شرح زیارت جامعه کبیره ترجمه شموس الطالعه

مشخصات کتاب‌

سرشناسه : درودآبادی همدانی، حسین‌بن محمدتقی، 1280 - 1343ق.

عنوان قراردادی : زیارتنامه جامعه کبیره. فارسی - عربی. شرح

عنوان و نام پدیدآور : شرح زیارت جامعه کبیره ترجمه شموس‌الطالعه/ مولف حسین همدانی درودآبادی؛ مترجم محمدحسین نائیجی.

مشخصات نشر : قم : مسجد مقدس جمکران ، 1384.

مشخصات ظاهری : 732 ص.

شابک : 35000 ریال 964-8484-26-0 : ؛ 580000 ریال (چاپ دوم) ؛ 70000 ریال: چاپ سوم 978-964-8484-26-0 :

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

یادداشت : عربی.

یادداشت : چاپ دوم: زمستان 1385.

یادداشت : چاپ سوم: بهار 1387.

یادداشت : عنوان روی جلد: الشموس الطالعه: شرح زیاره الجامعه الکبیره.

یادداشت : کتابنامه به صورت زیرنویس.

عنوان روی جلد : الشموس الطالعه: شرح زیاره الجامعه الکبیره.

عنوان دیگر : الشموس الطالعه: شرح زیاره الجامعه الکبیره. فارسی

موضوع : زیارتنامه جامعه کبیره -- نقد و تفسیر

موضوع : زیارت‌نامه‌ها

شناسه افزوده : نائیجی، محمدحسین، 1338 - ، مترجم.

رده بندی کنگره : BP271/20422 /د4 1384

رده بندی دیویی : 297/777

شماره کتابشناسی ملی : م‌84-924

اشاره

شرح زیارت جامعه کبیره

تألیف العلامة المحقق العارف الکامل

السید حسین الهمدانی الدرود آبادی

مترجم: محمدحسین نائیجی

سرشناسه : درودآبادی همدانی، حسین‌بن محمدتقی، 1280 - 1343ق.

عنوان قراردادی : زیارتنامه جامعه کبیره. فارسی - عربی. شرح

عنوان و نام پدیدآور : شرح زیارت جامعه کبیره ترجمه شموس‌الطالعه/ مولف حسین همدانی درودآبادی؛ مترجم محمدحسین نائیجی.

مشخصات نشر : قم : مسجد مقدس جمکران ، 1384.

مشخصات ظاهری : 720 ص.

شابک : 35000 ریال 964-8484-26-0 : ؛ 580000 ریال (چاپ دوم) ؛ 70000 ریال: چاپ سوم 978-964-8484-26-0 :

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

یادداشت : عربی.

یادداشت : چاپ دوم: زمستان 1385.

یادداشت : چاپ سوم: بهار 1387.

یادداشت : عنوان روی جلد: الشموس الطالعه: شرح زیاره الجامعه الکبیره.

یادداشت : کتابنامه به صورت زیرنویس.

عنوان روی جلد : الشموس الطالعه: شرح زیاره الجامعه الکبیره.

عنوان دیگر : الشموس الطالعه: شرح زیاره الجامعه الکبیره. فارسی

موضوع : زیارتنامه جامعه کبیره -- نقد و تفسیر

موضوع : زیارت‌نامه‌ها

شناسه افزوده : نائیجی، محمدحسین، 1338 - ، مترجم.

رده بندی کنگره : BP271/20422 /د4 1384

رده بندی دیویی : 297/777

شماره کتابشناسی ملی : م‌84-924

سخن ناشر

اَلسَّلامُ عَلَیْکُمْ یا اَهْلَ بَیْتِ النُّبُوَّةِ، وَمَوْضِعَ الرِّسالَةِ

در جهان امروز که با تبلیغ بی‌دینی به افکار انحرافی توسط مدّعیان جهان تک قطبی و حقوق بشر دروغی جوانان مسلمان و دیگر ادیان را به بی‌راهه می‌کشانند تأسّی به اهل بیت رسول اکرم صلی الله علیه وآله می‌تواند چراغ هدایتی برای پویندگان راه حقّ و عدالت باشد. لذا بر آن شدیم کتاب گران سنگ الشموس الطّالعة در شرح زیارت جامعه کبیره تألیف علامه محمد حسین همدانی درودآبادی رضوان اللَّه علیه که توسط حضرت حجة الاسلام و المسلمین محمد حسین نائیجی ذید عزه ترجمه گردیده است را به زیور طبع بیاراییم امید است در عصر کنونی که انقلاب اسلامی ندای رسای منادیان حق و اسلام ناب محمدی صلی الله علیه وآله را به گوش جهانیان رسانده و می‌رساند انجام وظیفه‌ای کرده باشیم.

مدیریت انتشارات مسجد مقدس جمکران

زیارت جامعه کبیره‌

السَّلامُ عَلَیکُمْ یا أَهْلَ بَیتِ النُّبُوَّةِ وَ مَوْضِعَ الرِّسَالَةِ وَ مُخْتَلَفَ الْمَلائِکَةِ وَ مَهْبِطَ الْوَحْی وَ مَعْدِنَ الرَّحْمَةِ وَ خُزَّانَ الْعِلْمِ وَ مُنْتَهَی الْحِلْمِ وَ أُصُولَ الْکَرَمِ وَ قَادَةَ الْأُمَمِ وَ أَوْلِیاءَ النِّعَمِ وَ عَنَاصِرَ الْأَبْرَارِ وَ دَعَائِمَ الْأَخْیارِ وَ سَاسَةَ الْعِبَادِ وَ أَرْکَانَ الْبِلادِ وَ أَبْوَابَ الْإِیمَانِ وَ أُمَنَاءَ الرَّحْمَنِ وَ سُلالَةَ النَّبِیینَ وَ صَفْوَةَ الْمُرْسَلِینَ وَ عِتْرَةَ خِیرَةِ رَبِّ الْعَالَمِینَ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَکَاتُهُ السَّلامُ عَلَی أَئِمَّةِ الْهُدَی وَ مَصَابِیحِ الدُّجَی وَ أَعْلامِ التُّقَی وَ ذَوِی النُّهَی وَ أُولِی الْحِجَی وَ کَهْفِ الْوَرَی وَ وَرَثَةِ الْأَنْبِیاءِ وَ الْمَثَلِ الْأَعْلَی وَ الدَّعْوَةِ الْحُسْنَی وَ حُجَجِ اللَّهِ عَلَی أَهْلِ الدُّنْیا وَ الآْخِرَةِ وَ الْأُولَی وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَکَاتُهُ السَّلامُ عَلَی مَحَالِّ مَعْرِفَةِ اللَّهِ وَ مَسَاکِنِ بَرَکَةِ اللَّهِ وَ مَعَادِنِ حِکْمَةِ اللَّهِ وَ حَفَظَةِ سِرِّ اللَّهِ وَ حَمَلَةِ کِتَابِ اللَّهِ وَ أَوْصِیاءِ نَبِی اللَّهِ وَ ذُرِّیةِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیهِ وَ آلِهِ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَکَاتُهُ السَّلامُ عَلَی الدُّعَاةِ إِلَی اللَّهِ وَ الْأَدِلاءِ عَلَی مَرْضَاةِ اللَّهِ وَ الْمُسْتَقِرِّینَ فِی أَمْرِ اللَّهِ وَ التَّامِّینَ فِی مَحَبَّةِ اللَّهِ وَ الْمُخْلِصِینَ فِی تَوْحِیدِ اللَّهِ وَ الْمُظْهِرِینَ لِأَمْرِ اللَّهِ وَ نَهْیهِ وَ عِبَادِهِ الْمُکْرَمِینَ الَّذِینَ لا یسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَ هُمْ بِأَمْرِهِ یعْمَلُونَ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَکَاتُهُ السَّلامُ عَلَی الْأَئِمَّةِ الدُّعَاةِ وَ الْقَادَةِ الْهُدَاةِ وَ السَّادَةِ الْوُلاةِ وَ الذَّادَةِ الْحُمَاةِ وَ أَهْلِ الذِّکْرِ وَ أُولِی الْأَمْرِ وَ بَقِیةِ اللَّهِ وَ خِیرَتِهِ وَ حِزْبِهِ وَ عَیبَةِ عِلْمِهِ وَ حُجَّتِهِ وَ صِرَاطِهِ وَ نُورِهِ وَ بُرْهَانِهِ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَکَاتُهُ أَشْهَدُ أَنْ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ وَحْدَهُ لا شَرِیکَ لَهُ کَمَا شَهِدَ اللَّهُ لِنَفْسِهِ وَ شَهِدَتْ لَهُ مَلائِکَتُهُ وَ أُولُوا الْعِلْمِ مِنْ خَلْقِهِ لا إِلَهَ إِلا هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدا عَبْدُهُ الْمُنْتَجَبُ وَ رَسُولُهُ الْمُرْتَضَی أَرْسَلَهُ بِالْهُدَی وَ دِینِ الْحَقِّ لِیظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْمُشْرِکُونَ وَ أَشْهَدُ أَنَّکُمُ الْأَئِمَّةُ الرَّاشِدُونَ الْمَهْدِیونَ الْمَعْصُومُونَ الْمُکَرَّمُونَ الْمُقَرَّبُونَ الْمُتَّقُونَ الصَّادِقُونَ الْمُصْطَفَوْنَ الْمُطِیعُونَ لِلَّهِ

الْقَوَّامُونَ بِأَمْرِهِ الْعَامِلُونَ بِإِرَادَتِهِ الْفَائِزُونَ بِکَرَامَتِهِ اصْطَفَاکُمْ بِعِلْمِهِ وَ ارْتَضَاکُمْ لِغَیبِهِ وَ اخْتَارَکُمْ لِسِرِّهِ وَ اجْتَبَاکُمْ بِقُدْرَتِهِ وَ أَعَزَّکُمْ بِهُدَاهُ وَ خَصَّکُمْ بِبُرْهَانِهِ وَ انْتَجَبَکُمْ لِنُورِهِ وَ أَیدَکُمْ بِرُوحِهِ وَ رَضِیکُمْ خُلَفَاءَ فِی أَرْضِهِ وَ حُجَجا عَلَی بَرِیتِهِ وَ أَنْصَارا لِدِینِهِ وَ حَفَظَةً لِسِرِّهِ وَ خَزَنَةً لِعِلْمِهِ وَ مُسْتَوْدَعا لِحِکْمَتِهِ وَ تَرَاجِمَةً لِوَحْیهِ وَ أَرْکَانا لِتَوْحِیدِهِ وَ شُهَدَاءَ عَلَی خَلْقِهِ وَ أَعْلاما لِعِبَادِهِ وَ مَنَارا فِی بِلادِهِ وَ أَدِلاءَ عَلَی صِرَاطِهِ عَصَمَکُمُ اللَّهُ مِنَ الزَّلَلِ وَ آمَنَکُمْ مِنَ الْفِتَنِ وَ طَهَّرَکُمْ مِنَ الدَّنَسِ وَ أَذْهَبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ وَ طَهَّرَکُمْ تَطْهِیرا فَعَظَّمْتُمْ جَلالَهُ وَ أَکْبَرْتُمْ شَأْنَهُ وَ مَجَّدْتُمْ کَرَمَهُ وَ أَدَمْتُمْ ذِکْرَهُ وَ وَکَّدْتُمْ مِیثَاقَهُ وَ أَحْکَمْتُمْ عَقْدَ طَاعَتِهِ وَ نَصَحْتُمْ لَهُ فِی السِّرِّ وَ الْعَلانِیةِ وَ دَعَوْتُمْ إِلَی سَبِیلِهِ بِالْحِکْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَ بَذَلْتُمْ أَنْفُسَکُمْ فِی مَرْضَاتِهِ وَ صَبَرْتُمْ عَلَی مَا أَصَابَکُمْ فِی جَنْبِهِ وَ أَقَمْتُمُ الصَّلاةَ وَ آتَیتُمُ الزَّکَاةَ وَ أَمَرْتُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَ نَهَیتُمْ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ جَاهَدْتُمْ فِی اللَّهِ حَقَّ جِهَادِهِ حَتَّی أَعْلَنْتُمْ دَعْوَتَهُ وَ بَینْتُمْ فَرَائِضَهُ وَ أَقَمْتُمْ حُدُودَهُ وَ نَشَرْتُمْ شَرَائِعَ أَحْکَامِهِ وَ سَنَنْتُمْ سُنَّتَهُ وَ صِرْتُمْ فِی ذَلِکَ مِنْهُ إِلَی الرِّضَا وَ سَلَّمْتُمْ لَهُ الْقَضَاءَ وَ صَدَّقْتُمْ مِنْ رُسُلِهِ مَنْ مَضَی فَالرَّاغِبُ عَنْکُمْ مَارِقٌ وَ اللازِمُ لَکُمْ لاحِقٌ وَ الْمُقَصِّرُ فِی حَقِّکُمْ زَاهِقٌ وَ الْحَقُّ مَعَکُمْ وَ فِیکُمْ وَ مِنْکُمْ وَ إِلَیکُمْ وَ أَنْتُمْ أَهْلُهُ وَ مَعْدِنُهُ وَ مِیرَاثُ النُّبُوَّةِ عِنْدَکُمْ وَ إِیابُ الْخَلْقِ إِلَیکُمْ وَ حِسَابُهُمْ عَلَیکُمْ وَ فَصْلُ الْخِطَابِ عِنْدَکُمْ وَ آیاتُ اللَّهِ لَدَیکُمْ وَ عَزَائِمُهُ فِیکُمْ وَ نُورُهُ وَ بُرْهَانُهُ عِنْدَکُمْ وَ أَمْرُهُ إِلَیکُمْ مَنْ وَالاکُمْ فَقَدْ وَالَی اللَّهَ وَ مَنْ عَادَاکُمْ فَقَدْ عَادَی اللَّهَ وَ مَنْ أَحَبَّکُمْ فَقَدْ أَحَبَّ اللَّهَ وَ مَنْ أَبْغَضَکُمْ فَقَدْ أَبْغَضَ اللَّهَ وَ مَنِ اعْتَصَمَ بِکُمْ فَقَدِ اعْتَصَمَ بِاللَّهِ أَنْتُمُ الصِّرَاطُ الْأَقْوَمُ وَ شُهَدَاءُ دَارِ الْفَنَاءِ وَ شُفَعَاءُ دَارِ الْبَقَاءِ وَ الرَّحْمَةُ الْمَوْصُولَةُ وَ الآْیةُ الْمَخْزُونَةُ وَ الْأَمَانَةُ الْمَحْفُوظَةُ وَ الْبَابُ الْمُبْتَلَی بِهِ النَّاسُ مَنْ أَتَاکُمْ نَجَا وَ مَنْ لَمْ یأْتِکُمْ هَلَکَ إِلَی اللَّهِ تَدْعُونَ وَ عَلَیهِ تَدُلُّونَ وَ بِهِ تُؤْمِنُونَ وَ لَهُ تُسَلِّمُونَ وَ بِأَمْرِهِ تَعْمَلُونَ وَ إِلَی سَبِیلِهِ تُرْشِدُونَ وَ بِقَوْلِهِ تَحْکُمُونَ سَعِدَ مَنْ وَالاکُمْ وَ هَلَکَ مَنْ عَادَاکُمْ وَ خَابَ مَنْ جَحَدَکُمْ وَ ضَلَّ مَنْ فَارَقَکُمْ وَ

فَازَ مَنْ تَمَسَّکَ بِکُمْ وَ أَمِنَ مَنْ لَجَأَ إِلَیکُمْ وَ سَلِمَ مَنْ صَدَّقَکُمْ وَ هُدِی مَنِ اعْتَصَمَ بِکُمْ مَنِ اتَّبَعَکُمْ فَالْجَنَّةُ مَأْوَاهُ وَ مَنْ خَالَفَکُمْ فَالنَّارُ مَثْوَاهُ وَ مَنْ جَحَدَکُمْ کَافِرٌ وَ مَنْ حَارَبَکُمْ مُشْرِکٌ وَ مَنْ رَدَّ عَلَیکُمْ فِی أَسْفَلِ دَرْکٍ مِنَ الْجَحِیمِ أَشْهَدُ أَنَّ هَذَا سَابِقٌ لَکُمْ فِیمَا مَضَی وَ جَارٍ لَکُمْ فِیمَا بَقِی وَ أَنَّ أَرْوَاحَکُمْ وَ نُورَکُمْ وَ طِینَتَکُمْ وَاحِدَةٌ طَابَتْ وَ طَهُرَتْ بَعْضُهَا مِنْ بَعْضٍ خَلَقَکُمُ اللَّهُ أَنْوَارا فَجَعَلَکُمْ بِعَرْشِهِ مُحْدِقِینَ حَتَّی مَنَّ عَلَینَا بِکُمْ فَجَعَلَکُمْ فِی بُیوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَ یذْکَرَ فِیهَا اسْمُهُ وَ جَعَلَ صَلاتَنَا عَلَیکُمْ وَ مَا خَصَّنَا بِهِ مِنْ وِلایتِکُمْ طِیبا لِخَلْقِنَا وَ طَهَارَةً لِأَنْفُسِنَا وَ تَزْکِیةً لَنَا وَ کَفَّارَةً لِذُنُوبِنَا فَکُنَّا عِنْدَهُ مُسَلِّمِینَ بِفَضْلِکُمْ وَ مَعْرُوفِینَ بِتَصْدِیقِنَا إِیاکُمْ فَبَلَغَ اللَّهُ بِکُمْ أَشْرَفَ مَحَلِّ الْمُکَرَّمِینَ وَ أَعْلَی مَنَازِلِ الْمُقَرَّبِینَ وَ أَرْفَعَ دَرَجَاتِ الْمُرْسَلِینَ حَیثُ لا یلْحَقُهُ لاحِقٌ وَ لا یفُوقُهُ فَائِقٌ وَ لا یسْبِقُهُ سَابِقٌ وَ لا یطْمَعُ فِی إِدْرَاکِهِ طَامِعٌ حَتَّی لا یبْقَی مَلَکٌ مُقَرَّبٌ وَ لا نَبِی مُرْسَلٌ وَ لا صِدِّیقٌ وَ لا شَهِیدٌ وَ لا عَالِمٌ وَ لا جَاهِلٌ وَ لا دَنِی وَ لا فَاضِلٌ وَ لا مُؤْمِنٌ صَالِحٌ وَ لا فَاجِرٌ طَالِحٌ وَ لا جَبَّارٌ عَنِیدٌ وَ لا شَیطَانٌ مَرِیدٌ وَ لا خَلْقٌ فِیمَا بَینَ ذَلِکَ شَهِیدٌ إِلا عَرَّفَهُمْ جَلالَةَ أَمْرِکُمْ وَ عِظَمَ خَطَرِکُمْ وَ کِبَرَ شَأْنِکُمْ وَ تَمَامَ نُورِکُمْ وَ صِدْقَ مَقَاعِدِکُمْ وَ ثَبَاتَ مَقَامِکُمْ وَ شَرَفَ مَحَلِّکُمْ وَ مَنْزِلَتِکُمْ عِنْدَهُ وَ کَرَامَتَکُمْ عَلَیهِ وَ خَاصَّتَکُمْ لَدَیهِ وَ قُرْبَ مَنْزِلَتِکُمْ مِنْهُ بِأَبِی أَنْتُمْ وَ أُمِّی وَ أَهْلِی وَ مَالِی وَ أُسْرَتِی أُشْهِدُ اللَّهَ وَ أُشْهِدُکُمْ أَنِّی مُؤْمِنٌ بِکُمْ وَ بِمَا آمَنْتُمْ بِهِ کَافِرٌ بِعَدُوِّکُمْ وَ بِمَا کَفَرْتُمْ بِهِ مُسْتَبْصِرٌ بِشَأْنِکُمْ وَ بِضَلالَةِ مَنْ خَالَفَکُمْ مُوَالٍ لَکُمْ وَ لِأَوْلِیائِکُمْ مُبْغِضٌ لِأَعْدَائِکُمْ وَ مُعَادٍ لَهُمْ سِلْمٌ لِمَنْ سَالَمَکُمْ وَ حَرْبٌ لِمَنْ حَارَبَکُمْ مُحَقِّقٌ لِمَا حَقَّقْتُمْ مُبْطِلٌ لِمَا أَبْطَلْتُمْ مُطِیعٌ لَکُمْ عَارِفٌ بِحَقِّکُمْ مُقِرٌّ بِفَضْلِکُمْ مُحْتَمِلٌ لِعِلْمِکُمْ مُحْتَجِبٌ بِذِمَّتِکُمْ مُعْتَرِفٌ بِکُمْ مُؤْمِنٌ بِإِیابِکُمْ مُصَدِّقٌ بِرَجْعَتِکُمْ مُنْتَظِرٌ لِأَمْرِکُمْ مُرْتَقِبٌ لِدَوْلَتِکُمْ آخِذٌ بِقَوْلِکُمْ عَامِلٌ بِأَمْرِکُمْ مُسْتَجِیرٌ بِکُمْ زَائِرٌ لَکُمْ لائِذٌ عَائِذٌ بِقُبُورِکُمْ مُسْتَشْفِعٌ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ بِکُمْ وَ مُتَقَرِّبٌ بِکُمْ إِلَیهِ وَ مُقَدِّمُکُمْ أَمَامَ طَلِبَتِی وَ حَوَائِجِی وَ إِرَادَتِی فِی کُلِّ أَحْوَالِی وَ أُمُورِی

مُؤْمِنٌ بِسِرِّکُمْ وَ عَلانِیتِکُمْ وَ شَاهِدِکُمْ وَ غَائِبِکُمْ وَ أَوَّلِکُمْ وَ آخِرِکُمْ وَ مُفَوِّضٌ فِی ذَلِکَ کُلِّهِ إِلَیکُمْ وَ مُسَلِّمٌ فِیهِ مَعَکُمْ وَ قَلْبِی لَکُمْ مُسَلِّمٌ وَ رَأْیی لَکُمْ تَبَعٌ وَ نُصْرَتِی لَکُمْ مُعَدَّةٌ حَتَّی یحْیی اللَّهُ تَعَالَی دِینَهُ بِکُمْ وَ یرُدَّکُمْ فِی أَیامِهِ وَ یظْهِرَکُمْ لِعَدْلِهِ وَ یمَکِّنَکُمْ فِی أَرْضِهِ فَمَعَکُمْ مَعَکُمْ لا مَعَ غَیرِکُمْ آمَنْتُ بِکُمْ وَ تَوَلَّیتُ آخِرَکُمْ بِمَا تَوَلَّیتُ بِهِ أَوَّلَکُمْ وَ بَرِئْتُ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْ أَعْدَائِکُمْ وَ مِنَ الْجِبْتِ وَ الطَّاغُوتِ وَ الشَّیاطِینِ وَ حِزْبِهِمُ الظَّالِمِینَ لَکُمْ الْجَاحِدِینَ لِحَقِّکُمْ وَ الْمَارِقِینَ مِنْ وِلایتِکُمْ وَ الْغَاصِبِینَ لِإِرْثِکُمْ الشَّاکِّینَ فِیکُمْ الْمُنْحَرِفِینَ عَنْکُمْ وَ مِنْ کُلِّ وَلِیجَةٍ دُونَکُمْ وَ کُلِّ مُطَاعٍ سِوَاکُمْ وَ مِنَ الْأَئِمَّةِ الَّذِینَ یدْعُونَ إِلَی النَّارِ فَثَبَّتَنِی اللَّهُ أَبَدا مَا حَییتُ عَلَی مُوَالاتِکُمْ وَ مَحَبَّتِکُمْ وَ دِینِکُمْ وَ وَفَّقَنِی لِطَاعَتِکُمْ وَ رَزَقَنِی شَفَاعَتَکُمْ وَ جَعَلَنِی مِنْ خِیارِ مَوَالِیکُمْ التَّابِعِینَ لِمَا دَعَوْتُمْ إِلَیهِ وَ جَعَلَنِی مِمَّنْ یقْتَصُّ آثَارَکُمْ وَ یسْلُکُ سَبِیلَکُمْ وَ یهْتَدِی بِهُدَاکُمْ وَ یحْشَرُ فِی زُمْرَتِکُمْ وَ یکِرُّ فِی رَجْعَتِکُمْ وَ یمَلَّکُ فِی دَوْلَتِکُمْ وَ یشَرَّفُ فِی عَافِیتِکُمْ وَ یمَکَّنُ فِی أَیامِکُمْ وَ تَقَرُّ عَینُهُ غَدا بِرُؤْیتِکُمْ بِأَبِی أَنْتُمْ وَ أُمِّی وَ نَفْسِی وَ أَهْلِی وَ مَالِی مَنْ أَرَادَ اللَّهَ بَدَأَ بِکُمْ وَ مَنْ وَحَّدَهُ قَبِلَ عَنْکُمْ وَ مَنْ قَصَدَهُ تَوَجَّهَ بِکُمْ مَوَالِی لا أُحْصِی ثَنَاءَکُمْ وَ لا أَبْلُغُ مِنَ الْمَدْحِ کُنْهَکُمْ وَ مِنَ الْوَصْفِ قَدْرَکُمْ وَ أَنْتُمْ نُورُ الْأَخْیارِ وَ هُدَاةُ الْأَبْرَارِ وَ حُجَجُ الْجَبَّارِ بِکُمْ فَتَحَ اللَّهُ وَ بِکُمْ یخْتِمُ وَ بِکُمْ ینَزِّلُ الْغَیثَ وَ بِکُمْ یمْسِکُ السَّمَاءَ أَنْ تَقَعَ عَلَی الْأَرْضِ إِلا بِإِذْنِهِ وَ بِکُمْ ینَفِّسُ الْهَمَّ وَ یکْشِفُ الضُّرَّ وَ عِنْدَکُمْ مَا نَزَلَتْ بِهِ رُسُلُهُ وَ هَبَطَتْ بِهِ مَلائِکَتُهُ وَ إِلَی جَدِّکُمْ وَ إِلَی أَخِیکَ بُعِثَ الرُّوحُ الْأَمِینُ آتَاکُمُ اللَّهُ مَا لَمْ یؤْتِ أَحَدا مِنَ الْعَالَمِینَ طَأْطَأَ کُلُّ شَرِیفٍ لِشَرَفِکُمْ وَ بَخَعَ کُلُّ مُتَکَبِّرٍ لِطَاعَتِکُمْ وَ خَضَعَ کُلُّ جَبَّارٍ لِفَضْلِکُمْ وَ ذَلَّ کُلُّ شَی‌ءٍ لَکُمْ وَ أَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِکُمْ وَ فَازَ الْفَائِزُونَ بِوِلایتِکُمْ بِکُمْ یسْلَکُ إِلَی الرِّضْوَانِ وَ عَلَی مَنْ جَحَدَ وِلایتَکُمْ غَضَبُ الرَّحْمَنِ بِأَبِی أَنْتُمْ وَ أُمِّی وَ نَفْسِی وَ أَهْلِی وَ مَالِی ذِکْرُکُمْ فِی الذَّاکِرِینَ وَ أَسْمَاؤُکُمْ فِی الْأَسْمَاءِ وَ أَجْسَادُکُمْ فِی الْأَجْسَادِ وَ أَرْوَاحُکُمْ فِی الْأَرْوَاحِ وَ أَنْفُسُکُمْ فِی

