جناب سیّد شمس الدین به من دستور داد در بازگشت درنگ نکنم و در سرزمین‌های مغرب توقف نکنم. پس از آن با همان کشتی که آمده بودم بازگشتم.

 واپسین مطلبی که که از علی بن فاضل شنیدم این بود که: «در جزیرة خضرا فقط نام پنج تن از دانشمندان

شیعه مطرح بود: سیّد مرتضی، شیخ طوسی، شیخ کلینی، شیخ صدوق، شیخ ابوالقاسم جعفر بن اسماعیل حلی.»

بررسی داستان

الف. از نظر سند

امّا ـ با این وجود ـ هیچ یک از عالمان را نمی‌شناسیم که به طور مسقیم یا با واسطة روایت یاد شده را نقل کرده باشند.⁽¹⁾

ب. از نظر محتوا

برخی از مهم‌ترین ایرادهای متنی داستان از این قرار است:

 1. دلالت قصه بر تحریف قرآن؛

 2. تعارضات فراوان در متن؛

 3. نسبت طول عمر به غیر از حضرت مهدی علیه السلام ؛

 5. نام بردن پنج تن از علمای شیعه و نادیده گرفتن علمای بزرگ دیگر؛

 علامه شیخ محمد تقی شوشتری در الاخبار الدخیلة پس از نقد عالمانه این داستان و داستان بعدی می‌نویسد:

شاید ناقل این دو داستان، از دشمنان شیعه بوده که چنین داستانی را جعل کرده است تا حقایق را وارونه جلوه دهد.

و نیز می‌نویسد:

در داستان جزیرة خضرا آمده است که: «شمار فرمانده‌های لشکر امام زمان علیه السلام سیصد نفر بودند.

و در داستان ابن انباری آمده است که:

مسافت سرزمین فرزندان امام زمان علیه السلام به اندازة یک سال راه و جمعیت آن‌ها بسیار زیاد است.

اگر یاران حضرت حجّت عجل الله تعالی فرجه الشریف تا این اندازه زیاد است، چرا ظهور نمی‌کند تا مخالفان را سرکوب نماید؟ چرا چنین چیزی در خبر یا اثری از امامــان علیهم السلام بــا توصیف خصوصیات آن‌ها نیامده است؟⁽¹⁾

اما متأسفانه با وجود تأکید فراوان دانشمندان شیعه بر افسانه بودن داستان یاد شده، باز عده‌ای به دلایلی به ترویج آن اقدام کرده و از آن، پا را فراتر نهاده، بین داستان جزیرة خضرا و مثلث برمودا ارتباط برقرار کرده‌اند.⁽²⁾غافل از این که گذشته از اشکالات متعدد، تطبیق آن بر «مثلث برمودا» که ترسیمی نادرست و غیرمعتبر است، چهرة امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف را نیز مخدوش می‌سازد.⁽³⁾

دربارة «جزیرة خضرا» و تطبیق نادرست آن بر «برمودا» باید گفت:

یکــم. اصــل داستــان، غیر قابل پذیرش است؛

دوم. «جزیرة خضرا» در دریای مدیترانه است، نه اقیانوس اطلس؛

 سوم. وقایع «مثلث برمودا» ساختة رسانه‌های غربی و افسانه‌سازان است؛

 چهارم. بر فرض که افسانه‌های «برمودا» درست باشد، هیچ ربطی به امام زمان و مقام آن حضرت ندارد.

 اگر چه افرادی که به بررسی داستان پرداخته‌اند، هر دو داستان را بررسی کرده‌اند، به نظر می‌رسد نیازی به بررسی داستان دوم نیست و علاقه‌مندان به منابع یاد شده مراجعه می‌نمایند.

نیز ن.ک: ملاقات.

جزیرة خضرا در ترازوی نقد

کتابی در نقد داستان جزیرة خضرا

این کتاب، پژوهشی است انتقادی دربارة پاره‌ای از حکایت‌های مربوط به مهدویّت و نشانه‌های آخرالزمان که به قلم سیدجعفرمرتضی تألیف و به دست محمد سپهری به فارسی برگردان شده است.

 نویسنده با هدف گزارش واقعیت مسایل آخرالزمان، نخست پیشگویی‌های

منسوب به امامان علیهم السلام دربارة نشانه‌های ظهور را به دو دسته محتوم و غیر محتوم تقسیم و بسیاری از روایات آن را ساختگی و جعلی معرفی کرده است. سپس به تفصیل، متن دو کتاب بیان الائمة و خطبة البیان را بررسی و مطالعات عنوان شده در آن‌ها را بی‌اساس و موهوم ارزیابی کرده است. در پایان، به حکایت مربوط به جزیرة خضرا پرداخته و آن‌ها را مخدوش شمرده است.

از دیدگاه نویسنده، بسیاری از این سخنان، پس از وقوع حوادث مورد نظر، جعل شده و به طور یقین نمی‌توان آن‌ها را به معصوم استناد داد.

 این کتاب دارای یک پیشگفتار و سه بخش است. بخش نخست، با دو فصل به بحث از پیشگویی‌های غیبی امامان علیهم السلام از نشانه‌های ظهور و دیدگاه انتخاب شده و موضعی که باید انتخاب شود و سپس تقسیم نشانه‌های ظهور، به حتمی و غیر حتمی می‌پردازد.

در بخش دوم، طی چهار فصل، به ارائه دو نمونه از روایات و اخبار و پیشگویی‌هایی پرداخته که در اخبار ساختگی و تحریف شده به صورت کاملاً آشکاری نمایان است. این دو نمونه عبارتند از:

 1. کتاب بیان الائمه علیهم السلام

 این کتاب چند سال پیش با روایاتی منسوب به حضرت علی علیه السلام منتشر شد که هیچ اساسی ندارد. دانسته شد که یا این روایات پس از وقوع حوادث جعل شده یا آن موقع که علامات و نشانه‌های صریح و روشن آن نمایان شده است.

 2. خطبة البیان

 نقد و بررسی خطبة معروف به خطبة البیان منسوب به حضرت علی علیه السلام و نیز مطالب کذب و نادرست و تحریف شده‌ای که در این باره آمده است.

 در بخش سوم با چهار فصل به بررسی روایت مربوط به جزیرة خضرا پرداخته و می‌نویسد: ما این روایت را قابل قبول و معتبر ندیدیم؛ بلکه بر عکس در لابه‌لای آن، مطالب فراوانی است که باعث شک و تردید در صحت آن بوده و این احتمال قوی می‌نماید که از اساس ساختگی و جعلی باشد.

 علامه سیّدجعفرمرتضی عاملی تلاش نموده است با ارائة ادلة فراوانی، خط بطلان به هر سه موضوع بکشد و از اساس آن‌ها را باطل کند.

جعفر کذّاب

عموی امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف و مدعی جانشینی امام عسکری علیه السلام

جعفر، یکی از فرزندان حضرت هادی علیه السلام است که پس از شهادت برادرش امام حسن عسکری علیه السلام، ضمن

ادعاهای باطلی چند، ادعای امامت کرد و از این رو به کذّاب (بسیار دروغگو) شهرت یافت.

 این شهرت و نیز ادعای او، پیش‌تر در کلمات معصومان علیهم السلام پیشگویی شده بود. امام سجاد علیه السلام به نقل ازپیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرموده‌است:

آن گاه که فرزندم جعفر بن محمد بن علی بن حسین بن علی بن ابی‌طالب متولد شد، نامش را صادق بگذارید که پنجمین فرزند از سلالة او، نامش جعفر است که از روی تجرّی بر خدای تعالی و دروغ بستن بر او، ادعای امامت می‌کند! او نزد خدا جعفر کذّاب و مفتری بر خدا و مدعی مقامی است که اهل آن نیست. وی، مخالف پدر خویش و حسود بر برادر خود و کسی است که می‌خواهد در هنگام غیبت ولی خدا او را بر ملا سازد.

امام سجاد علیه السلام پس از نقل فرمایش پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم بسیار گریسته و فرمود:

گویا جعفر کذّاب را می‌بینم که طاغی زمانش را وادار می‌کند، تا در امر ولی اللّه و غایب در حفظ الهی و موکل بر حرم پدرش، تفتیش کند؛ به سبب جهلی که بر ولادت او و حرصی که بر قتل او دارد؛ اگر به او دسترسی یابد، و طمعی که در میراث او دارد، تا آن را به ناحق غصب کند.⁽¹⁾

 بدون شک انحراف جعفر از خط پدران معصومش، نه به علت کوتاهی و سستی پدر در تربیت وی بود و نه به سبب محیطی که در آن می‌زیست. این انحراف به علت همنشینی با بدکاران و منحرفان برای وی پدید آمد و شکی نیست همنشین در انسان تأثیر فراوانی دارد. همان‌گونه که قرآن کریم از ماجرای نافرمانی همسر لوط علیه السلام سخن می‌گوید.

 فاطمه، دختر محمد بن هیثم معروف به ابن سیابه گوید: هنگام ولادت جعفر، من در خانة امام هادی علیه السلام بودم و اهل خانه به این ولادت شادمان شدند. نزد امام هادی علیه السلام رفتم و او را شاد نیافتم. گفتم: «ای سرورم! چرا شما را به

واسطة این مولود شادان نمی‌بینم؟» فرمود: «این امر بر تو آسان خواهد شد؛ زیرا به زودی او گروه پرشماری را گمراه می‌سازد.» ⁽¹⁾

 اوج کژی جعفــر پس از شهادت امــام حســن عســکری علیه السلام صورت گرفت. وی، با این که اهل فسق و فجور و گناهان بزرگ بود، خود را جانشین آن حضرت معرفی کرد.⁽²⁾

 عملکرد جعفر کذّاب در مقابل روش امامان معصوم علیهم السلام در موارد ذیل قابل بررسی است:

 1. ادعای امامت

 وی پس از برادر خود امام حسن عسکری علیه السلام، ادعای امامت کرد و برای رسیدن به این هدف خود، نقشه‌هایی کشید. اوّل خود، را در معرض تسلیت‌گویی مردم و تبریک بر امامت خود قرار داد؛ دوم خود را آماده اقامه نماز بر جنازه برادرش کرد، تا بلکه از این راه منصب رسمی (امامت) را به چنگ آورد. نقشه دیگر این بود که دست به دامن دولت شد تا دولت، او را به جای برادرش گذاشته و زعامت شیعیان را به وی واگذار نماید؛ اما در تمام این نقشه‌ها شکست خورد و جز رسوایی، چیزی به دست نیاورد.

 2. انکار وارث امام عسکری علیه السلام

 جعفر کذّاب، منکر وارث شرعی امام عسکری علیه السلام و امامت حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف شد. به همین دلیل مدعی شد وارث منحصر به فرد امام عسکری علیه السلام است و به کمک دولت، توانست اموال امام عسکری علیه السلام را تصرف کند.

 3. تحریک دولتمردان بر ضد امام مهدی علیه السلام .

وی وقتی دید حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در جریان نماز، بر او احتجاج کرده و رسوایش کرد، دولت حاکم را بر ضد آن حضرت و وجود او تحریک کرد و در نتیجه حاکمان جور، دوباره به خانه امام عسکری علیه السلام یورش بردند و برای یافتن حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف تلاش‌های مذبوحانه‌ای انجام دادند؛ ولی خواست الهی بر آن تعلق گرفت که آن حضرت از گزند بدخواهان در امان بماند.⁽³⁾

 احمد بن اسحاق گوید: از جعفر بن علی نامه‌ای به دست من رسید و طی آن ادعا کرده بود به علم دین (حلال و

حرام) و نیز کلیة علوم و آنچه که مردم بدان نیازمندند، آگاهی دارد. پس از این‌که نامه را خواندم، عریضه‌ای به پیشگاه مقدس حضرت امام عصر علیه السلام نگاشتم و نامة جعفر را نیز به پیوست آن قرار دادم. به دنبال آن، از ناحیة مقدسه پاسخی بدین شرح صادر شد:

به نام خداوند بخشاینده مهربان؛ خداوند سبحانه و تعالی تو را پایدار بدارد! نامة تو و ضمیمة آن ]نامة جعفر[ به من رسید و از مضمون آن ـ که با اختلاف الفاظ و اشتباهات بسیار توأم بود ـ آگاه شدم. اگر شما هم دقّت کرده بودید، به برخی از آن‌ها آگاه می‌شدید.

آن‌گاه حضرت مهدی علیه السلام در ادامه با ذکــر حمد و ثنــای پروردگارسبحانه و تعالی، مطالبی در ردّ جعفر بیان فرمود: «…این پیرو باطل و دروغگو، بر خداوند افترا بسته است. این شخص با امید به چه چیز می‌خواهد این ادعای عاری از حقیقت خود را ثابت کند؟ آیا با اطلاعاتی که در احکام الهی دارد؟ به خدا قسم! این فرد آن قدر بی اطلاع است که حلال و حرام را نمی‌شناسد و میان بد و خوب فرق نمی‌گذارد. آیا به دانش خود تکیه دارد؟ او به قدری تهیدست است که حق و باطل را نمی‌شناسد، محکم و متشابه را نمی‌داند و از احکام نماز ـ حتی وقت آن ـ آگاهی ندارد. آیا این مدعی فاقد صلاحیت، به ورع و پرهیزگاری خویش تکیه می‌کند؟ خداوند شاهد است که نماز واجب خویش را برای این‌که شعبده بازی یاد بگیرد، ترک کرده است. حتماً از ظروف مشروب و آثار دیگری از گناهان او اطلاع دارید…

خداوند سبحانه و تعالی تو را توفیق دهد! آنچه برایت گفتم، از این ستمکار ستمگر بپرس و او را آزمایش کن. از یکی از آیات قرآن و تفسیر آن از وی بپرس یا از نماز و شرایط آن از او بپرس، تا به معایب و کمبودهای او پی ببری و حال او را بدانی. خداوند سبحانه و تعالی کفایت‌کننده است؛ او حق را برای اهلش حفظ می‌کند و آن را در جایگاهش قرار می‌دهد.⁽¹⁾

منابع شیعه دربارة پایان کار او دو دیدگاه دارند:

 یک. وی تا پایان زندگی بر ادعای دروغین خود پای فشرده، همچنان خود را امام می‌دانست.