النُّفُوسِ وَ آثَارُکُمْ فِی الآْثَارِ وَ قُبُورُکُمْ فِی الْقُبُورِ فَمَا أَحْلَی أَسْمَاءَکُمْ وَ أَکْرَمَ أَنْفُسَکُمْ وَ أَعْظَمَ شَأْنَکُمْ وَ أَجَلَّ خَطَرَکُمْ وَ أَوْفَی عَهْدَکُمْ وَ أَصْدَقَ وَعْدَکُمْ کَلامُکُمْ نُورٌ وَ أَمْرُکُمْ رُشْدٌ وَ وَصِیتُکُمُ التَّقْوَی وَ فِعْلُکُمُ الْخَیرُ وَ عَادَتُکُمُ الْإِحْسَانُ وَ سَجِیتُکُمُ الْکَرَمُ وَ شَأْنُکُمُ الْحَقُّ وَ الصِّدْقُ وَ الرِّفْقُ وَ قَوْلُکُمْ حُکْمٌ وَ حَتْمٌ وَ رَأْیکُمْ عِلْمٌ وَ حِلْمٌ وَ حَزْمٌ إِنْ ذُکِرَ الْخَیرُ کُنْتُمْ أَوَّلَهُ وَ أَصْلَهُ وَ فَرْعَهُ وَ مَعْدِنَهُ وَ مَأْوَاهُ وَ مُنْتَهَاهُ بِأَبِی أَنْتُمْ وَ أُمِّی وَ نَفْسِی کَیفَ أَصِفُ حُسْنَ ثَنَائِکُمْ وَ أُحْصِی جَمِیلَ بَلائِکُمْ وَ بِکُمْ أَخْرَجَنَا اللَّهُ مِنَ الذُّلِّ وَ فَرَّجَ عَنَّا غَمَرَاتِ الْکُرُوبِ وَ أَنْقَذَنَا مِنْ شَفَا جُرُفِ الْهَلَکَاتِ وَ مِنَ النَّارِ بِأَبِی أَنْتُمْ وَ أُمِّی وَ نَفْسِی بِمُوَالاتِکُمْ عَلَّمَنَا اللَّهُ مَعَالِمَ دِینِنَا وَ أَصْلَحَ مَا کَانَ فَسَدَ مِنْ دُنْیانَا وَ بِمُوَالاتِکُمْ تَمَّتِ الْکَلِمَةُ وَ عَظُمَتِ النِّعْمَةُ وَ ائْتَلَفَتِ الْفُرْقَةُ وَ بِمُوَالاتِکُمْ تُقْبَلُ الطَّاعَةُ الْمُفْتَرَضَةُ وَ لَکُمُ الْمَوَدَّةُ الْوَاجِبَةُ وَ الدَّرَجَاتُ الرَّفِیعَةُ وَ الْمَقَامُ الْمَحْمُودُ وَ الْمَکَانُ الْمَعْلُومُ عِنْدَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ الْجَاهُ الْعَظِیمُ وَ الشَّأْنُ الْکَبِیرُ وَ الشَّفَاعَةُ الْمَقْبُولَةُ رَبَّنَا آمَنَّا بِمَا أَنْزَلْتَ وَ اتَّبَعْنَا الرَّسُولَ فَاکْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِینَ رَبَّنَا لا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ إِذْ هَدَیتَنَا وَ هَبْ لَنَا مِنْ لَدُنْکَ رَحْمَةً إِنَّکَ أَنْتَ الْوَهَّابُ سُبْحَانَ رَبِّنَا إِنْ کَانَ وَعْدُ رَبِّنَا لَمَفْعُولا یا وَلِی اللَّهِ إِنَّ بَینِی وَ بَینَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ ذُنُوبا لا یأْتِی عَلَیهَا إِلا رِضَاکُمْ فَبِحَقِّ مَنِ ائْتَمَنَکُمْ عَلَی سِرِّهِ وَ اسْتَرْعَاکُمْ أَمْرَ خَلْقِهِ وَ قَرَنَ طَاعَتَکُمْ بِطَاعَتِهِ لَمَّا اسْتَوْهَبْتُمْ ذُنُوبِی وَ کُنْتُمْ شُفَعَائِی فَإِنِّی لَکُمْ مُطِیعٌ مَنْ أَطَاعَکُمْ فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ وَ مَنْ عَصَاکُمْ فَقَدْ عَصَی اللَّهَ وَ مَنْ أَحَبَّکُمْ فَقَدْ أَحَبَّ اللَّهَ وَ مَنْ أَبْغَضَکُمْ فَقَدْ أَبْغَضَ اللَّهَ اللَّهُمَّ إِنِّی لَوْ وَجَدْتُ شُفَعَاءَ أَقْرَبَ إِلَیکَ مِنْ مُحَمَّدٍ وَ أَهْلِ بَیتِهِ الْأَخْیارِ الْأَئِمَّةِ الْأَبْرَارِ لَجَعَلْتُهُمْ شُفَعَائِی فَبِحَقِّهِمُ الَّذِی أَوْجَبْتَ لَهُمْ عَلَیکَ أَسْأَلُکَ أَنْ تُدْخِلَنِی فِی جُمْلَةِ الْعَارِفِینَ بِهِمْ وَ بِحَقِّهِمْ وَ فِی زُمْرَةِ الْمَرْحُومِینَ بِشَفَاعَتِهِمْ إِنَّکَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِینَ وَ صَلَّی اللَّهُ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ الطَّاهِرِینَ وَ سَلَّمَ تَسْلِیما کَثِیرا وَ حَسْبُنَا اللَّهُ وَ نِعْمَ الْوَکِیلُ

زیارت وداع‌

فَاِذَا اَرَدْتَ الانصِرَاف فَقُل السَّلامُ عَلَیکُم سَلام مُوَدِّع لا سِئْم وَ لا قَال وَ لا مَالَ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَکاتُهُ عَلَیکُم أَهْلَ الْبَیتِ إِنَّهُ حَمِید مَجِید سَلام وَلِی غَیرُ رَاغِب وَ لامُسْتَبْدِل بِکُم عَنْکُم وَ لامُؤَثِر عَلَیکُم وَ لامُنْحَرَف عَنْکُم وَ لا زَاهُد فِی قُرْبِکُم لا جَعَلُهُ اللَّهُ آخِرُ العَهْدِ مِنْ زَیارَةِ قُبُورِکُم، وَ إتْیانِ مَشاهِدِکُم وَ السَّلامُ عَلَیکُم، وَ حَشَرنی اللَّهُ فِی زُمْرَتِکُم وَ أورَدَنی حَوضِکُم وَ جَعَلَنِی فِی حَزْبِکُم وَ أَرْضَاکُم عَنِّی‌وَ مَکَّننی فِی دَوْلَتِکُم، وَ أَحْیانِی فِی رِجْعَتِکُم، وَ مَلِّکْنِی فِی أَیامِکُم وَ شَکِر سَعْیی لَکُم وَ غَفِرْ ذَنْبِی بِشَفَاعَتِکُم وَ أَقَالَ عَثْرَتِی بِمَحَبَّتِکُم وَ أَعْلَی کَعْبی بِمُوالاتِکُم، وَ شَرِّفْنِی بِطاعَتِکُم، وَ أَعِزَّنِی بِهُدَاکُم وَ جَعَلَنی مِمَّن ینْقَلِب مُفْلِحاً مُنْجَحاً غانِماً سالِماً مُعَافی غَنِیاً فَائِزاً بِرِضوانِ اللَّهِ وَ فَضْلِهِ وَ کِفَایتِه، بِأَفْضَلِ مَا ینْقَلِبُ بِهِ أَحَدٌ مِنْ زُوَّارِکُم وَ مَوَالیکُم، وَ مُحِبّیکُمْ، وَ شیعَتِکُمْ وَ رَزَقَنِی اللَّه العَود ثُمَّ العَود ثُمّ العَود أَبَداً مَا أَبْقَانِی رَبّی بِنِیةٍ صَادِقَةٍ، وَ إیمَان وَ تَقْوی وَ إِخْبَات وَ رِزْقٍ وَاسِعٍ حَلالٍ طَیب اللَّهُمَّ لا تَجْعَلْهُ آخِرَ الْعَهْدِ وَ الصَّلاةِ عَلَیهِم وَ أَوْجِبْ لِی‌الْمَغْفِرَةِ وَ الْخَیرِ وَ الرَّحْمَةِ وَ الْبَرَکَةِ وَ الْفَوْزِ، وَ النّورِ وَ الإیمَان وَ حُسْنِ الإِجَابَةِ کَمَا أَوْجَبَتْ لأَوْلِیائِکَ الْعَارِفینَ بِحَقِّهِم الْمَوجِبینَ طَاعَتَهُم، وَ الرَّاغِبینَ فی زِیارَتِهِم، المُتقَرِّبینَ إِلَیکَ وَ إِلَیهِم بِأَبی أَنْتُم وَ أُمّی وَ نَفْسی وَ مَالی وَ أَهْلی اجْعَلونی فی هَمِّکُمْ وَ صَیرونی فی حِزْبِکُم، وَ أَدْخَلونی فی شِفَاعَتِکُم وَ اذْکُرونی عِنْدَ رَبِّکُم اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ أَبْلِغْ أَروَاحهُمْ وَ أجْسَادهُم مِنّی السَّلام وَ صَلَّی اللَّهُ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ الطَّاهِرِینَ وَ سَلَّمَ تَسْلِیماً کَثِیراً

شرح حال مؤلف‌

نام شریف او سید حسین فرزند سید تقی همدانی درود آبادی است، وی در سال 1280 هجری متولد شد.

پس از تحصیلات ادبیات عرب و معقول و منقول متداول در آن دوران که در زادگاهش میسور بود به نجف اشرف مهاجرت نمود، و در خدمت اساتید زمان خویش به تلمّذ پرداخت.

وی محضر و در سن عالم زاهد، عارف بالعد، یگانه دوران مولی آخوند ملا حسینقلی همدانی را ادراک نمود.

پس از آن به مسقط الرأس خویش همدان بازگشت و به تألیف و تدریس پرداخت، آن جنان بیشتر اوقات خویش را در تألیف و عبادت و دعوت به حق و مبارزه با مخالفان دین سپری می‌نمود، و به سال 1343 در سن 63 سالگی از این دار فانی به دار باقی شتافت و در قبرستان «اهل قبور» دفن گردید.

طبقات اعلام الشیعه مرحوم شیخ آقا بزرگ تهرانی نیز می‌فرماید:

«... دانشمندی بزرگ و فقیهی فاضل و مهذب و کامل بوده است، در سامراء مشرفه از شاگردان سید مجرد شیرازی بوده و زمانی طولانی از آن جناب استفاده برده است، و نیز در نجف اشرف در خدمت میرزا حبیب اللَّه رشتی و مولی حسین قلی همدانی و میرزا حسین خلیلی و دیگران حضور یافت، تا این که به مقامات علمیه شهرت یافت، وی در اخلاق و سلوک و صلاح و تقوی و اهل باطن بودن مشهور بود...

من مدتی او را در نجف مشاهده می‌کردم، وی در سال 1318 به همدان بازگشت، و در همدان از بزرگان مروج دین بوده و به وظائف شرعیه قیام داشت، و مرجع دینی مردم در آن سامان به شمار می‌رفت تا این که در سال 1344 وفات یافت...»

تألیفات آن جناب‌

جناب درود آبادی تألیفات سودمندی دارد و عبارتند از:

1- التحفة الرضویة الی الشیعة المرتضویه در 92 صحفه در آخر آن چنین آمده است: «قد فرغت من تسویده لیلة الخامسة عشرة من شهر ذی القعدة من سنة احدی و عشرین و ثلاثمأة بعد الالف».

2- تفسیر القرآن الکریم، وی این تفسیر از سال 1327 شروع کرد. چنانکه در پشت نسخه آن نوشته شده است و چهارده مقدمه علمی مفید در آن آورده و در مقدمه چهاردهم نوشت:

مقدمه چهاردهم در این که خطاب‌های کتاب شامل معدوم و غائبین می‌شود، و این مقدمه و مقدمه یازدهم را به عنوان دو رساله جداگانه قرار دادم، و رساله نخست را به «شرح الاسماء الحسنی» و دومی را به «لب اللباب فی شرح خطابات الکتاب» نام نهادم. و در آخر جزء اول بعد از آیه «202» می‌فرماید: «از تصنیف آن در روز چهاردهم رجب الاحسب سال 1333 هجری فارغ شدم، آنگاه در جزء دوم از آیه شریفه «وَاذْکُرُوا اللَّهَ فِی أَیامٍ مَعْدُودَاتٍ...» شروع نموده و 25 صفحه از آن را نوشته و به آیه «لَا تُضَارَّ وَالِدَةٌ بِوَلَدِهَا...» رسانید، و مجموع کتاب به 310 صفحه می‌رسد، این تفسیر تحلیلی و تحقیقی و در باب خود خوب است.

3- تبنیه الراقدین و جهان الوافدین بر یک مقدمه و هفت جهان و؟؟؟ ست، مقدمه در بیان نسبت آدم و فرزندانش، جمال اول در نسبت بدن آدم با روحش و جمال دوم در معنای عبودیت و جمال سوم در این که سائران الی اللَّه باید خود را به عبادت در هنگام صبح بیارایند، و جمال چهارم در مقدمات نماز است... الخ و این کتاب را بعد از «القسطاس المستقیم و عصارة الثقلین» تألیف کرده چنانکه خود در ص 276 و 309 یاد کرده است، و کتاب در شب غدیر سال 1327 ه پایان یافت، با این که مؤلف خود در عصارة الثقلین تصریح کرد، که تفصیل آن در جمال الوافدین یاد شده است ممکن است جمع بین ان کلام کرد به این که دو تألیف متداخل بوده‌اند، چنانکه قرائن دیگری در این باره وجود دارد.

4- الدر المنضود فی اجوبه مسائل الیهود، این کتاب در 56 صفحه در سال 1344 ه در طهران به چاپ رسیده، و در آن به پاسخ فارسی پرسش؟؟؟از عده‌ای از یهود در

توحید و حقیقت اسلام پرداخت، و آن پاسخ به فارسی است و در سال 1342 ه به طهران نوشته شد.

5- رساله لب اللباب فی خطابات الکتاب، و در آخر آن می‌فرماید: «ولقد اوضحنا حقیقة القرآن... یعنی ما حقیقت قرآن را در کتاب «التحفة الرضویة الی الشیعة المرتضویه» و در مقدمات کتاب «الکبریت الاحمر فی تفسیر الثقل الاکبر» بیان کردیم، پایان آنچه در این مسأله قصد بیان آن را داشتیم، و حمد از آن خداست، با کمک و توفیق خدا در روز سه شنبه 27 شوال المکرم سال 1335 پایان یافت.

6- رساله نفسک التلویث فی جواب اهل التثلیث در بیست و یک صفحه به فارسی که تصنیف آن در ماه شعبان المعظم سال 1333 هجری پایان پذیرفت.

7- شرح الاسماء الحسنی.

8- شرح زیارت جامعه (به نام الشموس الطالعة) که هم اکنون در پیش رو دارید این شرح دقیق و لطیف مفصل بوده و در باب خود یگانه است، و در 583 صفحه می‌باشد. این شرح در دهه آخر ذی قعده سال 1322 پایان یافت.

9- عصارة الثقلین فی حقیقة النشأتین، شرح خطبه امیرالمؤمنین با تحقیق و تفصیل 106 صفحه و در آخرش این جمله آن است: «فعلیه بکتاب السماء و العالم من البحار» و در سال 1322 از آن فراغت یافت.

10- ملخص الاصول فی دین آل الرسول، رساله‌ای فارسی در تحقیق اصول دین و مذهب در ص 210 صفحه می‌باشد، ابتدای آن چنین است: «سپاس آفریدگاری را سزاست که بدایت آفریدن هر کس را از جایی نموده که در آنجا از چیزی ذکر نتوان نمود که به آغاز خویشتن آیتی برای شناختن آفریدگار خود داشته باشد...» و در آن به کتاب «التحفة الرضویه» و «الشموس الطالعه» اشاره می‌کند.

در مقدمه عربی این کتاب از قول فرزندش آمده است که «آن جناب آثار دیگری دارد که همه آنها در نزد فرزند محترمش حاج سید ابوالفضل عارفی ساکن طهران (در زمان نوشتن مقدمه آن در شموس طالعه) موجود است.

صاحب طبقات اعلام الشیعه فرمود:

11- من به خط مرحوم مؤلف تقریرات دروس اساتید بزرگش را در فقه و اصول در نزد شتتیخ عباس فرزند مولی حاجی طهرانی دیدم.

12- القسطاس المستقیم (که قبلاً در کتاب تنبیه الراقدین یاد شد).

13- دارای اشعار فراوانی است.

آن جناب دارای قریحه شومی بوده و اشعارش را در جزوه‌ای دیدم که در ضمن آن این شعر بود:

تدل ما خون شد ای صنم ز فراق

ای خوشا یکدست به بینم طاق

تشنه‌ای کو به عمر آب ندید

به گور دیدم این چنین مشتاق

از فراق تو ای بت رعنا

شهد چون حنظل آیدم بمزاق

زهر هجران اثر نموده به دل

غیر وصلت نباشدش تریاق

دین و دل بردی از کفم جفا

روزهایم ز جور تست حجاق

برفکندی ز چهر گلگونت

که بپایید معشر العشاق

وقت هجران گذشت و وصل رسید

بزیدم گمان مگر اشفاق

با شما عهد دوستی بستم

مر مرا محکم است این میثاق‌

درباره شرح زیارت جامعه‌

با این که در مقامات ائمه اطهار علیه السلام احادیث فراوانی موجود است و شمه‌ای از آن در اصول کافی و دیگر کتابهای روایی آمده است، لیکن زیارت جامعه در مواجهه با این اسماء حسنی الهی و از قول خود ایشان موقعیت دیگری پیدا کرده است، چه این که هر زائری در ایام زیارت خود در حرم هر یک از ائمه اطهار علیه السلام و یا در غیر آن خود را موظف می‌داند که از بهترین زیارت استفاده کند و در مواجهه با محبوب خود آن را زمزمه کند، و درد دل کند و اشک بریزد، معمولاً این فقره‌ها و جملات با مضامین عالی که در حجاب عربیت برای فارسی زبان‌ها قرار دارد گرچه با شوق و اشتیاق خوانده می‌شود و این جملات مقدس نجوی می‌گردد، لیکن هر زائری شوق دارد که به مقامات مضامین این زیارات نائل شود و پرده کلمات را به کنار زند و به حقایق عالی آن دست یابد و از آن جملات در زندگی خویش بهره گیرد و در خلوت خود با ائمه‌علیه السلام مقامات آنها را در نظر آورد، لیکن به دلیل عمق مطالب و بلندی قله معارف آن دسترسی برای همه مقدور و میسور نیست، لذا شروح گوناگونی بر آن نوشته شده است، و از بین این شروح شرح جناب درود آبادی از دیگر شروح ممتاز است، این شرح از کسی گرفته نشده و مرد از

کتابی نجسته و از مطالب دیگران در شرح آن استفاده نشده، بلکه همانطور که خود در مقدمه بیان می‌کند با کمک امام رضاعلیه السلام انجام شده است، لذا در این کتاب از کتابهای دیگران نقل نمی‌کند، منبع آن جناب کتب احادیث و استمداد از کلمات ائمه اطهار علیه السلام در شناخت مقامات ایشان است. لذا مطالب آن تازه و بکر و در جاهای دیگر نمی‌توان به دست آورد، لذا اهل تحقیق شایسته است در آن بنگرند و از آن استفاده کنند.

افق مطالب این شرح بسیار دور و گوهرهای آن بی‌شمار است.

مصنف در دریای بی‌پایان علوم اهل بیت غوطه خورده و مرواریدهای شاهواری را در ساحل این کتاب فراهم آورده است.

ابتدای کتاب اندکی دشوار است و رسیدن به قله فکر و عمق اندیشه و قاف قلب مؤلف برای کسی که شروع مطالعه شرح آن می‌کند دشوار است، لیکن آشنایان به زبان اگر اندکی حوصله کنند و در مطالب بیان شده اندیشه کنند آنها را شیرین می‌یابند و در فقران مختلف از مقامات پر عظمت ائمه‌علیه السلام شمّه‌ای خواهند بویید. علت دشواری زبان این کتاب این است که سخن از مطالب عرشی و پایبند کردن به الفاظ خاکی خود کاری دشوار است، به ویژه اگر در مقامات خلفای الهی باشد که اندیشه بشر در ساحل آنها به گل می‌نشیند و متحیر و حیران می‌ماند چه این که هیچ پایینی در رسیدن به مقامات عالی‌تر از خود ابزار لازم را در اختیار ندارد، و احاطه ادراکی پایین به ما فوق خود ممکن نیست، چگونه چنین نباشد در حالی که مقامات ایشان چندان دور از دسترس اندیشمندان و صاحبان قلب و محققان عارف است که همه آنها در کنار وجود آنها «امّی» به شمار می‌روند، و در مکتب آنها طفلی بیش نیستند.

کسانی که در عظمت بدان پایه صعود کرده‌اند که به خلافت الهی نائل شده و ظل اللَّه و سایه گسترده آفرینش هستند، و خود فرموده‌اند:

«نزلّو لنا عن الربوبیة فقولوا فینا ما شئتم» یعنی «ما را از ربوبیت پایین‌تر آورید لیکن هرچه در مقامات ما خواستید بگویید». چه آن که قله اندیشه‌های شما به ساحل وجود ما نمی‌رسد و همای بلند پرواز قاف قلب در دامنه هستی ما خسته بال فرود می‌آید،⁽¹⁾علی‌علیه السلام را جز خدا و رسولش صلی الله علیه وآله نشناخت و خدا را جز رسول خداصلی الله علیه وآله و علی‌علیه السلام نشاختند.

بنابراین دشواری زبان و بیان مطالب بلند عرشی در قالب کلمات خاکی باعث غموض ابتدای این کتاب شده است.

و ثانیاً مطالب مصنف در بافت‌های خود ایشان است که در قالب کلمات در آمده است، و اهل اشارت دانند که مطالب مزبور تنها به صورت اشاره قابل فهم است و معانی هرگز در قالب کلمات درنمی‌آیند و تنها کلمات عنوان آن حقایقند و نه ظرف آنها.

و ثالثاً مصنف از کلمات متعارف و اصطلاحات عرفان نظری متعارف رایج استفاده نکرده است لذا غرابت استعمال که خود وی برای آن معانی ابداع کرده و یا از احادیث به ودیعت گرفته باعث شده است که مطالب آن در ابتداء با حوصله باید تلقی شود.

ولیکن این چند صفحه اوائل خود کلید هر کتاب است، و بعدها کتاب با توجه بدان آسان می‌گردد و خواننده به لطایف کتاب پی می‌برد، و اندکی از اقیانوس سرشار این زیارت عظیم به کام وی ریخته می‌شود، و کام وی شیرین می‌گردد.

البته خواهندگان زیارت با معرفت از آن خسته نمی‌گردند و با خود زمزمه می‌کنند که:

رنج راحت دان چو مطلب شد بزرگ

خاک گله توتیای چشم گرگ

آن کسی که راه دشوار مسافرت به عتبات عالیات را بر خود هموار می‌کند و از کار و زندگی و اموال دست می‌کشد و خواهان نیل به زیارت و شفاعت ایشان است را چنین زحمتی اندک می‌نماید.

می‌داند که زیارت و قبولی آن بستگی به فهم و درک و نیت زائر از مقام ائمه‌علیه السلام دارد، هرچه زائر در فهم و اندیشه و درک قوی‌تر باشد دریافت‌های قوی‌تری خواهد داشت و از سفره‌های بی‌پایان آسمانی ایشان بهره بیشتری خواهد برد، و مراتب زائران مطابق مراتب مقامات و معرفت ایشان است و این بر همه روشن است.

بنابراین کیفیت زیارت و عمق آن در نزدیکی به ائمه اطهار علیه السلام و رسیدن به قرب پروردگار دخالت دارد.

و نیز زیارت به قصد شفاعت نیز با معرفت مقامات ایشان و نیز قرب به افق عبودیت و بندگی ارتباط تنگاتنگ دارد، چه این که مسأله شفاعت به معنای میانجیگری بیهوده در نظام خلقت و عالم تکوین و واقعیت جایی ندارد، بلکه شفاعت دریافت و با خود بردن کمالاتی است که مجانست و مجالست با آنها را تضمین کند، شناخت ایشان دوستی

می‌آورد و دوستی عمیق عشق به ارمغان می‌آورد، و عشق یکتایی با معشوق را موجب می‌شود و لازمه آن رهایی انسان به واسطه راه ارتباطی و دقیقه حاصله در متن وجودی‌اش با ائمه اطهار علیه السلام است. یعنی انسان‌ها با گره زدن وجود خود با حبل متین ولایت ایشان شاخه طوبایی می‌شوند که ریشه آن در خانه فاطمه‌علیها السلام و علی‌علیه السلام و اولاد طاهرین آندوست، این معنا نزدیکی و قرب برای زائر می‌آورد و او را به حقیقة الحقائق نزدیک می‌کند، شفاعت تحقق به صفات الهی است که در ائمه اطهار علیه السلام به طور کامل موجود می‌باشد.

مرحوم درود آبادی از این حقیقت که در همه انسانها ساری است به سرّ آل محمدصلی الله علیه وآله تعبیر می‌کند، همه انسانها از اصناف مختلف واجد این سرّ هستند، لیکن این سرّ بالقوّه است و باید فعلیت یابد، چنگ زدن به آن و قوی کردن آن و فنای در آن باعث بالا رفتن آدمی و پیشروی در صراط مستقیم است، چنانکه در تفسیر فاتحة الکتاب آیه شریفه «اهْدِنَا الصِّرَطَ الْمُسْتَقِیمَ»، «صراط مستقیم» را صراط امیرالمؤمنین‌علیه السلام معرفی کرده‌اند، ایشان راه راست خدا هستند، در عالم تکوین راه با راهرو یکی است و ایشان حقیقت صراط الهی‌اند و سائر مردم دقیقه‌ای از آن صراط را در خود دارند، و هرچه با آن یگانه شوند و به کمالاتی که این جنبه را قوی‌تر می‌کند متحلّی شوند به صراط مستقیم نزدیکتر شده و همنشینی با آنها را میسّرتر می‌نماید. لذا دم زدن از ایشان و متحلّی نشدن به آن کمالات با همدیگر تنافی دارد، نشانه دوستی و حبّ و عشق هرکس در عمل و رفتار مطابق با آن گرایش و عشق وجود دارد.

مقامات وجود

در عرفان برای وجود مراتبی قائل شده‌اند.

1- حقیقت مطلقه و هویت غیبیه

به نظر عرفا این مرتبه از وجود اسم و رسمی ندارد و از آن نمی‌توان خبر داد و گاه از آن به عدم نیز تعبیر شده است، مراد از عدم که فوق وجود است به لحاظ این مرتبه است.

2- مرتبه احدیت، در این مرتبه وحدت غالب است به طوری که اغیار منتفی‌اند معمولاً مقام فناء به غلبه احدیت برای سلاک روی می‌دهد، لیکن سلاک در این مرتبه نیز

به لحاظ مراتب تفاوت دارند. و این سخن تفصیلی دارد که آیه شریفه به اجمال به آن اشاره می کند که «تِلْکَ الرُّسُلُ فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَی بَعْضٍ».

3- مرتبه واحدیت در این مرتبه حقایق اسماء و صفات تفصیل می‌یابند، اللَّه اسمی است که مستجمع جمیع اسماء و صفات است و دیگر اسماء در تحت او هستند، علوم تفصیلی به موجودات در مرتبه واحدیت از راه اعیان ثابت می‌باشد، اعیان ثابته پیکره و تفصیل اسماء الهی‌اند، این حقایق به وجود احدی موجودند.

4- مرتبه فیض منبسط که وجود ماسوی و میان نشین عالم حق و خلق است فیض منبسط و صادر نخستین برزخیت داشته و از آن سو می‌گیرد و به این سو می‌دهد. حضرت خاتم صلی الله علیه وآله و امیرالمؤمنین‌علیه السلام به این مرتبه رسیده‌اند، لذا به این مرتبه حقیقت محمدیه نیز گفته می‌شود. این امر واحد الهی است و آیه شریفه «لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ» امر اشاره به آن است و نیز «إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَیئاً أَنْ یقُولَ لَهُ کُنْ فَیکُونُ»؛ اشاره به این حقیقت است، خداوند این وجود را مادّه همه موجودات قرار داده و همه موجودات به این مادّه نوشته می‌شوند، به عبارت دیگر مرکب نوشتن موجودات این امر واحد الهی است، و دیگر موجودات نقوشی بر این پرده‌اند.

مرحوم درود آبادی از همین مطلب به سرّ آل محمدصلی الله علیه وآله که در همه موجودات است تعبیر می‌کند، و مراد از ولایت و سرّ ولایت که ساری در همه موجودات می‌باشد همین می‌باشد، و امام‌علیه السلام و کسی که واجد این مرتبه است می‌تواند به همه موجودات علم داشته و در همه عالم تکوین تصرّف کند. دیگر انبیاء علیه السلام و اولیاء به اندازه‌ای که از این حقیقت دارا هستند می‌توانند به حقایق دار وجود علم پیدا کرده و در آن تصرف نمایند، این مرتبه مظهر اللَّه است و انسان کامل همین مرتبه می‌باشد.

4- مرتبه عالم عقل که مرتبه تقدیس و تسبیح است و ملائکه مظهر جلال خدا بوده و منزّهند، و انسان به لحاظ عالم عقل خود با این عالم مرتبط است.

5- مرتبه عالم متال و ملکوت اعلی و اسفل در این مرتبه صور حقایق و تمثلات حقایق در مراتب نزول و صعود قرار دارند. عالم خیال انسان کانالی از این مرتبه می‌باشد.

6- مرتبه عالم ماده و کون و فساد، عالم اجساد انسانی در این نشأه قرار دارد و از آن نشأه می‌گیرد، این مرتبه پایین‌ترین مرتبه دار وجود است.

هر مرتبه از عوالم فوق تفصیل عالم بالاتر از خویشند، هر بالایی متن و پایینی شرح آن است. لذا مرتبه عقل واجد همه موجودات ملکوتی و ملکی است. همانطور که بیان کردیم صادر نخستین و حقیقت محمدیه نیز مشتمل بر همه مواطن و مراتب وجود است و مادّه همه کلمات وجودیه می‌باشد و مثقال ذره‌ای از آن بیرون نیست.

مرحوم درود آبادی درباره مراتب حقیقت نبوت می‌فرماید:

این حقیقت دارای مراتبی است.

1- مرتبه تقرر و اضمحلال آن در عالم الهی و در آن عالم به آن نمی‌توان به اشاره وجودی و یا عدمی اشاره کرد، این مرتبه غیب مطلق است و مستأتره بوده و مفاتیح آن در دست حضرت حق است... این مرتبه حتی در عالم ظهور صفات به نحو اجمال یعنی علم و قدرت و حیات و سمع و بصر نیز نمی‌تواند مورد اشاره قرار گیرد.

2- عالم ظهور صفات علی نحوالاجمال.

3- عالم صفات به اعتبار ثبوتش برای ذات بدون تعلق به تعلقات (نه ذات علیم و قدیر... گفته می‌شود).

4- عالم ثبوت صفات برای ذات به لحاظ این تعلّق به متعلقات دارد (و ذات عالم و قادر... می‌باشد). این سه مرحله اخیر قابلیت اشاره وجودی و عدمی و یا اشاره الهی و یا خلقی ندارد.

5- عالم تنزل به مرتبه معلوم و این مرتبه قابل اشاره در عالم الهی و به اشاره الهی و قابل اشاره عدمی در عالم خلق است.

6- عالم وجود مطلق و این مرتبه قابل اشاره وجودی در عالم خلق است. وی به آن عالم وجود کلی در عالم خلق نهاده و آن را مرتبه ولایت کلیه اسم گذاشته است.

به نظر می‌رسد که مراد از مرتبه اول احدیت باشد، و مراد از مرتبه دوم و سوم و چهارم مراتبی است که از آن به واحدیت نام برده می‌شود.

و مرتبه پنجم و ششم نیز مرتبه وجود منبسط باشد.

و مرتبه هفتم مرتبه عقل است.

و در برخی از کلمات وی مرتبه پنجم و ششم را نیز به عالم الهی برده. بنابراین باید آن را نیز از عوالم واحدیت شمرد. چنانکه مرتبه هفتم وجود منبسط است، و در کلمات وی اندکی اختلاف دیده می‌شود، و نمی‌توان به طور جزم آنها را منطبق بر مراتب فوق کرد.

مرتبه قاب قوسین و مرتبه ولایت، ولایت کلیه و ذکر و صادر اول و مرتبه نبوت همه اسامی مرتبه ششم در کلام وی هستند. البته به لحاظ این که از خداوند تلقی می‌کند به وی ولی و رسول گفته می‌شود.

شایان ذکر است که مراتب وجود و عوالم گوناگون به اعتبارات گوناگون تقسیمات گوناگون شده‌اند، چنانکه در روایات نیز گاه به عالم دنیا و آخرت و گاه به چهارده هزار عالم و گاه به هیجده هزار عالم تقسیم شده است، لذا باید به جهت تقسیم نگریست.

مرحوم درود آبادی در این کتاب بسیاری از روایات اصول کافی را شرح می‌کند، چه این که بیان مقامات ائمه اطهار علیه السلام را خود ایشان باید بنمایند، و دیگران هر چه از مقامات ایشان تنها شمّه‌ای از آن است.

در این کتاب روایات طینت و چگونگی ارتباط طینت شیعیان با آنها و ارتباط تکوینی وجودی بین آنها تحلیل شده است.

ارتباط عوالم طولی با عوالم عرضی و چگونگی تشخّص تقابلی و محیطی و محاطی ائمه اطهار علیه السلام با خلق روشن شده است، و این که به چه اعتبار مردم و ائمه‌علیه السلام در عرض هم و به چه اعتبار ایشان مبدای دیگران و منتهای دیگرانند، و نیز ارتباط پروردگار با مردم چگونه است.

مراتب علم ائمه‌علیه السلام و خصوصیات آن نیز روشن شده و مراتب مشیت و اراده و قدر و قضاء و اذن و کتاب و اجل معلوم گردیده است.

ما در مقدمه به همین مقدار اکتفا می‌کنیم و امیدواریم که خدای تعالی - مفاتیح آن را در اختیار محبوبانش قرار دهد و آن را آبشخوری شیرین برای جویندگان معرفت و اهل ارادت نماید، لاحول ولا قوة الاّ باللَّه العلی العظیم

والسلام علیکم

اول محرم الحرام 1425

وانا العبد محمد حسین نائیجی

پیشگفتار: در حمد و ثنای خداوند

اشاره

پیشگفتار: در حمد و ثنای خداوند

پیشگفتار: در حمد و ثنای خداوند⁽¹⁾

ستایش خدای راست که الهام‌بخش ستایش بندگان است؛ بندگان را بر معرفت ربوبیت خویش سرشت، راهنمای وجودش را خلقش و نشانه ازل خود را حدوث مخلوقات و شباهت خلایق به همدیگر را نمایان‌گر بی‌بدیل بودن خود و شاهد قدرت خود را آیات خویش قرار داد، صفات بر ذات وی ممتنع و رؤیتش به چشمان مستحیل و احاطه‌ی بر وی به عقول محال است وجودش را نهایتی نیست و بقای او را غایتی نمی‌باشد، مشاعر او را درک نمی‌نمایند و حجاب‌ها او را نمی‌پوشانند، حجاب بین او و خلقش خلق او هستند، زیرا آنچه را که ذوات مخلوقات دارند بر وی ممتنع است و آنچه را که بر مخلوقات ممتنع است بر وی ممکن، تا آفریننده از آفریده تفاوت کند و محیط از محاط تمایز یابد و پرورش‌گر از پروریده.

وی واحدی است نه به وحدت عددی، و آفریدگاری است نه به واسطه حرکت. بیننده‌ای نه به آلت، و شنونده‌ای نه به ابزار جدا، و شاهدی نه با تماس است، باطنی نه در تحت پوشش، و آشکار جدایی نه به دوری مسافت، ازلش جلوگیر جولان فکرها و دیمومت وی رادع عقول از استشراف است، از کُنه وی بیننده‌های نافذ باز می‌گردند و از وجودش اوهام گردش‌گر در می‌شکند.

معرفت وی ابتدای دیانت و کمال معرفت وی توحیدش و کمال توحیدش نفی صفات از اوست، زیرا هر صفتی شهادت می‌دهد که غیر از موصوف می‌باشد و موصوف شهادت می‌دهد که غیر صفت است و این هر دو شهادت بر دوگانگی است که ازل بودن وی آن را نمی‌پذیرد، پس هرکس او را وصف کند او را محدود کرده و هر کس او را محدود کند او را تحت شمار درآورده

و هرکس او را تحت عدد درآورد ازلیت وی را زائل کرده و هر کس از چگونگی وی بپرسد، او را تحت اوصافی قرار داده است و هر کس بپرسد او در چه چیز قرار دارد او را مشمول و در ضمن چیزی قرار داد و هرکس از اینکه او بر چه چیز قرار دارد، جویا شود پس او را بر دوش چیزی قرار داد و هرکس از مکانش بپرسد او را از برخی جهات خالی کرده و هرکس از ماهیت وی بپرسد او را وصف کرده و هرکس از نهایت وی بپرسد او را دارای نهایت قرار داده است.

دانا به هنگامی که دانسته‌ای نبوده و آفریدگار به هنگامی که آفریده‌ای موجود نبود، پرورنده‌ای به هنگامی که پروریده‌ای نبود و این‌گونه پروردگارمان موصوف می‌شود و او بالاتر از آنچه است که وصف کننده‌ها وصف کنند. شهادت به «لا اله الّا اللَّه» می‌دهم، خدایی که یگانه است و شریکی ندارد، چنان‌که خود برای خود به یگانگی شهادت داد و فرشتگان و خردمندان مخلوقش شهادت دادند، خدایی جز خدای عزیز و حکیم نیست.

و گواهی می‌دهم که محمّدصلی الله علیه وآله بنده‌ی برگزیده و پیامبر مرضی خداست، او را برای هدایت و دین حق به پیامبری فرستاد تا بر همه ادیان غالب شود، گرچه دوگانه پرستان را خوش نیاید. و گواهی می‌دهم که علی امیرمؤمنان و یازده فرزند معصوم وی یعنی حسن و حسین و علی و محمد و جعفر و موسی و علی و محمد و علی و حسن و حجت منتظر - علیهم السلام - وصی رسول‌خدا صلی الله علیه وآله حجّت‌های الهی بر بندگان و جانشینان وی بر روی زمین و بندگان گرامی خدایند؛ از سخن او به در نمی‌روند و فرمان وی را به کار می‌برند و ایشان را دوست دارم واز دشمنان ایشان بیزار و به خواست خدا بر همین زندگی می‌کنم و بر آن می‌میرم و برانگیخته می‌گردم. ولا حَول ولا قوّة الّا باللَّه العلی العظیم.

در دوستی اهل بیت‌

برادرانم! به نزد من خوشایندترین چیز بعد از توحید خدا و تصدیق پیامبرش پیوند با آن پیامبرصلی الله علیه وآله است؛ چنان که خدای تعالی فرمود: «أَفَمَنْ یعْلَمُ أَنَّما أُنْزِلَ إِلَیکَ مِنْ رَبِّکَ الحَقُّ کَمَنْ هُوَ أَعْمی إِنَّما یتَذَکَّرُ أُولُوا الأَلْبابِ الَّذِینَ یوفُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَلا ینْقُضُونَ المِیثاقَ وَالَّذِینَ یصِلُونَ ما أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ یوصَلَ وَیخْشَوْنَ رَبَّهُمْ وَیخافُونَ سُوءَ الحِسابِ ... أُولئِکَ لَهُمْ عُقْبَی الدّارِ جَنّاتُ عَدْنٍ یدْخُلُونَها وَمَنْ صَلَحَ مِنْ آبآئِهِمْ وَأَزْواجِهِمْ وَذُرِّیاتِهِمْ وَالمَلآئِکَةُ یدْخُلُونَ عَلَیهِمْ مِنْ کُلِّ بابٍ سَلامٌ عَلَیکُمْ بِما صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَی الدّارِ وَالَّذِینَ ینْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِیثاقِهِ وَیقْطَعُونَ ما أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ یوصَلَ وَیفْسِدُونَ فِی الأَرْضِ أُولئِکَ لَهُمُ

اللَّعْنَةُ وَلَهُمْ سُوءُ الدّارِ»⁽¹⁾یعنی: «پس آیا آن کس که می‌داند آنچه بر تو نازل می‌شود حق است، با آن کس که نابیناست، برابر است؟! تنها خردمندان آن را یاد آورند، آنان که پیمان خدا را وفا می‌کنند و عهدشکنی نمی‌نمایند و آنان که آنچه را خدا فرمان به پیوند داده می‌پیوندند و از او می‌هراسند و از حساب بد می‌ترسند ... ایشان را بهشت جایگاه است، بهشت عدن که ایشان در آن شوند، به همراه کسانی از پدران و زنان و فرزندان شایسته ایشان؛ فرشتگان از درهای مختلف بر ایشان وارد شوند (و گویند:) سلامت و آسایش به پاداش آنچه خویشتن داری کردید، بر شما باد! چه خوش خانه‌ای عاقبت نصیب شما شده است. آنان که پیمان خدا را بعد از میثاق می‌شکنند و آنچه را که خدا به پیوند فرمان داده قطع می‌کنند و در زمین تباهی می‌کنند بر ایشان لعنت و خانه بد (جهنم) باد».

و خدای تعالی فرمود: «وَالَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصّالِحاتِ فِی رَوْضاتِ الجَنّاتِ لَهُمْ ما یشآؤُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ ذلِکَ هُوَ الفَضْلُ الکَبِیرُ ذلِکَ الَّذِی یبَشِّرُ اللَّهُ عِبادَهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصّالِحاتِ قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیهِ أَجْراً إِلَّا المَوَدَّةَ فِی القُرْبی وَمَنْ یقْتَرِفْ حَسَنَةً نَزِدْ لَهُ فِیها حُسْناً إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ شَکُورٌ»⁽²⁾یعنی: «آنان که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام داده‌اند، در باغ‌های بهشتی‌اند، ایشان آنچه بخواهند به نزد پروردگارشان موجود است، این پاداشی فراوان است. همین را خدای تعالی به بندگان مؤمن و آنان که کارهای شایسته کرده‌اند، بشارت می‌دهد. بگو: من بر رسالت پاداشی جز دوستی اهل بیتم نمی‌خواهم و هر کس خوبی کند، بر آن خوبی بیفزایم، خداوند بخشنده و پاداش دهنده است».

روشن است که پیوند و دوستی مترادف معرفت است، هر چه معرفت فزونی یابد، آن دو مستحکم ترگردند، چنان‌که امام صادق‌علیه السلام در نامه‌اش به ابی الخطاب فرمود: «وکیف یطاع من لا یعرف وکیف یعرف من لا یطاع⁽³⁾یعنی: «چگونه فرمان کسی برده می‌شود که شناخته شده نیست و چگونه شناخته می‌شود کسی که فرمان برده نمی‌شود».

در تضرع و زاری و عنایت ربانی به مؤلف‌

بر شما باد به مراعات نفس خویش! و گمراهی گمراهان به هنگامی که هدایت یافته‌اید به شما زیانی نمی‌رساند؛ زیرا هر کس رهین کرده خویش است و پدر از فرزند کفایت نمی‌کند و فرزند نیکوکار از پدرش کفایت نمی‌نماید، شما هستید و روزگار اندک، اگر کوتاهی کنید و به

باغ‌های بهشت که برای شما آنچه را بخواهید مهیاست نشتابید، آیا در روز پشیمانی «رب ارجعونی؛ یعنی: خدایا ما را بازگردان» شما را سودی دارد؟!

مبادا ادعای پیوند و معرفت ایشان را بنمایی؛ زیرا این معرفت نوری است که تاریکی‌ها را می‌تاراند و نابینایی‌ها را می‌زداید و انسان خود بر خویشتن بیناست، گر چه با دیگران عذرها آورد؛ زیرا خود من زمانی دراز ادّعای شناخت ایشان را می‌کردم و مردم با من در می‌افتادند و من با ایشان می‌افتادم و ایشان با من مجادله می‌کردند و من با ایشان جدال می‌نمودم تا اینکه خدای تعالی پرده جهالت مرا درید و از خواب گمراهی مرا بیدار ساخت و مرا برای طلب و خواست متنبّه نمود، پس از خویشان، فرزند و خانواده دوری گزیدم و با طالبان و کوشش‌گران دور نزدیکی کردم و به سوی بلد امین و مشهد مولایم و سیدم در دنیا و دین امیر مؤمنان - که بر او تحیت‌های ربّ العالمین باد - مهاجرت کردم.

سالیانی دراز بر من گذشت ولی مرا زاد و توشه‌ای به هم نرسید که برای لقاء مالک روز جزا سزاوار باشد؛ دلم تنگ شده گویا با کارد آن را شرحه شرحه می‌کردند، دوران سختی به درازا انجامید و دشوار و دشوارتر گردید ولی آرامشی روی نداد؛ زیرا احوال اهل زمان بر من روشن شد، عده‌ای افراط پیشه که اگر نام خدا به میان می‌آمد دل‌های ایشان فرار می‌کرد و وقتی یاد آل محمدعلیهم السلام بدون نام خدا به میان می‌آمد، ایشان خوشحال می‌شدند و عده‌ای تفریطگر وقتی در فضیلت ایشان چیزی می‌گفتند ناسپاسی کرده و برخی برخی دیگر را کافر و ناسپاس شمرده و لعن می‌نمودند، این سختی‌ها چندان بر من مجال را تنگ نمود تا این که جانم به لب رسید و از این که به غیر خدا راهی باشد مأیوس شدم، پس پیوسته از خوف گمراهی بر خویشتن می‌گریستم و بامداد و شامگاه شکایت درد و اندوه خویش را به خدا می‌بردم؛ زیرا مطمئن بودم که کسی به انابت به درگاه او روی آورد اجابت و عطوفت وی شامل حالش می‌شود.

ناگهان ندایی شنیدم که می‌گفت: ای بیچاره! چرا از وصی پیامبر امین و کتاب مبین به یادگار مانده‌اش و عترت پاکش روی‌گردان شده‌ای، کتاب و عترتی که هر کس تا روز قیامت بدان‌ها تمسّک کند ایشان را هدایت می‌کند؛ پس به ملازمت آن دو پرداختم و در این کار نهایت تلاش خود را به کار گرفتم، در حالی که از نور آنها بهره می‌گرفتم، اما راهی به هدایت پیدا نکردم؛ زیرا در آن دو اختلافات فراوان و روشن موجود بود، در این هنگام شکیبایی از دست برفت و از تلاش و کوشش دست کشیدم، پس گفتم: منزّهی تو، تو بی‌نیازی و من نیازمند؛ تو مولایی و من بنده؛ تو راهنمایی و من گمراه؛ ملکوت همه چیز به دست توست و من رهین

گناهانم، توان بر مهار خویش ندارم و توانا بر جلب نفعی نیستم، اگر گمراهی‌ام اندکی در مملکت تو می‌افزاید و قضای تو بر آن جاری شده با کمال میل قضای تو را می‌پذیرم و به آن خوش‌آمد می‌گویم.

پروردگارا! آیا این چنین بی‌نیاز با نیازمند و عزیز با ذلیل و پادشاه با اسیر رفتار می‌کند! قسم به عزتت که اگر مرا از درگاه خویش برانی از درت برنمی‌خیزم و از سپاس‌گویی تو دست برنمی‌دارم، زیرا بر دلم معرفت به جود و بخششت الهام شده.

ای بلند مرتبه و گرامی! مرا و خانواده‌ام را بیچارگی فرا گرفته؛ پس کالایی اندک که از خودت به وام گرفتم به نزد تو آوردم، پس کیلی تمام به ما بده و بر ما صدقه ده، ای دوستار صدقه دهندگان!

در این که جام را از امام رضا گرفت‌

پیوسته حال من بر این منوال بود تا اینکه شبی مولا و سیدم حضرت ابوالحسن امام رضا - که تحیت و درود خداوند بر او و پدران پاکش باد - را در خواب دیدم؛ با دو دلیل امامت خود را برای من ثابت کرد و جامی به من داد، آن را گرفتم و نوشیدم و از خواب بیدار شدم و نمی‌دانم که آیا این از زمره خواب شمرده می‌شود و یا اینکه از زمره وعده‌های خدا به مؤمنین یعنی الهام است؛ در این هنگام بر طبق عادت به قرائت قرآن و صحیفه و غیر آنها مشغول شدم، پس نفس خود را غیر از آنچه بود یافتم، گویا معلّمی مرا راهنمایی می‌کرد تا من از آیات استنباط کنم و معانی پوشیده اخبار و آثار را به دست آورم و مثل اینکه قوه ممیزه‌ای در من پیدا شد که حق را از باطل جدا می‌کردم و گویی نوری به من داده شده بود که در تاریکی‌ها راه‌گشا بود، پس خدای تعالی توفیق زیارت و تشرّف به مشهدش را به من ارزانی داشت حاجت خود از پیشگاه خدا را کمال این عطایی که به شفاعت آن حضرت به من داده شده قرار دادم و این که مرا از حزب اهل‌بیت و در زمره رحمت شوندگان به شفاعت ایشان قرار دهد، پس به خاطرم رسید که شکرانه این نعمت را حدیث آن بر دیگران بدانم؛ زیرا خدای تعالی فرمود: «وَأَمّا بِنِعْمَةِ رَبِّکَ فَحَدِّثْ‌ّ»⁽¹⁾به همین خاطر کتابی در شرح زیارت جامعه ساختم و نام آن را «الشموس الطالعة من مشارق الزیارة الجامعة» یعنی خورشیدهای تابان از افق زیارت جامعه نامیدم و

یاورم خداست و اطمینان و اتّکای به وی دارم.

برادران من! هوشیار باشید و بر شما باد به این‌که به بیماری خود پی ببرید؛ زیرا آن گاه در پی درمان خواهید افتاد که به بیماری خود واقف شوید، زیرا دارو برای بیمار است و صدقه از آن فقیر و هدایت برای گمراه، شما را به خدا قسم می‌دهم که زود به تکذیب من مبادرت نکنید و در این سخن بیاندیشید «لَعَلَّ اللَّهَ یحْدِثُ بَعْدَ ذلِکَ أَمْراً»⁽¹⁾تا شاید دستی از غیب برون آید و کاری بکند. و برای شما آن را روشن سازد و یا کسی جهت ثواب این سخن را بیان کند؛ زیرا همه دریافت‌هایی که نصیب من شده بعد از زاری به درگاه خدا و خواست شفاعت از آل محمدعلیهم السلام بوده است، بلکه چه بسا مراد از جمله‌ای بر من پوشیده می‌ماند، آنگاه بعد از درخواست کمک از مولایم صاحب الزمان‌علیه السلام در دلم آن چه را باید می‌نوشتم القا می‌شد، البته هرگز خود را از خطا مصون نمی‌دانم و استدعا دارم که غمض عین از اشتباهاتم کرده و آن را اصلاح نمایید، زیرا در این میدان بضاعتی اندک دارم و چه بسا مطلبی که در خاطرم می‌باشد درست است ولی تعبیر نارساست، پس از خدا کمک خواهم و او مرا کفایت می‌کند و خوب وکیلی است، هیچ نیرویی جز از آن خدای بلند مرتبه بزرگ نیست.

مقدمه (در این که الفاظ برای معانی واقعی وضع شده‌اند)

بدان که الفاظ برای معانی واقعی (نفس الامری) وضع شده‌اند، توضیح این که وقتی فرزند خودت را زید می‌نامی، آنگاه می گویی: زید خورد و سخن گفت و بیمار شد و سلامت یافت و شنید و دید و بلند شد و نشست و ایستاد و خوابید و بیدار شد و خواب دید و خشم گرفت و خشنود شد و دوست داشت و کینه ورزید و دانست و نادان شد و زنده شد و مرد و موجود شد و معدوم گردید و همین طور افعال و حالات و صفات و ملکات فراوان که هر کدام به عضوی جسمانی و یا حواس ظاهر و باطن و قوای خیالی و وهمی و نفسانی و عقلی و خلاصه شؤون ذاتی مربوطند، آیا چنین می‌پنداری که این نسبت‌ها نسبتی مجازی‌اند و یا اینکه لفظ زید را در غیر معنایش به کار گرفتی و یا زید را در معانی گوناگون حقیقی به کار گرفتی و یا مجازی است آیا نمی‌بینی که لفظ زید را در معنایش به کار گرفتی و در این موارد مجازی به کار نبردی؟

بنابراین نه مجاز عقلی و نه مجاز لغوی و عرفی در کلمه زید به کار نرفته؛ بنابراین لفظ

زید برای معنایی وضع شده که ذات زید است که مبداء همه مراتب است و آن معنا مفتاح ذات بوده، یعنی حقیقت و وجود زید که خداوند زید را بر آن سرشته و آن معنا ودیعه‌ای الهی از حقیقت نبوت الهی است که تنزلات و شؤون آن حقیقت الهی تمامیت آن ودیعه را تأمین می‌کند، هر کدام از این تنزلات و شؤون دارای حکمی ویژه و لوازمی مخصوصند که جز در موضوعات ویژه خود امکان بروز و ظهور ندارد.

این مطلب درباره همه الفاظی که وضع شده‌اند جاری است؛ پس نسبت لفظ زید به تمام مراتب زید مثل نسبت مطلق لابشرطی به مواردش می‌باشد، یعنی مواردی که با قیود اخذ شده‌اند بشرط لایی گردیده‌اند، بنابراین اگر معنی خودش نه به لحاظ اطلاق لابشرطی و نه به شرط لایی تقییدی در نظر گرفته شود و لفظ آینه حاق خود معنی قرار گیرد و اگر اراده معنای مقید از آن شود باید به قرینه از قبیل خود حکم ویا غیر آن اعتماد شود، پس لفظ در این معنای من حیث هو به اتفاق همه حقیقت است، بنابراین اگر هزار قید هم برای وی آورده و گفته شود: زید موحد و نیکوکار و خیر و نمازگزار است، هر کدام از آنها مرتبه‌ای را نشان می‌دهند، مثل اینکه توحید از شؤون عقل و نیکوکاری وی از شؤون نفس و خیر بودن وی از شؤون وهم و خیالش و نمازش از افعال جوارح زید می‌باشد در این کلام مجاز عقلی و لغوی و عرفی به کار گرفته نشده است، این کلام درباره کسی که به همه مراتب و احکام زید مربوط به آنها آشناست بسیار روشن است، اما درباره جاهل به مراتب و احکام زید صحیح نیست گاه جاهل به آنها گمان می‌برد که لفظ زید متشابه است و به دانای آنها نسبت تأویل می‌دهد، در حالی که اگر خود جاهل به حقیقت زید و مراتب و احکام ویژه هر مرتبه‌ای مطلّع شود، خود وی نیز به سان آن دانا همین مطالب را استفاده می‌کرده است.

در این که تأویل به نظر عالمان تفسیر است‌

پس حقیقت تأویل عبارت از حمل لفظ بر معنای ظاهر لفظ می‌باشد، این معنای ظاهر به کمک قرینه‌ای است که عموم مخاطبان به آن التفاتی ندارند و تنها کسی که از حقیقت معنا و مراتب و احکام آن مطلع است به آن توجه دارد، بنابراین هرچه شخص داناتر باشد التفاتی بیشتر به معنای واقعی پیدا می‌کند؛ لذا در بسیاری از روایات متشابه را تفسیر کرده‌اند به این‌که متشابه آنست که بر جاهل به معنا متشابه باشد، پس قصور از جاهل است و نه از دانایی که معنا را استظهار می‌کند و یا درباره آن سخن می‌گوید؛ بعداً پژوهشی افزون بر این در هنگام

تفسیر این سخن «إنّ أرواحکم ونورکم وطینتکم واحدة» خواهیم کرد؛ پس نسبت قرآن و اخبار به مردم بسان توقیع پادشاهی است که به رعایایش فرستاده و سفیر اعظم خود را فرمان داده که آنها را برای مردم بخواند در آن توقیع ونامه چنین آمده: «مرا در فلان مکان گنجی است که در آن خواسته هرکس فراهم است و چشم‌نواز و بی‌نیاز کننده هر واردی است به طوری که همه آرزوها را بر می‌آورد، پس مردم در این میدان گوی زنند و از هم سبقت گیرند.»

سفیر نامه را در بین مردم بخواند. هر فرقه‌ای از مردم از قبیل ناشنوا و لنگ و شنوای نادان به لغات نامه و یا دانا به لغات و نادان به هیئات یا معنای تراکیب آن و یا دانای به نامه؛ ولی نادان به محل اختفای گنج مزبور و یا دانای به محل اختفای گنج ولی نادان به آلات حفر زمین و یا دانای به همه آنها و نادارنده آلات و یا دارنده آن، اما ناتوان از رفتن به آن سو و یا دارنده آلات اما غیر مطمئن به راستگویی سلطان و یا مطمئن به صدق سلطان، اما کسی است که امروز و فردا می‌کند تا مرگ او را دریابد و یا وی کسی است که همه آنها را داراست و می‌رود و حفر می‌کند و گنج را به دست می‌آورد.

فرض ما این است که لغت مورد استفاده سلطان در نامه مزبور را همه کس می‌توانند یاد گیرند و آلات مورد نیاز حفر در دسترس است به این که دارندگان آنها و کسانی که می‌توانند حفر کنند و یا به سوی آن محل بروند مأمور به کمک به ناداران و مستضعفان و ناتوانان هستند و این کسان نیز فرمان‌بردار مولای خویشند و در این راه دریغی ندارند، پس آیا گمان می‌کنی پادشاه عادل رؤوف و دلسوز در رساندن فیوضات خویش به کسانی که به خویش ستم روا می‌دارند کوتاهی کرده است؟ کسانی که از دانایان به آن چه وی ندانست نپرسید و از دارندگان آن چه را که خود نداشت مدد نخواست در حالی که سلطان چنین نکرده که به برخی بدهد و به برخی ندهد و یا راه را به سوی برخی بدون دیگری بندد و یا کوتاهی از جانب سلطان نبوده، بلکه از ناحیه رعایا بوده است؛ آیا نمی‌بینی که آن کس که به گنج دست یافت علاوه بر آن گنج نوشته شده مورد عنایت فوق‌العاده سلطان قرار گرفت؟ پس وی چیزی را که نمی‌دانسته از دانایان آموخت و آن‌چه را بر آن توانا نبود از توانایان مدد گرفت.

این قصه درباره قرآن کریم و اخبار صادق است، مبادا بر همین ظاهر زندگی دنیوی اکتفا کنی و از آخرت غفلت نمایی، در حالی که خدای تعالی فرمود: «وَلَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ کَثِیراً مِنَ الجِنِّ وَالإِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لا یفْقَهُونَ بِها وَلَهُمْ أَعْینٌ لا یبْصِرُونَ بِها وَلَهُمْ آذانٌ لا یسْمَعُونَ بِها أُولئِکَ کَالأَنْعامِ بَلْ هُمْ

أَضَلُّ أُولئِکَ هُمُ الغافِلُونَ»⁽¹⁾ما برای جهنم بسیاری از جنّیان و مردمان را آفریدیم، ایشان دلی ندارند که با آن بفهمند و چشمی ندارند که با آن ببینند. ایشان گوش‌هایی دارند که با آن نمی‌شنوند، این عدّه بسان چارپایان بلکه بدترند، همانا ایشان غافلند.

و فرمود: «وَاصْبِرْ نَفْسَکَ مَعَ الَّذِینَ یدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالغَداةِ وَالعَشِی یرِیدُونَ وَجْهَهُ وَلا تَعْدُ عَیناکَ عَنْهُمْ تُرِیدُ زِینَةَ الحَیاةِ الدُّنْیا وَلا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنا قَلْبَهُ عَنْ ذِکْرِنا وَاتَّبَعَ هَواهُ وَکانَ أَمْرُهُ فُرُطاً»⁽²⁾و با آنان که خدای خویش را به بامداد و شامگاه می‌خوانند و خاطر او را می‌خواهند، شکیبایی و استواری کن و چشم خویش از ایشان باز مگیر و از ایشان روی‌گردان مباش، به این‌که زینت‌های زندگی دنیا را بخواهی و فرمان کسی را که دلش را از یاد خویش غافل کردیم، و پیروی از هوایش می‌کند و کارش زیاده‌روی است، اطاعت نکن.

و فرمود: «یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَلْتَنْظُرْ نَفْسٌ ما قَدَّمَتْ لِغَدٍ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ خَبِیرٌ بِما تَعْمَلُونَ وَلا تَکُونُوا کَالَّذِینَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنْساهُمْ أَنْفُسَهُمْ أُولئِکَ هُمُ الفاسِقُونَ لا یسْتَوِی أَصْحابُ النّارِ وَأَصْحابُ الجَنَّةِ أَصْحابُ الجَنَّةِ هُمُ الفائِزُونَ»⁽³⁾ای کسانی که ایمان آورده‌اید! تقوا پیشه کنید، و هر نفسی در انتظار آنچه برای فردایش تهیه کرده باشد، پروا پیشه کنید، خدای تعالی به آنچه انجام می‌دهید، داناست و خدای را از یاد بردند و خدای تعالی نفس ایشان را از یاد ایشان برده است، همانا ایشان فاسقند، اصحاب آتش با اصحاب بهشت همسان نیستند، اصحاب بهشت رستگارند.

در ادب زیارت‌

بدان که چون زیارت جامعه در فقیه و تهذیب نقل شده؛لذا تلاش در شناخت ناقلان این زیارت چندان جالب نیست.