 دو. وی از دعوی دروغین خود دست برداشته، توبه کرد و شیعیان نیز نامش را از جعفر کذّاب به جعفر تائب برگرداندند.

 کلینی به نقل از محمد بن عثمان عمری می‌گوید: امام دوازدهم علیه السلام در توقیعی به توبه او تصریح کرده است: راه جعفر، راه برادران یوسف است⁽¹⁾که سرانجام توبه کردند و گناه‌شان بخشوده شد.

 وی با وجود زندگی کوتاه، دارای فرزندان بسیاری شد. نوادگان وی چون نسبت خود را به امام رضا علیه السلام می‌رساندند، به رضویان شهرت یافتند.

نیز ن.ک: ولادت حضرت مهدی علیه السلام، توقیع.

جمعه

روز ظهور مهدی علیه السلام

جمعه، روز پایانی هفته، مورد احترام مسلمانان و یکی از اعیاد مهم آنان است. به عقیدة برخی، جمعه از آن رو جمعه نامیده شده است که در آن جهت نماز اجتماع می‌کنند.⁽²⁾اهمیت شب و روز جمعه، در احادیث بسیاری بیان شده و اعمال و ادعیه فراوانی برای آن مقرر گشته است.

 از مهم‌ترین اعمال مؤمنان در روز جمعه، توجه به حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف و انتظار فرج آن بزرگوار است. در این رو، زیارت آن حضرت و دعا برای تعجیل فرج او مستحب است؛ زیرا طبق برخی از روایات و زیارات، امید ظهور آن حضرت در روز جمعه بیش از سایر روزها است.⁽³⁾

امام صادق علیه السلام در این باره فرموده است:

… و قائم ما اهل بیت در روز جمعه خروج می‌کند.⁽⁴⁾

همچنین در روایاتی آمده است:

روزی که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم حضرت علی علیه السلام را در غدیر خم نصب فرمود، جمعه بود و روز قیام قائم عجل الله تعالی فرجه الشریف جمعه خواهد بود و روز بر پایی رستاخیز جمعه خواهد بود.⁽¹⁾

البته بین این سه رخداد عظیم، وجوه مشترک فراوانی وجود دارد. از ویژگی‌های دیگر این روز با عظمت، آن است که حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در آن روز شریف پای به عرصه گیتی نهاد.⁽²⁾

نیز ن.ک: ظهور، قیام.

جنگ افزارهای مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف > سلاح مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف.

ح

حجّت

از القاب حضرت مهدی علیه السلام

حجّت از نظر لغت، به معنای برهان و دلیل است که با آن، حریف را قانع یا دفع کنند و جمع آن حجج و حجاج است.⁽¹⁾

 این کلمه در قرآن مجید در موارد مختلفی به کار رفته است؛ از جمله:

((لِئَلاَّ یکونَ لِلنّاسِ عَلَی اللّهِ حُجَةٌ بَعدَ الرُّسُلِ وَکانَ اللَّهُ عَزیزاً حَکیماً))⁽²⁾

 تا اینکه برای مردم، پس از فرستادن پیامبران، در مقابل خدا بهانه و حجّتی نباشد و خدا توانا و حکیم است.

و نیز:

((قُلْ فَلِلّهِ الحُجَّةُ البَالِغَةُ فَلَو شَاءَ لَهَداکمْ اَجْمَعین))⁽³⁾

 بگو برهان رسا (حجّت) ویژه خداوند سبحانه و تعالی است و اگر او می‌خواست، قطعاً همه شما را هدایت می‌کرد.

در ادبیــات گــفتاری و نوشتاری

شیعــه، حجــت دو مفهــوم وصفی هم‌سنگ دارد:

 1. مفهومی وصفی و عام که دربارة هر دلیل و برهان الهی چون پیامبران و امامان علیهم السلام یا عقل به کار برده می‌شود و این دلیل همواره در زمین بر انسان آشکار است؛ از این رو در روایت امام کاظم علیه السلام آمده است که فرمود:

 خداوند سبحانه و تعالی را بر مردم دو حجّت است: یکی ظاهر که آن عبارت است از پیامبران و رهبران دینی و دیگری باطن که آن عقول مردم است.⁽¹⁾

 پیامبران و اوصیای آنان علیهم السلام به این دلیل حجّت نامیده شده‌اند که خداوند سبحانه و تعالی به وجود ایشان، بر بندگان خود احتجاج کند. آنان همچنین دلیل بر وجود خدا هستند و گفتار و کردارشان دلیل بر نیاز مردم به قانون آسمانی است.

 بر اساس روایات فراوانی، زمین هرگز از حجّت خالی نیست؛ چنان که از امام رضا علیه السلام پرسیده شد: آیا زمین از حجّت خالی می‌ماند؟ حضرت فرمود: «اگر زمین از حجّت خالی باشد، اهلش را فرو می‌برد.» ⁽²⁾

 2. مفهوم وصفی خاصی که از نگاه شیعه، حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف آخرین حجّت الهی است؛ از این رو به حجة بن الحسن العسکری علیهما السلام شهرت دارد.⁽³⁾داود بن قاسم گوید: از امام دهم علیه السلام شنیدم که فرمود: «جانشین من، پسرم حسن است. شما نسبت به جانشینِ پس از جانشین من چه حالی خواهید داشت؟»

 عرض کردم: «خداوند سبحانه و تعالی مرا قربانت کند؛ چرا؟»

 فرمود: «برای آن‌که شخص او را نمی‌توانید ببینید و ذکر او به نام مخصوصش روا نیست. عرض کردم: «پس چطــور او را یـــاد کـنیم؟» فــرمود: «بگـویید حجّت از خـاندان محمد صلی الله علیه و آله و سلم .»⁽⁴⁾

در بیشتر روایات، این لقب به صورت الحُجَّةُ مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ به کار رفته است.⁽¹⁾

حجر الاسود

تکیه گاه حضرت مهدی علیه السلام هنگام ظهور

از بخش‌های مهم مسجد الحرام و کعبه، حجر الاسود است که همواره در طول تاریخ ـ به ویژه در تاریخ صدر اسلام ـ از ارزش و اعتبار ویژه‌ای برخوردار بوده است.

 در برخی روایات از اهمیت و جایگاه آن در عصر ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف نیز سخن به میان آمده است. امام باقر علیه السلام فرمود:

به خدا سوگند! گویا می‌بینم قائم پشت خود را به حجرالاسود تکیه داده، از خداوند سبحانه و تعالی می‌خواهد به حق خود برسد. آن‌گاه ]قائم[ می‌فرماید: «ای مردم! هر کس دربارة حضرت آدم با من احتجاج کند، بداند من از او به آدم برترم و آن کس که در رابطه با شخصیت نوح با من احتجاج کند، من بر او به نوح مقدم هستم. و هر کس بخواهد در باره با ابراهیم با من مجادله کند، من از او به ابراهیم برتری دارم… و اگر کسی بخواهد با شخصیت محمد صلی الله علیه و آله و سلم با من محاجه کند، به طور مسلم من به حضرت محمد از او اولی هستم و هر کس که بخواهد در قرآن با من مجادله نماید، من از همه اولی به قرآن خداوند هستم….» ⁽²⁾

نیز ن.ک: ظهور، مسجدالحرام.

حدیث غدیر

روایتی بشارت دهنده به حضرت مهدی علیه السلام

پیــامبر اســلام صلی الله علیه و آله و سلم در واپــسین ماه‌های عمر خود، در محل غدیر خم، ضمن پافشاری بر امامت نخستین پیشوای مسلمانان، دربارة آخرین پیشوا چنین فرمود:

…ای مردمان! همانا به درستی که من پیامبرم و علی جانشین من است. آگــاه بــاشید! ختــم‌کننــدة پیشوایان از ما است. او قائم مهدی است. آگاه باشید! همو است که دین را بــرتــری خــواهــد بخــشید و انتقام‌گیرنده از ستمگران است.⁽¹⁾

حدیث لوح حضرت زهرا علیها السلام > لوح حضرت زهرا علیها السلام

حدیث معراج

بشارت خداوند به پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم دربارة حضرت مهدی علیه السلام در معراج

یکی از رخدادهای مهم زندگی رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و سلم معراج آن حضرت است. قرآن در آیاتی چند به برخی از حوادثی که در آن سفر آسمانی رخ داده، اشاره‌هایی کرده است و یک سوره را نیز برای این حادثه بزرگ اختصاص داده است.

 افزون بر آیات قرآن، برخی از آنچه در آن سفر ملکوتی اتفاق افتاد، به بیان روایات نورانی معصومان علیهم السلام برای ما بازگو شده است. رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم در بارة آنچه در شب معراج دیده بود، پس از بیان دیدن نور پیشوایـــان معصوم علیهم السلام و آخـــرین جانشین خود میان آن‌ها، فرمود: … عرض کردم: «پروردگارا! اینان چه کسانی هستند؟» فرمود: ایشان پیشوایانند و این قائم است؛ همو که حلال مرا حلال می‌کند و حرام مرا را حرام می‌سازد و از دشمنان من انتقام می‌گیرد.ای محمد! او را دوست بدار. پس همانا من او را دوست می‌دارم و هر کس که او را دوست بدارد، نیز دوست می‌دارم….⁽²⁾

حِرْز حضرت مهدی علیه السلام

دعای منسوب به حضرت مهدی علیه السلام برای در امان ماندن از بلاها

حِرْز، در لغت به معنای جای استــوار و پناهگــاه است. نیز دعای حفظ و تعویذ را گویند. در اصطلاح، بیشتر معنای دوم مقصود است؛⁽¹⁾یعنی هر گونه دعای خواندنی و نوشتنی، بلکه هر گونه تعویذی است که مایة حفظ باشد و به وسیلة آن پناه جویند. وجه مشترک بین همة حرزها، به کار بستن آن‌ها برای محفوظ ماندن شخص و یا همراهان یا اموال او از گزند دشمنان یا پیش آمدهای ناگوار و حوادث پیش‌بینی نشده روزگار است.

برخی حرزها ـ مانند سایر احادیث و دعــاها ـ با ذکــر سنــد معتبر از معصوم نقل شده است؛ اما بعضی از آن‌ها استناد محکمی ندارد.

 هر یک از حرزها، ویژگی‌هایی دارند که در کتاب‌های دعا مورد اشاره قرار گرفته است. برای هر کدام از معصومان علیهم السلام حرزهایی نقل شده است که بعضی از آن‌ها شهرت بیشتری دارند؛ یکی از آن‌ها حرز حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف است که چنین است:

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ یا مالِک الرِّقابِ یا هازِمَ الاَحْزابِ یا مُفَتِّحَ الاَبْوابِ یا مُسَبِبَ الاَسْبابِ سَبِّبْ لَنا سَبَباً لانَسْتَطیعُ لَهُ طَلَباً بِحَقِّ لااِله اِلاّاللّهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله و سلم .⁽²⁾

حرمت نام بردن مهدی علیه السلام > محمد

حسن شریعی

 از مدعیان دروغین نیابت از حضرت مهدی علیه السلام

یکی از مدعیان دروغین نیابت، حسن شریعی است. البته به یقین مشخص نیست که اسم او حسن باشد؛ بلکه او با لقب معروف شده است. در روایتی که نقل خواهد شد، راوی حدیث به صورت حدس و گمان اسم او را حسن ذکر کرده است.⁽³⁾نگارنده قاموس الرجال

می‌نویسد:

از حدیثی که شیخ طوسی نقل کرده است، روشن می‌شود اسم او به صورت یقین روشن نیست و او به وسیلة لقب معروف بوده است و این‌که تلعکبری راوی حدیث، به صورت گمان حکم کرده که اسم او حسن است، به سبب این است که او «ابومحمد» بوده و بیشتر اسم کسانی که کنیة آن‌ها «ابومحمد» است، حسن می‌باشد.⁽¹⁾

شریعی نخستین کسی است‌که به دروغ و افترا، ادعــای نیــابت امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف را کرد. او پیش‌تر، از یاران امام هادی و امام حسن عسکری علیهما السلام بود؛ ولی پس از آن منحرف شد. تاریخ ادعای نیابت دروغین او به صورت دقیق بیان نشده است؛ لیکن چون این ادعاهای دروغین، از دوران نایب دوم آغاز شده است، به نظر می‌رسد وی در دوران سفارت و نیابت محمد بن عثمان، به چنین عملی دست زده است.

 دانشوران علم رجال در بارة شرح حال او چندان بحث نکرده‌اند؛ لذا جامع‌ترین سخن درباره ایشان، کلام شیخ طوسی در کتاب الغیبة است. شیخ طوسی دربارة «شریعی» می‌نویسد:

نخستین کسی که به دروغ و افترا، ادعای نیابت خاص از جانب امام زمان علیه السلام کرد، شخصی معروف به «شریعی» بود. جماعتی از عالمان، از ابومحمد تلعکبری از ابوعلی محمد بن همام نقل کرده‌اند: کنیه شریعی «ابومحمد» بود.

 تلعکبری می‌گفت: «گمان دارم نام وی حسن باشد.» او از اصحاب امام هادی علیه السلام و امام حسن عسکری علیه السلام به شمار می‌آمد. او نخستین کسی است که مدعی مقامی شد که خداوند سبحانه و تعالی برای او قرار نداده بود و شایسته آن هم نبود. در این خصوص، بر خدا و حجّت‌های پروردگار دروغ بست و چیزهایی به آنان نسبت داد که شایسته مقام والای آنان نبود و آن‌ها از آن به دور بودند؛ از این رو، شیعیان هم او را ملعون دانسته و از وی دوری جستند و توقیعی از جانب ولی عصر علیه السلام دربارة نفرین و دوری از وی صادر شد.⁽²⁾

حسین بن روح (نوبختی)

نایب سوم حضرت مهدی علیه السلام در غیبت صغرا

سومین نایــب خــاص حضــرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، محدث، فقیه و متکلم شیعی ایرانی، حسین بن روح نوبختی است. وی میان شیعیان بغداد، شهرت ویژه‌ای داشت و یکی از افراد مورد اعتماد محمد بن عثمان عمری به شمار می‌رفت. او در سال‌های305 ـ 326 ق نایب امام زمان علیه السلام و واسطة بین حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف و شیعیان بود. حسین بن روح دارای بــرتری‌هــای فراوانی بود؛ امّا به طور عمده شهرت و اعتبــار او، بــه مسألة نیــابتش بــاز می‌گردد.