صدوق‌رحمه الله گفت: محمد بن اسماعیل برمکی گفت: موسی بن عبد اللَّه نخعی ما را حدیث کرد و گفت: به علی بن محمد بن علی بن موسی بن جعفر بن محمد بن علی بن حسین بن علی بن ابی‌طالب علیهم السلام گفتم: ای پسر پیامبر خدا! مرا سخنی کامل و رسا بیاموز که آن را به هنگامی که یکی از شماها را زیارت می‌نمایم بگویم؟ فرمود: وقتی به در حرم رسیدی بایست و شهادتین را بگو و در این حال با غسل باش وقتی وارد شدی و قبر را دیدی پس بایست سی بار اللَّه‌اکبر بگو،

آنگاه اندکی پیش رو و در این حال آرام و باوقار باش و گام‌ها را کوتاه بردار آنگاه بایست و سی بار تکبیر بگو، آنگاه از قبر اذن بگیر و چهل بار تکبیر بگو تا به صد تکبیر بالغ آید، آنگاه چنین بگو... الحدیث.

در حقیقت زیارت‌

بدان که حقیقت زیارت تشرف به محضر امام‌علیه السلام است و چون انسان را مراتبی است، اولین مرتبه جسمش و آخرین مرتبه وجود و حقیقت و اجزای ساختاری وی می‌باشد که مراتب وی را کامل می‌سازد و بزودی این کلمه را شرح خواهیم کرد و از آنجایی که پاکی انسان بر پاداشت حقیقت عبودیت در تمام مراتبش می‌باشد به اینکه آنچه را داراست به مولایش بسپارد و در راه اراده وی صرف نماید، چنانچه معنای سخن حق تعالی: «وَما خَلَقْتُ الجِنَّ وَالإِنْسَ إِلّا لِیعْبُدُونِ»⁽¹⁾ما جنّیان و انسان‌ها را جز برای عبادت نیافریدیم. همین است؛ پس به هر اندازه از این معنی غافل گردد و هوای خویش را به کار برد، طهارت و پاکی‌اش از بین می‌رود و در هر مرتبه‌ای باید آنچه را که طهارت آن مرتبه را تأمین می‌کند، به کار برد.

در تفسیر عرفانی طهارت و غسل و زیارت‌

و از آنجا که زیربنای حقیقت عبودیت در داخل شدن تحت ولایت آل محمّدعلیهم السلام و بیرون آمدن از ولایت دشمنان ایشان است، پس به ناچار در مرتبه جسم باید آبی را که مظهر ولایت کلیه در عالم اجسام است که سازه هر ذی حیاتی است را به کار بگیرد؛ لذا آب در سخن حق تعالی: «قُلْ أَ رَأَیتُمْ إِنْ أَصْبَحَ مآؤُکُمْ غَوْراً فَمَنْ یأْتِیکُمْ بِمآءٍ مَعِینٍ»⁽²⁾بگو آیا اگر آب شما فرو رود، چه کسی آب گوارا را برای شما خواهد آورد. به امام‌علیه السلام تفسیر شده است؛ زیرا آب مظهر ولایت امام در عالم اجسام است؛ لذا آن حضرت در ابتدا امر به غسل کرده، زیرا با به‌کارگیری جسم در غیر خواست خدا و غفلت از حق تعالی آن طهارت زایل شده بود و با آب که مظهر ولایت کلیه در عالم اجسام است ظاهر وی پاک می‌گردد و اما امر به شهادتین برای تطهیر باطن جسم به آن دو برای ازاله ناپاکی باطنی است.

در حکمت تکبیرهای قبل از زیارت‌

و فرمان آن حضرت به تکبیر به این جهت است که در اخبار آمده:

1 - روایت کافی⁽¹⁾در باب معبود و باب اشتقاق اسماء از هشام بن حکم از ابی عبد اللَّه‌علیه السلام فرمود: «إنّ للَّه تبارک وتعالی تسعة وتسعین اسماً...؛ خدای را نود و نه اسم است...». و مولا امیر المؤمنین‌علیه السلام فرمود: «بأسمآئک الّتی ملأت أرکان کلّ شی‌ء؛ قسم به نام‌هایت که ارکان همه را پر کرده است». پس در هرکس از این اسماء نشانه و مرآتی موجود است که مبدأ ظهور آثار آن اسم در وی می‌باشد و اگر چنین نبود آن اسم را در وی اثری نبود و خدای تعالی فرمود: «وَعَلَّمَ آدَمَ الأَسْمآءَ کُلَّها»⁽²⁾پس همه این اسماء و این آیات حجاب‌های اسم (اللَّه) هستند که در هر کس آیه و آئینه‌ای از آن موجود است، پس امر به تکبیرها برای رفع این حجاب‌هاست. چنان‌که علت تشریع این تکبیرهای هفت گانه قبل از نماز برای برداشت حجابهای هفت گانه است و در فقیه⁽³⁾روایت شده که وی گفت هشام بن حکم از ابوالحسن موسی بن جعفرعلیهما السلام گفت: «أنّه روی لذلک علّة أخری وهی أنّ النّبی‌صلی الله علیه وآله لمّا أسری به إلی السّمآء قطع سبع حجب فکبّر عند کلّ حجاب تکبیرة فأوصله اللَّه عزّوجلّ بذلک إلی منتهی الکرامة؛ برای آن علّتی دیگر یاد کرده و آن این‌که پیامبرصلی الله علیه وآله به هنگانی که در شب معراج به آسمان رسید، هفت حجاب را پیموده و در هنگام ورود به هر یک تکبیری گفت، لذا خدای تعالی وی را به واسطه آنها به محل کرامت رسانید».

تفصیل این مطلب روایت حدوث اسماء است که کافی از ابی عبد اللَّه‌علیه السلام روایت کرد، آن حضرت فرمود: «إنّ اللَّه تبارک وتعالی خلق اسماً بالحروف غیر متصوّت وباللفظ غیر منطق وبالشخص غیر مجسّد وبالتشبیه غیر موصوف وباللون غیر مصبوغ منفی عنه الأقطار مبعّد عنه الحدود، محجوب عنه حسّ کلّ متوهّم مستتر غیر مستور فجعله کلمة تامّة علی أربعة أجزاء معاً لیس منها واحد قبل الآخر فأظهر منها ثلاثة أسمآء: لفاقة الخلق إلیها وحجب منها واحداً وهو الاسم المکنون المخزون فهذه الأسماء الّتی ظهرت فالظاهر هو اللَّه و تبارک وتعالی وسخّر سبحانه لکلّ اسم من هذه الأسمآء أربعة أرکان فذلک اثناعشر رکناً ثمّ خلق لکلّ رکن

منها ثلاثین اسماً فعلاً منسوباً إلیها⁽¹⁾خدای تبارک و تعالی، اسمائی را به حروف بدون صوت و به لفظ غیر نطقی و به شخص بدون جسد و بدون شبیه و بدون رنگ و بدون اقطار و بدون حدود و پنهان از حواس هر مدرکی، مستتر بدون ستر آفرید، پس آن را کلمه‌ای تمام بر چهار جزء به یک‌بارگی آفرید بدون اینکه هیچ یک از اجزاء سابق بر دیگری باشد، پس به خاطر نیاز خلق سه اسم از آنها را بیرون آورد و یک اسم را پوشانید و همین اسم پوشیده همان اسم مکنون مخزون است، پس این اسمائی که ظاهر شد، ظاهر اللَّه و تبارک و تعالی است. و برای هر اسمی از اسماء چهار رکن مسخّر گردانید، پس اینها دوازده رکن هستند، آنگاه برای هر رکنی سی اسم آفرید که دارای افعالی‌اند که منسوب به آنهاست...»⁽²⁾.

در ارکان اسم اللَّه‌

پس از این حدیث شریف استفاده می‌شود که اسم اللَّه چهار رکن دارد و هر رکنی سی اسم دارد، پس اسم اللَّه صد و بیست اسم دارد، سی اسم از این اسماء مربوط به جریان موت و عدم است، لذا این رکن با اسم‌های مربوط به آن با عالم وجود که زیارت در آن واقع می‌شود کاری ندارد، پس نود اسم باقی می‌ماند، پس اسم اللَّه با سه رکن باقی می‌ماند پس اینها نود و چهار اسم می‌شود و اجزای سه‌گانه‌ای که برای اسم موصوف به این صفات بود که غیر از اسم اللَّه می‌باشد نیز سه اسم است دو اسم از آن ظاهرند، پس مجموع آنها نود و شش اسم می‌شود آن‌گاه عوالم غیب آن اسم مکنون مخزون نیز سه اسم است:

نخست: عالم تقرر آن اسم

دوم: عالم تقرر وی در عالم (علیم)

سوم: عالم تقرر وی در عالم علم

و بعد از ضمیمه کردن این سه به اسماء نود و شش گانه اسماء حاجب نود و نه اسم بالغ

می‌شود، چنان که روایت نخست هشام از آن سخن گفت آنگاه بعد از آن عالم عدم مطلق قرار دارد که همه آنها با آن به صد بالغ می‌شود و همین عالم بزرگ‌ترین حجاب بین وی و بین وجود فانی وی در عالم اسم مستأثر است.

اما ایستادن بعد از سی تکبیر آنگاه سی تکبیر و آنگاه ایستادن و سپس چهل تکبیر گفتن به این خاطر است که سی اسم از این اسماء مجاری آثار جزئی‌اند که به دنیا مربوطند، پس بعد از تکبیر و رفع حجاب دنیوی می‌ایستاد تا ملائکه‌ای که مظاهر آن اسماء در عالم اوست تکبیر بگویند، آنگاه تکبیر می‌گوید و سی حجاب از اسمایی که مجاری آثار نوعیه‌اند را برمی‌دارد پس از آن می‌ایستد تا فرشتگانی که مظاهر آن اسماء هستند با وی تسبیح نماید، آنگاه چهل تکبیر دیگر می‌گوید تا به صد بالغ آید و حجابی که بر وجود و حقیقت وی می‌باشد برمی‌دارد و این وجود و حقیقت نیز در اسم مستأثر فانی می‌گردد و به سوی قبر به سان توجه به خانه خدا که خداوند شرافت وی را افزون کند! توجه می‌کند و آن را آیه توجه به امام قرار می‌دهد و در این حال در طهارت صوری و معنوی قرار دارد. این شرح به اندازه‌ای بود که خدای تعالی به من در این مقام ارزانی داشت و امام‌علیه السلام به آنچه اراده کرده داناتر است و بیان و توضیح حدیث حدوث اسماء به خواست خدا در شرح سخن آن حضرت «و موضع الرسالة» خواهد آمد.

در معنای سلام‌

اَلسَّلامُ عَلَیکُمْ‌

اشاره

سلام نوعی از تحیت است، چنان که در تفسیر قول خدای تعالی: «وَإِذا حُییتُم بِتَحِیةٍ فَحَیوا بِأَحْسَنَ مِنْها أَوْ رُدُّوها إِنَّ اللَّهَ کانَ عَلی کُلِّ شَی‌ءٍ حَسِیباً»⁽¹⁾در تفسیر قمی⁽²⁾آمده که سلام و غیر آن از انواع برّ و نیکی است و مؤید آن روایت مناقب⁽³⁾است، گفت: کنیزکی برای امام حسن‌علیه السلام شاخه ریحان آورد، حضرت فرمود: تو به خاطر خدا آزادی. در این باره از آن حضرت پرسیدند، فرمود: خدای تعالی ما را ادب فرموده و گفت: «وَإِذا حُییتُم بِتَحِیةٍ فَحَیوا بِأَحْسَنَ مِنْها»؛ وقتی

تحیت داده شدید شما به وجهی بهتر پاسخ دهید. بهتر از هدیه کنیزک آزادی وی بود.

گویم: قبل از اسلام، تحیت «أهلاً ومرحباً» و غیر آنها بود و بعد از اسلام، تحیت خاصّه «سلام علیکم» و دیگر جملات مربوطه گردید و مقصود از بزرگداشت این است که دوست، دوست را محترم شمارد تا دل‌های آنها با همدیگر الفت یابد و دلیل بر این‌که مراد از سلام تحیت است، این سخن حق تعالی است که: «إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصّالِحاتِ یهْدِیهِمْ رَبُّهُمْ بِإِیمانِهِمْ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهِمُ الأَنْهارُ فِی جَنّاتِ النَّعِیمِ دَعْواهُمْ فِیها سُبْحانَکَ اللَّهُمَّ وَتَحِیتُهُمْ فِیها سَلامٌ»⁽¹⁾کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده‌اند، خدای تعالی ایشان را به واسطه ایمانشان راهنمایی می‌کند، در بهشت پر نعمتند در حالی که در زیر پای ایشان نهرها جاری است، سخن ایشان در بهشت این‌است که منزهی پروردگار ما و تحیت ایشان در بهشت سلام است.

و فرمود: «تَحِیتُهُمْ یوْمَ یلْقَوْنَهُ سَلامٌ»⁽²⁾تحیت ایشان به هنگامی که وی را ملاقات نمایند، سلام است.

و فرمود: «وَأُدْخِلَ الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِینَ فِیهَا بِإِذْنِ رَبِّهِمْ تَحِیتُهُمْ فِیهَا سَلَامٌ»⁽³⁾آنان که ایمان آورده و کارهای نیک انجام داده‌اند، به بهشتی داخل می‌گردند که در آن نهرها جریان دارد و ایشان در آن به اذن پروردگارشان جاودانند، تحیت ایشان سلام است.

و مراد این آیات این است که آن بهشت‌ها با آن نعمت‌های همیشگی به ایشان سپرده می‌گردد، همین برترین تحیت می‌باشد و لازمه آن سلامت از آفت‌های زندگی جاودانی است که هرگز مرگ را بدان راه نیست، زیرا سلام خواه مصدر «سلَّم» (به تشدید عین) و خواه «سَلَمَ» (به تخفیف آن) به معنای سلامت است.

سلام از اسماء خداوند است‌

خدای تبارک و تعالی خود را سلام نامید، زیرا این صفت به طور کامل در او موجود است، زیرا هیچ کمالی در عالمی از عوالم نمی‌باشد، مگر اینکه خدای تعالی آن را به مخلوقات خود تسلیم کرده است؛ به همین لحاظ خود را به طور مبالغه سلام نامیده است، پس اینکه فرمود:

«السلام علیکم» اشاره به این است که تسلیم کلی بدون تقیید به چیزی تنها از آن شما اهل بیت‌علیهم السلام است، زیرا جدّ شما محمدصلی الله علیه وآله صادر نخستین است که هیچ خیر و برکتی در عالم موجود نیست، مگر اینکه گوشه‌ای از عطایایی است که به وی داده شده است، زیرا آن حضرت در دار وجود به «قاب قوسین و یا نزدیک‌تر» به او نزدیک است، به همین خاطر خدای تعالی به او تحیت گفته به این‌که بعد از تأدیب خوب وی همه کمالات ذات و غیر آن را به وی تسلیم کرده است، آنگاه امر دین خود را به وی واگذاشت، چنان که مفاد عده‌ای از روایات کافی⁽¹⁾است، علاوه این‌که خدای تعالی بعد از میثاق ربوبیت از صاحبان درک و شعور و روح میثاق نبوت، ولایت آن حضرت را از آنها گرفت، پس نسبت آن حضرت به خدای تعالی مثل مهمان پادشاهی است که همه امور مملکت خویش و سیاست رعیت خویش را به وی وا گذاشته و درباره همه جزئیات کارها به وی اشاره کرده و او را لحظه به لحظه به طور مداوم تائید کرده و رعایا را در پیروی وی ترغیب نموده و ایشان را از نافرمانی بر حذر داشته است و این مقامات برای بزرگداشت و اجلال وی انجام شده است، آنگاه همین مقامات را به ارث به اهل بیت سپرده و ایمان به ایشان را ایمان به خود و ناسپاسی و کفر به ایشان را کفر به خود قلمداد نموده، فرمان آنها را فرمان خود و نافرمانی ایشان را نافرمانی خود و شناخت ایشان را شناخت خود و جهل به ایشان را جهل به خود دانسته است.

در صورتی که مراد از «سلام»، سلام خدا باشد این معنا مراد است و اگر سلام، سلام زائر باشد معنایش این است که زائر نفس و مال و همه مالکیت خود از ابتدای وجود تا به ابد را به امام تسلیم کرد، به گونه‌ای که به هرچه که مربوط به خود وی می‌باشد رغبتی ندارد و او را از رغبت به امام باز نمی‌دارد، بلکه خود را فنای در ارادت به امام کرده و خویشتن را وقف وی نموده است.

و همین معنا مراد از این جمله در زیارت‌هاست⁽²⁾که: «علیک منّی سلام اللَّه أبداً ما بقیت وبقی اللّیل والنهار؛ بر شما باد سلام خدا، همیشه از جانب من تا هنگامی که زنده بمانم و شب و روز در پی هم آیند. زیرا مراد از «اللَّه» اسم «اللَّه» است که خدای تعالی در بدو ایجادش در وی به ودیعت گذاشت، نه «اللَّه» که مسمی است؛ پس همین اقرار وی به رقیت و عبودیت همه مراتب عالی و دانی وجودش برای ائمه‌علیهم السلام است، نه این‌که وی دعا و سؤال به درگاه خدا برای ایشان

دارد، پس معنای سلام عبد، تسلیم کلیه همه عوالم وجودش به امام است و این که وی وجود خود را مقصور به ایشان کرده، زیرا تنها امام شایستگی دارد که انسان عبد وی شده و او بر انسان ولایت داشته باشد و نه دیگران.

در معنای حقیقت نبوت‌

یا أَهْلَ بَیتِ النُّبُوَّةِ

اشاره

حقیقت نبوت عبارت از «ذکر اول» است که در آن ذکر هیچ کس از اعتبارات حتی اعتبار وجود و عدم معتبر نیست و این مبدأ وجود محمدصلی الله علیه وآله است که خدای تعالی وی را از نور ذات خود آفریده است و این ذکر اول حقیقت و کتاب و اسم اعظمی است که هفتاد و سه حرف دارد و یک حرف را خداوند در علم غیب خود برگزیده و هیچ فرشته مقرب و پیامبر مرسل از آن آگاه نیست و به حضرت محمدصلی الله علیه وآله هفتاد و دو حرف از آن را بخشیده، از این بالاتر مرتبه «قاب قوسین» است که به دو مرتبه بالاتر از مرتبه وجود مطلق لابشرطی است؛

مرتبه اول: مرتبه موت و عدم مطلق که از آن در آیه شریفه به مقام «او ادنی» تعبیر شده است.

مرتبه دوم: مرتبه موت است، بنابراین این مرتبه از مرتبه موت و عدم مطلق که در آن به عدم هم توجهی نمی‌شود بالاتر است و این مرتبه همان مرتبه حیرت است که در آیه شریفه از آن به سدرة المنتهی تعبیر شده که آخرین مرتبه سیر ممکن است و بالاتر از آن مرتبه حق تعالی است و در عالم حیرت امکان اثبات نفی و نفی اثبات نمی‌توان کرد و به همین خاطر به آن عالم حیرت گفته شده است.

در عالم حیرت (و عالم موت)

چنان که مولایمان امام ابومحمد عسکری‌علیه السلام بنابر روایت⁽¹⁾ابن بابویه فرموده است، از آن حضرت از موت پرسیدند؛ فرمود: «هو التصدیق بما لا یکون⁽²⁾موت تصدیق به چیزی است که

موجود نمی‌باشد»، به سبب صعود به عالمی که نمی‌تواند در عالم وجود تحقق داشته باشد. و در کتاب توحید مجلسی‌رحمه الله⁽¹⁾از کشی‌رحمه الله به اسنادش از علی بن یونس بن بهمن روایت شده که گفت به امام رضاعلیه السلام گفتم: «جعلت فداک! إنّ أصحابنا قد اختلفوا. فقال: فی أی شی‌ء اختلفوا فیه؟ احکِ لی من ذلک شیئاً! قال: فلم یحضرنی إلّا ما قلت: جعلت فداک! من ذلک ما اختلف فیه زرارة وهشام بن الحکم، فقال زرارة: إنّ النّفی لیس شی‌ء ولیس بمخلوق. وقال هشام: إنّ النّفی شی‌ء مخلوق. قال: فقال لی: قل فی هذا بقول هشام ولا تقل بقول زرارة⁽²⁾فدایت شوم! اصحاب ما اختلاف کردند، فرمود: در چه چیزی اختلاف نموده‌اند؟ سخنان ایشان را برای من بازگو، پس مرا چیزی به نظر نرسید، مگر این‌که گفتم: فدایت شوم از آن جمله اختلافات در اختلافات زراره و هشام بن الحکم است، زراره گفت: نفی چیزی نیست و لذا مخلوق نمی‌باشد و هشام گفت: نفی چیزی است و مخلوق می‌باشد و فرمود در این‌باره رأی هشام را بگیر و رأی زراره را رها کن».

و در خطبه مشهور امیر المؤمنین‌علیه السلام فرمود: «لا تصحبه الأوقات ولا ترفده الأدوات سبق الأوقات کونه والعدم وجوده والابتداء أزله⁽³⁾همراه زمان نیست و از ادوات کمک نمی‌گیرد و وجودش بر زمان مقدم و وجودش بر عدم مقدم و از لیتش بر ابتدا پیشی گرفته است. بنابراین مرتبه موت تصدیق به چیزی است که نمی‌باشد و مراد از آن عدم مطلق است.

در مرتبه ذکر

بعد از گذشتن و تخلیه از این مرتبه، مرتبه ذکر است، ذکر اسمی از اسماء حضرت محمدصلی الله علیه وآله است و آن صادر اول است که خدای تعالی ناپاکی حدود را از وی دور و او را از همه قیود پاک ساخته و از نور ذات خودش آفریده و همین ذکر اسمی است که چیزی همانند آن نیست و چون این ذکر مبدأ وجود حضرت محمدصلی الله علیه وآله است و اسمی است که اسم محمدصلی الله علیه وآله از او اشتقاق یافته، لذا خدای تعالی اورا به ذکر نامیده و در برخی آیات اسم کتابی که بر وی نازل شده را نیز ذکر گذاشته است از جمله: «قَدْ أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَیکُمْ ذِکْراً رَسُولاً یتْلُوا عَلَیکُمْ آیاتِ اللَّهِ»⁽⁴⁾

خدای تعالی به سوی شما ذکر را به عنوان پیامبر فرستاد که بر شما آیات خدا را می‌خواند.

در عیون⁽¹⁾از امام رضاعلیه السلام بعد از ذکر این آیه روایت شده است که فرمود: ذکر رسول خدا است و ما اهل ذکر هستیم. و در تفسیر⁽²⁾سخن حق تعالی: «فَاسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ»⁽³⁾در کافی و تفسیر قمی و عیاشی از ائمّه‌علیهم السلام اخبار فراوانی روایت شده است که رسول خداصلی الله علیه وآله ذکر است و از اهل بیت آن حضرت سؤال می‌شود و ایشان اهل ذکر هستند و خدای تعالی فرمود: «وَأَنْزَلْنا إِلَیکَ الذِّکْرَ لِتُبَینَ لِلنّاسِ ما نُزِّلَ إِلَیهِمْ»⁽⁴⁾ما ذکر را بر تو فرو فرستادیم تا آنچه را که بر ایشان نازل شده روشن سازیم. پس در کافی⁽⁵⁾از امام صادق‌علیه السلام و در البصائر از امام باقرعلیه السلام ذکر به قرآن و اهل ذکر به اهل بیت‌علیهم السلام تفسیر شده و در کافی⁽⁶⁾اضافه بر آن فرمود: خدا به پرسش از ایشان امر کرده و فرمان به پرسش از جهال نکرده است.

و در کافی⁽⁷⁾و عیاشی⁽⁸⁾از امام باقرعلیه السلام روایت شده که از آن حضرت پرسیدند: عده‌ای در بین ما هستند که گمان می‌کنند قول خدای تعالی که فرمود: «فَاسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ...»⁽⁹⁾مراد یهود و نصاری هستند، فرمود: در این صورت ایشان شما را به دین خود می‌خوانند، آنگاه با دست اشاره به سینه‌اش کرد و فرمود: ما اهل ذکریم و از ما سؤال می‌شود. و در عیون⁽¹⁰⁾از امام رضا همانند این روایت شده است و عیاشی⁽¹¹⁾اضافه بر آن دارد به این‌که فرمود: و مراد از ذکر قرآن است.

و آیاتی نیز بر آن دلالت دارد، خدای تعالی فرمود: «أَ فَإِنْ مِتَّ فَهُمُ الخالِدُونَ»⁽¹²⁾آیا اگر تو مردی، ایشان جاودانند. این آیه دلالت دارد که اگر جاودانی برای کسی ممکن است تو باید آن کس

باشی زیرا مبدأ تو بالاتر از همه خلایق از انبیاء و ملائکه و مردم است، زیرا اولین کلمه که گفتم و اولین کتابی که با دستم نوشتم و اولین نوری که از نور خویش آفریدم تو بودی، پس حد و صفتی ندارد؛ پس چگونه ایشان مرگ را درباره اولین مخلوقم روا می‌دارند، پس وقتی تو از عالم اجسام بروی با اینکه تو این چنین خصوصیت داری پس چگونه ایشان در عالم اجسام جاودان می‌مانند.

و نیز خدای تعالی فرمود: «قُلْ إِنْ کانَ لِلرَّحْمنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ العابِدِینَ»⁽¹⁾و بگو: اگر خدای را فرزندی باشد من اولین پرستنده وی خواهم بود. مراد این است که نور من اولین نوری است که خدای تعالی آن را از نور ذات خود آفرید، اگر خدای را که از اوصاف ایشان منزّه و برتر است، فرزندی باشد به ناچار من باید فرزندش باشم در حالی که من بنده او هستم و او را از فرزند داشتن منزه و پاک می‌دانم، پس چگونه ایشان سرزنشم می‌کنند.

و نیز گفتار حق تعالی: «وَهُوَ بِالأُفُقِ الأَعْلی ثُمَّ دَنا فَتَدَلّی فَکانَ قابَ قَوْسَینِ أَوْ أَدْنی ⁽²⁾او در افق بلندی بود، آنگاه نزدیک شد و فرود آمد، پس نزدیکی وی به اندازه دو طرف یک قوس و یا نزدیک‌تر شد. مراد از قاب یک قوس (کمان) بین محل گرفتن کمان و محل دو طرف برگشته کمان آن است و مراد از «سیة» محل برگشته کمان است و هر قوسی دو قاب است.⁽³⁾

اکنون به خوبی آیه شریفه تصویر شده به گونه‌ای که روشنایی از تاریکی باز نموده گردید و مرتبه قاب از قوس معلوم گردید، این مطلب را غنیمت شمر و آن چه را آوردیم بگیر و از سپاس گزاران باش و ستایش خدای رب العالمین راست. پس مرتبه قاب تجلی دوم حقیقت محمدیه است و مرتبه «او ادنی» تجلی اول حقیقت محمدیه و عالم سدرة المنتهی است و آن عین همین حقیقت است و عالم حیرت که اولین تجلی حق و آخرین عوالم سیر ممکن است همین است که پیامبرصلی الله علیه وآله به هنگام رسیدن به آن فرمود:

«ربّ زدنی فیک تحیراً؛ خدایا! حیرت مرا در خودت زیاد نما».

سدرة المنتهی چیست؟

علّت این‌که آن را سدرة المنتهی نامیدند، این است که سدرة بر وزن فعلة از ماده «سدر» به معنای تحیر و حیرت است و به «المنتهی» اضافه شده تا بیان نوع این حیرت کند، پس معنای سدرة المنتهی یعنی عالم حیرت که آخرین سیر ممکن است پس خدای تبارک و تعالی حقیقت محمدیه را در عالم حیرت که در آن نفی و اثباتی نیست و در آن اثبات نفی و نفی اثبات نیست به دست تشبیه کرده و در «عالم او ادنی» که عالم عدم است و در آن نفی اثبات ممکن است به محل گرفتن کمان تشبیه نموده و در عالم وجود که در آن اثبات ممکن است به «قاب کمان» تشبیه کرده و در عالم نور و ظلمت به «سیة» یعنی طرف برآمدگی کمان تشبیه نموده است.

مرتبه سوم چیست؟

پس مرتبه قاب، مرتبه سوم خلق اول و حقیقت محمدی است و مراد از «دو قوس» قوس انعطاف و نزول به آیات محکمات از ناحیه راست است تا به مؤمنان بشارت دهد و انعطاف و نزول از طرف چپ برای انذار و ترساندن منافقان و کافران است و این مطلب مفاد سخن حق تعالی است که: «هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ عَلَیکَ الکِتابَ مِنْهُ آیاتٌ مُحْکَماتٌ هُنَّ أُمُّ الْکِتابِ وَأُخَرُ مُتَشابِهاتٌ، فَأَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ زَیغٌ...»⁽¹⁾اوست که بر بنده‌اش کتابی را نازل کرد که برخی از آن آیه‌های استوار و محکم هستند که ام‌الکتاب نام دارند و برخی دیگر از آیات متشابه می‌باشند، آنهایی که در دل ایشان گمراهی است...».

و فرمود: «إِنَّما یرِیدُ اللَّهُ لِیذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیتِ وَیطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً»⁽²⁾خدای تعالی می‌خواهد از شما اهل بیت پلیدی را بزداید و شما را به پاک شدنی پاک نماید. زیرا روشن است که پاکی اهل بیت ناشی از طهارت صاحب بیت و متفرع بر آن است، پس ممکن نیست که ایشان پاک باشند و او پاک نباشد.

و مراد از رجس و پلیدی شرک و گرفتن غیر خدا به عنوان معبود به صورت و معنی، در تشریع و تکوین است و این مطلب بدون تخلیه از همه حدود و رفع همه حجاب‌ها و رسیدن به

حجاب تحیر که فوق حجاب عدم و موت مطلق است می‌باشد و ما این مطلب را در کتاب خویش به نام عصارة الثقلین شرح و توضیح دادیم و به خواست خدا پژوهشی در بیان جملات دیگر این زیارت نیز خواهیم نمود.

و نیز سخن حق تعالی بر مطلب ما دلالت دارد که: «وَما أَرْسَلْناکَ إِلّا رَحْمَةً لِلْعالَمِینَ»⁽¹⁾ما تو را رحمت عالمین فرستادیم. شاهد بر این‌که آن حضرت رحمت عالمین است این‌که هیچ فرشته‌ای از فرشتگان تسبیح خدا نمی‌کند، مگر بعد از تسبیح وی و آموختن از وی و هیچ پیامبری از پیامبران توبه‌اش قبول نگردید، مگر بعد از توسل به وی و هیچ مخلوقی از آسمان‌های ساخته شده و زمین پهن شده و فلک دائر و خورشید تابان و ماه نورافشان و کشتی روان و دریای جاری و غیر آنها را خلق نکرده مگر بر محبت وی و به خاطر وی چنان که روایات فراوانی بر آن دلالت دارد.⁽²⁾

خدای تعالی فرمود: «وَکَذلِکَ جَعَلْناکُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَکُونُوا شُهَدآءَ عَلَی النّاسِ وَیکُونَ الرَّسُولُ عَلَیکُمْ شَهِیداً»⁽³⁾این چنین شما را امّت میانه آفریدم تا بر مردم شاهد باشید و پیامبر بر شما شاهد باشد.

و فرمود: «فَکَیفَ إِذا جِئْنا مِنْ کُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِیدٍ وَجِئْنا بِکَ عَلی هؤُلآءِ شَهِیداً»⁽⁴⁾پس چگونه به هنگامی را که هر امّتی را شاهدی آوردیم و تو را بر همه آنها شاهد آوردیم.

و فرمود: «وَفِی هذا لِیکُونَ الرَّسُولُ شَهِیداً عَلَیکُمْ وَتَکُونُوا شُهَدآءَ عَلَی النّاسِ»⁽⁵⁾و در این تا رسول شاهد بر شما باشد و شما شاهدان بر مردم باشید. شما می‌بینید که این آیه دوم در این‌که حضرت‌صلی الله علیه وآله شاهد بر همه انبیاء علیهم السلام می‌باشد بیان‌گر اجمال دو آیه دیگر است؛ زیرا اطلاق آن همه انبیاء علیهم السلام را شامل می‌شود.

و نیز خدای تعالی فرمود: «وَأَنْزَلْنا إِلَیکَ الکِتابَ بِالحَقِّ مُصَدِّقاً لِما بَینَ یدَیهِ مِنَ الکِتابِ وَمُهَیمِناً عَلَیهِ»⁽⁶⁾ما به سوی تو کتاب را به حق فرستادیم در حالی که این قرآن تصدیق کننده کتاب و شاهد بر آن است. «مهیمن» به معنی شاهد است.

و نیز فرمود: «وَإِنَّهُ لَکِتابٌ عَزِیزٌ لا یأْتِیهِ الباطِلُ مِنْ بَینِ یدَیهِ وَلا مِنْ خَلْفِهِ تَنْزِیلٌ مِنْ حَکِیمٍ حَمِیدٍ»⁽¹⁾و این کتابی گرامی است که باطل از جلو و پشت سر بر آن وارد نمی‌شود و از ناحیه خداوند حکیم و حمید نازل شده است. مراد این است که این کتاب بر همه کتاب‌ها غالب و قاهر است.

و فرمود: «ما کانَ مُحَمَّدٌ أَبا أَحَدٍ مِنْ رِجالِکُمْ وَلکِنْ رَسُولَ اللَّهِ وَخاتَمَ النَّبِیینَ»⁽²⁾محمد پدر هیچ یک از مردان شما نبوده و لیکن رسول خدا و خاتم انبیا است. مراد از خاتم انبیاء و ختم آنها به این لحاظ که مرتبه فروتر دارد نیست، در این صورت می‌بایست پایین‌ترین مرتبه از مراتب نبوت را حایز می‌بود، زیرا با آیات سابق که دلالت بر علوّ درجه و عظمت شأن ولی دارد منافات دارد. پس مراد آن این است که وی خاتم حقیقت نبوت است به این‌که به بالاترین مرتبه آن رسیده است. به گونه‌ای که بالاتر از آن مرتبه‌ای نیست، مگر مرتبه ربوبیت که باید انبیاء را از آن فروتر شمرد. و نیز خدای تعالی فرمود: «وَإِنَّکَ لَعَلی خُلُقٍ عَظِیمٍ»⁽³⁾خدای تعالی بعد از تأدیب پیامبر به ادبی برتر چنین خطابی به وی فرمود.

تقریر دلالت همه آیات مزبور به طور کلی بعد از این که آیات و ذکر حکیم فوق بر شما تلاوت شد، این است که شما بعد از تلاوت آنها شکی ندارید که مصداق حقیقت نبوت پیامبرصلی الله علیه وآله است و او مزکی و مظهر و خالی از همه مراتب خلق است؛ و به آن مرتبه نهایی رسیده است و از آنجایی که حقیقت نبوت را مراتبی بی‌شمار است و هر پیامبر مصداق و مظهر مرتبه‌ای از آن حقیقت است و هر کدام از آنها با حد خود از آن حقیقت نهایی نبوت محجوب می‌باشد، لذا خدای تعالی تنها به آن حضرت آیات کبرای خویش را نشان داده است و او را به مرتبه «او ادنی» که مرتبه موت و حتی بالاتر از آن می‌باشد رسانید، پس او را حبیب خود قرار داد، مراد از حبیب عبارتست از اضمحلال و فنای اراده محب در اراده وی می‌باشد، پس آن حضرت‌صلی الله علیه وآله به حجاب حبیب بودن خود که آخرین مرتبه نبوت و نه حقیقت آن است محجوب است. البته حقیقت نبوت غیر از مرتبه نبوت است، زیرا حقیقت شی‌ء غیر از مراتب آن می‌باشد، پس همه این آیات چون در مقام بیان مراتب آن هستند که هر کدام دارای اسم خاصی می‌باشند متفقند که حقیقت نبوت غیر از مراتب نبوت است، پس آیات مختلفند؛ زیرا هرکدام در مقام بیان مرتبه‌ای از آن هستند.

در مرتبه اهل بیت و معنای آن‌

وقتی مرتبه حضرت محمدصلی الله علیه وآله فوق همه مراتب گردید، بالاتر از آن مرتبه‌ای جز مرتبه ربوبیت نیست پس این مرتبه انیت و حقیقت و کتاب و بیت اوست که خدای تعالی او را در آنجا سکنی داد، پس وقتی اهل بیت و یا آل و یا میراث و عترت و علم و غیر آنها به او در این مرتبه اضافه شد و گفتند: اهل بیت نبوت و میراث نبوت و علم نبوت ناچار مراد از آن، اهل آن حضرت در این مرتبه می‌باشد و وقتی به وی غیر این صفت اضافه شد مراد اضافه به وی به لحاظ آن صفت؛ و نه غیر آن می‌باشد، به همین خاطر در اخبار «ثقلین» و اخبار تطهیر که خاصه و عامه به اسنادهای خود آن را روایت کرده‌اند، ایشان را با کتاب همراه کرده و بر تبعیت ایشان ترغیب نموده و از معصیت و نافرمانی ایشان را برحذر داشته و فرمان داده که به ریسمان ایشان چنگ زنند و از تعلیم ایشان نهی کرده و فرمود: ایشان شما را از در هدایت دور نمی‌سازند و شما را به در ضلالت و گمراهی نمی‌کشانند،⁽¹⁾و در اخبار⁽²⁾آیه تطهیر ام‌سلمه با جلالت شأن از اهل بیت خارج شده است، با آنکه در آن تصریح شده که وی برخیر است و او از اهل بیت پیامبر به معنای این که اهل خانه پیامبر در مدینه است و زنی محترم و پاک است و تمام خاصه و عامه آن را قبول دارند.

پس گفته نشود که غیر علی و فاطمه و حسنین علیهم السلام از اهل بیت پیامبر نیستند؛ زیرا به هنگام نزول آیه تطهیر ایشان موجود نبوده‌اند، زیرا دانستید که مراد از اهل بیت وقتی به اعتبار نبوت به آن حضرت اضافه شوند آنهایی هستند که با آن حضرت در بیت نبوتش ساکن شوند و از نور علمش اقتباس نمایند، کسانی که بر فطرت وی آفریده شده و از طینت وی خلق شده‌اند و وارث کتاب و حکمتی هستند که خدا به آن حضرت‌صلی الله علیه وآله داده است، ایشان به لوازم نبوت از قبیل خلق عظیم و پاکی از پلیدی و طهارت از شؤون جهالتی که آن حضرت خود از آن مبری شده متحلی شده‌اند و از آلودگی‌های دامن پاکند، اهل بیت عبارت است از: علی و فاطمه و حسن و حسین و علی و محمد و جعفر و کاظم و علی و محمد و علی و حسن و خلف منتظر - علیهم السلام - که بر ایشان درود پادشاه بزرگ باد! - نه اهل خانه مدینه آن حضرت یعنی همسران و غیر

ایشان باشند، چنان‌که روایت‌های عامه⁽¹⁾و خاصه⁽²⁾بر آن دلالت دارند و من برخی از روایت‌های اهل سنت را از صحاح ایشان می‌آورم تا حجت بر آنها باشد و حول و قوه‌ای جز از آن خدای بزرگ نیست.

روایاتی درباره اهل بیت از عامه و خاصه‌

در طرائف⁽³⁾از احمد ابن حنبل در مسندش به اسناد به ابو سعید خدری روایت شده که گفت: رسول خداصلی الله علیه وآله فرمود: «إنّی قد ترکت فیکم الثقلین ما إن تمسکتم بهما لن تضلوا بعدی و أحدهما أکبر من الآخر کتاب اللَّه حبل ممدود من السماء إلی الأرض و عترتی أهل بیتی ألا و إنهما لن یفترقا حتی یردا علی الحوض؛ من دو چیز گرانبها بین شما واگذاشتم که اگر به آن دو چنگ بزنید بعد از من گمراه نخواهید شد و یکی از دیگری بزرگ‌تر است کتاب خدا که ریسمانی کشیده از آسمان به زمین است و عترت من اهل بیت من می‌باشد، آگاه باشید این دو از هم جدا نشوند تا بر حوض بر من وارد گردند.

روایت شده که ابوبکر گفت: عترت پیامبرصلی الله علیه وآله علی‌علیه السلام است.

در همین معنا روایت احمد ابن حنبل در مسندش به اسناد وی به اسرائیل بن عثمان بن مغیرة بن ربیعة روایت شده که وی گفت: من با زید بن ارقم در حالی که در خانه مختار وارد می‌شد یا از نزد او خارج می‌گردید ملاقات کردم و به او گفتم آیا از رسول خداصلی الله علیه وآله شنیدی که می‌فرمود: «انی تارک فیکم الثقلین قال نعم؛ من در بین شما دو چیز گران‌بها وا می‌گذارم! وی پاسخ داد: بله من از آن حضرت شنیدم. از همین باب روایت احمد بن حنبل در مسند خویش به اسنادش به زید بن ثابت گفت: رسول خداصلی الله علیه وآله فرمود: من در میان شما دو ثقل بر جا می گذارم، کتاب خدا که ریسمانی کشیده از آسمان به زمین است و عترت من که اهل بیت من‌اند و آن دو از همدیگر جدا نمی‌شوند تا بر من به حوض وارد شوند.

و در همین معنا روایت مسلم در صحیح است که از چند طریق نقل شده است: طریق اول:

از جزء چهارم صحیح مسلم در اواخر دفتر دوم از ادله‌ای که از نسخه‌ای که از صحیح نقل کرده، به اسنادش به یزید بن حیان گفت: من و حصین بن سیره (و در نسخه‌ای شهره) و عمر بن مسلم به نزد زید بن ارقم رفتیم وقتی به نزد وی نشستیم حصین به وی گفت: ای زید با سعادت و خیر فراوان برخوردی، رسول خداصلی الله علیه وآله را دیدی و حدیث و گفتار وی را شنیدی و در کنار او جنگیدی و با او (و در نسخه‌ای در پشت سر او) نماز خواندی بنابراین خیر فراوان دیدی، ای زید از احادیثی که از رسول خداصلی الله علیه وآله شنیدی برای ما بگو! زید گفت: برادر زاده! سن من زیاد و مدت من طولانی گشت و برخی چیزهایی که از رسول خدا صلی الله علیه وآله می‌فهمیدم فراموش کردم، پس هر چه برای شما حدیث کردم بپذیرید و هر چه را از یاد بردم مرا به یادآوری ناچار مسازید، آنگاه گفت: رسول خدا صلی الله علیه وآله بلند شد و سخنرانی نمود و آن در مکانی بین مکه و مدینه به نام خم بود، ستایش خدا کرد و ثنای وی را به جای آورد و موعظه کرد و یادآوری نمود آنگاه فرمود: ای مردم من بشری هستم و نزدیک است که فرشته مرگ که فرستاده پروردگار من است بیاید و من هم داعی حق را لبیک گویم، من در بین شما دو ثقل وامی‌گذارم، اولین ثقل کتاب خداست که در آن نور است، پس کتاب خدا را بگیرید و به آن چنگ زنید، پس بر کتاب خدا تحریض کرد و ترغیب نمود، آنگاه فرمود: دومین ثقل اهل بیت من هستند؛ در رفتار با اهل بیت من به یاد خدا باشید خدا را در اهل بیت من در نظر داشته باشید...»

و همین را مسلم⁽¹⁾در همین معانی در جزء چهارم یاد شده به اندازه دوازده ستون بعد از ابتدای آن نسخه نقل کرده است.

و از این جمله در همین معنی از کتاب جمع بین صحاح سته از جزء سوم از اجزاء صحیح ابی‌داوود که به نام سنن داوود مشهور است. ونیز از صحیح ترمذی بااسنادشان از رسول خداصلی الله علیه وآله فرمود: من بین شما دو ثقل وامی‌گذارم که اگر به آنها چنگ زنید هرگز گمراه نخواهید شد، که یکی از دیگری بزرگتر است و آن کتاب خداست که ریسمان کشیده از آسمان به زمین است و عترت و اهل بیت من‌اند این دو از هم جدایی نیابند تا بر من در حوض وارد شوند، پس بنگرید که چگونه در عترت من رفتار می‌کنید!

و در همین معنی شافعی پسر مغازلی روایتی نقل کرده است روایت به اسناد وی از چند طریق آمده است از جمله آن طرق گفته است: رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود: نزدیک است که داعی

مرگ مرا در رسد، پس به آن داعی پاسخ دهم و من بین شما دو ثقل بر جای می‌گذارم، کتاب خدا ریسمان کشیده از آسمان به زمین است و عترت من هستند که اهل بیت من می‌باشند و خدای لطیف و خبیر مرا خبر داد که آن دو از هم جدا نشوند تا به نزد حوض بر من وارد شوند، پس بنگرید چگونه با ایشان رفتار می‌کنید.

عبد المحمود گفت: این حدیث از چند طریق ثابت شده و من احادیث هم معنی را ترک کردم، تعداد آنها بالغ بر بیست حدیث می‌شد تا کتابم طولانی نگردد، این روایات جملگی با اسناد به رجال چهار مذهب بودند، حال آنها به علم و زهد و دین مشهور است. عبد المحمود می‌گوید: چگونه مراد پیامبر از اهل بیت بر حاضران پوشیده ماند در حالی‌که اهل بیت را به هنگام نزول آیه تطهیر تحت کساء جمع کرده و آنها علی و فاطمه و حسن و حسین - علیهم السلام - هستند و فرمود: «اللّهمّ هولآء أهل بیتی فأذهب عنهم الرجس؛ خدایا ایشان اهل بیت من‌اند، از ایشان پلیدی را دور کن». و درباره اهل بیت که ایشان را بعد از وفات خود جانشین خود قرار داد فرمود: «ایشان با کتاب خدای تعالی بوده و در پنهان و آشکار و خشم و خشنودی و بی نیازی و نیازمندی و ترس و امنیت از آن جدا نمی‌گردند پس خدا در آیه شریفه به ایشان اشاره دارد.

و از جمله این روایات اسناد وی به ابن ابی دنیا از کتاب «فضائل القرآن» است وی گفت: رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود: همانا من در بین شما کتاب خدا و عترت خویش یعنی اهل بیت خویش را وامی‌گذارم و قرابت من آل عقیل (فرزندان عقیل) و آل جعفر و آل عباس هستند.

و از آن جمله اسنادش به علی بن ربیعه است، گفت: من زید بن ارقم را در حالی که می‌خواست بر مختار وارد شود ملاقات کردم، گفتم: روایتی از قول شما به من رسید! از من پرسید: آن چیست؟ گفتم: شنیده‌ام رسول خدا صلی الله علیه وآله می‌فرمود: من بین شما دو ثقل واگذاشتم، کتاب خدا و عترت و اهل بیتم. پاسخ داد: بله من گفته‌ام و از آن جمله به اسناد ایشان گفت: رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود: «إنّی فرطکم علی الحوض فأسئلکم حین تلقونی عن الثقلین کیف خلفتمونی فیها؛ من پیش از شما بر حوض درآیم، به هنگامی که مرا ملاقات کنید از ثقلین می‌پرسم که چگونه با آن رفتار کردید».

این سخن بر ما دشوار آمد و ما نمی‌دانستیم که ثقلین چیست تا اینکه مردی از مهاجران برخواست و عرضه داشت: ای پیامبر خدا مادر و پدرم فدایت باد ثقلین چیستند؟ فرمود: «ثقل اکبر کتاب خداست، یک طرف آن در دست خدا و طرف دیگر در دست شماست، پس به آن چنگ زنید و از آن جدا نشوید و گمراه نگردید، ثقل اصغر عترت من است. هرکس به قبله من

روی آورد و دعوت من را اجابت کرد او را نکشید و با وی نجنگید، من از خدای لطیف و خبیر درخواست کردم و خدا مرا اجابت کرد که این دو بر من در کنار حوض به سان این دو انگشتم وارد شوند و در همین هنگام به انگشتان مسبحه و وسطی اشاره کرد، یاری کننده ایشان یاری کننده من و تنها گذارنده ایشان تنها گذارنده من و دشمن ایشان دشمن من است و هیچ امتی از امت‌های گذشته هلاک نشدند مگر اینکه به هواها و خواسته‌های خود روی آوردند و ضد بیت پیامبر خود همداستان شدند و امر کننده‌های به عدالت را کشتند» عبدالمحمود گفت اینها برخی از احادیثی بودند که صدق رجال آنها مورد اتفاق بوده و متضمن کتاب و عترت هستند پس بنگرید و انصاف دهید، آیا مردم به آن دو چنگ زدند و نص آن حضرت را گرفتند و آیا مسلمانان عزت اهل بیت آن حضرت را که از کتاب جدا نشدند حفظ کردند؟ و آیا به احادیثی که متضمن نصب خلافت آنها بود عمل کردند، آیا اهل بیت هیچ پیامبری از پیامبران همانند اهل بیت آن حضرت بعد از این احادیث مورد اتفاق بر صحت مظلوم واقع شده‌اند، آیا پیامبر و یا خلیفه و یا شاهی از شاهان دنیا در نص بر کسانی که جانشین وی می‌شوند، به سان آن حضرت تاکید و مبالغه کرده است؟ لیکن آن حضرت همانند دیگر انبیایی است که امت ایشان در وصایت از آنها پیروی نکردند؛ و همانند پروردگار است که ربوبیت وی را عده‌ای نپذیرفتند!

گویم: این بخشی از احادیث درباره ثقلین است که می‌خواستم در توضیح معنای اهل بیت از طرق اهل سنت نقل کنم، شما بعد از اندیشه در آنها؛ این احادیث را در مطلوب صریح می‌یابید، زیرا اهل بیت را با کتاب خدا قرین قرار داده، چه این که خلیفه آن حضرت هستند و همانند کتاب خدایند که مردم باید به ایشان چنگ زنند، تا از گمراهی نجات یابند و تنها ایشان هستند که به خوبی از کتاب خدا پرده برمی‌دارند و اشتباهی در بیان مراد کتاب ندارند بنابراین واجب است که مردم ایشان را در ادعای مزبور و اخبار از کتاب تبعیت کنند و وصیت‌های ایشان را پس از رحلت یکی از آنها درباره خلافت بپذیرند و خلیفه تعیین شده به واسطه ایشان را قبول نمایند، چنانکه همه این مناصب برای رسول خدا صلی الله علیه وآله قرار داشت و الا استخلاف ایشان معنایی نداشت، بنابراین مراد از اهل بیت نمی‌تواند اهل بیت سکنی و ساکن خانه مدینه باشد و نیز مراد از عترت، مطلق عترت آن حضرت که همانند رسول خدا صلی الله علیه وآله نمی‌توانند مراد کتاب را بیان کنند نمی‌باشد؛ زیرا که آن حضرت ایشان را خلیفه خود قرار نداد، پس حضرت دیگران را خواه از ذریه آن حضرت باشند و خواه نباشند، خلیفه خویش نکرده، زیرا خلافت رسول خداصلی الله علیه وآله از آن کسانی است که تالی تلو آن حضرت در علم و شجاعت و

دیگر صفات باشند، به گونه‌ای که هیچ کس بر ایشان حجت نباشد، بلکه او بر همه بندگان خدا حجت باشد، بنابراین علم به گذشته و آینده و همه اخبار آسمانها و زمین و شرایع انبیاء و رسولان و چگونگی حیات پس از مرگ تا روز قیامت و بعد از آن را بداند، به اینکه چگونگی حشر و نشر و اعراف و حساب و جنت و نار و دیگر احکام مربوط به عبادات و سیاست‌ها و رفع اختلاف بین مردم و چگونگی احتجاج بر اهل ادیان مختلف از کتاب‌های خود آنها و اظهار معجزات روشن به همان‌گونه که پیامبر داشته را بداند همان گونه‌ای که اهل کتاب و مشرکان بر رسول خدا احتجاج می‌کردند و از وی معجزات پیامبران خود را طالب بودند و وقتی آن حضرت معجزات را می‌آورد ایمان می‌آوردند، پس وصی و خلیفه وی باید کفایت این چنینی داشته باشد و لذا هیچ کس چنین کفایتی را ندارد مگر خود آن حضرت و یا اوصیای آن حضرت که آنها را برای خلافت معین کرده و برای همین منظور نصب نموده است.

چنین کسی بعد از پیامبرصلی الله علیه وآله حضرت علی بن ابی‌طالب علیه السلام است، بلکه اگر در این زمینه به سان مردم پژوهشگر اندیشه کنی به تنهایی کتاب اللَّه را بدون چنین جانشینانی در حجت بر خلق کافی نمی‌دانی، آیا امت حضرت محمدصلی الله علیه وآله را نمی‌بینی که بعد از وفات آن حضرت به هفتاد و سه فرقه منشعب شدند و هر طایفه‌ای به کتاب خدا تمسک می‌کند و ادعا می‌کند که بر هدایت است و دیگران بر گمراهی و ضلالت و کتاب خدا نتوانست اختلاف ایشان را بردارد، پس چگونه کتاب به تنهایی و بدون انضمام حجت طاهره حجت باشد، لذا به ناچار باید یکی از عترت طاهره موجود باشد تا برای مردم اختلافات را حل کند و مجملات و متشابهات را مبین سازد، همان‌گونه که وظیفه رسول خدا همین بود، پس به کسی نیاز است که محکمات و متشابهات را روشن سازد و احکام مورد نیاز مردم را تا روز قیامت استنباط کند.

روایات اهل سنت در آیه تطهیر

و اما روایات وارده از طریق سنت درباره آیه تطهیر عبارتند از:

روایت ابی عبد الرحمن عبداللَّه بن حنبل از پدرش احمد که گفت: محمد بن مصعب قرسایی ما را حدیث کرد و گفت: اوزاعی از شداد بن عماره ما را حدیث کرد و گفت: بر وائلة بن اصقع وارد شدم و در نزد او عده‌ای بودند، پس علی را یاد کردند و به او دشنام دادند من هم با ایشان همداستان شدم و به او دشنام دادم وی گفت: آیا از آنچه خود از رسول خدا صلی الله علیه وآله دیدم شما را اطلاع ندهم؟ گفتم: بله، گفت: به نزد فاطمه‌علیها السلام آمدم از وی درباره علی‌علیه السلام پرسیدم،

فرمود: به نزد رسول خدا صلی الله علیه وآله رفته است، نشستم تا رسول خدا صلی الله علیه وآله آمدند و با وی علی و حسن و حسین - علیهم السلام - بودند، هر کدام دست آن حضرت را گرفته بودند تا وارد خانه شد، پس علی و فاطمه‌علیها السلام را به خود نزدیک کرد و آنها را در مقابل خود نشانید، حسن و حسین را بر زانوان خود نشانید آنگاه لباس خود و یا کسای خود را بر آنها پوشانید و این آیه را تلاوت کرد: «إِنَّما یرِیدُ اللَّهُ لِیذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیتِ وَیطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً»⁽¹⁾آن‌گاه فرمود: «الّلهمّ هؤلآء أهل بیتی، وأهل بیتی أحقّ؛ خدایا ایشان اهل بیت من‌اند و اهل بیت من شایسته‌ترند».

و از او از پدرش احمد بن حنبل روایت شده که گفت: محمد بن جعفر ما را حدیث کرد و گفت: ما را عوف بن ابی معذل از عطیه طغمای و از پدرش حدیث کرد که ام‌سلمه وی را حدیث کرد وی گفت: «روزی که رسول خدا صلی الله علیه وآله در خانه‌ام بود، خادم گفت: علی و فاطمه - علیهما السلام - در بیرون در منتظرند، حضرت به من فرمود: بلند شو و از اهل بیت من کناره بگیر، امّ سلمه گفت: به گوشه‌ای نزدیک رفتم، پس علی و فاطمه و حسن و حسین - علیهم السلام - در حالی که کودک خردسال بودند وارد شدند، امّ سلمه ادامه داد: آن حضرت آن دو کودک را بغل کرد و در دامن خود نشانید و علی را با یک دست و فاطمه را با دست دیگر در کنار گرفت و او را بوسید و پیراهنی مشکی بر روی ایشان انداخت و فرمود: خدایا من و اهل بیتم به سوی تو آییم، نه به سوی آتش؛ گفتم: ای رسول خدا من هم؛ فرمود تو هم.

و از وی از پدرش احمد بن حنبل روایت شده که گفت ما را ابن نمیر روایت کرده که گفت عبدالملک ما را حدیث کرد وی گفت: عطاء بن ابی ریاح ما را حدیث کرد که گفت مرا کسی که خود از ام‌سلمه شنیده بود حدیث کرد که ام‌سلمه روزی را به یاد می‌آورد که رسول خدا صلی الله علیه وآله در خانه‌اش بود، فاطمه‌علیها السلام دیگی از حریره نزد رسول خدا صلی الله علیه وآله آورد آن حضرت فرمود: ای فاطمه! همسر و دو فرزند خود را بخوان، امّ سلمه گفت: علی و حسن و حسین - علیهم السلام - آمدند و وارد خانه شدند، پس نشستند و از آن حریره می‌خوردند، آن حضرت و ایشان در جایگاه خواب ما بودند و در زیر آنها کسای خیبری بود من در حجره مشغول نماز بودم، در این هنگام آیه تطهیر نازل شد. امّ سلمه ادامه داد: آن حضرت بقیه عبا را گرفت و ایشان را پوشانید آنگاه دست خود را بیرون آورد و به سوی آسمان بلند کرد و فرمود: ایشان اهل بیت و خاصّه من‌اند، خدایا از ایشان پلیدی را بزدای و ایشان را پاکیزه نما! ام‌سلمه گفت: در این هنگام من سرم را داخل خانه

کردم و گفتم: آیا من هم با شما هستم؟ فرمود: تو بر خیر هستی، تو بر خیر هستی. عبدالملک گفت: داوود بن ابی عوف ابن حجاف از شهر بن حوشب از ام‌سلمه عین همین حدیث را برای من نقل کرد.

و از وی از پدرش احمد بن حنبل روایت شده که گفت: عفان ما را حدیث کرد و گفت: حماد بن سلمه ما را حدیث کرد، گفت علی بن زید از شهر بن حوشب از ام‌سلمه برای ما حدیث کرد که رسول خدا صلی الله علیه وآله به فاطمه‌علیها السلام فرمود: همسر و پسرانت را به نزد من آور پس ایشان را آورد آن حضرت بر آنها کسای فدکی انداخت، آنگاه گفت: آن حضرت‌صلی الله علیه وآله دست خود را بر ایشان گذاشت و فرمود: خدایا این عده آل محمدند، صلوات و برکات خود را بر آل محمد بفرست، تو حمید مجیدی. امّ سلمه گفت: من کساء را کنار زدم تا داخل شوم آن حضرت از دستم گرفت و فرمود تو بر خیری.

و از او چهار حدیث دیگر به اسنادش در این باره موجود است، دو حدیث به وائلة بن اصقع و یکی به عمرو بن میمون از ابن عباس می‌رسد و دیگری به سهل از ام‌سلمه. همه این احادیث از مسند احمد بن حنبل بود.

مسلم بن حجاج صاحب صحاح روایت کرد گفت: ابوبکر بن ابی‌شیبه و محمد بن عبداللَّه بن نمیر ما را با الفاظ خود حدیث کرد، این دو گفتند: محمد بن شبیر از زکریا از مصعب بن شیبه از صفیه دختر شیبه حدیث کرد، گفت که عایشه گفت: صبح‌گاه پیامبر با عبای مویین مشکی خارج شد، حسن و حسین‌علیهما السلام آمدند، آنها را داخل کساء قرار داد، با وی داخل شدند، سپس فاطمه‌علیها السلام آمد، آن حضرت او را نیز داخل کساء کرد، سپس علی‌علیه السلام آمد پس وی را نیز داخل کساء نمود، آن‌گاه فرمود: «إِنَّما یرِیدُ اللَّهُ لِیذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیتِ وَیطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً»⁽¹⁾!.