 پیش از آن، محمد بن عثمان، او را حلقة اتصال بین خود و وکلای دیگرش در بغداد قرار داده بود. وی در زمان حیات نایب دوم، در دربار عباسی نفوذ چشمگیری داشت و از ناحیة برخی مقامات دولتی کمک‌های مالی به او می‌رسید.⁽¹⁾

 نایب دوم، از دو یا سه سال پیش از درگذشت خود، با ارجاع برخی از شیعیان که اموالی از سهم امام و غیر آن پیش او می‌بردند به حسین بن روح نوبختی، زمینه را برای نیابت وی از طرف امام زمان علیه السلام هموار می‌کرد. او به کسانی که در این موضوع دچار شک و تردید می‌شدند، تأکید می‌کرد این دستور، از طرف امام علیه السلام صادر شده است.⁽²⁾

 وی در انتصاب حسین بن روح به جانشینی خود، تأکید فراوانی می‌کرد. گاهی به صورت انفرادی و گاهی میان عموم شیعیان مخلص و وکلای خویش، این مطلب را یادآور می‌شد. این تأکید، بدان علّت بود که از طرف امامان علیهم السلام، سخن روشنی که بیانگر وثاقت، امانت و نیابت حسین بن روح صادر نشده بود. از طرفی میان وکلای بغداد، کسانی بودند که در ظاهر ارتباط محمد بن عثمان با آنان بیشتر بود؛ از این رو عوام و خواص شیعیان، تصور نمی‌کردند حسین بن روح به جانشینی انتخاب شود؛ بدین سبب، نایب دوم از

هر فرصتی برای تبیین نیابت خود از طرف امام زمان علیه السلام، برای رفع تردید از آنان استفاده می‌کرد.⁽¹⁾

 پس از وفات ابوجعفر عمری و وصیت او دربارة نصب حسین بن روح به عنوان نایب سوم امام غایب، ابوالقاسم حسین بن روح به «دارالنیابة» در بغداد آمد و بزرگان شیعه گرد او جمع شدند. حسین بن روح، با همکاری وکلای بغداد و سایر مناطق، کار خویش را در جایگاه نیابت امام زمان علیه السلام آغاز کرد و توانست با روش عالمانه و منطقی، بین دوست و دشمن از پذیرش بالایی برخوردار شود.

 روایت‌ها، حکایت از آن دارد که بر خلاف سفیر اوّل و دوم، موقعیت حسین بن روح در جایگاه سفیر امام دوازدهم بین شیعیان امامیه آشکار بود؛ به همین دلیل عده‌ای از عوام امامیه، بر آن شدند که وکلای نواحی خود را نادیده گرفته، به طور مستقیم با خود او در تماس باشند؛ ولی رفته رفته با انجام تغییراتی در دستگاه حاکم و برکناری برخی حامیان او، وضع دگرگون شد؛ به گونه‌ای که وی بخشی از پایان عمر خود را در زندان به سر برد.⁽²⁾

از حوادث مهم دوران نیابت حسین بن روح، جدا شدن ابوجعفر محمد بن علی شلمغانی (معروف به ابن ابی عزاقر) از آیین شیعی و تکفیر او به دست حسین است.⁽³⁾

مدت نیابت

حسین بن روح، با وفات ابوجعفر محمد بن عثمان عمری، در سال305 ق منصب نیابت حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف را عهده‌دار شد و در سال326 ق وفات یافت. بدین‌سان مدت نیابت وی نزدیک به 21سال بود.

 در وفات وی که در سال326 ق بوده، هیچ اختلافی نیست، و محدثان و مورخان در این مسأله اتفاق نظر دارند؛ لیکن در محل قبر او، اختلاف و شبهاتی وجود دارد. مسلم است که قبر او در بغداد است؛ ولی این که قبر در قسمت غربی بغداد است یا قسمت شرقی، مورد اختلاف است.⁽⁴⁾

نیز ن.ک: نیابت خاص،

نواب خاص.

حسین بن منصور حلاج

از مدعیان دروغین نیابت حضرت مهدی علیه السلام

حسین بن منصور حلاج، حدود سال 244 ق در قریة «طور» از قرای بیضای فارس (هفت فرسنگی شیراز) زاده شد. وی با پدرش منصور از بیضا، به واسط رفت و آن‌جا علوم اسلامی را آموخت و در بیست سالگی به بصره رفت. مرید صوفی آن سامان شد و به دست او خرقه تصوّف پوشید. در سال 270 ق به مکه سفر کرد و از آن‌جا به اهواز رفت و به دعوت پرداخت. حلاج برای دعوت به مذهب صوفیانه خود که جنبة «حلولی» داشت، به مسافرت می‌پرداخت. وی در آغاز، خود را رسول امام غایب و باب آن حضرت معرفی می‌کرد؛ به همین سبب علمای علم رجال شیعه، او را از مدعیان بابیّت شمرده‌اند.

 نام او ابوالمغیث حسین بن منصور حلاّج بود که در سال 309 ق کشته شد. حلاّج پس از ادعای بابیّت، بر این شد که ابوسهل اسماعیل بن علی نوبختی (متکلم امامی) را در سلک یاران خود در آورد و به تبع او، هزاران شیعه امامی را که در قول و فعل تابع او بودند، به عقاید حلولی خویش معتقد سازد؛ به‌ویژه آن‌که جماعتی از درباریان خلیفه به حلاّج حسن نظر نشان داده و جانب او را گرفته بودند؛ ولی ابوسهل که پیری مجرّب بود، نمی‌توانست ببیند او با مقالاتی تازه، خود را معارض حسین بن روح نوبختی وکیل امام غایب معرفی می‌کند. اسماعیل در پاسخ گفت: «وکیل امام زمان علیه السلام باید معجزه داشته باشد. اگر راست می‌گویی، موهــای مرا سیاه کن. اگر چنین کــاری انجــام دهی، همه ادعاهایت را می‌پذیرم.» ابن‌حلاج که می‌دانست ناتوان است، با استهزای مردم روبه‌رو شد و از شهر بیرون رفت. آن‌گاه به قم شتافت و به مغازة علی بن بابویه (پدربزرگوار شیخ صدوق) رفت و خود را نماینده امام زمان علیه السلام خواند. مردم بر وی شوریدند و او را با خشونت از شهر بیرون افکندند.

ابن حلاج، پس از آن‌که جمعی از خــراسانیان ادعــایش را پذیرفتند،

دیگر بار به عراق شتافت.⁽¹⁾در این زمان، چون فقه امامیه از سوی خلفا به رسمیت شناخته نشده بود، شیعیان، میان مذاهب اهل سنّت «مذهب ظاهری» را که مؤسس آن، ابوبکر محمد بن داوود اصفهانی است، پذیرفته بودند.

 رؤسای امامیه و خاندان نوبختی، برای برانداختن حلاّج ناچار به محمد بن داوود ظاهری متوسل شدند و او را به صدور فتوایی وا داشتند که در سال 297 ق و اندکی پیش از مرگ خود در وجوب قتل حلاّج انتشار داده بود. ابوالحسن علی بن فرات، وزیر شیعی مذهب مقتدر (خلیفة عباسی) نیز در تکفیر حلاّج به آل نوبخت کمک کرد.

حلاّج در سال 296 ق به بغداد رفت و مردم را به طریقة خاصی مبتنی بر نوعی تصوف آمیخته با گونه‌ای «حلول» دعوت کرد. ابوالحسن بن فرات، وی را تعقیب کرد و ابن داوود فتوای معروف خود را در حلال بودن خون او صادر نمود. وی در سال 301 ق به دست کارگزاران خلیفه گرفتار شد و به زندان افتاد. پس ازهفت ماه محاکمه، علمای شرع او را مرتد و خارج از دین اسلام شمردند (24ذیقعده 309ق) و به فرمان مقتدر و وزیر او حامد بن عباس به دار آویخته شد.⁽²⁾سپس جسد او را سوزاندند و سرش را بر بالای جسر بغداد زدند.

حکومت جهانی

از مهم ترین اهــداف قیــام جهانی حضرت مهدی علیه السلام

یکــی از ویژگی‌هــای دولــت مهدوی عجل الله تعالی فرجه الشریف، جهانی بودن آن است. حکومت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، شرق و غرب عالم را فرا می‌گیرد و آبادی‌ای در زمین نمی‌ماند، مگر این‌که گلبانگ محمدی از آن بر‌می‌خیزد و سراسر گیتی از عدل و داد آکنده می‌شود. در آن دوران به دست آن حضرت، آرمان والای تشکیل جامعة بزرگ بشری و خانوادة انسانی تحقّق می‌پذیرد و آرزوی دیرینة همة پیامبران، امامان،

مصلحان و انسان‌دوستان برآورده می‌شود.

امام رضا علیه السلام از پدرانش از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم نقل کرده است:

 خداوند سبحانه و تعالی در شب معراج در بخشی از بیانی طولانی فرمود: «… و به درستی زمین را به وسیلة واپسین آنان ]ائمة معصومین علیهم السلام [ از دشمنانم پاک خواهم ساخت و تمام گسترة زمین را در فرمانروایی او قرار خواهم داد….»⁽¹⁾

 در دوران رهبری امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، با ایجاد مدیریت و حاکمیت یگانه برای همة اجتماعات، نژادها و منطقه‌ها، یکی از عوامل اصلی تضاد و جنگ و ستم از بین می‌رود.⁽²⁾

 پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم فرمود:

پیشوایان پس از من دوازده نفرند؛ نخستین آنان تو هستی‌ای علی و واپسین آنان قائم است؛ همو که خداوند سبحانه و تعالی بر دستانش مشارق و مغارب زمین را فتح خواهد کرد.⁽³⁾

 امام صادق علیه السلام نیز در این باره فرمود:

سپس خدای عزوجل او را ظاهر سازد و مشرق‌ها و مغرب‌های زمین را به دست او بگشاید و….⁽⁴⁾

 این امید به آمدن مصلح جهانی، ریشه در افکار و عقاید تمام اقوام و ملل دارد و کم و بیش به گونه‌های متفاوت همه جا وجود دارد؛ اما در تفکر شیعی به طور روشن و شفاف مطرح است. در این تفکر، امام منتظر و منجی نهایی، زنده است و روزی به فرمان خداوند سبحانه و تعالی ظهور کرده و جهان

را پر از عدل و داد خواهد کرد.

بر اساس دیدگاه «تشکیل حکومت جهانی»، با ظهور امام غایب عجل الله تعالی فرجه الشریف، اسلام، یگانه دین حق و کامل و دارای شریعت جامع، مقبول همگان خواهد شد. در آن زمان ستمگران و جباران از مسند قدرت به زیر کشیده می‌شوند. پس از آن حکومت جهانی اسلام با زعامت و رهبری امام معصوم و عادل برپا شده و عدالت بر بنیاد دیانت و اخلاق در مقیاسی جهانی اجرا می‌گردد.

 در برخی آیات قرآن، به این حاکمیت اشاره شده است و آیات مربوط به جهانی بودن اسلام نیز مؤید این معنا است. جهانی بودن دین اسلام و عدم اختصاص آن به قوم یا منطقة خاصّی، از ضروریات این آیین الهی است و حتی کسانی که ایمان به آن ندارند، می‌دانند که دعوت اسلام، همگانی بوده و به منطقة جغرافیایی خاصّی محدود نبوده است. از جمله آیه‌هایی که به حکومت حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف تفسیر شده، آیه ارسال است. در این آیه می‌خوانیم:

((هُوَ الَّذی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدی وَدینِ الْحَقّ‌ِ لِیظْهِرَهُ عَلَی­الدِّینِ کلِّهِ وَلَوْکرِهَ الْمُشْرِکونَ))؛⁽¹⁾

او کسی است که پیامبرش را با هدایت و دین درست فرستاد، تا آن را بر هر چه دین است پیروز گرداند؛ هر چند مشرکان خوش نداشته باشند.

 آیه یادشده، با همین الفاظ در سوره «صف»، آمده و با تفاوت مختصری در «سوره فتح»، تکرار شده است و از رویدادی مهم خبر می‌دهد. این اهمیّت، موجب تکرار آن شده است و از جهانی شدن اسلام و فراگیری این آیین بر روی زمین خبر می‌دهد.

شکی نیست در حال حاضر، این موضوع تحقق نیافته است؛ ولی این وعدة حتمی خدا به تدریج در حال تحقق است. طبق روایات، تکامل این برنامه، هنگامی خواهد بود که حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف ظهور کند و برنامة جهانی شدن اسلام را تحقق بخشد. شیخ صدوق، از امام صادق علیه السلام، در تفسیر این آیه نقل می­کند:

به خدا سوگند! هنوز تأویل این آیه

نازل نشده و نخواهد شد، تا آن‌که قائم عجل الله تعالی فرجه الشریف خروج کند. وقتی او ظهور کرد، دیگر هیچ کافر به خدا و منکر امامی نمی‌ماند؛ مگر این‌که از خروج آن حضرت ناراحت می‌شود. حتی اگر کافری در دل سنگی پنهان شود، آن سنگ می‌گوید:ای مؤمن! در دل من کافری پنهان شده است، مرا بشکن و او را بیرون بیاور و به قتل برسان.⁽¹⁾

 در تفسیر قمی آمده است: این آیه دربارة قائم آل محمد صلی الله علیه و آله و سلم نازل شده و این‌که در باره آن حضرت نازل شده، بدین معنا است که خروج او تأویل این آیه است. از روایت صدوق هم این برداشت استفاده می‌شد.