همین حدیث را ابو عبداللَّه محمد بن اسماعیل بخاری صاحب صحاح به مصعب شیبه از صفیه بنت شیبه نقل می‌کند. از او روایت شد که گفت: عقیل بن محمد جرجانی مرا خبر داد، که معافی بن زکریا بغدادی ما را خبر داد که محمد بن جریر مرا خبر داد که مثنی مرا حدیث کرد که ابوبکر بن یحیی بن ریان غنوی ما را حدیث کرد که مندل از اعمش بن عطیه از ابی سعید خدری حدیث کرد، و وی گفت: رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود: آیه تطهیر درباره پنج تن نازل شده: من

و علی و حسن و حسین و فاطمه علیهم السلام.

و از وی به اسنادش به عطاء ابن ابی ریاح، روایت شده که مرا کسی که خود از ام‌سلمه شنیده بود که به یاد آورد که پیامبرصلی الله علیه وآله در خانه‌اش بود و فاطمه‌علیها السلام برای وی حریره آورده. آن حضرت فرمود: همسر و دو فرزندت را بخوان، فاطمه‌علیها السلام علی و حسن و حسین - علیهم السلام - را آورد، پس بر او وارد شدند و نشستند و به خوردن آن حریره پرداختند و آن حضرت با ایشان در جایگاه خواب ما قرار داشتند و در زیر وی کسای خیبری فرش بود گفت: و من در حجره مشغول نماز بودم خدای تعالی این آیه را نازل کرد: «إِنَّما یرِیدُ اللَّهُ لِیذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیتِ وَیطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً» امّ سلمه گفت: آن حضرت زیادی کساء را گرفت و آنها را به آن پوشانید آنگاه دست خویش را بیرون آورد و به سوی آسمان اشاره کرد و سپس فرمود: ایشان اهل بیت و خاصه من‌اند، از ایشان پلیدی را دور کن و ایشان را پاک نما، ام‌سلمه ادامه داد و گفت: من سرم را داخل خانه کردم و گفتم: ای رسول خداصلی الله علیه وآله آیا من هم با شما هستم؟ حضرت فرمود: و تو بر خیر هستی. و از وی روایت شده که مرا حسین بن محمد بن حسین بن عبداللَّه ثقفی حدیث کرد که عمر بن خطاب ما را حدیث کرد که عبداللَّه بن فضل ما را حدیث کرد که حسن بن علی ما را حدیث کرد که یزید بن هارون ما را حدیث کرد که عوام بن حوشب ما را خبر داد که فرزندم از بنی حارث بن تیم اللَّه که به وی مجمع می‌گویند مرا حدیث کرد که: «من با مادرم بر عایشه وارد شدیم، پس مادرم از وی درباره علی پرسید، گفت: من خروج تو را در روز جمل دیدم، عایشه گفت: این قضا و قدر الهی است، پس از علی پرسیدم، گفت: مرا از عزیزترین کس به نزد رسول خداصلی الله علیه وآله پرسیدی، من علی و فاطمه و حسن و حسین - علیهم السلام - را دیدم که رسول خداصلی الله علیه وآله بر آنها چیزی افکنده بود و آنگاه فرمود: ایشان اهل بیت و خاصه من‌اند، پس از ایشان ناپاکی را دور کن و ایشان را پاکیزه نما، ام‌سلمه گفت: آیا من از خانواده تو هستم فرمود: فاصله بگیر، تو بر خیر هستی.

و از وی روایت شده است که گفت: حسین بن محمد مرا خبر داد که ابن حبش مقری مرا حدیث کرد که ابو زرعه مرا حدیث کرد که عبدالرحمن بن عبدالملک بن شیبه مرا حدیث کرد که ابو فدیک مرا حدیث کرد که ابن ابی ملیکه از اسمعیل بن عبداللَّه بن جعفر بن طیار از پدرش حدیث کرد وی گفت: وقتی رسول خدا صلی الله علیه وآله نگاهش به فرود رحمت از آسمان افتاد، دوبار فرمود: چه کسی اهل بیت را می‌خواند؟ زینب بنت جحش گفت: ای رسول خدا! من، فرمود: علی و فاطمه و حسن و حسین - علیهم السلام - را بخوان، پس حسن را در راست و حسین را در سمت چپ و

علی و فاطمه - علیهما السلام - را در روبروی خود قرار داد و آنگاه ایشان را با کسای خیبری پوشانید، سپس فرمود: خدایا هر پیامبری را اهلی است و ایشان اهل بیت من‌اند، پس خدای - عزّوجلّ - این آیه: «إِنَّما یرِیدُ اللَّهُ ...» را فرو فرستاد زینب گفت: ای رسول خدا صلی الله علیه وآله آیا من با شما داخل شوم؟ رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود: در جای خود باش تو به خواست خدای تعالی بر خیری!

و از وی روایت شده که حسین بن محمد از عمر بن خطاب از عبداللَّه بن فضل از ابوبکر بن شیبه از محمد بن مصعب از اوزاعی از شداد بن عماره حدیث کردند که گفت: بر وائلة بن اصقع وارد شدم و به نزد او عده‌ای بودند و همین حدیث را به مانند آنچه گذشت از ابی عبدالرحمن عبداللَّه ابن حنبل در حدیث اول نقل نمود.

و از او روایت شده که ابوعبداللَّه ابن فیجوبه دینوری از ابن حبش مقری از محمدبن عمران از ابوکریب از وکیع از پدرش از سعد بن مسروق از یزید بن حیان از زید بن ارقم حدیث کرد که گفت: رسول خداصلی الله علیه وآله فرمود: شما را درباره اهل بیت خود به خدا سوگند می‌دهم. ابوعبداللَّه بن ابی نصر حمیدی گفت: حدیث شصت و چهارم صحیح بخاری و مسلم که مورد اتفاق همه است از مسند عایشه از مصعب بن شیبه از صفیه بنت شیبه از عایشه روایت شده وی گفت: پیامبر صبحگاه بیرون رفت در حالی که بر وی عبای موئین مشکین قرار داشت، حسن‌علیه السلام آمد، پس او را داخل کساء کرد، آنگاه حسین‌علیه السلام آمد و او را نیز داخل نمود، آنگاه فاطمه‌علیها السلام آمد پس او را نیز داخل کساء نمود، سپس علی‌علیه السلام آمد او را نیز داخل کرد، آنگاه فرمود: «إِنَّما یرِیدُ اللَّهُ ...» مصعب بن شیبه از صفیه در مسند عایشه روایتی صحیح جز این روایت ندارد.

ابوالحسن زرین بن معاویه اندلسی جمع کننده صحاح سته (موطأ مالک، صحیح مسلم، صحیح بخاری، سنن ابی داوود سجستانی، صحیح ترمذی، و نسخه کبیر صحیح نسائی) در جزء دوم از اجزاء سه‌گانه در سوره احزاب از صحیح ابی داوود سجستانی در تفسیر سخن حق تعالی «إِنَّما یرِیدُ اللَّهُ لِیذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیتِ وَیطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً» از عایشه روایت کرده که گفت: رسول خداصلی الله علیه وآله بیرون رفت در حالی‌که بر وی عبای موئین مشکی قرار داشت حسن‌علیه السلام آمد، پس او را داخل نمود آنگاه حسین‌علیه السلام آمد، پس او را داخل نمود، سپس فاطمه‌علیها السلام آمد او را نیز داخل کساء کرد، سپس علی آمد او را نیز داخل نمود آنگاه فرمود: «إِنَّما یرِیدُ اللَّهُ لِیذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیتِ وَیطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً».

از ام‌سلمه همسر پیامبر روایت شده که این آیه در خانه وی نازل شده است. گفت: من به نزد در نشسته بودم، گفتم: ای رسول خدا صلی الله علیه وآله! آیا من از اهل بیت نیستم؟ فرمود: تو بر خیری، تو

از همسران رسول خدا صلی الله علیه وآله هستی. ام‌سلمه گفت: در این هنگام در خانه، رسول خدا و علی و فاطمه و حسن و حسین - علیهم السلام - بودند، آن حضرت ایشان را به کساء پوشانید و فرمود: خدایا ایشان اهل بیت من‌اند، پس ناپاکی را از ایشان دور کن و ایشان را پاکیزه نما.

و از او به اسناد یاد شده در سنن ابی داوود و موطأ مالک از انس از رسول خدا روایت یاد شده که آن حضرت به وقت نزول این آیه به مدت شش ماه به در خانه فاطمه‌علیها السلام، هنگامی که برای نماز صبح بیرون می‌رفت عبور می‌کرد و می‌فرمود: نماز ای اهل بیت. «إِنَّما یرِیدُ اللَّهُ لِیذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیتِ وَیطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً».

و از او در مناقب حسن و حسین‌علیهما السلام از جزء سوم کتاب یاد شده از صحیح ابی داوود که همان سنن وی می‌باشد به اسناد یاد شده از صفیه بنت شیبه روایت کرده که گفت: عایشه گفت ... تا آخر آن حدیثی که از مصعب بن شیبه از صفیه بنت شیبه نقل کردیم.

مسلم بن حجاج در صحیح خود از زهیر بن حرب و شجاع بن مخلد همه از ابن علیه روایت کردند که زهیر گفت: اسماعیل بن ابراهیم از ابو حیان از یزید بن حیان از زید بن ارقم حدیث کرد که گفت: «رسول خدا صلی الله علیه وآله برای خطابه در سرزمین موسوم به خم واقع در بین مکه و مدینه بلند شد و حمد و ثنای خدا را بجا آورد و وعظ کرد و تذکر داد آنگاه فرمود: همانا من بشری همانند شما هستم، نزدیک است که داعی پروردگارم مرا در رسد و من او را اجابت کنم، من در بین شما دو ثقل می‌گذارم، اولین ثقل کتاب خداست که در آن هدایت و نور است، پس کتاب خدا را بگیرید و به آن چنگ زنید، پس بر کتاب خدا تحریض و ترغیب نمود، آنگاه فرمود: در رفتار با اهل بیت من خدا را در نظر داشته باشید در رفتار با اهل بیت من خدا را در نظر داشته باشید»، حصین پرسید اهل بیت وی کیانند، آیا زنان وی نیز از اهل بیت شمرده می‌شوند گفت: زنان وی نیز از اهل بیت وی هستند ولکن اهل بیت وی کسانی‌اند که بعد از وی صدقه بر آنها حرام است.

و از وی روایت شده که از یزید ریان، از حسان یعنی ابراهیم از سعید فرزند مسروق از یزید بن حیان، از زید بن ارقم حدیث کرده، گفت که رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود: من در بین شما دو ثقل می گذارم یکی از آن دو کتاب خداست هرکس او را پیروی کند بر هدایت است و هر کس آنها را واگذارد بر گمراهی است و دوم اهل بیت من، پس گفتم: اهل بیت وی کیانند، آیا زنان وی هستند؟ نه به خدا قسم روزگار طولانی زن با مرد زندگی می‌کند آنگاه مرد وی را طلاق می‌دهد، پس به خانواده و قوم خود برمی‌گردد، اهل بیت وی اهل

و عصبه هستند که صدقه بعد از وی بر ایشان حرام است.

موفق بن احمد صدر الائمه تواناترین خطیب اهل سنت گوید: شیخ زاهد ابوالحسن علی بن احمد عاصمی از شیخ قاضیان، اسمعیل بن احد واعظ از پدرم احمد بن حسین بیهقی از ابومحمد عبد اللَّه بن یوسف اصفهانی از بکیر بن احمد بن سهل صوفی در مکه از ابراهیم بن حبیب از عبد اللَّه بن سلام ملائی از ابن حجاف از عطیه از ابوسعید خدری نقل کردند که رسول خدا صلی الله علیه وآله چهل صبح به در خانه فاطمه‌علیها السلام بعد از ازدواج علی با فاطمه‌علیها السلام می‌آمد و می‌فرمود: السلام علیکم ورحمة اللَّه وبرکاته. نماز، خدا شما را بیامرزد: همانا خداوند اراده کرده که پلیدی را از شما اهل بیت بردارد و شما را پاکیزه کند.

و از ابو سعید خدری روایت شده است که گفت: «وقتی این سخن: «وَأْمُرْ أَهْلَکَ بِالصَّلوة»؛ خانواده خود را به نماز فرمان ده. نازل شد، رسول خداصلی الله علیه وآله به در خانه فاطمه‌علیها السلام در طول شش ماه به هنگام تمام نمازها می‌آمد و می‌فرمود: خدا شما را رحمت کند: «إِنَّما یرِیدُ اللَّهُ لِیذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیتِ وَیطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً».

و از وی به همین اسناد از احمد بن حسین مزبور از ابو عبداللَّه حافظ و ابوبکر احمد بن حسین قاضی ابو عبدالرحمن سلمی روایت شده که گفتند: ابوالعباس محمد بن یعقوب از حسن بن مکرم از عثمان بن عمر از عبدالرحمن بن عبداللَّه بن دینار از شریک بن ابی تمر از عطاء بن یسار از ام‌سلمه ما را روایت کرد که امّ سلمه گفت: «إِنَّما یرِیدُ اللَّهُ ...» در خانه من نازل شد وی گفت: رسول خدا صلی الله علیه وآله به سوی علی و فاطمه و حسن و حسین - علیهم السلام - فرستاد و فرمود: ایشان اهل بیت من‌اند، پس گفتم: ای رسول خدا! آیا من از اهل بیت شما هستم؟ فرمود: به خواست خدا، بله. ابن شهرآشوب گوید: به اجماع و اتفاق همه، آیه «إِنَّما یرِیدُ اللَّهُ ...» در شأن علی‌علیه السلام نازل شده است.

نتیجه‌گیری از روایات‌

گویم: این برخی از روایاتی از عامه در تفسیر آیه تطهیر بود که درباره اهل بیت نازل شد که خواستم نقل نمایم و شما بعد از روشن بودن اینکه امّ سلمه و زینت از اهل بیت سکنی هستند، آن حضرت ایشان را از داخل شدن در کساء نهی کرد و دور نمود و ایشان را به خیر بشارت داد و به علی و فاطمه و حسنین - علیهم السلام - اشاره کرد و فرمود: ایشان اهل بیت من هستند و خدا از ایشان پلیدی را دور ساخته و ایشان را تطهیر نموده است، پس شکی برای شما باقی

نمی‌ماند و مراد از بیت، بیت نبوت اوست نه بیت سکنی.

پس این اخبار دلالت می‌کند که این چهار تن از همه گناهان معصوم بوده و از لغزش و خطا و پیروی از هوی درباره خود و فرزندان و اموال معصومند و شرک نورزیده و به اندازه چشم به هم زدنی شرک نخواهند ورزید و همانا اهل بیت نبوت باید مخصوص به همان چیزی باشند که پیامبران به همان چیز مخصوص بودند و تنها بر خیر بودن کفایت نمی‌کند و حقیقت نبوت منصبی الهی است که خرد خردمندان به آن نمی‌رسد تا برای خود پیامبری بگزیند و یا وصی انتخاب نماید، «وَما کانَ لِمُؤْمِنٍ وَلا مُؤْمِنَةٍ إِذا قَضَی اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْراً أَنْ یکُونَ لَهُمُ الخِیرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ وَمَنْ یعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالاً مُبِیناً»⁽¹⁾هیچ مؤمن و مؤمنه‌ای را نرسد که وقتی خدا و رسولش در امری حکم کردند، در آن امر مختار باشند و هرکس خدا و رسولش را نافرمانی کند، به گمراهی آشکار گمراه شد.

و دلیل بر مطالب یاد شده سخن حضرت نوح‌علیه السلام است، آن حضرت پروردگارش را صدا کرد و عرضه داشت⁽²⁾: پروردگارا! پسرم از اهل بیت من است وعده تو حق است و تو بهترین قضاوت کنندگانی پس خدای تعالی فرمود: ای نوح! این شخص از اهل بیت تو نیست و او عمل ناشایست است، پس از من آنچه را که تو را بدان علم نیست نخواه! من تو را موعظه می‌کنم از این که از نادانان باشی!» یعنی: وی از اهل تو که من وعده نجات تو را دادم نمی‌باشد، زیرا وی بر دین تو نیست.

و در مجمع و عیاشی⁽³⁾از امام صادق‌علیه السلام و در عیون⁽⁴⁾از امام رضاعلیه السلام روایت شده که: خدای تعالی به نوح فرمود: او از اهل بیت تو نیست، زیرا مخالف با نوح بوده، کسانی را که از نوح پیروی کرده‌اند را خدای تعالی از اهل بیت وی قرار داد.

و در عیون⁽⁵⁾از امام رضاعلیه السلام روایت شده که فرمود: «چگونه این آیه را قرائت می‌نمایند؟

عرضه داشتند: عده‌ای از مردم آن را به صورت اسم یعنی «إِنَّهُ عَمَلٌ غَیرُ صالِحٍ»⁽¹⁾می‌خوانند و عده‌ای به صورت فعل می خوانند: «إِنَّهُ عَمِلَ غَیرَ صالِحٍ». آن کس که به صورت اسم می‌خواند او را فرزند پدرش ندانست، حضرت فرمود: هرگز! او فرزند نوح‌علیه السلام بود لیکن چون خدا را نافرمانی کرد، او را از پدرش نفی کرد، به همین خاطر فرزندانی را که از ما هستند و اطاعت خدا نمی‌کنند از ما نیستند.

و در روایات دیگر⁽²⁾: او را به هنگامی که با دینش مخالفت کرد، از خود نفی کرد. و در تفسیر عیاشی⁽³⁾به معنی روایت دوم روایتی آمده است.

و در سخن حق تعالی گفتند: «... یا لُوطُ إِنّا رُسُلُ رَبِّکَ لَن یصِلُوا إِلَیکَ فَأَسْرِ بِأَهْلِکَ بِقِطْعٍ مِّنَ اللَّیلِ...»⁽⁴⁾ای لوط! ما فرستادگان خدایت هستیم ایشان به تو دست پیدا نخواهند کرد، پس شبانگاه با خانواده‌ات روانه شو!.

مراد از اهل لوطعلیه السلام همسر وی نمی‌باشد، زیرا عذاب وارده بر قوم بر وی نیز رسید زیرا با لوط در دینش مخالفت کرد، پس خدای تعالی وی را از خانواده‌اش بیرون کرد، یعنی از اهل بیت نبوتش آن زن را بیرون کرد و الا چه اشکالی دارد آن زن از اهل بیت سکنای لوط باشد پس دانستیم که مراد از اهل بیت علی و فاطمه و فرزندان ایشان امام حسن و امام حسین‌علیهم السلام و نُه فرزند حسین هستند و ایشان را خدای تعالی و رسولش و امیرالمؤمنین معین کرده و هر امامی امام بعدی را معین نمود و در این معنا نص صریح موجود است.

و وقتی حقیقت نبوت و اهل بیت نبوت و نیز اینکه ایشان اولین تجلیات حق تبارک و تعالی و اولین نوری هستند که از ذات خود اختراع کردند و اولین موجودی هستند که حق تعالی در عالم خلق به واسطه ایشان یادآوری می‌شود و لذا به او ذکر گفتند و هر کس از مردم به این مرتبه برسد خدای تبارک و تعالی او را نیز به این اعتبار ذکر می‌نامد را، فهمیدید، می‌فهمید که نامیدن این مرتبه به بیت به اعتبار این است که در آن یاد حق تعالی می‌شود و نه جای دیگر پس گویی این خانه، خانه سکنای آن حضرت وبیت وی می‌باشد و هر کس می خواهد یاد حق تعالی کند باید توجه به این بیت کرده و با اهل بیت پیوند پیدا کند و در تحت ولایت ایشان درآید و از

دیگران روی گردان شود و ایشان آل محمدعلیهم السلام هستند، چنانکه خدای تعالی فرمود: «فِی بُیوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَیذْکَرَ فِیهَا اسْمُهُ...»⁽¹⁾در خانه‌هایی که خدای تعالی اجازه رفعت آنها را داده و اجازه فرموده که در آنها یاد وی شود. این بیوت به آل محمدعلیهم السلام تفسیر شده و صدر این فرموده خدا: «وَالَّذِینَ یصِلُونَ ما أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَن یوصَلَ ... وَیقْطَعُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَن یوصَلَ ...»⁽²⁾و کسانی که آنچه را خدا فرمان داد که با آن بپیوندند، می‌پیوندند... و آنچه را که خدا فرمان داده که با آن پیوند داشته باشند، قطع می‌کنند. تفسیر به اهل بیت شده است و چه بسا در زیارت‌ها آل‌اللَّه بر اهل بیت‌علیهم السلام شده است، پس معلوم شد که اضافه بیت به نبوت (اهل بیت نبوت) بیانی است و اما نام‌گذاری ایشان به آل به این جهت است که حقیقت نبوت جز با تجلی به یکی از این مراتب دوازده گانه‌ای که آل محمدعلیهم السلام مظاهر آنها هستند امکان ظهور ندارند.

در مراتب حقیقت‌

سپس این‌که حقیقت مراتبی دارد، مرتبه نخست مرتبه تقرر و اضمحلال و فنای ایشان در عالم الهی است و امکان اشاره وجودی یا عدمی به آن در عالم نیست، این مرتبه، مرتبه غیبت مطلقی است که مفاتیح آن را جز حق تعالی در اختیار ندارد، به همین اشاره در این آیه و امثال آن شده که: «وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الغَیبِ لا یعْلَمُها إِلّا هُوَ»⁽³⁾به نزد او کلیدهای غیبت و پنهان است، جز او آن را کسی نمی‌داند.

این قبیل آیات غیب را مختص خدای تعالی دانستند.

در عدم اشاره به ذات و صفات‌

پس این‌که به این حقیقت در عالم ظهور صفات از قبیل علم و قدرت و حیات و سمع و بصر و غیر آن به نحو اجمال نیز نمی‌توان اشاره کرد و نیز در عالم تمایز صفات و تنزل به اسماء کلیه که اضافه بر متعلقات از قبیل معلوم و مقدور و مسموع و دیگر امور معتبر نیست، بلکه تنها اتصاف ذات به آن صفات مورد نظر است، نظیر ثبوت ملکات برای صاحبان ملکه پس ذات به اعتبار این‌که این حقایق به نحو کلیت برای وی ثابتند بدون اعتبار تعلق به متعلقات

مراد است در مقابل خلو ذات از این حقایق کلی پس ذات را به اعتبار مذکور به مثل علیم و قدیر و سمیع و بصیر و امثال آنها که بر صیغه‌های صفات مشبهه است و دلالت بر دوام این مبادی و ثبوتش بر ذات دارد تعبیر می‌کنند و به آن اشاره نمی‌توان کرد. و همچنین در عالم ثبوت این معانی برای ذات به اعتبار تعلق و اضافه متعلقات و احاطه ذات به آن متعلقات از قبیل معلومات و مقدورات به وی نمی‌توان اشاره نمود. ونیز بدون وقوع این صفات بر متعلقات و تعلق هر یک به تعلقات به گونه‌ای که معلوم به لحاظ معلوم بودن و یا مسموع و یا مبصر جدا نگردد و از ذات به این اعتبار به مثل عالم و قادر و مبصر غیر آن تعبیر می‌شود و به آن حقیقت نبوت نمی‌توان اشاره کرد، مظاهر این مرتبه ملائکه «فَالْمُدَبِّرَاتِ أَمْراً»⁽¹⁾هستند؛ چنان‌که مظاهر مرتبه قبل «وَالصَّافَّاتِ صَفّاً»⁽²⁾هستند و هنگامی‌که اتصافات ذات به صفات مدنظر باشد و تعلق آن صفات به متعلقات و صدورشان از ذات وقوعشان در متعلقات به گونه‌ای که اخبار از صدور آنها بتوان داد به طوری که معلوم به لحاظ معلوم بودن از مسموع به لحاظ مسموع بودن متمایز گردد و نیز دیگر صفات از همدیگر جدا شوند در این صورت از آن صفات و اسنادشان به ذات به لحاظ اسناد به «علم یعلم و سمع و یسمع» یعنی به «دانست و می‌داند و شنید و می شنود» و لازم این مرتبه آنست که اشیاء به وجودشان حادث شوند و از دیگران به حدود معین و با تشخص به مشخصات متمایز و از اشخاص عرضی متمایز گردند، گرچه ذاتا کلی بوده و به لحاظ شؤون و مراتب غیر متناهی باشند.

همه این مطالب به اشاره در کلام امام صادق‌علیه السلام در روایت کافی به اسنادش به ابوبصیر موجود است، وی گفت: از ابوعبداللَّه علیه السلام شنیدم که می‌گفت⁽³⁾: «لم یزل اللَّه - عزّوجلّ - ربّنا والعلم ذاته ولا معلوم، والسمع ذاته ولا مسموع، والبصر ذاته ولا مبصر، والقدرة ذاته ولا مقدور، فلما أحدث الأشیآء وکان المعلوم وقع العلم منه علی المعلوم والسمع علی المسموع

والبصر علی المبصر والقدرة علی المقدور؛ ذات حق تعالی متّصف به همه صفات، بلکه صفات عین ذات بوده و صفتی جز ذات نداشته و وقتی خواست اشیاء را خلق و ایجاد کند، پس به علمش مرتبه معلومیت را ایجاد نمود و به قدرتش مقدوریت را تمیز داد و به شنوائیش انشای سمع کرد و به چشمش بصرش را ایجاد نمود و با دیگر صفات، صفات دیگر در موجودات کامل می گردند».

و مظاهر این مرتبه از صفات ملائکه «تالیات ذکرا»⁽¹⁾هستند، زیرا ایشان کتاب خدا را که خدا به دست خود نوشته و از شؤون حقیقت نبوت می‌باشند که ذکر اوست و هر موجودی آیه‌ای از آنست تلاوت می‌کنند.

وقتی آن حقیقت به این مرتبه رسید قابل اشاره الهیه در عالم الهی شده و موجود و معدوم و مسموع و مبصر و مقدور شده و هر یک از دیگری از عالم حق تعالی ممتاز می‌شود و این عالم، عالم مفاتیحی است که جز خدا آن را نمی‌داند و قابل اشاره در عالم خلق نبوده و معدوم و به اشاره عدمی به آن اشاره می‌گردد و بعد از تنزیل به عالم مشیت به واسطه این که در عالم خلق ظهور نموده و به اشاره وجودی به آن اشاره می‌شود و به عالم تقرر آن در عالم الهی سخن حق‌تعالی اشاره دارد که «أَوَلا یذْکُرُ الإِنْسانُ أَنّا خَلَقْناهُ مِن قَبْلُ وَلَمْ یکُ شَیئاً»⁽²⁾آیا انسان به خاطر نمی‌آورد که ما او را از پیش خلق کردیم و او هیچ چیز نبود». و در کافی⁽³⁾به اسناد خود به مالک جهنی روایت شده که گفت: از اباعبداللَّه‌علیه السلام از سخن وی «أَوَلا یذْکُرُ الإِنْسانُ ...» پرسیدم، فرمود: او مقدر و مکون نبود».

و احمد بن محمد بن خالد برقی به اسنادش به زراره از حمران از ابوجعفرعلیه السلام⁽⁴⁾روایت کرده و گفت: به آن حضرت عرضه داشتم: «أَوَلا یذْکُرُ الإِنْسانُ ...» آیا او شی‌ء بوده؟ فرمود: او در کتاب و علم چیزی نبود، آنگاه بعد از اظهار آن در عالم خلق به واسطه ایجادش موجود و در عالم خلق مذکور شده و در کنار دیگر اشیاء قابل گردید و مورد اشاره واقع شد و همین مرتبه در آیه «هَل أَتی عَلَی الإِنْسانِ حِینٌ مِن الدَّهْرِ لَم یکُن شَیئاً مَذْکُوراً»⁽⁵⁾آیا بر انسان برهه‌ای از زمان نگذشت که در آن امر قابل ذکری نبود» مورد اشاره قرار گرفته. یعنی در عالم خلق به اشاره خلقی

مورد اشاره نبود و الا چگونه روزگاری بر وی گذشت و امر قابل ذکری نبود. و لذا امام صادق‌علیه السلام در روایت کافی⁽¹⁾به اسنادش به مالک جهنی بعد از سؤال وی از آیه فرمود: مقدر ولی غیر مذکور بوده است. و در صدر روایت حمران⁽²⁾بعد از پرسش از آیه امام باقرعلیه السلام فرمود: او چیزی بوده ولی مذکور نبوده است.

و این مرتبه عالم وجود کلی لابشرطی بود که قابلیت اشاره وجودی در عالم خلق و عالم فطرت داشت که خدای تعالی خلایق را در آن بر فطرت معرفت ربوبیت خویش در حالی که رنگ کفر و ایمان را نگرفته سرشت است، در این مرتبه صرف الوجود بودند و اسمی به نام عقل و غیر آن نداشتند و گاه این مرتبه را به عنوان عالی و حرفی عدل نامند، زیرا نسبت آن به عوالم نزول مساوی است و به این اعتبار به آن اللَّه و عقل و نور گویند و همین مرتبه مرتبه ولایت نوری است که خدای تعالی با این گفتارش: «اَللَّهُ وَلِی الَّذِینَ آمَنُوا یخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَی النُّورِ»⁽³⁾به آن اشاره کرده است و همین مبدأ تمام اسماء حسنی است و در دار وجود چیزی نیست، مگر این که فرع این اسم است و نسبت وی به عوالم نزول به عنوان استقلال و معنای اسمی است و لذا به این اعتبار به آن جهل و ظلمت و «نکری» و ولایت طاغوتی می‌گویند، مرتبه‌ای که مبدأ همه اسماء غیر حسنی است و هیچ بشری در عالم نیست، مگر این که فرع این اسم است و به همین مرتبه خدای تعالی به «وَالَّذِینَ کَفَرُوا أَوْلِیآؤُهُمُ الطّاغُوتُ یخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَی الظُّلُماتِ»⁽⁴⁾اشاره کرده است.