افــزون بــر ایــن، شواهد تاریخی فــراوانی وجــود دارد کــه پیــامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم به ســران کشورهــا مانند قیــصر روم و پــادشــاه ایــران و فرمانروایان مصر و حبشه و شامات و نیز به رؤسای قبایل گوناگون عرب و… نامه نوشت همگان را به پذیرفتن این دین مقدس دعوت کرد و از پیامدهای وخیم کفر و روی‌گردانی از اسلام، برحذر داشت. اگر دین اسلام جهانی نبود، چنین دعوت عمومی انجام نمی‌گرفت و دیگر اقوام و امت‌ها هم برای عدم پذیرش، عذری می‌داشتند.⁽²⁾

مبانی و مقدماتی که ناگزیر به آرمان حکومت واحد جهانی شیعی می‌انجامد، از این قرار است:

 یک. اعتقاد به برتری اسلام و جهانی بودن آن

به اجماع تمام مسلمانان، اسلام دینی است که در واپسین حلقه از سلسلة طولانی نبوت ظاهر شده و از هر جهت کامل‌ترین و جامع‌ترین دین‌ها است و تا روز قیامت نیز بشــریت را از هــر جهــت کفــایت می‌کند. دیــن اسلام، روزی تمــام انسان‌ها را پیرو و مطیع خود خواهد کرد و بدین ترتیب جهان در تسخیر آموزه‌های بلند و آسمانی اسلام در خواهد آمد. از آیاتی چون:

((اِنَّ الدِّینَ عِنْدَ اللَّهِ الاِسْلامُ))؛⁽³⁾

در حقیقــت، دیــن نزد خداوند سبحانه و تعالی همان اسلام است.

((وَمَنْ یَبتَغِ غَیرَ الاِسْلامِ دِیناً فَلَنْ یُقبَلَ مِنهُ))؛⁽¹⁾

و هر که جز اسلام، دینی [دیگر] جوید، هرگز از وی پذیرفته نشود.

((اَلیَوْمَ اَکمَلْتُ لَکمْ دِینَکمْ))؛⁽²⁾

امروز دین شما را برایتان کامل گردانیدم.

((ما کانَ مُحَمَّدُ اَبا اَحَدٍ مِنْ رِجالِکم وَلکنْ رَسُولَ اللَّهِ وَخاتَمَ النَّبیین))؛⁽³⁾

محمد، پدر هیچ یک از مردان شما نیست، ولی فرستاده خدا و خاتم پیامبران است.

((وَلَقد کتَبنا فِی الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّکرِ اَنَّ الاَرْضَ یَرِثُها عِبادِیَ الصَّالِحُونَ))؛⁽⁴⁾

و در حقیقــت، در زبــور پس از تورات نوشتیم که زمین را بندگان شایسته ما به ارث خواهند برد.

((وَهُوَ الذِی اَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالهُدی وَدین الحَقِ لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کلِه))؛⁽⁵⁾

او کسی است که پیامبرش را با هدایت و دین حق فرستاد تا آن را بر هر چه دین است پیروز گرداند.

 به دست می‌آید که مسلمانان، به حقانیّت، جامعیّت، خاتمیّت، جهان شمولی و سرانجام جهان‌گستری و پیروزی و غلبة نهایی آن دست خواهند یافت.

 دو. اعتقاد به مهدویت

چیــرگــی اسلام بر تمام ادیان و مکــاتب و استیلا بــر جبــاران و فرمــانروایان غیــر الهــی و تأسیس حکومت جهانی، لازمه اعتقاد به مهدویّت و ظهور منجی دادگستر است.

 از نگاه شیعیان، تاریخ اسلام پس از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم با حذف امام علی بن ابی‌طــالب و فــرزنــدان معصوم او علیهم السلام، در حــوزة سیاست و حکومت به انحراف گرایید و پیامدهای منفی متعددی نیز در پی داشت که یکی از آن‌ها محرومیت جامعه از رهبری معنوی و آسمانی است؛ چرا که امام

علی علیه السلام و پس از او بقیة امامان دوازدهــگـانه، پیشــوایــان دینی ـ سیاسی بر حق و دارای حق خلافت و امامت انحصاری‌اند. دیگران ـ هر کس باشد ـ غاصب حق معصومند و لذا جائر و باطل می‌باشند. این انحراف تا کنون ادامه پیدا کرده است.

از آن جا که شیعیان دوازده امامی در عصــر امامان، هرگز به قدرت و تــأسیس دولــت دست نیــافتند، منتظرند کــه واپسین بازمــانده از امامان معصوم علیهم السلام که از سال 329‌ق غیبت کبرا برای او آغاز شده است، ظهور کند و تاریخ اسلام و در نهایت تاریخ انسان را به مسیر طبیعی و الهی‌اش باز گرداند. در آن عصر، اسلام، عزیــز، مسلّــط و همگــانی می‌شود و مسلمانان، قدرتمند و بر جهان چیره می‌گردند. طبق این تفسیر، تشکیل حکومت واحد جهانی اجتناب‌ناپذیر خواهد بود.

ویژگی ها و اختیارات مهدی منتظر

 در منابع روایی اسلامی (به ویژه شیعی)، از ویژگی‌ها، اختیارات و عملکردهایی یاد شده است که آن‌ها جز با تشکیل حکومت واحد جهانی محقق نخواهند شد؛ از جمله گفته شده است: حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف ستم و جور را برای همیشه برمی‌اندازد و عدالت و دین حق را در سطح جهان برای همیشه مستقر می‌کند. در برخی روایات، از اختیارات قدرت و امکانات مطلق و جهانی امام غایب یاد شده است که نتیجه آن، چیرگی بر جهان و تشکیل حکومت مقتدر جهانی است. امام باقر علیه السلام فرمود:

قائم ما، با در انداختن بیم و هراس در دل ستمگــران یـاری می‌شود، با پشتیبانی و حمایت از سوی خداوند سبحانه و تعالی تأیید می‌گردد. زمین برایش خاضع و تسلیم می‌شود، گنج‌ها برایش آشکار و نمایان می‌شود. حکومت او شرق و غرب عالم را فرا می‌گیرد. خداوند سبحانه و تعالی به وسیلة او دینش را بر همة دین‌ها چیرگی می‌بخشد؛ هر چند مشرکان را ناخوشایند باشد. [در عصر ظهور] در زمین خرابی و ویرانی‌ای نمی‌ماند، مگر آن‌که آباد می‌شود. عیسی بن مریم علیه السلام فرود آید و پشت سر او نماز گزارد.⁽¹⁾

 بر این اساس، حکومت جهانی واحد از دیرباز به عنوان یکی از

باورهای مسلّم شیعی و یکی از نیازهای بشر مطرح بوده است. اکنون نیز شیعیان امامی در انتظار روزی به سر می‌برند که چنین حکومتی، با ظهور منجی غایب تشکیل شود و تاریخ بشر در مسیر حق قرار گیرد و بشریت از برکات واقعی و همه جانبه آن بهره‌مند شوند.

 با این‌که آرمان‌هایی چون عدل جهانی و حکومت جهانی سابقه‌ای دیرینه دارد؛ اما در قرن اخیر به دلیل‌های خاصّ سیاسی، فرهنگی و اجتماعی ـ به‌ویژه گسترش ارتباطات ـ آرمان جهانی شدن تشدید و تقــویت شده و عملی‌تــر بــه نظر می‌رسد. در جنبش‌های اسلامی معاصر نیز بار دیگر آرمان دیرین جهانی و چیره شدن اسلام با قدرت تمام مطرح شده و مفاهیمی چون دین جهانی، عدل جهانی، حکومت جهانی یا بین‌الملل اسلامی و… گسترش یافته است.

 آرمان‌های یاد شده در میان شیعیان در سطح گسترده‌تر مطرح و تقویت شده و اکنون در دوران پس از پیروزی انقلاب اسلامی و تشکیل جمهوری اسلامی در ایران، از آن آرمان‌ها ـ از جمله حکومت واحد جهانی ـ تبلیغ می‌شود.

برخی از ویژگی‌های حکومت جهانی حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف

 1. این حکومت‌دارای رهبری است که مشروعیت خود را از پروردگار متعال گرفته و از هر گونه خطا و عصیان به دور است. افزون بر این، کسانی که او را در اجرای حکومت جهانی یاری خواهند کرد، انسان‌هایی هستند برگزیــده و دارای صفــات اخلاقی ویژه که این خود بر عظمت این حکومت می‌افزاید.

 2. در حکومت جهانی حضرت مهدی علیه السلام قــانــون‌گـذار خداوند سبحانه و تعالی است، از این رو تمام نیازهای مادی و معنوی انسان‌ها مورد توجه واقع شده و از هر گونه خطا دور خواهد بود.

 3. محور تمام قوانین در حکومت جهانی حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف امور دینی و اخلاقی است؛ در حالی که تمام نیازهای مادی و معنوی بشر در تمام قوانین مورد توجه واقع شده است.

 4. دانش، در دولت مهدوی در کل جامعه بشری گسترش می‌یابد و هرگز در انحصار عده‌ای خاص نخواهد بود؛ از این رو همگان از دانشی بس ارجمند برخوردار خواهند بود. البته از این دانش نیز در راه

رشد و تعالی جامعة بشری استفاده خواهد شد، نه در راه ستم و تعدی به دیگران.

 5. حکــومت جهـــانی حضــرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف بر عالی‌ترین اندیشه‌های عاقلانه مبتنی است؛ چرا که در آن دولت مبارک است که عقول بشری به کامل‌ترین وجه امکان رشد خواهد کرد.

 6. حکومت جهانی مهدی علیه السلام مبتنی بر بهره‌مندی عاقلانه، عالمانه و عابدانه از همة منابع موجود و ظرفیت‌های ممکن در کره زمین است و این بدان معنا است که مردم در عین بهره‌مندی از تمام مواهب الهی هرگز گرد اتراف و اسراف نمی‌گردند. افزون بر آن، با وجود فراوانی نعمت، حالت استغنایی در روح انسان‌ها بوجود می‌آید که باعث می‌شود با وجود در اختیار داشتن موهبت‌های فراوان هرگز دست به طغیان و عصیان نزنند.

 در جامعة مهدوی، به سبب وجود تمام شرایط ممکن، راه رشد و تعالی به سوی پروردگار بر همگان باز خواهد بود و در عین اختیار داشتن، همگان بر دینی توحیدی و باوری الهی خواهند بود.

از دستاوردهای مهم برپایی حکومت جهانی مهدی علیه السلام

امنیت مصدر جعلی از ریشه «ا م ن»، و با مشتقاتی مانند: ایمان، ایمنی و استیمان، به کار برده می‌شود.

امنیت در لغت فارسی به ایمن شدن، در امان بودن و بی‌بیمی،⁽¹⁾اطمینان خاطر یافتن و برطرف شدن ترس و بیم،⁽²⁾معنا شده است. و در زبان عربی به معانی پرشماری آمده است.

 برخی امن و امنیت را در اصل به معنای آرامش نفس و از بین رفتن ترس دانسته،⁽³⁾برخی با ذکر مثال "أمن زید الأسد أمنا" معنای امنیت را آرامش و زوال ترس یاد نموده است. آنگاه این واژه را هم از نظر وزن و هم از نظر معنا همانند "سلم" دانسته است⁽⁴⁾. و برخی دیگر امن را به ضد ترس و خوف معنا کرده، و مأمن را موضع بدون ترس دانسته است.⁽⁵⁾

آنچه از مجموع دیدگاه اهل لغت به دست می‌آید، این که امنیت به معنای آرامش، نترسیدن، وحشت نداشتن و اضطراب نداشتن است. با توجه به معانی لغوی، می‌توان گفت «امن» شامل دو جهت ایجابی و سلبی می‌شود. ایجاب در آن‌جا که سخن از اطمینان، آرامش فکری و روحی است، و سلب در آن‌جا که نبود ترس، دلهره و نگرانی مقصود است.

 امنیت از امور اساسی است که در تمام ابعاد زندگی فردی و اجتماعی انسان به گونه‌ای قابل توجه، مورد نیاز است. و آموزه‌های قرآن ـ بدان جهت که پاسخ‌گوی نیازهای واقعی انسان‌هاست ـ بدین مهم نیز توجه شایسته‌ای نموده است.

پیوند تنگاتنگ و محکم این واژه با کلمه‌های اسلام، ایمان و مؤمن گویای اهمیت فوق‌العاده امنیت است. روایت‌هــای بسیاری از پیــامبر و امامان علیهم السلام وارد شده که خود و اهل بیت را مایه امان ساکنان زمین به شمار آورده‌اند.⁽¹⁾بدین ترتیب، حضور امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف ـ چه به صورت پنهان و چه به صورت آشکار و در زمان قیام ـ مایة بارش فیض و نعمت‌های الهی به سوی مردم است. طبیعی است در دورة حکومت مهدوی، این جریان به کمال خود خواهد رسید و همة موانع موجود بر سر اتصــال فیض میــان خــداوند سبحانه و تعالی و مــردم از طریق امــام، بر‌طرف خواهد شد.⁽²⁾

از مهم‌ترین ویژگی‌های جهان در آستانة ظهور حضرت مهدی علیه السلام، پر شدن زمین از ظلم و بیداد است. مهم‌ترین پیآمد ایــن ستمگری‌هــا، خرابه‌هایی است که برای انسان‌های فرودست و ستم‌کشیده به جای خواهد ماند؛ اگر‌چه اندک‌شماری انسان ستمگر، از دنیایی به ظاهر آباد برخوردار خواهند بود.

حضرت مهدی علیه السلام با برپایی نظامی جهانی بر پایه‌های عدل و قسط، همة ویرانه‌های جهــان را آبــاد خواهد ساخت. و دست ستمِ ستمگران را از زنــدگی مستضعفان بــرای همیشه کوتاه خواهد کرد. امــام باقر علیه السلام، در

این باره فرمود:

روی زمین، خرابه‌ای باقی نمی‌ماند، جز این‌که آباد می‌شود.⁽¹⁾

 و خداوند سبحانه و تعالی در قرآن وعده فرموده است چنانچه مردمان ایمان بیاورند و پروا پیشه کنند، درهای برکت‌های آسمان و زمین بر ایشان گشوده خواهد شد⁽²⁾و جامعة عصر ظهور، بی‌گمان توحیدی‌ترین جامعه در تاریخ انسان‌هاست و این وعدة خداوند تحقق خواهد یافت.