پس اینها شش عالم برای حقیقت نبوتند که در سه عالم مطلق قابلیت اشاره ندارد:

اول: عالم ظهور صفات به طور اجمال؛

دوم: عالم صفات به اعتبار نبوت برای ذات بدون اعتبار تعلق به متعلقات؛

سوم: عالم نبوت صفات برای ذات به اعتبار تعلق متعلقات؛

این سه عالم که مضاف آنها را معین نموده قابل اشاره نیست، به گونه‌ای که نه اشاره وجودی و نه عدمی به آنها تعلق نمی‌گیرد، چنان‌که اشاره الهی و خلقی بر نمی‌دارد.

چهارم: عالم تنزل این حقیقت به مرتبه معلوم در این عالم قابل اشاره وجودی در علم

الهی قرار می‌گیرد و اشاره الهی برمی‌دارد و البته در عالم خلق به صورت اشاره عدمیه مورد اشاره قرار می گیرد.

پنجم: عالم وجود مطلق، در این عالم وی قابل اشاره وجودی در عالم خلق نیز واقع می‌شود؛

ششم: عالم وجود نوری؛

این آیات به عوالم شش‌گانه مزبور اشاره دارند:

1 - « إِنَّ رَبَّکُمُ اللَّهُ الَّذِی خَلَقَ السَّماواتِ وَالأَرْضَ فِی سِتَّةِ أَیامٍ ثُمَّ اسْتَوی عَلَی الْعَرْشِ »⁽¹⁾

2 - « إِنَّ رَبَّکُمُ اللَّهُ الَّذِی خَلَقَ السَّماواتِ وَالأَرْضَ فِی سِتَّةِ أَیامٍ ثُمَّ اسْتَوی عَلَی الْعَرْشِ یدَبِّرُ الأَمْرَ ما مِنْ شَفِیعٍ إِلّا مِنْ بَعْدِ إِذْنِهِ ذلِکُمُ اللَّهُ رَبُّکُمْ فَاعْبُدُوهُ أَفَلاَ تَذَکَّرُونَ »⁽²⁾

3 - « وَهُوَ الَّذِی خَلَق السَّماواتِ وَالأَرْضَ فِی سِتَّةِ أَیامٍ وَکانَ عَرْشُهُ عَلَی المآءِ لِیبْلُوَکُمْ أَیکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً »⁽³⁾.

4 - « اَلَّذِی خَلَقَ السَّماواتِ وَالأَرْضَ وَما بَینَهُما فِی سِتَّةِ أَیامٍ ثُمَّ اسْتَوی عَلَی العَرْشِ الرَّحْمَنُ فَاسْأَلْ بِهِ خَبِیراً »⁽⁴⁾.

5 - « اَللَّهُ الَّذِی خَلَقَ السَّماواتِ وَالأَرْضَ وَما بَینَهُما فِی سِتَّةِ أَیامٍ ثُمَّ اسْتَوی عَلَی الْعَرْشِ ما لَکُمْ مِنْ دُونِهِ مِن وَلِی وَلا شَفِیعٍ أَفَلا تَتَذَکَّرُونَ »⁽⁵⁾

6 - « وَلَقَدْ خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالأَرْضَ وَما بَینَهُما فِی سِتَّةِ أَیامٍ وَما مَسَّنا مِنْ لُّغُوبٍ »⁽⁶⁾.

7 - « هُوَ الَّذِی خَلَقَ السَّماواتِ وَالأَرْضَ فِی سِتَّةِ أَیامٍ ثُمَّ اسْتَوی عَلَی العَرْشِ یعْلَمُ ما یلِجُ فِی الأَرْضِ وَما یخْرُجُ مِنْها وَما ینْزِلُ مِنَ السَّمآءِ وَما یعْرُجُ فِیها وَهُوَ مَعَکُمْ أَینَما کُنْتُمْ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ »⁽⁷⁾.

بیان دلالت این‌که روز و شب متعارف در پی سیر خورشید و ماه در آسمان چهارم و هفتم دنیا پدید می‌آیند، بنابراین چگونه خلقت آسمان و زمین در شش روز به این معنا ممکن است؟

پس تحقیق این است که روز و شب عبارت از عالم ظهور و خفای اشیاء هستند، چنان‌که مفاد سخن حق تعالی در این آیه: « وَجَعَلنَا اللَّیلَ لِباساً وَجَعَلْنَا النَّهارَ مَعاشاً »⁽¹⁾و سخن حق تعالی: « وَاللَّیلِ إِذا یغْشی وَالنَّهارِ إِذا تَجَلّی »⁽²⁾در قول حق تعالی: « وَالنَّهارِ إِذا جَلّیها وَاللَّیلِ إِذا یغْشیها »⁽³⁾پس مراد از جلا و روشنی روز و پوشیدگی شب این است که در روز خورشید آشکار و در شب خورشید پوشیده می‌باشد و این دو آیه و نشانه روز و شب است، نه این که خود آن دو باشد، چنانکه ظاهر است، لذا خدای تعالی فرمود: «وَجَعَلْنَا اللَّیلَ وَالنَّهارَ آیتَینِ فَمَحَوْنا آیةَ اللَّیلِ وَجَعَلْنا آیةَ النَّهارِ مُبْصِرَةً»⁽⁴⁾پس مراد این است که پروردگارتان خدایی است که خلق اول را بر دوازده مرتبه قرار داد و مظاهر فاعلیت خود را شش مرتبه قرار داد، چنان‌که مظاهر قابلیت خود را نیز شش مرتبه کرد، پس علم و قدرتش بر عرش که همان عالم امکان است قرار گرفت، چنان که در تفسیر قول خدای تعالی: «الرَّحْمَنُ عَلَی الْعَرْشِ اسْتَوَی» گفتند: و بر همین مطلب سخن امام صادق‌علیه السلام در روایت خود از محمد بن الحسن صفار در بصائر الدرجات اشاره دارد وی گفت: امام صادق‌علیه السلام فرمود: «إنّ أمرنا هو الحق وحقّ الحق وهو الظاهر والباطن الظاهر وباطن الباطن وهو سرّ وسرّ المستسرّ وسرّ مقنع بالسرّ»⁽⁵⁾پس مراد از حق و ظاهر مرتبه اللَّه است که مبدأ تمام اسماء حسنی است، آنگاه مراد به «حق الحق» و «باطن الظاهر» مرتبه وجود مطلق است که مبدأ اسم اللَّه است آن‌گاه مراد از «باطن الباطن» مرتبه معلومیت و تمیز در عالم حق است که قابل اشاره عدمی در عالم خلق و اشاره وجودی در عالم حق است، زیرا نسبت به عالم وجود سر است.

بعد از این مرتبه عالم تقرر آنها در عالم صفات به اعتبار تعلق آنها به متعلقات می‌باشد در این مرتبه قابل اشاره وجودی و عدمی نیستند، در روایت از آن به سرّ السرّ تعبیر کرده است. بعد از آن عالم تقرر آنها در عالم صفات به اعتبار ثبوت آنها برای ذات بدون اعتبار تعلق آنها به متعلقات می‌باشد از آن به «سرّ المستسرّ» در روایت تعبیر شده است. بعد از آن عالم تقرر در

عالم صفات به نحو اجمال است که از آن در روایت به «سر مقنع بالسر» تعبیر شده است. بعد از آن عالم اسم مستأثر است که عالم الهی و غیب مطلق می‌باشد.

و مولای ما آقای عبادت کنندگان و افتخار سجده کنندگان در روایت بحار در باب معرفت ایشان به نورانیت به آن اشاره کرد در آن باب برخی از فضائل ایشان را از کتابی کهنه که برخی از اصحاب ما جمع کرده بود که وی از احمد بن عبداللَّه از سلیمان بن احمد از جعفر بن محمد از ابراهیم بن محمد موصلی از ابو خالد از قسم از جابر بن یزید جعفی از علی بن حسین‌علیهما السلام روایت نمود. آنگاه روایت را به اینجا رساند که جابر گفت: «الحمد للَّه الذی منّ علی بمعرفتکم وألهمنی فضلکم ووفّقنی لطاعتکم وموالات موالیکم ومعادات أعدائکم. قال‌علیه السلام: «یا جابر أ تدری ما المعرفة؟ المعرفة إثبات التوحید أوّلاً، ثمّ معرفة المعانی ثانیاً، ثمّ معرفة الأبواب ثالثاً، ثمّ معرفة الإمام رابعاً، ثمّ معرفة الأرکان خامساً، ثمّ معرفة النقبآء سادساً، ثمّ معرفة النجبآء سابعاً، وهو قوله تعالی: «لَوْ کانَ البَحْرُ مِداداً لِکَلِماتِ رَبِّی لَنَفِدَ البَحْرُ قَبْلَ أَن تَنْفَدَ کَلِماتُ رَبِّی وَلَوْ جِئْنا بِمِثْلِهِ مَدَداً»⁽¹⁾وتلا أیضاً: «وَلَوْ أَنَّما فِی الأَرْضِ مِن شَجَرَةٍ أَقْلامٌ وَالبَحْرُ یمُدُّهُ مِن بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ ما نَفِدَتْ کَلِماتُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ»⁽²⁾یا جابر! إثبات التوحید ومعرفة المعانی، أمّا اثبات التوحید معرفة اللَّه القدیم الغائب الذی «لا تُدْرِکُهُ الأَبْصارُ وَهُوَ یدْرِکُ الأَبْصارَ وَهُوَ اللَّطِیفُ الْخَبِیرُ»⁽³⁾وهو غیب باطن ستدرکه کما وصف به نفسه، وأمّا المعانی فعن معانیه ومظاهره، فیکم اخترعنا من نور ذاته وفوّض إلینا أمور عباده فنحن نفعل بإذنه ما نشآء ونحن إذا شئنا شآء اللَّه وإذا أردنا أراد اللَّه ونحن أحلّنا اللَّه - عزّوجلّ - هذا المحل واصطفانا من بین عباده...؛ یعنی ستایش خدایی را که بر ما منت گذاشت و معرفت شما را به ما داد و فضیلت شما را به ما الهام نمود و توفیق طاعت و موالات دوستان و دشمنی دشمنان داد. آن حضرت‌علیه السلام فرمود: ای جابر! آیا می‌دانی معرفت چیست؟ اوّلاً معرفت اثبات توحید، آنگاه معرفت معانی در مرحله دوم و ثالثاً معرفت ابواب و سپس معرفت امام در مرحله چهارم آنگاه در مرحله پنجم شناخت ارکان و سپس شناخت قضا در مرحله ششم و در مرحله هفتم معرفت نجباء است. چنان‌که فرمود: اگر دریا مرکب می‌شد تا کلمات حق را بنویسد، دریا قبل از پایان کلمات پروردگارم پایان می‌پذیرفت، گرچه دریای دیگری را به کمک آن آورده (و مرکب شود) و نیز این آیه را تلاوت کرد، اگر درختان روی زمین قلم می‌شدند و دریا با کمک هفت دریای

دیگر مرکب می‌شدند کلمات خدا پایان نمی‌یافت و خداوند عزیز حکیم است، ای جابر اثبات توحید و معرفت خدای قدیم غائب است که دیده‌ها او را نمی‌بیند و او دیده‌ها را می‌بیند و اما ما معانی و مظاهر او در بین شما هستیم، خداوند ما را از نور ذات خود آفرید و امور بندگان را به ما واگذار نمود، پس ما به اذن خدا آنچه خواستیم انجام می‌دهیم و هنگامی که خواستیم خدا می‌خواهد و هنگامی که اراده کردیم خداوند اراده می‌کند و خداوند ما را در این مکانت قرار داد و ما را از بین بندگانش برگزید.» حدیث طولانی است که ما آن را به اندازه نیاز آوردیم.

پس مراد از اثبات توحید معرفت این است که خدای - تبارک و تعالی - دارای نام‌های گوناگون است، یک نام وی مبدأ همه عوالم است که از همه نام‌های دیگر غائب می‌باشد و به حاسه‌ای از حواس ادراک نمی‌گردد و حس هر متوهمی از آن محجوب می‌باشد و همین اسم مستأثر خداست.

بعد از آن عالم معانی قرار دارد در آن عالم مظهر صفات حق به نحو اجمال و کلیت است که خدا آن را مبدأ آل محمدعلیهم السلام قرار داد و ایشان را در آن سکنی داد، پس نامگذاری آن به معانی یا به این خاطر است که این عالم عالمی است که قصد خدای تعالی ممکن نیست، مگر از این عالم، زیرا مافوق آن عالم غیب مطلق است یا به این خاطر به آن عالم معانی می‌گویند که این عالم معنای همه عوالم پائین‌تر است و این عالم، عالم «سر مقنع بالسر» می‌باشد.

بعد از آن عالم ابواب و عالم «سر المستسر» است که عالم صفات می‌باشد، البته صفات به لحاظ اینکه تعلق به متعلق‌های خود ندارد بلکه تنها برای ذات ثابت است و علت نامگذاری آن به ابواب این است که خدای تعالی این در را برای ذکر خویش در بیتش که همان عالم معانی در قوس صعود است باز کرده است و نیز برای اینکه اسم مستأثر به عالم خلق نزول پیدا کند آن را ابواب نامیدند.

و بعد از آن عالم «سرالسر» قرار دارد که همان عالم صفات به اعتبار تعلق به متعلقات و عالم امام می‌باشد و علت تسمیه آن به امام این است که این عالم امام همه عوالم وجود است. بعد از آن عالم سر و باطن الباطن و عالم ارکان قرار دارد و علت نامگذاری به ارکان این است که قوام عالم وجود به آن است، زیرا وی عالم تمیز معلومات در علم حق - تبارک و تعالی - است که جز به اشاره وجودی الهی به آن نمی‌توان اشاره کرد و همه عالم وجود سایه آن است. بعد از عالم باطن ظاهر و حق الحق و عالم وجود کلی و علم نقباء است و علت نام‌گذاری به نقیب آن است که نقیب هر قومی شاهد و ضامن و سرپرست آنهاست و

عالم وجود کلی نسبت به مراتب خود چنین است.

بعد از آن عالم وجود نوری و اسم اللَّه و عالم ظاهر و حق و عالم نجباء می‌باشد، علت نامگذاری به نجیب آنست که «نجب» پوست درخت و یا پوست ریشه آنست، گویی پوستش را گرفته و او را از مراتبی از اسماء حسنی که در تحت وی می‌باشد تجرید و برهنه کردند.

پس روشن شد که اولین تعیین این حقیقت مرتبه معلوم در عالم تمیز معلومات از عالم حق و عالم وجود کلی در عالم خلق است پس به اعتبار اول به آن نبوت و ذکر می‌گویند زیرا اولین عالمی است که به آن از حضرت حق - تبارک و تعالی - خبر داده شده و اولین صادری که از وی صادر شده است و لذا به آن ذکر گفتند و مرتبه وجود مطلق مرتبه ولایت کلیه و قاب قوسین است. پس به اعتبار تلقی از حق - جل ذکره - به او نبی گویند و به اعتبار افاضه آنچه از حق تعالی گرفته و به خلق داده، به وی ولی و رسول می‌گویند. پس از آن چه یاد کردم روشن شد که مراد از عدم قابلیت اشاره به طور اطلاق در عوالم سه‌گانه عدم اشاره مشخص خلقی در قبال حق است و الا او در عالم صفات علم است و در عالم اسمای کلیه علیم می‌باشد و در عالم اسمای نوعیه عالم است.

در حقیقت محمدیه‌

وقتی مطالب فوق در این که حقیقت نبوت دارای مراتبی است و مرتبه یقین و نامگذاری وی به این اسم مرتبه معلومیت است را دانستی پس بدان که حقیقت پیامبر ما محمدصلی الله علیه وآله یکی از جزئیات این حقیقت می‌باشد و خزانه وی به نزد خدای سبحانه به واسطه خلق مثل وی تا بی‌نهایت پایان نمی‌پذیرد، چنان‌که مقتضای قول خدای تعالی: «وَإِنْ مِنْ شَی‌ءٍ إِلَّا عِنْدَنَا خَزَائِنُهُ وَمَا نُنَزِّلُهُ إِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ»⁽¹⁾چنین است. و مقتضای اخباری که دلالت بر اشتقاق نور وی از نور ذات و عظمت حق تعالی چنین می‌باشد، این اخبار به حد استفاضه و تظاهرند؛ و به زودی برخی از آنها را نقل خواهیم کرد.

حقیقت محمدیه مثالی از امثله و مظهری تام از مظاهر آن و مرآتی کامل و وسیع می‌باشد که حکایت از همه اوصاف جلالی و جمالی می‌کند و حاوی تمام مراتب این حقیقت از کلی و جزئی می‌باشد، زیرا خدای تعالی فرمود: «ثُمَّ دَنَا فَتَدَلَّی* فَکَانَ قَابَ قَوْسَینِ أَوْ أَدْنَی»⁽²⁾و شرح این

آیه قبلا بیان شد و نیز فرمود: «ما زاغَ البَصَرْ وَما طَغی لَقَدْ رَأی مِنْ آیاتِ رَبِّهِ الکُبْری ⁽¹⁾.

در توحید⁽²⁾از امیر المؤمنین‌علیه السلام در تفسیر «ما زاغَ البَصَرُ...» فرمود: آن حضرت دوبار جبرئیل را در صورت واقعی‌اش دیده است یک بار همین مرحله و بار دیگر در موقع دیگر و علت آن این که جبرئیل خلقتی عظیم و از روحانیان است که خلقت و صفت ایشان را جز خدای پروردگار عالمیان نمی‌داند.

و قمی⁽³⁾در تفسیر این آیه می‌گوید: سخنی شنید که اگر چنین قوی نبود... . و دیگر انبیاء علیهم السلام هر کدام مظهری از مرتبه‌ای خاص هستند، مبدأ ایشان از مراتبی که پایین‌تر از مرتبه آن حضرت صلی الله علیه وآله می‌باشد، این مرتبه بالاترین مرتبه نبوت است که بالاتر از آن مرتبه ربوبیت است و مبدأ دیگر مخلوقات از مراتب جزئیه آن حقیقت می‌باشد که در عرض مرتبه آن حضرت بوده و مبدأ موجودات از خدا و بازگشت همه به خدای تعالی است و او در همه موجودات بدون واسطه مؤثّر است.

و آیه زیر بر این مطلب دلالت دارد: «إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرٌ»⁽⁴⁾. و نیز قول حق تعالی: «إِنَّما أَنْتَ مُذَّکِّرٌ»⁽⁵⁾و نیز قول حق تعالی: «إِنَّکَ لَا تَهْدِی مَنْ أَحْبَبْتَ وَلَکِنَّ اللَّهَ یهْدِی مَنْ یشَاءُ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِینَ »⁽⁶⁾و نیز گفتار حق تعالی: «إِنْ تَحْرِصْ عَلی هُداهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لا یهْدِی مَنْ یضِلُّ وَما لَهُمْ مِنْ ناصِرِینَ»⁽⁷⁾و گفتار حق تعالی: «وَما أَکْثَرُ النّاسِ وَلَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِینَ»⁽⁸⁾و نیز آیاتی دیگر که دلالت دارند که شأن آن حضرت بشارت و انذار است و وظیفه وی رساندن خلق به حقیقت ایمان نیست بر مطلوب دلالت دارند.

و نیز خدای تعالی فرمود: «وَإِنْ کانَ کَبُرَ عَلَیکَ إِعْراضُهُمْ فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَبْتَغِی نَفَقاً فِی الأَرْضِ أَوْ سُلَّماً فِی السَّمآءِ فَتَأْتِیهُمْ بِآیةٍ وَلَوْ شآءَ اللَّهُ لَجَمَعَهُمْ عَلَی الهُدی فَلا تَکُونَنَّ مِنَ الجاهِلِینَ»⁽⁹⁾.

و قول حق تعالی: «وَما کُنْتَ لَدَیهِمْ إِذْ یلْقُونَ أَقْلاَمَهُمْ أَیهُمْ یکْفُلُ مَرْیمَ وَما کُنْتَ لَدَیهِمْ إِذْ یخْتَصِمُونَ»⁽¹⁾.

و قول حق تعالی: «وَما کُنْتَ بِجانِبِ الغَرْبِی إِذْ قَضَینا إِلی مُوسَی الأَمْرَ وَما کُنْتَ مِنَ الشّاهِدِینَ»⁽²⁾.

و قول حق تعالی: «وَما کُنْتَ ثاوِیاً فِی أَهْلِ مَدْینَ تَتْلُو عَلَیهِمْ آیاتِنا وَلَکِنّا کُنّا مُرْسِلِینَ»⁽³⁾

و قول حق تعالی: «وَما کُنْتَ بِجانِبِ الطُّورِ إِذْ نادَینا وَلکِنْ رَحْمَةً مِنْ رَبِّکَ لِتُنْذِرَ قَوْماً ما أَتاهُمْ مِنْ نَذِیرٍ مِنْ قَبْلِکَ لَعَلَّهُمْ یتَذَکَّرُونَ»⁽⁴⁾.

این آیات بر غیبت خلق از مرتبه پیامبرصلی الله علیه وآله ما دارد، اگر آنها جزیی از عالم وی بودند باید به گونه‌ای باشند که او در آنها مؤثر باشد.

چگونه آن حضرت در آنها مؤثر باشد در حالی که برخی آیات به طور وضوح دلالت دارند بر این‌که آن حضرت متمکن بر تأثیر نبوده، گرچه حریص بر آن بوده است. چنان‌که مفاد این آیه است: «قُلْ لا أَمْلِکُ لِنَفْسِی نَفْعاً وَلا ضَرّاً إِلّا ما شآءَ اللَّهُ وَلَوْ کُنْتُ أَعْلَمُ الغَیبَ لَاسْتَکْثَرْتُ مِنَ الخَیرِ وَما مَسَّنِی السُّوءُ إِنْ أَنَا إِلّا نَذِیرٌ وَبَشِیرٌ لِقَوْمٍ یؤْمِنُونَ»⁽⁵⁾و فرمود: «فَذَکِّرْ إِنَّما أَنْتَ مُذَکِّرٌ لَسْتَ عَلَیهِمْ بِمُصَیطِرٍ»⁽⁶⁾و نیز فرمود: «قُلْ إِنِّی لا أَمْلِکُ لَکُمْ ضَرّاً وَلا رَشَداً»⁽⁷⁾.

در تحلیل طینت‌

و بسیاری از اخبار دلالت دارند بر این‌که طینت محمدصلی الله علیه وآله و آل وی و طینت شیعیان ایشان یکی هستند و طینت ایشان از اعلای آن و طینت شیعه ایشان از اسفل آن خلق شده‌اند، این روایات به حد تواتر می‌رسد.

و از آن جمله: روایت بصائر⁽⁸⁾به اسناد خود به جابر جعفی است وی گفت: با محمد بن

علی‌علیهما السلام بودم، فرمود: ای جابر ما و دوستان ما از یک طینت سپید پاکیزه از اعلی علیین خلق شده‌ایم، ما از بالای آن و دوستداران ما از پائین آن آفریده شده‌اند... وقتی روز قیامت شود قسمت بالا به پائین متوجه شود و در قیامت ما دست به دامن پیامبرمان می‌زنیم و پیروان ما دست به دامن ما خواهند شد، پس رأی تو در این که خدای تعالی پیامبر و ذریه او را به کجا می‌برد چیست؟ و خدا هر کجا ایشان را ببرد ذریه و دوستان آنها نیز به همان صوب روانه خواهند شد، پس جابر دست بر دست زد و گفت به خدای کعبه قسم ما هم وارد شدیم».

و نیز از وی⁽¹⁾به اسنادش به ابوجعفرعلیه السلام و ابوعبداللَّه علیه السلام روایت شده که به آن حضرت فرمود: خدا حضرت محمدصلی الله علیه وآله را از طینتی که از جوهره‌ای تحت عرش بود خلق کرده است، از طینت آن حضرت تراوشی حاصل شده بود و طینت امیرالمؤمنین را از تراوش طینت رسول خداصلی الله علیه وآله آفرید و طینت امیر المؤمنین تراوشی داشت، از تراوش آن طینت ما را خلق کرد و طینت ما تراوشی داشت و طینت شیعیان ما را از تراوش طینت ما خلق کرد، لذا دل‌های ایشان به سوی ما گرایش دارد و دل‌های ما به سوی ایشان میل دارد همان گونه که پدر به فرزند میل دارد و ما برای ایشان خیر هستیم و ایشان برای ما خیرند و رسول خداصلی الله علیه وآله برای ما خیر است و ما برای او».

و شما با اندیشه در این دو خبر شریف شکی نخواهید داشت که مراد از آن دو روایت به سان دیگر روایات آن باب، خلق اهل بیت و شیعه ایشان از یک طینت است و آن طینت از علیین است جز اینکه ایشان از پاکیزه آن و شیعه ایشان از پایین‌تر از آن خلق شده‌اند، پس شیعه ایشان گرچه از نظر فضیلت و شرافت طینت در طول ایشان هستند ولکن ایشان از حیث تأثر از خدای - تبارک و تعالی - در عرض آنها هستند که همه بدون واسطه از خدا متأثرند، زیرا طینت بالا و پایین هر کدام تجلی جدا و یوم علیحده‌ای برای خداوند تعالی هستند و خدای تعالی در هر روز در کاری است.

در خلقت عقل‌

و در بحار⁽²⁾از علل‌الشرایع به اسناد قوی از علی بن ابی‌طالب علیه السلام روایت کرده که از پیامبر سؤال شد: خدای تعالی عقل را از چه چیز خلق کرده است، فرمود: از فرشته‌ای که دارای سرهای

به عدد خلایق از ازل تا ابد بود و برای هر سر صورتی و برای هر آدمی سری از سرهای عقل بود او را خلق کرد و بر روی سر هر یک اسم آن انسان نوشته شده و بر هر صورتی پرده‌ای افکنده که پرده از روی آن صورت برداشته نمی‌شود، مگر این‌که آن فرزند متولد شود و به حد مردان و یا زنان برسد، پس وقتی بالغ شد، آن پرده برداشته می‌شود پس در قلب این انسان نوری واقع می‌گردد که فریضه و سنت و خوب و بد را برمی‌دارد، آگاه باشید که نسبت عقل به دل چراغ در وسط خانه است.

پس مراد از فرشته‌ای که مبدأ عقل است عالم تمیز معلومات از عوالم الهیه از مراتب اسمی که عالم مفاتیح است می‌باشد مراد از سرها مراتب معلوماتی است که به عدد سرهای خلایق می‌باشد و مراد از صورت‌ها عالم وجود معلومات به طور کلیت است و مراد از اسم مکتوب بر آن وجوه مرتبه اللَّه اسمی است و مراد از ستر و پوشش افکنده بر آن ارکان چهارگانه است و مراد از کشف ستر و برداشت آن پرده گسترش و بسط آن ارکان و اعمال آن در انسان است، در این‌باره مطالبی که در شرح حدیث حدوث اسماء در آخر شرح قول آن حضرت در «موضع الرساله» به خواست خدا خواهد آمد که باعث بصیرت بیشتر می‌شود.

تذکراتی درباره عقل‌

توجه به اموری درباره عقل لازم است:

اول این‌که اگر سلاسل رعیت در طول سلسله پیامبر و وصی باشند باید آنها در رعیت مؤثر باشند پس ایشان علت وجودی و بقایی هستند، بنابراین بعد از انتقال ولایت به ولی دیگر باید چگونه اندیشید؟ آیا قوام معلومات وی باز به همان ولی اول است و یا به دوم؟ هر دو شق باطل است، زیرا معلول حقیقتی ورای علت و مباین با وی نیست، بلکه معلول شأنی از شؤون علت و مرتبه‌ای از مراتب وی می‌باشد، چنان‌که در جای خود تحقیق شده است و مفروض این است که زمان انقضای تصرف و نطق ولی اول به سر آمده و زمان سکوت وی رسیده، پس اگر او علت مادون باشد لازم می‌آید که معلول‌ها بعد از سکوت و رجوع به مبدأ خویش فاسد و فانی شوند و امکان ندارد که ایشان به ولی دوم متکی گردند، زیرا معلولات قبل از تصرف و نطقش موجود بوده و از مراتب و تنزلات ولی اولند که شخصا با ولی دوم مباین است، پس امکان تاثر از ولی دوم را ندارد و الا لازم می‌آید که هر چیزی از مباین با علت خود متأثر شود و این مطلب محال است.

اگر گفته شود سلسله ولایت بعد از سکوت ولی سابق به ولی لاحق وابسته می‌شود، چنان‌که مفاد اخبار پیوستگی وصیت از آدم‌علیه السلام تا قیام روز قیامت است چنان‌که عده‌ای توهم کرده‌اند.

گویم: اولا مفاد اخبار پیوستگی وصیت خالی نبودن زمین از حجتی ظاهر و پوشیده است، نه ولایت باطنه که عبارت از تصرف تکوینی در خلق است.

و ثانیا: ولایت به معنی یاد شده همانند ولایت نفس بر همه مراتب معنوی و اجزای صوری شخص است که وجود آنها متکی به نفس است، به سان صور خیالیه که تا زمان توجه شما تحقق دارد و هنگامی‌که نظر خویش را از آن صور خیالی بر دارید نابود می‌گردند، لذا اگر امکان داشته باشد که بعد از سکوت و عدم کارآیی نفس خودتان صور خیالی خود را به دیگری بسپارید. در اینجا نیز سپردن ولایت به دست ولی بعدی ممکن خواهد بود، زیرا همه تعینات و موجودات به سان صور خیالی ولی در عالم کلی‌اند و لذا این ولی از ازل تا ابد یکی است.