 روشن است که این آبادانی نه فقط در جنبه‌های مادی که در جنبه‌های معنوی زندگی فردی و اجتماعی انسان‌ها، در پرتو آن حکومت عدل جهانی رخ خواهد نمود.

 این آبادانی در کنار دیگر ویژگی‌ها، زندگی را در آن دوران به گونه‌ای فراهم خواهد کرد که مردمان آرزومند زنده شدن درگذشتگان خویش می‌شوند.⁽³⁾

 مدت حکومت حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف

 گویی بنا بر این بوده است که مدت دقیق حکومت حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف ـ مانند برخی موضوعات دیگر مربوط به آن حضرت ـ به روشنی بیان نشود. روایاتی که از معصومان علیهم السلام ـ اعم از روایـات شیعه و اهــل سنّت ـ در دســت است، دیدگاه‌های متفاوتی را در این باره، نقل کرده‌اند. اگر چه با یک بررسی عمیق می‌توان نظرهای پرشماری ارائه کرد.⁽⁴⁾اما به طور عمده روایات به چهار دیدگاه کلّی قابل تقسیم است:

یک. روایاتی که مدت حکومت حضرت را هفت سال و حدود هفت سال، ذکر کرده‌اند. این دیدگاه، به ویژه در روایات اهل سنّت⁽⁵⁾بسیار به چشم می‌خورد و در برخی از منابع روایی شیعی نیز با سند راویان اهل سنّت مورد اشاره قرار گرفته است. علامة مجلسی در بحار

الانوار از ابوسعید خُدری نقل کرده که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم فرمود:

مهدی ـ با پیشانی بلند و بینی کشیده ـ از من است. زمین را از قسط و عدل سرشار می‌سازد آن گونه که از بیداد و ستم آکنده شده باشد. هفت سال حکومت می‌کند.⁽¹⁾

 آن گاه پس از اشاره به حَسَن بودن روایت می‌نویسد: «این روایت را حافظ أَبوداوُد سَجِستانی در صحیح خود و غیر او از راویان بزرگ حدیث همچون طبَرانی و دیگران نقل کرده‌اند.

 جالب توجه این که تمام روایاتی که مدت حکومت حضرت را هفت سال ذکر کرده‌اند به روایت ابوسعید خدری بر می‌گردد.

 البته در برخی روایات بین هفت و هشت و نه سال تردید شده است.⁽²⁾این نامعیّن بودن به دو گونه است:

 برخی از این که مدت حکومت در روایات یاد شده هفت سال ذکر شده به شگفت آمده، دنبال توجیه آن برآمده‌اند. به ویژه که در برخی روایات نیز سخنی بس تعجب‌برانگیز دیده‌اند. و آن این که شیخ طوسی روایتی نقل کرده از فَضْل از عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْقَاسِمِ الْحَضْرَمِی از عَبْدِ الْکرِیمِ بْنِ عَمْرٍو الْخَثْعَمِی که گفت: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: «چه مدت قــائم علیه السلام حکــومت خواهــد کرد؟» فرمود: «هفت سال. که به سال‌های شما هفتاد سال می‌شود.»⁽³⁾

البته سخنان فراوانی در توجیه این روایت ـ که اساس روایاتی از این قبیل است ـ به میان آوردند که برخی شگفت‌آورتر از خود روایت است.

افزون بر آن که در سند روایت عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْقَاسِمِ الْحَضْرَمِیِّ⁽⁴⁾و عَبْدِ

الْکرِیمِ بْنِ عَمْرٍو الْخَثْعَمِیِّ،⁽¹⁾به شدت تضعیف شده‌اند؛ هیچ عقلی چنین تحولی را نمی‌پذیرد. چرا که نظام امروزین آفرینش، نظام احسن است و لزومی ندارد به گونه‌ای که می‌گویند تغییر داده شود.

دو. روایاتی که مدت حکومت حضرت را نوزده سال گفته‌اند. امام صادق علیه السلام فرمود:

حکومت قائم، نوزده سال و چند ماه خواهد بود.⁽²⁾

سه. روایاتی که مدت حکومت حضرت را چهل سال دانسته‌اند.⁽³⁾

چهار. روایاتی که مدت حکومت حضرت را سیصد و نه سال ذکر کرده‌اند.⁽⁴⁾

 برخی این تفاوت را اشاره به مراحل و دوران‌های حکومت آن حضرت می‌دانند؛⁽⁵⁾ولی به هر حال، داوری نهایی دربارة مدت حکومت آن حضرت ـ به دلیل نبود اخبار و منابع کافی ـ امکان پذیر نیست. اما با این حال می‌توان چنین نتیجه گرفت: قطع نظر از روایات اسلامی، مسلم است که این همه آوازه‌ها و مقدمات برای یک دوران کوتاه مدت نیست؛ بلکه قطعاً برای مدتی است طولانی که ارزش این همه تحمل زحمت و کوشش را داشته باشد.⁽⁶⁾

 البته این مدت ـ هر قدر باشد ـ در مقایسه با کل تاریخ، بسیار ناچیز است. این‌جا پرسش جدیدی رخ می‌نماید که آیا مدتی چنین کوتاه در مقایسه با کل تاریخ، دردها و رنج‌های انسان‌ها را در طول تاریخ جبران می‌کند؟ در پاسخ می‌توان گفت: فلسفة امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف همانند فلسفة بعثت انبیا و رسولان الهی است. منظور از برانگیخته شدن رسولان الهی، ابلاغ دستورهای خداوند سبحانه و تعالی و نصب مشعل فروزان

هدایت بر سر راه کاروان بشریت است. طولانی یا کوتاه بودن مدت ابلاغ رسالت، به اصل آن آسیب نمی‌رساند. دوران پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم بیست و سه سال بود؛ ولی واپسین پیام الهی را ابلاغ کرد و این مشعل هدایت را بر افروخت. از سوی دیگر، می‌توان به مدت نبوّت حضرت نوح علیه السلام اشاره کرد که بر خلاف مدت طولانی آن، به دلیل عدم تحقق شرایط مساعد، نتیجه قابل توجهی به بار نیاورد.

 دوران امامت و حکومت حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف نیز چنین است. مقصود اصلی ابلاغ رسالت الهی و تحقق بخشیدن به حکومت جهانی خداوند سبحانه و تعالی و حاکمیت مستضعفان است؛ هر چند در مقایسه با کل تاریخ، سالیانی محدود باشد. افزون بر آن، شیعه با اعتقاد به رجعت، بهترین پاسخ را به محدود بودن مدّت حکومت مهدی علیه السلام داده است.⁽¹⁾

حکومت صالحان

 از وعده های الهی در عصر ظهور

امید به حاکمیت انسان‌های صالح در آینده­ای روشن و استقرار عدالت و صلح فراگیر و همگانی، امری فطری است.

 همة افراد، بر اساس فطرت ذاتی خود، به امید آن روزی هستند که جهان در پرتو هدایت‌های انسانی شایسته و با تأیید و عنایت پروردگار هستی، از بیداد و تباهی رهایی یافته، از نابسامانی­ها، ناامنی‌ها و تیره روزی­ها خلاص شود و سرانجام به صلح و صلاح برسند.

 در بیشتر دین‌ها و مذهب‌های جهان، از مصلحی سخن به میان آمده است که در آخرالزَّمان ظهور کرده و به کژی‌ها و کژروی‌ها پایان خواهد داد و شالودة حکومتی جهانی را بر اساس دادگری، بنیان خواهد نهاد. تمام پیامبران الهی نیز در این زمینه به مردمِ با‌ایمان جهان، نویدهای روشنی داده‌اند.

 این اندیشه که در اسلام با عنوان «مهدویّت»، شناخته شده است نیز، همچون دیگر ادیان، ریشه در کلام پروردگار الهی دارد، از این رو قرآن به عنوان کتاب آسمانی مسلمانان، با پافشاری تمام، پیروزی نهایی حق بر

باطل را به تمام انسان‌ها وعده فرموده، حکومت صالحان و شایستگان را نوید داده است.

 مسلمانان با بهره‌مندی از آموزه‌های آفتابگون وحی و سخنان نورانی رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و سلم، بر این باورند: آن انسان بزرگ که شایستگان را بر گیتی چیره خواهد ساخت کسی نیست مگر رادمردی از سلالة آخرین پیامبر الهی یعنی حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف .

 اگر چه قرآن در بارة ظهور و قیام حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف به گونه‌ای فراگیر سخن رانده و بشارت به تشکیل حکومت دادگر جهانی و پیروزی شایستگان داده است. اما مفسران شیعه و برخی از تفسیرگران اهل سنّت، این آیات را به استناد روایات اهــل بیــت علیهم السلام و دیــدگــاه‌های دانشمندان مسلمــان بــه حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، مربوط دانسته‌اند.

 به باور ایشان، مهم‌ترین آیه‌ای که پرده از حاکمیت انسان‌های شایسته در آینده برداشته، این گونه می‌فرماید:

((وَلقَدْ کتَبْنا فِی الزّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذّکرِ أنّ الارضَ یرِثُها عِبادِی‌َ الصّالِحُونَ))؛⁽¹⁾

و همانا در زبور پس از ذکر نوشتیم که زمین را بندگان شایستة من، به ارث خواهند برد.

در این آیه، به یکی از روشن ترین پاداش‌های دنیوی صالحان (حکومت روی زمین)، اشاره شده است. در روایاتی چند نیز این رویداد مهم، در عصر ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف دانسته شده است.

اما مقصود از این شایستگی چیست؟ با توجه به اضافه شدن «بندگان» به «خدا»، ایمان و توحید آنان روشن می‌شود، و با توجه به کلمه «صالحون»، همة شایستگی‌ها به ذهن می‌آید: عمل و تقوا، علم و آگاهی، قدرت و قوت، و تدبیر و نظم و درک اجتماعی.

 این شایستگی‌ها، دارای آثار و برکاتی بی‌مانند است؛ به گونه‌ای که اگر بندگان با ایمان، این شایستگی­ها را برای خود فراهم سازند، خداوند سبحانه و تعالی نیز آن‌ها را یاری می­کند تا بر مستکبران چیرگی یافته، دست­های آلودة‌شان را از حکومت بر روی زمین کوتاه کنند و دارندة میراث­های آن‌ها

گردند.

 بنابراین، فقط استضعاف سبب پیروزی بر دشمنان و حکومت بر روی زمین نیست؛ بلکه وجود ایمان و کسب شایستگی‌ها نیز بایسته است و مستضعفان جهان، تا زمانی که این دو اصل را زنده نکنند، به حکومت روی زمین نخواهند رسید.

 اما مراد از وراثت زمین، این است که سلطنت بر منافع، از دیگران به صالحان منتقل شود و برکات زندگی در زمین ویژة ایشان شود. این برکات، یا دنیایی است که به بهره‌مند شدن صالحان از زندگی دنیایی بر می‌گردد که در این صورت خلاصه مفاد آیه این می‌شود که: به زودی زمین از لوث شرک و گناه پاک شده جامعة بشری صالح که خدای را بندگی کنند و به وی شرک نورزند در آن زندگی کنند؛ هم چنان که آیه: ((وَعَدَ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکمْ وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الْأَرْضِ … یَعْبُدُونَنِی لا یُشْرِکونَ بی‌شَیْئاً))؛⁽¹⁾از آن خبر می‌دهد. و یا این برکات، اخروی است که عبارت است از مقامات قربی که در دنیا برای خود کسب کردند؛ چون این مقامات، نیز از برکات حیات زمینی است؛ هر چند خودش از نعمت‌های آخرت است هم چنان که آیه: ((وَ قالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی صَدَقَنا وَعْدَهُ وَ أَوْرَثَنَا الْأَرْضَ نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَیْثُ نَشاءُ))؛⁽²⁾که حکایت کلام اهل بهشت است و آیه: ((أُولئِک هُمُ الْوارِثُونَ الَّذِینَ یَرِثُونَ الْفِرْدَوْسَ))؛⁽³⁾بدان اشاره می‌کنند.

 از این‌جــا روشن می‌شود کـه آیه مــورد بحــث، ویــژة یکی از دو وراثت‌های دنیایی و آخرتی نیست؛ بلکه هر دو را شامل می‌شود. و تفسیرگرانی که آن را به وراثت آخرتی اختصاص داده‌اند و به آیاتی که مناسب با آن وراثت است تمسک جسته و چه بسا گفته‌اند همین معنا به طور متعین مقصود است چون بعد از اعاده دیگر زمینی نیست تا صالــحان آن را ارث ببرند، حــرف

درستی نزده‌اند، زیرا معلوم نیست که آیه مورد بحث عطف بر آیه قبلی‌اش که متعرض مساله اعاده بوده شده باشد تا بگویید بعد از اعاده دیگر زمینی باقی نمی‌ماند. و ممکن است عطف به اول آیات باشد که می‌فرمود: ((فَمَنْ یَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ)).

آن مفسرینی هم که آیه را به وراثت دنیایی اختصاص داده حمل بر دوره ظهــور اسلام و یــا دوران مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف ـ که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم در اخبار متواتر از آن خبر داده و شیعه و سنی آن‌ها را نقل کرده‌اند ـ نموده‌اند باز راه درستی نرفته‌اند زیرا روایات مذکور هر چند متواتر و مسلم است اما آیه را تخصیص نمی‌زند.