از جمله مطالبی که باید درباره عقل توجه کرد این است که مراتب پیامبر و وصی بلکه هر مرتبه‌ای که دارای آثار ویژه باشد که ظهور آن آثار تنها در آن مرتبه ممکن باشد مثل عالم جسم، آثار آن نمی‌تواند در عالم خاص خیال ظهور یابد، چنان‌که آثار ویژه عالم خیالی نمی‌تواند در عالم وهم بروز یابد، آثار عوالم دیگر نیز در همان عالم می‌تواند آشکار شود، اگر سلسله‌های رعیت به مرتبه‌ای از مراتب پیامبر و ولی ختم شود ظهور آثار غیر آن مرتبه برای آن رعیت ممکن نیست، مثلا اگر مبدأ ظهور آثار کسی خیال پیامبرصلی الله علیه وآله باشد، باید آثار خیال وی در شخص پدید آید ولی آثار عقلی و نفسی و وهمی و جسمانی از او ظهور نمی‌یابد و الا تناقض لازم می‌آید زیرا معلوم گردید که هرکدام از این مراتب آثار و لوازمی دارند که با ذوات آنها مناسبت دارد و امکان ندارد که آن آثار در غیر آن مرتبه بروز و ظهور یابد و لازمه ظهور آثار در غیر آن مرتبه این است که چون لوازم ذاتیه آن در آنجا موجود است پس آن شی‌ء محقق می‌شود و نیز نمی‌تواند محقّق گردد زیرا لوازم ذاتیه غیر در آن مرتبه از تحقق برای آن شی ثابت شود، زیرا هرگز لوازم آن مرتبه از آن مرتبه جدا نمی‌شود، بنابراین انسان‌ها بعد از ادراکات عقلی و غیر آن باید به مرتبه‌ای ویژه از مراتب پیامبر و وصی مستند باشند و در این صورت باید مدرکات ویژه آن مرتبه ویژه که مبدأ وجود آنهاست را ادراک نمایند و الا تناقض لازم آمده و یا تعدد مراتب برداشته شده و منعطل می‌گردد در حالی که تناقض و بطلان مراتب محالند.

و از موارد دیگر این است که ذات خدای تعالی بر همه جا و بر همه چیز محیط است و

لذا هیچ مکانی از او خالی نیست و هیچ چیزی به خدا نزدیک‌تر از هیچ چیز دیگر نیست و نزدیکی خدا به هر چیز همانند نزدیکی‌اش به چیز دیگر است، زیرا خدای رحمان بر عرش قرار دارد و در ذات او تفاوت راه ندارد، ذات او علم و قدرت سمع و بصر است ضد و مثل ندارد، ولی که او را از ذلت برهاند ندارد و هیچ شأنی او را از شأن دیگر باز نمی‌دارد و هرگز از چیزی کمک نمی‌گیرد، بلکه از همه اشیا بی‌نیاز بوده و بین وی و معلومش واسطه‌ای نیست که از ناحیه آن واسطه به معلوم دسترسی پیدا کند بلکه خود می‌داند و خود می‌شنود و خود می‌بیند و ملکوت اشیا در دست اوست و بر همه اشیا قدرت دارد و بر همه محیط است و احدی همانند وی نیست.

اگر سلسله‌های رعیت به پیامبرصلی الله علیه وآله و به ولی ختم گردد به ناچار یا رعیت از خدا جدا هستند و لذا از پیامبر و امام متأثر شده و از خدا متأثر نمی‌شوند، زیرا عوالم رعیت از خدای تعالی خالی‌اند، این مبنا به طور قطع باطل است زیرا لازمه آن محدود بودن خدا در ذات و صفت است. یا اینکه خدای تعالی در رعیت حضور دارد ولی نه این‌که با رعیت امتزاج داشته باشد، لذا همه صفات خدا از قبیل علم و قدرت و بلکه خود ذات حق با رعیت هست و لذا خداوند غنی و بی نیاز است و در این ارتباط نیازی به احدی ندارد بنابراین او از همه تواناتر و نزدیک‌تر به رعیت است و این مطلب مطلوب ماست.

دیگر اینکه مطلب فوق که عوالم پیامبرصلی الله علیه وآله و ولی علیه السلام در عرض عوالم رعیت است مبتنی بر این است که ایشان در عوالم تعینات بوده و مصادیق حقیقت نبوت مطلقه الهیه یعنی حقیقت محمدیه کلیه الهیه و ذکر مطلق و رحمت مطلقه در برگیرنده همه باشند.

ولی اگر ایشان از مصادیق آن حقیقت نباشند بلکه خود حقیقت مطلقه یاد شده باشند و در این صورت نسبت به مصادیق و تعینات خود حتی تعین محمدی در طول هستند، پس تعین اول مورد اشاره ما در مرتبه چهارم از مراتب حقیقت نبوت که درباره‌اش گفتیم که باید آن را از عوالم حق به شمار آوریم و نه از عوالم خلق، مرتبه‌ای است که به عالم تمیز معلومات می‌رسد، عالم تمیز هیچ‌گونه اسم و رسمی ندارد، تنها محکوم به این حکم است که در عالم حق موجود است، لذا این تعین اول صادر اول بوده و جامع همه مراتب نزول و صعود است، لذا مراتب نبوت و ولایت و غیر آنها و نیز مرتبه کتاب و همه موجودات را واجد است، یعنی کتابی که همه مضمرات با حروف آن آشکار می‌شود و لذا یک طرف آن به دست خداست یعنی طرفی که در حقیقت نبوت مضمحل شده است. و طرف دیگر آن همان است که در عالم تمیز

معلومات واجد تعینات غیر متناهی شده است. یکی از مصادیق این تعین محمدصلی الله علیه وآله است و مصادیق دیگر آن دیگر خلایق هستند.

و نیز همین طرف مثل اعلی است که خداوند درباره آن فرمود: «وَهُوَ الَّذِی یبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ یعِیدُهُ»⁽¹⁾اوست که خلق را می‌آفریند، آنگاه آنها را باز می‌گرداند. و فرمود: «وَلَهُ المَثَلُ الأَعْلی فِی السَّماواتِ وَالأَرْضِ وَهُوَ العَزِیزُ الحَکِیمُ»⁽²⁾او دارای مثل اعلا در آسمان‌ها و زمین است و او تنها عزیز و حکیم است».

اوست که ارکانش را اسماء اللَّه فرا گرفته و عالم اکبر در آن منطوی است، به همین خاطر آثار همه اشیاء در همه مراتب عالم وجود از او به ظهور می‌آید و او وجهی به سوی حق تعالی داشته و وجهی به خلق دارد، به وجه نخست به او نبی می‌گویند و به وجه دوم او را رسول نامند. پس چون تعین محمدی مثال اعلی و مصداق اتمّ و نور ابهی و مرتبه اقصای آن است که بالاتر از آن مرتبه ربوبیت می‌باشد لذا باید جامع مراتب همه تعینات باشد، به همین خاطر مرتبه شهادت بر خلق که در آیه شریفه «فَکَیفَ إِذا جِئْنا مِنْ کُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِیدٍ وَجِئْنا بِکَ عَلی هؤُلآءِ شَهِیداً»⁽³⁾چگونه‌ای در آن هنگام که شاهد همه امّت‌ها را حاضر سازیم و تو را بر همه آنها شاهد آوریم». به آن اشاره شده برای آن حضرت ثابت شده است.

و به اعتبار این‌که همه خلایق مرتبه جزیی آن حقیقت نبوی الهی‌اند که محمدصلی الله علیه وآله مرتبه اتمّ و مصداق جامع همه مراتب کلی و جزیی بوده و علی الاطلاق مبدأ محمدصلی الله علیه وآله است لذا آن حضرت دارای مرتبه شفاعت مطلقه نسبت به همه خلایق است ولی دیگران چنین مرتبه‌ای را واجد نیستند، مرتبه شفاعت مطلقه در آیه شریفه زیر مورد اشاره قرار گرفته است: «وَما أَرْسَلْناکَ إِلّا رَحْمَةً لِلْعالَمِینَ»⁽⁴⁾ما تو را جز رحمت بر عالمیان نفرستاده‌ایم». و نیز در آیه شریفه زیر مورد اشاره واقع شده است: «وَهُوَ بِالأُفُقِ الأَعْلی ثُمَّ دَنی فَتَدَلّی فَکانَ قابَ قَوْسَینِ أَوْ أَدْنی ⁽⁵⁾او در افق اعلی قرار گرفت، آنگاه نزدیک شد و تدلی یافت، در این تدلی به اندازه قاب قوس و یا نزدیک‌تر قرب یافت» شرح این آیه شریفه قبلاً بیان شد.

وَ مَوْضِعَ الرِّسَالَةِ

اشاره

مراد از «موضع» محل است و مراد از رسالت با بیان فوق روشن شد که همان وجه حقیقت به سوی مردم است، پس رسالت عبارت از تبلیغ حقایقی است که از حق تعالی استفاده کرده و آنها را بر مردم نثار می‌کند، رسالت در عالم شهادت سه مقام دارد، چنان‌که در عالم غیب سه مقام داشت.

مقام اول: رسالت؛ همان‌طور که آن حضرت در مقام غیب سه مقام داشت، مقام اول این بود که آن حقیقت وی در عالم صفات مضمحل می‌شد، زیرا در این مرتبه به متعلقات تعلق می‌گرفت و ذات را به لحاظ آن عالم و غیره می‌گفتند این غیب اول بود.

غیب دوم عبارت از مرتبه تقرر و اضمحلال در عالم صفات است ولی به این لحاظ که صفت برای ذات به طور دایمی ثابتند و از ذات در این مرحله به اسم علیم نام می‌برند. غیب سوم مرتبه تقرر و اضمحلال در عالم صفات به نحو اجمال است. در این سه عالم این حقیقت قابل اشاره نبود.

مقامات سه‌گانه عالم شهادت‌

اما مقامات سه‌گانه عالم شهادت عبارتند از:

1 - مرتبه تمیز در عالم تمیز معلومات و مرتبه تعیین آن در عالم حق تعالی.

2 - مرتبه وجود کلی (سعی) حقیقت یاد شده.

3 - مرتبه وجود نوری آن.

اکنون معلوم شد که رسالت در عالم شهادت سه موضع دارد و عوالم سه‌گانه فوق آن به دلیل غیبی بودن از ادراک به دور بوده و محجوبند، لذا به هیچ کدام از این عوالم غیبی نمی‌توان اطلاق موضع کرد، پس مواضع رسالت سه موضع گردید:

1 - مرتبه تعین در عالم تمیز معلومات که منزلت آن همانند منزلت جنس برای عالم امکان در هر موجودی است.

2 - موضوع دوم مرتبه وجود مطلق است که به منزلت فضل آن می‌باشد.

3 - موضوع سوم مرتبه وجود نوری است که منوّع آن می‌باشد.

و رسول خداصلی الله علیه وآله این ویژگی‌ها را پیدا کرده که در هر سه عالم فنا پیدا کرده و به مرتبه «أو أدنی»⁽¹⁾و مرتبه قرآنیت مطلقه رسیده است، این ویژگی خاص وی بوده و حتی نسبت به اهل بیت خود نیز چنین است، به همین خاطر آن حضرت از پروردگارش خواست تا تحیر وی را بیشتر کند به اینکه به مرتبه‌ای خاص برسد. مراد از تحیر مرتبه امامت عامه و ولایت مطلقه حتی نسبت به اهل بیت طاهر اوست. پس مرتبه آن حضرت مرتبه قرآن به طور مطلق می‌باشد و مرتبه اهل بیت آن حضرت علیهم السلام مرتبه فرقان به طور مطلق است، یعنی مرتبه ایشان فرقان عالم وجوب از عالم امکان و فرقان عوالم امکان از یکدیگر است و این معنی همان کلمه‌ای است که در اذن دخول زیارت امیر المؤمنین‌علیه السلام موجود است که گفته می‌شود⁽²⁾: «السلام علی رسول اللَّه أمین اللَّه علی وحیه وعزائم أمره والخاتم لما سبق والفاتح لما استقبل والمهیمن علی ذلک کلّه؛ سلام بر رسول خداصلی الله علیه وآله امین خدا بر وحی و امر محکم الهی باد، کسی که پایان بخش پیامبران گذشته و شروع کننده آنچه که می‌آید و شاهد بر همه آنهاست».

«عزائم امور» در عالم خلق و مرتبه وجوب در خلق عبارت از مرتبه‌ای است که برای بقا خلق شده و نه برای فنا و این مرتبه دگرگونی نمی‌پذیرد و وجه اللَّه است که هرگز فانی نمی‌گردد، گرچه همه فانی شوند.

در ارکان مراتب سه‌گانه‌

دگر اینکه هر یک از مراتب سه‌گانه باید چهار رکن داشته باشد، این ارکان بر پا دارنده عالم امکان هستند و سیاست همه عوالم امکان بر این ارکان استوار است، آنها عبارتند از موت و حیات و علم مربوط به تدبیر امور عوالم امکانی و قدرت بر همه اموری که هستی عوالم امکانی بر آن مبتنی است مثل ارزاق، مظاهر کلی این ارکان چهارگانه عبارتند از عزرائیل، اسرافیل، جبرائیل و میکائیل.

این ارکان نیز در تدبیر عوالم امکانی به هفت امر نیازمندند: مشیت، اراده، قدر، قضاء، اذن، کتاب و اجل. حدیث امام صادق‌علیه السلام بر این مطلب دلالت دارد: کافی⁽³⁾به اسناد خود به حزیر بن

عبد اللَّه و عبد اللَّه بن مسکان با همدیگر از ابی عبد اللَّه‌علیه السلام روایت کرده است که آن حضرت فرمود: «لا یکون شی‌ء فی الأرض ولا فی السمآء إلّا بهذه الخصال السبع: بمشیة وإرادة وقدر وقضاء وإذن وکتاب وأجل، فمن زعم أنّه یقدر علی نفس واحدة فقد کفر؛ هیچ چیز در زمین و آسمان نیست مگر اینکه به این هفت خصال مبتنی است: مشیت، اراده، قدر، قضا، اذن، کتاب و اجل، هر کس گمان برد که می‌تواند یک نفس بکشد، کفر به خداوند ورزیده است».

همین روایت را علی بن ابراهیم با همین اسناد نقل کرده و نیز علی بن ابراهیم به اسنادش به ابو الحسن موسی بن جعفرعلیهما السلام آن را نقل نموده است که فرمود: «هیچ چیز در آسمان‌ها و زمین وجود نمی‌یابد مگر به هفت چیز: قضا، قدر، اراده، مشیت، کتاب و اجل، هر کس غیر این را گمان کند بر خداوند دروغ بسته و یا بر خداوند - عزّوجلّ - رد کرده است».

در علم خدای تعالی‌

و در کافی⁽¹⁾از عالم‌علیه السلام پرسیدند که: علم خداوند چگونه است؟ فرمود: «علم وشآء وقدر وقضی وأمضی، فأمضی ما قضی وقضی ما قدّر وقدّر ما أراد، فبعلمه کانت المشیة وبمشیته کانت الإرادة وبإرادته کان التقدیر وبتقدیره کان القضآء وبقضآئه کان الإمضاء، والعلم مقدم علی المشیة والمشیة ثانیة والإرادة ثالثة والتقدیر واقع علی القضآء بالإمضاء، فللَّه تبارک وتعالی البداء فیما علم متی شآء» و حدیث را ادامه داد تا اینکه فرمود: «فبالعلم علم الأشیآء قبل کونها، وبالمشیة عرف صفاتها وحدودها وإنشائها قبل إظهارها، وبالإرادة میز أنفسها فی ألوانها وصفاتها، وبالتقدیر قدّر أقواتها وعرف أوّلها وآخرها، وبالقضآء أبان للناس أماکنها ودلّها علیها، وبالإمضاء شرح عللها وأبان أمرها، وذلک تقدیر العزیز الحکیم؛ خداوند دانست و خواست و اراده کرد و اندازه گرفت و حکم وقضایش جاری شد و امضای آن کرد و آنچه را تقدیر کرد بر آن قضایش جاری گردید و آنچه اراده کرد اندازه و قدر به آن تعلق گرفت سپس به علمش مشیت پدید آمد و به مشیت وی اراده حاصل شد و به واسطه اراده‌اش تقدیر پدید آمد و به تقدیرش قضا پدیدار شد و به قضایش امضا تعلق گرفت و علم بر مشیت مقدم است و مشیت در مقام دوم قرار دارد و اراده در رتبه سوم است و تقدیر بر آنچه قضا تعلق گرفت تعلق می گیرد، به این که آن را امضاء می کند، پس خدای تبارک و تعالی دارای بداء در آنچه می داند می باشد که هرگاه بخواهد آن را اعمال

می‌نماید. در ادامه فرمود: پس اشیاء را مرتبه قبل از تحقق به واسطه علم فهمید و به واسطه مشیت صفات و حدود اشیاء را دانست و آنها را قبل از اظهار انشاء کرد و به واسطه اراده ذات و رنگ‌ها و صفات هریک را از همدیگر جدا کرد و به واسطه تقدیر اقوات اشیاء را اندازه گرفت و اول و آخر آنها را دانست و به واسطه قضا اماکن اشیا را برای مردم آشکار ساخت و مردم را بدان راهنمایی کرد و به واسطه امضا علل آنها را باز کرد و حقیقت آنها را آشکار نمود و این تقدیر عزیز حکیم است!».

اخبار یاد شده در ترتیب عوالم با همدیگر اختلاف دارند ولی روایت اخیر شارح آن دو روایت اول است، زیرا در این دو روایت مراد از کتاب معرفی شده و روشن گردیده که مراد از کتاب علم است و مراد از اذن امضاء و مراد از اجل عالم اعیان و عالم فعلیت تامه و ظهور حقایق بالقوه است، چنان‌چه خدای تعالی فرمود: «لِکُلِّ أَجَلٍ کِتَابٌ».

پس این امور در صورتی می تواند دارای آثار باشند که در آن ارکان نیروی بسط و گسترش این امور بوده و بتوانند آنها را قبض و حفظ نمایند لذا به سه اسم دیگر نیز نیازمندیم تا مقصود برآورده شود، پس مجموع این امور ده امر می‌باشد.

در پیاده شدن اسماء در عوالم و معنای ماه‌های سال‌

و چون محدوده پیاده شدن کارهای این اسماء سه عالم دنیا و برزخ و آخرت است و به عبارت دیگر عالم طبع و عالم خیال و عالم نفوذ محدوده اعمال این اسماست پس ده اسم یاد شده در این سه عالم خوب می‌گردد و حاصل ضرب سی اسم است لذا هر یک از آن چهار رکن یاد شده باید سی اسم مزبور را برای انجام افعال خاص خود داشته باشند تا بتوانند به عوالم امکان تنزل یابند و لذا شؤون این ارکان دوازده گانه که عالم بر آنها استوار است به سیصد و شصت شأن به تعداد روزهای سال می‌رسد پس سال رسول خداصلی الله علیه وآله و ماه‌ها امامان‌علیهم السلام و روزها ملائکه موکل می‌باشند، ملائکه در فرمان ایشان بوده و امور ایشان را اجراء می نمایند، لذا خدای تعالی فرمود: «إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللَّهِ اثْنا عَشَرَ شَهْراً فِی کِتابِ اللَّهِ یوْمَ خَلَقَ السَّماواتِ وَالأَرْضَ مِنْها أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ ذلِکَ الدِّینُ القَیمُ فَلا تَظْلِمُوا فِیهِنَّ أَنْفُسَکُمْ ...»⁽¹⁾تعداد ماه‌ها به نزد خداوند در کتاب خدا دوازده ماه است، آنگاه که آسمان‌ها و زمین را خلق می‌کرده است از آنها چهار ماه حرام است، این دین استوار است پس در آنها بر خویشتن ستم روا ندارید».

محمد بن ابراهیم نعمانی⁽¹⁾به اسناد خود به ابوحمزه ثمالی روایت کرده و گفت: «کنت عند أبی جعفر محمد بن علی الباقرعلیه السلام، فلمّا تفرّق من کان عنده، قال لی: یا أباحمزة! من المحتوم والّذی لا تبدیل له عند اللَّه قیام قائمنا، فمن شکّ فیما أقول لقی اللَّه وهو به کافر وهو له جاحد. ثمّ قال: بأبی وأمّی المسمّی باسمی والمکنّی بکنیتی السابع من بعدی، بأبی من یملأ الأرض قسطاً وعدلاً کما ملئت ظلماً وجوراً. ثم قال: یا أباحمزة! من أدرکه فلم یسلم له ما سلم لمحمد وعلی، ومن لم یسلم فقد حرّم اللَّه علیه الجنة ومأواه النار وبئس مثوی الظالمین؛ من در نزد ابوجعفر محمد بن علی باقرعلیه السلام بودم به هنگامی که مردم پراکنده شدند، به من فرمود: ای ابو حمزه! این امر حتمی است که هرگز به نزد خدا دگرگون نمی‌پذیرد و آن این است که قائم ما قیام می‌کند، و هر کس در آنچه من می‌گویم شک و شبهه نماید با حالت کفر با خداوند روبرو می‌شود، آنگاه فرمود: پدرم و مادرم فدای کسی باد که نامش نام من و کنیه او کنیه من است، هفتمین امام بعد از من است، پدرم فدای کسی باد که زمین را پر از عدل و داد می‌کند، چنان‌که از ستم و ظلم پر شده بود، آنگاه فرمود: ای ابا حمزه! هر کس آن حضرت را دریابد ولی تسلیم وی نگردد، تسلیم محمد و علی‌علیهما السلام نشده است و هر کس تسلیم نگردد خداوند بر او بهشت را حرام می‌گرداند و جایگاهش دوزخ است و جایگاه بدی برای ستمگران است».⁽²⁾

بحمداللَّه از این روشن‌تر و نورانی‌تر و درخشان‌تر برای کسانی که خداوند آنها را هدایت نموده و به ایشان نیکویی کرده سخن خدای تعالی در قرآن کریم است که فرمود: «إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللَّهِ اثْنا عَشَرَ شَهْراً فِی کِتابِ اللَّهِ یوْمَ خَلَقَ السَّماواتِ وَالأَرْضَ مِنْها أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ ذلِکَ الدِّینُ القَیمُ فَلا تَظْلِمُوا فِیهِنَّ أَنْفُسَکُمْ وَقاتِلُوا المُشْرِکِینَ کآفَّةً کَما یقاتِلُونَکُمْ کآفَّةً وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ المُتَّقِینَ».⁽³⁾

ماه‌ها عبارتند از: محرم و صفر و ربیع و دیگر ماه‌ها و ماه‌های حرام عبارتند از: رجب و ذوالقعده و ذوالحجه و محرم. دین استوار نمی‌تواند شناخت این ماه‌ها باشد (چنان‌که در آیه شریفه معرفت شهور را دین قیم خوانده است) زیرا جهودان و مسیحیان و مجوسیان و دیگر ملت‌ها و مردم دیگر از مخالف و موافق این ماه‌ها را می‌شناسند و نام‌های آن را می‌دانند، بنابراین نباید مراد این ماه‌ها باشد.

بنابراین مراد امامان قائم به دین خداوندند، مراد از ماه محرم امیر المؤمنین علی‌علیه السلام است،

زیرا خداوند آن را از اسم «العلی» مشتق کرده، چنان‌که اسم رسول خداصلی الله علیه وآله را از محمود مشتق کرده است همین طور نام سه تن از فرزندان آن حضرت همانند آن حضرت است و آنها عبارتند از: علی بن الحسین و علی بن موسی و علی بن محمدعلیهم السلام، بنابراین این اسم که از اسم خدای - عزّوجلّ - مشتق شده است، به آن حضرت حرمت پیدا کرده است.

و از نعمانی⁽¹⁾به اسنادش به داوود بن کثیر روایت شده است که گفت: «دخلت علی أبی عبد اللَّه جعفر بن محمد الصادق‌علیه السلام بین مدینه - وساق الحدیث إلی أن قال: - فقال: یا داوود! لقد ذهبت بک المذاهب، ثم نادی یا سماعة بن مهران! ائتنی بسلّة الرطب فأتاه بسلّة فیها رطب فتناول منها رطبة فأکلها واستخرج النواة من فیه فغرسها فی الأرض، ففلقت وانبتت واطّلعت وأعذقت، فضرب بیده إلی بسرة من عذق فشقّها واستخرج منها رقّاً أبیض ففضّه ودفعه إلی وقال: اقرأه! فقرأته إذاً فیه سطران، السطر الأوّل: لا إله إلّا اللَّه محمد رسول اللَّه. والثانی: «إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللَّهِ اثْناعَشَرَ شَهْراً فِی کِتابِ اللَّهِ یوْمَ خَلَقَ السَّماواتِ وَالأَرْضَ مِنْها أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ ذلِکَ الدِّینُ القَیمُ...»⁽²⁾، أمیر المؤمنین علی بن أبی طالب، الحسن بن علی، الحسین بن علی، علی بن الحسین، محمّد بن علی، جعفر بن محمّد، موسی بن جعفر، علی بن موسی، محمّد بن علی، علی بن محمّد، الحسن بن علی، الخلف الحجّة. ثم قال: یا داود! أ تدری متی کتب هذا فی هذا؟ قلت: اللَّه أعلم ورسوله وأنتم. فقال: قبل أن یخلق اللَّه آدم بألفی عام؛ بر ابوعبداللَّه جعفر بن محمد صادق‌علیه السلام در مدینه وارد شدم، - تا این‌که گفت: - آن حضرت فرمود: ای داود! راه‌های شک و تردید در تو راه یافت، ای سماعة بن مهران! آن سبد رطب را بیاور، وی سبدی که در آن خرمای تازه بود، به نزد آن حضرت آورد، آن حضرت آن رطب را میل فرمود و هسته را از دهانش بیرون آورد و آن را در زمین کاشت، زمین شکافت و نهال نخل رویید و شکوفه کرد و بار آورد و آن حضرت بسری (نوعی از خرمای نارس) را از شاخه‌ای چید و آن را شکافت و از آن صفحه‌ای سفید بیرون آورد و آن را باز کرد و به من داد و فرمود: آن را بخوان، من آن را دارای دو سطر یافتم و خواندم. در سطر اول نوشته بود: لا إله إلّا اللَّه محمد رسول اللَّه. در سطر دوم آیه شریفه «إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ...» امیر المؤمنین علی بن ابی طالب ... تا الخلف الحجّة حضرت مهدی - علیهم السلام - نوشته بود، آنگاه فرمود: ای داود! آیا می‌دانی از چه هنگام این نوشته شده است؟ پاسخ دادم: خدا و رسولش و شما اهل بیت داناترید. فرمود: قبل از این‌که خداوند آدم را بیافریند به دو هزار سال».

روایت فوق را جناب شیخ مفید رحمه الله در کتاب غیبت⁽¹⁾روایت فرموده است.

و نیز به اسناد مفید ⁽²⁾به زیاد قندی روایت کرده که وی گفت: از ابوابراهیم موسی بن جعفر بن محمدعلیهم السلام شنیدم که می‌فرمود: «إنّ اللَّه خلق بیتا من نور وجعل قوامه أربعة أرکان کتب علیها: سبحان اللَّه والحمد للَّه، ثمّ خلق من أربعة أربعة ومن الأربعة أربعة، ثمّ قال - عزّوجلّ -: إنّ عدّة الشهور عند اللَّه اثنا عشر شهراً؛ خدای تعالی خانه‌ای از نور بنا نهاد و پایه‌های آن را چهار چیز قرار داد، بر آن نوشت: «سبحان اللَّه والحمد للَّه»، آنگاه از آن چهار پایه چهار چیز و از آن چهار، چهار دیگر آفرید، آنگاه خدای - عزّوجلّ - فرمود: تعداد ماه‌ها به نزد خداوند دوازده ماه است».

شیخ در کتاب غیبت ⁽³⁾(سند را حذف کردیم) به جابر جعفی روایت کرده است که گفت: از ابوجعفرعلیه السلام از تأویل سخن خدای - عزّوجلّ - پرسیدم، فرمود: «إنّ عدّة الشهور عند اللَّه اثنا عشر شهراً فی کتاب اللَّه یوم خلق السموات والأرض، منها أربعة حرم ذلک الدین القیم فلا تظلموا فیهنّ أنفسکم، فتنفس سیدی الصعداء، ثمّ قال: یا جابر! أمّا السنة فهی جدّی رسول اللَّه وشهورها اثنا عشر شهراً فهو أمیر المؤمنین إلی وإلی ابنی جعفر وابنه موسی وابنه علی وإلی ابنه الحسن وإلی ابنه الهادی المهدی اثنا عشر، إماماً حجج اًللَّه علی خلقه وأمنائه علی وحیه وعلمه والأربعة الحرم الذین هم الدین القیم، أربعة منهم یخرجون باسم واحد علی أمیر المؤمنین وأبی علی بن الحسین وعلی بن موسی وعلی بن محمّد، فالإقرار بهؤلآء هو الدین القیم فلا تظلموا فیهنّ أنفسکم أی قولوا بهم جمیعا تهتدوا از آن حضرت از تأویل آیه ان عدة الشهور... انفسکم پرسیدم، حضرت نفسی سرد کشید و فرمود: ای جابر! مراد از سال رسول خداصلی الله علیه وآله است، پس سال جد من رسول خدا و ماه‌های آن دوازده ماهند، پس امیرالمؤمنین تا دیگران تا برسد به فرزندم جعفر و فرزندش موسی و فرزندش علی و برسد به فرزندش حسن و فرزندش هادی مهدی که مجموعا دوازده امامند و ایشان حجت‌های خداوند بر مردمند، و امین های خدا بر وحی و علم خدایند، و چهار ماه حرام همانا دین استوار الهی‌اند چهار تن از ایشان به اسم علی هستند؛ امیرالمؤمنین علی و پدرم علی بن الحسین و علی بن موسی و علی بن محمد، پس اقرار به این عده همان دین قیم و استوار است، بنابراین درباره ایشان به خویشتن ستم روا مدارید یعنی اگر به همه ایشان قائل شوید در این صورت هدایت خواهید یافت».

پس دانستید که هرچه در عالم امکان از عرش و کرسی و آنچه در آنهاست و موجودات بالاتر از آنها از قلم و لوح محفوظ و الواح محو و اثبات و آسمان‌ها و آنچه در آنهاست و حقایق بالاتر و موجود مابین آنها و پایین‌تر و زمین‌ها با همه آنچه در آن و مابین آن و پایین آن واقع است شاخه‌های حقیقت محمدیه و اهل بیت او هستند که محمد و آل پاکش علیهم السلام مظاهر