کوتاه سخن، همانطوری که گفتیم آیه شریفه مطلق است و شامل هر دو وراثت می‌شود چیزی که هست از نظر سیاق آنچه که عقل و اعتبار اقتضاء می‌کند این است که آیه شریفه عطف بر همان جمله: ((فَمَنْ یَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ … ))؛ باشد چون آن آیه به تفصیل حال اهل اختلاف از نظر جزای اخروی اشاره می‌کرد و این آیه به تفصیل حال آنان از نظر جزای دنیوی اشاره می‌کند، و در نتیجه حاصل کلام این می‌شود که: ما بشر را به سوی دینی واحد دعوت کردیم، لیکن ایشان دین را قطعه قطعه نموده در آن اختلاف کردند و مجازاتشان هم مختلف شد، اما در آخرت آن‌هایی که ایمان آوردند سعیشان مشکور و عملشان مکتوب شد و از کفار بر خلاف این شد و اما در دنیا، آن‌هایی که ایمان آوردند، زمین را به وراثت مالک شدند، به خلاف دیگران.⁽¹⁾

در تفسیــر آیــه شــریفه از امام باقر علیه السلام نقل شده است که فرمود:

این بندگان شایسته، همانا آل محمد هستند که خداوند سبحانه و تعالی، مهدی آنان را پس از کوشش ایشان مبعوث می‌کند. پس ایشان را عزّت داده، دشمنانشان را ذلیل خواهد کرد.⁽²⁾

 روشن است مفهوم این روایت، انحصار نیست؛ بلکه بیان یک مصداق عالی و آشکار است و این تفسیرها،

هرگز عمومیت مفهوم آیه را محدود نمی­کند. بنابراین در هر زمان و در هر جا بندگان صالح خدا قیام کنند، پیروز و موفق خواهند بود و سرانجام وارث زمین و حکومت آن خواهند شد.⁽¹⁾

 در پایان سخن، یاد این نکته لازم است که در مزامیر داود تعبیر یاد شده یا مشابه آن، در چند مورد دیده می‌شود و نشان می­دهد با تمام تحریفات موجود در این کتاب‌ها، این قسمت همچنان از دستبرد مصون مانده است. برخی از این فرازها بدین قرارند:

 … شر‌ّ‌یران منقطع می‌شوند و اما متوکلان به خداوند، وارث زمین خواهند شد و حال اندک است که شریر نیست می‌شود؛ هر چند مکانش را استفسار نمایی، ناپیدا خواهد شد؛⁽²⁾اما متواضعانه وارث زمین شده، از کثرت سلامتی شادکام خواهند شد؛⁽³⁾

 متبرکان خداوند، وارث زمین خواهند شد؛ اما ملعونان وی منقطع خواهند شد…؛⁽⁴⁾

 صدیقان وارث زمین شده، همیشه در آن ساکن خواهند بود؛⁽⁵⁾خداوند روزهای صالحان را می‌داند و میراث ایشان ابدی خواهد شد.⁽⁶⁾

 در این عبارت‌ها، عنوان «صالحان» کــه در قــرآن آمده است، با همان تعبیر در مزامیر داود به چشم می‌خورد. علاوه بر این، تعبیرات دیگری نیز مانند صدیقان، متوکلان، متبرکان و متواضعان، در جمله‌های دیگر ذکر شده است. این تعبیرها، دلیل عمومیت حکومت «صالحان» است و با احادیث قیام حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف تطبیق می­کند.

بدین‌سان نتیجه می‌گیریم حضرت حق سبحانه و تعالی آخرین حکومت را از آن صالحان می‌داند که: العاقبة للمتقین.

 - - -

حکومت مستضعفان

از اراده‌های الهی برای مستضعفان در

عصر ظهور

تشکیل دولت مستضعفان و تحقق بخشیدن بــه آرمــان والا و الهــی حکومت فرودستان و عقب نگه‌داشته شدگــان، از بــرنامه‌هــای اصلــی و اقدام‌های اساسی و تردیدناپذیر مهدی موعود عجل الله تعالی فرجه الشریف است. در جامعه و نظامی که امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف بنیاد می‌نهد، زمام همة امور در دست طبقات محروم است و مستضعفان بــر آن حکــم می‌رانند و به ادارة جامعه می‌پردازند.

 چنین آرمانی، هدف اصلی همة ادیان آسمانی به‌ویژه اسلام بوده است. در تعالیم ادیان، معیارها و اصولی بیان شده که جهت‌گیری کلّی به سود مستضعفان و تحقّق بخش حاکمیت آنان است و رویارویی و نبرد اصلی پیامبران علیهم السلام، با همین طبقات اشراف، مسرفان، مترفان و مستکبران بوده است؛ یعنی، طبقاتی که همواره از تن دادن به حق و عدل

سرباز می‌زده‌اند و خوی و خصلت برتری جویی، سلطه‌طلبی، حق کشی و بیدادگری راه و روش ایشان بوده است.

از آیــاتی کــه دربــارة پیشوایی مستضعفان سخن به میان آورده و به حکومت حضرت مهدی علیه السلام ارتبــاط دارد این آیة است:

((وَنُریدُ أنْ نَمُنّ عَلَی الّذینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الارْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أئمًّْة وَنَجْعَلَهُمُ الْوارِثینَ))؛⁽¹⁾

و خواستیم بر کسانی که در آن سرزمین فرو دست شده بودند، منّت نهیم و آنان را پیشوایان [مردم] گردانیم و ایشان را وارث [زمین] کنیم.

 این آیه طبق فرمایش امام علی علیه السلام، و روایاتی چند از دیگر امامان علیهم السلام، ناظر به پیروزی مستضعفان بر مستکبران است و این‌که سرانجام، جهان از آنِ شایستگان خواهد شد.

 آیه یاد شده، هرگز از یک برنامة موضعی و خصوصی مربوط به بنی­اسرائیل سخن نمی­گوید؛ بلکه بیانگر یک قانون کلی برای همة عصرها و قرن­ها است. این، بشارتی در زمینه پیروزی حق بر باطل و ایمان بر کفر است. نمونة کامل‌تر آن، حکومت پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم و یاران آن حضرت بعد از ظهور اسلام بود. گسترده‌ترین نمونه آن نیز، ظهور حکومت حق و

عدالت در تمام کرة زمین به دست حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف خواهد بود.

این آیه از جمله آیاتی است که به روشنی، بشارت به «ظهور» چنین حکومتی می‌دهد؛ از این رو اهل بیت علیهم السلام، در تفسیر آن به این ظهور بزرگ اشاره کرده‌اند.

امام علی علیه السلام فرمود:

لَتَعْطِفَنَّ الدُّنْیا عَلَینَا بَعْدَ شِمَاسِهَا عَطْفَ الضَّرُوسِ عَلَی وَلَدِهَا وَ تَلَا عَقِیبَ ذَلِک ((وَ نُرِیدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَی الَّذِِینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الْأَرْضِ وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَ نَجْعَلَهُمُ الْوارِثِینَ))؛⁽¹⁾

دنیا، پس از چموشی و سرکشی ـ همچون شتری که از دادن شیر به دوشنده‌اش خودداری می‌کند و برای بچه‌اش نگه می‌دارد ـ به ما روی می‌آورد … سپس آیه «و نرید ان نمن…» را تلاوت فرمود.

 در حدیث دیگری می­فرماید:

این گروه آل محمد صلی الله علیه و آله و سلم هستند، خداوند سبحانه و تعالی مهدی آن‌هــا را بعد از زحمت و فشاری کــه بــر آنان وارد می‌شود، برمی‌انگیزد و به ایشان عزّت می‌دهد و دشمنانشان را ذلیل و خوار می‌کند.⁽²⁾

 این آیه به صراحت، از امامت مستضعفان سخن گفته و فرودستان و مستضعفان را میراث‌برِ آن زمین معرفی کرده است، روشن است که در دوران ظهور و قیام مهدی آل محمد صلی الله علیه و آله و سلم این وعدة خدایی تحقق می‌پذیرد و حکومت آل محمد صلی الله علیه و آله و سلم ؛ یعنی، همــان حکــومــت مــردم مستضعف و رسیدن محرومان به حق خود.

 از نظر دیگر، برای اجرای عدالت راستین، حاکمیت فرودستانِ محروم ضرورت دارد؛ زیرا در تمامی دوران گذشته تاریخ، مورد اصلی ظلم و بی‌عدالتی، طبقات محروم بوده‌اند و سرانجام باید پدیده ناهنجار و ضد بشری «استضعاف» ـ که تعبیری از همة ظلم‌ها و ستم‌ها است ـ از میان برود و انسان از زیر بار سنگین و

شکننده آن آزاد شود.

برای این امر مهم، مبارزه با علل اصلی «استضعاف» ضرورتی اجتناب‌ناپذیر است. روشن است که زورمندان و زرمداران، دو عامل اصلی استضعاف در گذشته و اکنون بوده‌اند. هر ظلم و ستمی کــه به محرومان و بی‌پناهان شده است، یا مستقیم به دست حکومت‌های اشرافی و مرفّه انجام گرفته است و یا به دست طبقات اشراف و سرمایه‌دار که در زیر چتر حمایت حکومت‌های مستکبر قرار داشتند و با حکایت قانونی و عملی آن‌ها، راه ظلم، تحمیل و استثمار را هموار می‌ساختند.

این نظام‌ها و جریان‌های ضد بشری، هنگامی پایان می‌یابند که حکومت و قدرت سیاسی و نظامی جامعه، به دست طبقات محروم و مستضعف سپرده شود. دفاع از حقوق پایمال شده فرودستان و مستضعفان، آن‌گاه امکان دارد که حاکمیت به دست آنان سپرده شود. هر حکومتی ـ هر چه صالح باشد ـ نمی‌تواند حقوق محرومان را به آنان بازگرداند؛ مگر این‌که خود از این طبقه باشد و

دردهای این طبقه را با تمام وجود خویش لمس کرده باشد. از این رو، باید مستضعفان حاکمیت یابند و این از شاخه‌های اصلی اجرای عدالت مطلق است.⁽¹⁾

حکیمه خاتون

عمة پدر امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف و شاهد ولادت آن حضرت

حکیمه دختر امام جواد علیه السلام، خواهر امام هادی علیه السلام و عمة امام عسکری علیه السلام، یکی از بانوان نقش‌آفرین در تاریخ پرافتخار شیعه است.

 از روایات اسلامی به روشنی استفاده می‌شود که مادر حضرت مهدی علیه السلام آموزه‌های دینی را در مکتب این بانوی بزرگوار فرا گرفته است. افزون بر آن، حضور فعّال وی در شب ولادت آخــرین پیشــوای معصوم و منجی موعود، نشان از جایگاه ویژة وی در خاندان عصمت و طهارت دارد.

وی نخستین بانویی است که جمال دل آرای پیشوای آخرین را مشاهده کرده، یگانه روایتگری است

که حکایت آن تولد منجی موعود را به تفصیل گزارش کرده است.

 امروزه دربارة چگونگی ولادت حضـرت مهــدی عجل الله تعالی فرجه الشریف مشهورتـــرین گزارشی کــه می‌توان ارائــه کــرد، سخنان ارزشمند این بانــوی بزرگ است.

شیخ صدوق، این حادثه بزرگ را از زبان آن بانوی بزرگ چنین آورده است:

 حکیمه دختر امام جواد علیه السلام گوید: امام حسن عسکری علیه السلام مرا به نزد خود فرا خواند. و فرمود:ای عمه! امشب افطار نزد ما باش! که شب نیمه ی شعبان است و خدای تعالی امشب حجّت خود را ـ که حجّت او در روی زمین است ـ ظاهر سازد. گوید: گفتم: مادر او کیست؟ فرمود: نرجس. گفتم: فدای شما شوم اثری در او نیست، فرمود: همین است که به تو می‌گویم. گوید: آمدم و چون سلام کردم و نشستم، نرجس آمد کفش مرا بر دارد و گفت:ای بانوی من و بانوی خاندانم حالتان چطور است؟

گفتم: تو بانوی من و بانوی خاندان من هستی، گوید: از کلام من ناخرسند شد و گفت:ای عمه جان! این چه فرمایشی است؟ گوید: بدو گفتم:ای دختر جان! خدای متعال امشب به تو فرزندی عطا فرماید که در دنیا و آخرت آقا است. گوید: نرجس خجالت کشید و حیاء کرد…‌⁽¹⁾

 موسی بن محمد گوید: حکیمه دختر محمد بن علی (امام جواد)á که عمة پدر آن حضرتست به من گفت که خود او آن حضرت را در شب ولادتش و هم بعد از آن دیده است.⁽²⁾

 احمد بن ابراهیم گوید: شرفیاب حضور حکیمه دختر محمد بن علی (امام نهم) خواهر ابو الحسن عسکری (امام دهم) گردیدم سال دویست و شصت و دو بود و در مدینه بودم و از پشت پرده با او سخن گفتم و از دین وی پرسیدم. کسی که باید امام بداند برای من نام برد و به من گفت: فلان پسر حسن عسکری علیه السلام نام او را گفت، گفتم قربانت او را معاینه کردی یا خبر او را شنیدی؟ گفت: خبر او را از امام یازدهم شنیدم و برای مادرش

نوشته بود، گفتم: آن مولود کجا است؟ گفت پنهانست. گفتم: شیعه به چه کسی مراجعه کند؟ حکیمه گفت: به جدة او مادر امام یازدهم. گفتم: وصیت خود را به زنی واگذاشته است؟! حکیمه گفت: پیروی از حسین بن علی بن ابیطالب علیه السلام کرده است، زیرا آن حضرت به حسب ظاهر وصایای خود را به خواهرش زینب دختر علی بن ابی‌طالب سپرد (برای پنهان کردن امامت پسرش علی بن الحسین).

سپس فرمود: شما مردمی مطلع از اخبار هستید؛ آیا در روایات به شما نرسیده که نهمین فرزند حسین علیه السلام زنده است و میراثش تقسیم می‌شود؟⁽¹⁾

نیز ن.ک: ولادت حضرت مهدی علیه السلام، شاهدان ولادت.

حیرت

از ویژگی های مردم و حضرت مهدی علیه السلام در عصر غیبت

از ویژگی‌های مهم دوران غیبت «سرگردانی» است؛ به‌ویژه هر چه به زمان ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف نزدیک‌تر می‌شویم، بر شدّت آن افزوده می‌شود.

در این دوران، انسان‌ها به سبب پنهان بودن رهبر الهی خود، در تحیّر، و برخی نیز در گمراهی به سر خواهند برد. البته افراد بسیاری نیز به دلیل اهتمام جدّی به پروای الهی، از این آزمون‌ها با سر بلندی به سلامت عبور کرده، ایمان خود را تا واپسین لحظه‌ها به خوبی حفظ می‌کنند.

عبدالعظیم بن عبد‌اللَّه حسنی، از امام نهم جواد الأئمه علیه السلام، از پدرانش حدیث کرده است که امیرمؤمنان علیه السلام فرمود:

برای قائم ما غیبتی است که مدتش طولانی است. گویا شیعه را می‌بینم که در غیبتش چون چهارپایان جولان می‌زنند و چراگاه می‌جویند و به دست نمی‌آورند. آگاه باشید هر کدامشان بر دین خود ثابت بماند و برای طول غیبت امام، دلش دچار قساوت نشود، او در روز قیامت در درجة من، با من است….⁽¹⁾

در برخی روایات، این حیرت، به خود حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف نیز نسبت داده شده است. «حیرت» از نظر لغت هنگامی به کار می‌رود که شخص، در کار خود سرگردان است⁽²⁾و گشایشی در آن نمی‌بیند.⁽³⁾که این، به تناسب افراد متفاوت خواهد بود، از این رو سرگردانی آن حضرت، با آنچه در باره عموم مردم گفته شده، کاملاً متفاوت است.

اصبغ بن نباته گوید: بر امیرمؤمنان علی علیه السلام وارد شدم و دیدم در حالی که در اندیشه فرو رفته است، با انگشت

بر زمین خط می‌کشد. پرسیدم:ای امیرالمؤمنین! چرا شما را اندیشناک می‌بینم و چرا بر زمین خط می‌کشید؟ آیا به زمین و خلافت در آن رغبتی دارید؟ فرمود:

نه به خدا سوگند! نه به آن و نه به دنیا هیچ روزی اشتیاقی نداشته‌ام؛ لکن در فرزندی می‌اندیشم که از سلالة من و یازدهمین فرزند من است. او مهدی است و زمین را پر از عدل و داد می‌سازد؛ همان گونه که پر از ستم و جور شده باشد. او را سرگردانی و غیبتی است که اقوامی در آن گمراه شده و اقوامی دیگر در آن هدایت یابند.⁽¹⁾

البته این احتمال قوی می‌نماید که مقصود از سرگردانی در این روایت، سرگردانی مردم باشد؛ چرا که فرموده است برای او غیبت و حیرت ـ هر دو ـ هست و غیبت زمانی معنا پیدا می‌کند که حضرت در مواجهه با مردم تصور شود. مسلم است حضرت نزد خود غایب نیست و اگر گفته می‌شود برای او غیبت است، یعنی در مواجهة با مردم پنهان است. حیرت نیز این گونه است؛ یعنی حالتی برای حضرت پدید می‌آید که حاصل آن برای مردم، سرگردانی و عدم گشایش در کارها خواهد بود. قرینه این معنا در برخی روایات است که در ادامة سخن از گمراهی و هدایت مردم آمده است.

ام‌هانی ثقفیه گوید: بامدادی خدمت سرورم، امام محمد باقر علیه السلام رسیدم و گفتم: «ای آقای من! آیه‌ای از کتاب خدای سبحانه و تعالی بر دلم خطور کرده است و مرا پریشان ساخته و خواب از چشمم ربوده است.» فرمود:

ای ام هانی! بپرس.» پرسیدم: «ای سرورم! این قول خداوند: ((فَلا اُقْسِمُ بِالْخُنَّسِ))، ((الجَوارِ الکنَّسِ))⁽²⁾فرمود:

ای ام هانی! خوب مسأله‌ای پرسیدی. این، مولودی در آخِرُالزّمان است. او مهدی این عترت است و برای او حیرت و غیبتی خواهد بود که اقوامی در آن گمراه شوند و اقوامی نیز هدایت یابند. خوشا بر تو اگر او را دریابی! و خوشا بر کسی که

او را دریابد!⁽¹⁾

با در نظر گرفتن یکی از معانی لغوی و به دور از معنای عرفی و اصطلاحی، اطلاق آن بر خود حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف نیز بدون اشکال خواهد بود. و آن معنا این است که حیران به کسی می‌گویند که در کار خود گشایشی نمی‌بیند⁽²⁾و حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف نیز در دوران غیبت چنین است. مؤید این معنا روایاتی است که حیرت جز بر خود حضرت قابل تطبیق نیست.

در روایت است که امام صادق علیه السلام پس از نقل داستان حضرت موسی علیه السلام فرمود:

و با قائم، دوازدهمین امامان علیهم السلام نیز چنین کند و در یک شب کارش را اصلاح فرماید؛ همچنان که کار پیامبرش موسی علیه السلام را در شبی اصلاح فرمود و او را از حیرت و غیبت، به روشنایی فرج و ظهور در آورد.⁽³⁾

 روشن است که فرمایش فوق فقط مربوط به آن حضرت است و خداوند سبحانه و تعالی است که آن حضرت را از غیبت وارد ظهور می‌کند. و همو است که آن حضرت را از حیرت وارد نور فرج و گشایش می‌کند. و البته این روایت مؤید معنایی است که طریحی برای حیرت نمود و این معنا نه فقط با مقام علم و عصمت امام منافات ندارد که نسبت دادن آن به امام بدون اشکال است.

همچنین امام باقر علیه السلام آن‌گاه که حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف را در دوران غیبت به حضرت یوسف علیه السلام تشبیه کرد، در پاسخ پرسش راوی در بارة وجه شباهت‌فرمود: «الْحِیرَةُ وَ الْغَیْبَةُ».⁽⁴⁾

روشن است که حضرت یوسف

همواره در مصیبت‌ها گشایشی در کار خود نمی‌دید.

بنابراین بدان سبب که حضرت مهدی علیه السلام در کار خود گشایشی نمی‌بیند، تا آن زمان که خداوند سبحانه و تعالی اراده ظهور فرماید، می‌توان به آن حضرت حیران گفت.

 نیز ن.ک: غیبت حضرت مهدی علیه السلام .

خ

خاتم الاوصیاء

از القاب حضرت مهدی علیه السلام

خاتم الاوصیاء، به معنای پایان بخش جانشینان پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم، یکی از القاب حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف است. این لقب ابتدا بر زبان خود آن حضرت در کودکی ـ آن گاه که در آن سنین لب به سخن گشود ـ جاری شد. البته این لقب، دربارة حضرت علی علیه السلام به عنوان پایان‌بخش اوصیای آخرین پیامبر به کار رفته است.⁽¹⁾

 طریف ابونصر گوید: «بر صاحب الزّمان عجل الله تعالی فرجه الشریف وارد شدم؛ آن حضرت فرمود: «برای من صندل احمر⁽²⁾بیاور.» پس برای ایشان آوردم. آن حضرت رو به من کرد و فرمود: «آیا مرا می‌شناسی؟» گفتم: «بله.» سپس فرمود: «من کیستم؟» عرض کردم: «شما آقای من و فرزند آقای من هستید.» پــس آن حضــرت فرمود: «مقصــودم ایــن نبــود!» گفتم: «خداوند سبحانه و تعالی مرا فدای شما گرداند! بفرمایید مقصودتان چه بود؟» حضرت فرمود:

من خاتم الاوصیاء هستم که خداوند به وسیلة من، بلا را از اهل و شیعیانم دور می‌سازد.⁽¹⁾

علاوه بر خاتم الاوصیاء از حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف به عنوان «خاتم الائمه» نیز یاد شده است؛ چنان که رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و سلم فرمود:

ای مردمان! من پیامبرم و علی جانشین من. آگاه باشید که خاتم الائمه، قائم و مهدی از ما است.⁽²⁾

نیز ن.ک: القاب حضرت مهدی علیه السلام .

خراسانی > خروج خراسانی

خردسال ترین پیشوای معصوم > امامت حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف

خروج خراسانی

 از نشانه های ظهور

در برخی روایات، خروج خراسانی، یکی از نشانه‌های ظهور بیان شده است. اگر چه وی در این روایات به روشنی معرفی نشده است، برخی او را مردی از بنی‌تمیم دانسته‌اند. بیشتر روایاتی که از وی نام برده‌اند، او را همراه سفیانی یاد کرده‌اند. امام صادق علیه السلام فرمود:

خروج خراسانی، سفیانی و یمانی در یک سال و یک ماه و یک روز تحقق می‌یابد و بین آن‌ها پرچمی هدایتگرتر از یمانی نیست که او به حق هدایت می‌کند.⁽³⁾

 در برخی روایات، از خراسانی و سفیانی، به دو اسب مسابقه تشبیه شده‌اند که خراسانی از مشرق و سفیانی از مغرب به سوی کوفه در حرکتند.⁽⁴⁾

البته روایتی نیز خروج او را یکی از نشانه‌های حتمی قیام حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف یاد کرده که به جای خروج یمانی ذکر شده است.⁽¹⁾

نیز ن.ک: نشانه های ظهور.

خروج دابَةُ الاَرض

از نشانه های حتمی ظهور مهدی علیه السلام

«خُروج دابةالارض» به معنای بیرون آمدن جنبندة زمین‌است. این‌پدیده، هم در روایات شیعه و هم در روایات اهل سنّت، مورد اشاره قرار گرفته و از آن به عنوان «اَشراط السّاعة» و یکی از نشانه‌های نزدیک شدن قیامت یاد شده است.⁽²⁾

پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم، فرمود:

ناگزیر، ده چیز پیش از قیامت رخ خواهد داد: سفیانی، دجّال، دود، دابه، خروج قائم، طلوع خورشید از مغربش، نزول عیسی بــن مریم، خســف بــه مشرق، خسف به جزیرةالعرب و آتشی که از قعر عدن خارج می‌شود و مردم را به سوی محشر می‌برد.⁽³⁾

 آنچه این اتفاق را نزد شیعه مهم ساخته، روایاتی است که از «خروج دابــةالارض» بــه عنــوان رجعــت امیرمؤمنان علی علیه السلام یاد کرده است. امام باقر علیه السلام فرمود: امام علی علیه السلام پس از ذکر اوصاف خود، فرمود:

… من، همان جنبنده‌ای هستم که با مردم سخن می‌گوید….⁽⁴⁾

دربارة ماهیت دابه و چگونگی

خروج او ـ به‌ویژه میان اهل سنّت ـ سخن‌های فراوانی گفته و گمانه‌های بسیــاری زده شــده است. بــرخـی نوشته‌اند:

دابه، به معنای جنبنده و ارض به معنای زمین است. بر خلاف آنچه برخی می‌پندارند، دابه فقط به جنبندگان غیرانسان اطلاق نمی‌شود؛ بلکه مفهوم وسیعی دارد که انسان‌ها را نیز در بر می‌گیرد؛ چنان که در آیه 6 سوره «هود» می‌خوانیم:

((وَما مِنْ دَابَّةٍ فِی الاَرْضِ اِلاَّ عَلَی اللَّهِ رِزْقُها… ))

هیچ جنبنده‌ای در زمین نیست مگر این‌که روزی او بر خدا است.

 در بارة تطبیق این کلمه، بنای قرآن بر اجمال و ابهام بوده و تنها وصفی که برای آن ذکر کرده این است که با مردم سخن می‌گوید و افراد بی‌ایمان را اجمالاً مشخص می‌کند؛ ولی در روایات اسلامی و سخنان مفسران، بحث‌های فراوانی در این زمینه دیده می‌شود. در یک جمع‌بندی می‌توان آن را در دو تفسیر خلاصه کرد:

 در روایات فراوانی دابة الارض بر شخص امیرمؤمنان علی علیه السلام تطبیق شده است. در تفسیر علی بن ابراهیم از امام صادق علیه السلام آمده است: مردی به عمار یاسر گفت: «آیه‌ای در قرآن است که فکر مرا پریشان ساخته و مرا در شک انداخته است.» عمار گفت:

«کدام آیه؟» گفت: «آیة ((وَاِذا وَقَعَ القَوْلُ عَلَیْهِمْ اَخْرَجْنا لَهُمْ دابَةً مِنَ الاَرْضِ تُکلِّمُهُمْ…))، ایــن کــدام جنبنــده است؟» عمار گفت: «به خدا سوگند! روی زمین نمی‌نشینم، غذا نمی‌خورم و آبی نمی‌نوشم، تا دابةُالاَرْض را به تو نشان دهم.» پس همراه آن مرد

خدمت حضرت علی علیه السلام آمد؛ در حالی که حضرت غذا می‌خورد. هنگامی که چشم امام علیه السلام به عمار افتاد، فرمود: «بیا.» عمار آمد و نشست و با امام علیه السلام غذا خورد.⁽¹⁾

 آن مرد سخت در تعجّب فرو رفت و ناباورانه به این صحنه نگریست؛ چرا که عمار به او قول داده بود و قسم خورده بود تا به وعده‌اش وفا نکند، غذا نخورد. گویی قول و قسم خود را فراموش کرده است.

 هنگامی که عمار برخاست و با حضرت علی علیه السلام خداحافظی کرد، آن مرد رو به او کرد و گفت: «عجیب است! تو سوگند یاد کردی که غذا نخوری و آب ننوشی و بر زمین ننشینی، مگر این‌که «دابةالارض» را به من نشان دهی.» عمار در پاسخ گفت: «من او را به تو نشان دادم اگر فهمیدی.»⁽²⁾

نیز ن.ک: اشراط الساعة، آستانة قیامت.

خروج دجّال

 از نشانه های نزدیک شدن رستاخیز بزرگ در عصر ظهور

«دجّال» در زبان عربی به معنای «آب طلا» و طلا اندود کردن است و به همین علت، افراد بسیار دروغ‌گو که باطل را حق جلوه می‌دهند «دجّال» نامیده می‌شوند.⁽³⁾

 از روایات استفاده می‌شود دجّال ستمکاری است که در آخِرالزمان، مردم را گمراه خواهد کرد. البته در آموزه‌های هر سه دین یهودیت، مسیحیت و اسلام از آن سخن به میان آمده است. افرادی در هر سه جامعه دینی می‌گویند: دجّال تولد یافته و زنده است.⁽⁴⁾

 در روایاتی چند از خروج «دجّال» به عنوان نشانة ظهور و در برخی دیگر از آن به عنوان یکی از «اَشْراطُ السَّاعَة» یاد شده است. این نشانه، در کتاب‌های اهل سنّت بیشتر، یکی از نشانه‌های

برپایی قیامت دانسته شده است؛⁽¹⁾ولی در منابع روایی شیعه، بیشتر از آن به عنوان حادثه‌ای مهّم که مقارن ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف رخ خواهد داد؛ یاد شده است.⁽²⁾

در بارة دجّال، چند احتمال وجود دارد:

 یک. دجّال، نام شخص معیّنی نیست و هر کس که با ادعاهای پوچ و بی‌اساس و با توسل به حیله‌گری و نیرنگ، در صدد فریب مردم باشد، دجّال است. این‌که در روایات، از «دجّال»های فراوان سخن به میان آمــده است این احتمال را تقویت می‌کنــد. پیـامبر اکــرم صلی الله علیه و آله و سلم فرموده است:

قیامت، برپا نمی‌شود، تا وقتی که مهدی از فرزندانم قیام کند. مهدی قیام نمی‌کند، تا وقتی که شصت دروغ‌گو خروج کنند و هر کدام بگوید: من پیامبرم.⁽³⁾

 در روایات، از این «دجّال»ها و دروغ‌گویان فراوان نام برده شده است. در بعضی دوازده، در برخی سی و برخی شصت و هفتاد دجّال آمده است.⁽⁴⁾از میان این «دجّال»ها، فردی که در دروغ‌گویی، حیله‌گری و مردم فریبی سرآمد همة دجالان و فتنه‌اش از همه بزرگ‌تر است، نشانة ظهور مهدی علیه السلام و یا برپایی قیامت است. بر این اساس، دو نوع دجّال هست: یکی همان دجّال حقیقی و واقعی است که پس از همة «دجّال»ها می‌آید و دیگری گروهی شیّاد و دروغ‌گویند که دست به فریب‌کاری، تحمیق و گمراهی مردم می‌زنند. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم می‌فرماید:

پیش از خروج دجّال، بیش از هفتاد دجّال خروج خواهد کرد.⁽⁵⁾

حقیقت داستان دجّال، بیانگر این واقعیت است که در آستانة هر انقلابــی، افــراد فریبکار و منافق که

معتقد به نظام‌های پوشالی گذشته و حــافظ ضد ارزش‌هــایند، بــرای نگه‌داشتن فــرهنگ و نظــام جاهلی گذشته، همة تلاش خود را به کار می‌گیرند و با سوء استفاده از زمینه‌های فکری و اجتماعی و احساسات مردم، دست به تزویر و حیله‌گری می‌زنند.

 در انقلاب جهانی حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، چنین خطری پیش‌بینی شده است. از آن جا که این انقلاب از همة انقلاب‌های تاریخ بزرگ‌تر و گسترده‌تر است، خطر فریبکاران دجّال صفت نیز به مراتب بیشتر و گسترده‌تر است. در آستانة ظهور، آنان همة تلاش خویش را به کار خواهند گرفت که مردم را فریب دهند و آن‌ها را از نتیجة آن، دلسرد و ناامید سازند و سرانجام از پیروزی حتمی آن جلوگیری کنند.

البته در این احتمال می‌توان گفت: ممکن است یکی از آن دجّال‌ها ـ صفات زشت در او بیشتر از همه متبلور است ـ نشانه ظهور باشد.

 دو. احتمال دوم آن است که فردی معیّن و مشخص، به نام «دجّال» در دورة غیبت ـ با همان ویژگی‌هایی که برای وی بیان شده است ـ خروج می‌کند و مردم را به انحراف می‌کشاند.

 برخی با استناد بعضی از روایات، او را زنده می‌دانند؛ برای مثال گفته می‌شود او در زمان حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم زنده بوده و تا هنگام خروج، زنده خواهد ماند.⁽¹⁾

 برخی از کتاب‌ها و فیلم‌ها نام «دجّال» بر خود دارند. «دجّال» لقب دغل‌بازی است که نزد یهودیان «آرمیلوس» و نزد مسلمانان «صائد بن صید» نامیده می‌شود.⁽²⁾

اصل داستان «دجّال» در کتاب‌های مقدس مسیحیان نیز آمده است. در انجیل، واژه «دجّال» بارها به کار رفته و از کسانی که منکر حضرت مسیح علیه السلام باشند یا «پدر و پسر» را انکار کنند، «دجّال» یاد شده است:

 دروغ‌گو کیست، جز آن‌که مسیح بودن عیسی را انکار کند؟ آن، دجّال است که پسر و پدر را انکار کند.⁽³⁾

طرفداران احتمال دوم به روایتی استناد کرده‌اند که اصبغ بن نباته از

حضرت علی علیه السلام پرسید: «ای امیر مؤمنان! دجّال کیست؟» آن حضرت فرمود:

دجّال، صائد بن صائد (صید) است. بدبخت کسی است که او را تصدیق کند و خوشبخت آن است که او را تکذیب کند. از شهری بر آید که آن را اصفهان نامند؛ از دهی که آن را یهودیه گویند.⁽¹⁾چشم راستش ممسوح و چشم دیگرش بر پیشانی است و مانند ستاره صبح می‌درخشد. در آن، نقطه عَلَقه‌ای است که با خون در آمیخته است و میان دو چشمش نوشته است: «کافر» و هر خواننده و بی‌سواد آن را می‌خواند. در دریاها فرو می‌رود و آفتاب با او می‌گردد. مقابل او کوهی از دود و عقبش کوهی سپید است که مردم تصور می‌کنند طعام است. در زمان قحطی سختی خروج می‌کند؛ در حالی که بر الاغ سپیدی سوار است. هر گام حمارش، یک میل است و زمین، منزل به منزل زیر پایش درنَوَردیده شود. بر آبی نگذرد، جز آن که فرو رود، تا روز قیامت. به آوازی که همة جن و انس و شیاطین ـ در شرق و غرب ـ عالم آن را می‌شنوند، فریاد کند: «ای دوستان من! نزد من آیید. منم آن‌که آفرید و تسویه کرد و تقدیر کرد و رهبری نمود. منم پروردگار شما.» دشمن خدا دروغ می‌گوید. او یک چشمی است که غذا می‌خورد و در بازارها راه می‌رود. به راستی که پروردگار شما نه یک چشم است، و نه غذا می‌خورد، نه راه می‌رود و نه زوال دارد. و برتر است خدا از این اوصاف؛ برتری بزرگی. آگاه باشید! بیشترِ پیروانش در آن روزگار، ناپاک زادگانند و صاحب پوستین‌های سبز. خداوند تعالی او را در شام بر سر گردنه‌ای که آن را افیق نامند به دست کسی که عیــسی علیه السلام پشــت ســرش نمــاز می‌خواند هنگامی که سه ساعت از روز جمعه گذشته باشد، خواهد کشت. آگاه باشید پس از آن، حادثه بزرگ و قیامت کبرا باشد.⁽²⁾

 سه. برخی نیز این احتمال را مطرح

کرده‌اند که مراد از «دجّال» همان سفیانی است که درکتاب‌های اهل سنّت بیشتر با عنوان «دجّال» و در کتاب‌های شیعی با عنوان سفیانی آمده است. البته این احتمال مردود است.⁽¹⁾

چهار. دجّال، کنایه از کفرجهانی و سیطرة فرهنگ مادی بر جهان است. برخی از اهل نظر، این احتمال را تقویت کرده و همه ویژگی‌هایی را که برای دجّال بیان شده، با ویژگی‌های استکبار جهانی برابر دانسته‌اند. «استکبار» به معنای واقعی، دجّال است که خود را قیّم ملت‌ها می‌داند و با تکیه به ثروت انبوه و قدرت عظیم، در همه جای زمین دخالت می‌کند و همه را به زیر سلطه خویش می‌آورد.⁽¹⁾

 از نکات شگف‌آور و تأمل‌برانگیز در انبوه روایات شیعه و سنّی ارتباط تنگاتنگی است که بین دجّال و یهودیان مطرح شده است. در روایات بیشتر پیروان دجال یهودی معرفی شده‌اند.⁽²⁾در منابع اهل سنّت به صورت عمده، سخن از کشته شدن دجّال به دست حضرت عیسی علیه السلام است.⁽³⁾

نیز ن.ک: اشراط الساعة، آستانة قیامت.

خروج سفیانی

خروج مردی از نسل ابوسفیان، از نشانه های حتمی قیام حضرت مهدی علیه السلام

 پیش از قیام حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف مردی از نسل ابوسفیان در منطقة شام خروج می‌کند و با تظاهر به دینداری، گروه فراوانی از مسلمانان را فریب می‌دهد و بخش گسترده‌ای از سرزمین‌های اسلامی (شام، حمص، فلسطین، اردن، قنسرین و منطقه عراق) را به تصرّف خود در می‌آورد.⁽⁴⁾در کوفه و نجف، به کشتار شیعیــان می‌پردازد و برای کشتن و یافتن آنان جــایـزه تعیین می‌کند،⁽⁵⁾مدت حکومت او، نه ماه است.⁽⁶⁾

 وی، آن‌گاه که از ظهور حضرت حجّت علیه السلام آگاه می‌شود، با سپاهی بزرگ به جنگ وی می‌رود.⁽⁷⁾در منطقة «بیداء» (بین مکه و مدینه)

با سپاه امام علیه السلام برخورد می‌کند و به امر خدا، همة لشکریان وی ـ جز چند نفر ـ در زمین فرو می‌روند و هلاک می‌شوند.⁽¹⁾

 این که سفیانی کیست و چه ویژگی‌هایی دارد و چگونه خروج می‌کند و پرسش‌هایی از این دست هرگز به گونه‌ای روشن و قابل قبول در روایات و سخنان بزرگان مورد اشاره قرار نگرفته و به طور صرف، به گمانه‌هایی بسنده شده است. از جمله این که گفته شده: نام وی عثمان بن عنبسه و از خاندان ابوسفیان است.⁽²⁾

 از این رو برخی بر این باورند سفیانی فرد مشخصی نیست؛ بلکه فردی است با ویژگی‌های ابوسفیان که در آستانة ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف به طرفداری از باطل، خروج می‌کند و مسلمانان را به انحراف می‌کشاند. این‌ها در بیان دیدگاه خود می‌گویند: در حقیقت، ابوسفیان، بــه عنــوان ســر سلسلة سفیانیان، نماد پلیدی است. او غارتگری بود که با رباخواری، زورگویی و چپاول اموال مردم، ثروت‌های هنگفتی به چنگ آورده بود و از راه فریب و استثمار توده‌های ستم کشیده و ترویج خرافات و دامن زدن به نظام طبقاتی جاهلی، قدرت فراوانی داشت. ابوسفیان، در جایگاه سردمدار شرک و بت‌پرستی و سرمایه‌داری طاغوتی، هر نوع حرکت و جنبشی را که دم از عدالت، برادری و آزادی می‌زد، دشمن شمارة یک خود می‌دانست و با قدرت تمام برابر آن به مبارزه بر می‌خاست.⁽³⁾

 بنابراین، در حقیقت سفیانی یک جریان است، نه یک شخص. سفیانی جریان باطل در بستر تاریخ است. بر فرض هم که سفیانی را از نسل ابوسفیان بدانیم، اشکالی پدید نمی‌آید و واپسین مهرة این زنجیره، همان سفیانی است که در آستانة ظهور قائم عجل الله تعالی فرجه الشریف خروج می‌کند.

نیز ن.ک: نشانه های ظهور، خسف به بیدا.

خروج سید حسنی

از نشانه های قیام حضرت مهدی علیه السلام

گفته شده است، از نشانه‌های ظهور خروج سید حسنی از طرف دیلم است. دربارة شخصیت وی، در روایات سخنی نیامده است، ولی روایاتی که سخن از خروج و کشته شدن او دارد تا حدودی به معرفی او پرداخته است. امام صادق علیه السلام فرمود:

حسنی، آن جوانمرد خوشرویی که از طرف دیلم خروج می‌کند و با بیان فصیح فریاد می‌زند: «ای آل احمد! اجابت کنید دردمند پریشان حال را و آن‌که از پیرامون ضریح (شاید مراد کعبه باشد) ندا می‌کند»؛ پس گنجینه‌های الهی در طالقان او را اجابت می‌کنند. [آن‌ها] گنج‌هایی از طلا و نقره نیستند؛ بلکه مردانی‌اند همانند قطعه‌های آهن. بر اسب‌های چابک سوار شده و حربه‌هایی به دست می‌گیرند. پیوسته ستمگران را می‌کشند، تا این‌که وارد کوفه می‌شوند؛ در حالی که بیشتر جاهای زمین از لوث وجود بی‌دینان پاک گشته، سید حسنی آن‌جا را محل اقامت خود قرار می‌دهد.

 آن گاه خبر ظهور مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف به سید حسنی و اصحابش می‌رسد. اصحاب به او می‌گویند: «ای فرزند پیغمبر! این کیست که در قلمرو ما فرود آمده است؟» می‌گوید: «برویم ببینیم او کیست.» در صورتی که به خدا قسم سید حسنی می‌داند او مهدی علیه السلام است و بدین سبب این سخن را می‌گوید که به یارانش آن حضرت را بشناساند. پس سید حسنی بیرون می‌آید تا این‌که به مهدی علیه السلام می‌رسد. آن گاه می‌گوید: «اگر تو مهدی آل محمد صلی الله علیه و آله و سلم هستی، پس عصای جدّت پیامبر و انگشتر و جامه و زره آن حضرت کجا است؟ عمامه (سحاب)، اسب، شتر، قاطر، الاغ و اسب اصیل رسول خدا و مصحف امیرمؤمنان کجا است؟»

 آن حضرت تمام این‌ها را به او نشان می‌دهد. آن گاه عصای پیامبر را می‌گیرد و در سنگ سختی می‌کارد؛ بی‌درنگ برگ می‌دهد. منظورش از این کار آن است که بــزرگــواری و فضیــلت حضــرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف را به اصحاب خــود بنمایاند، تا با آن حضرت بیعت کنند.

 سید حسنی گوید: «اللّه اکبر!ای فرزند پیغمبر! دستت را بده تا بـا شما بیعت کنیم.» حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف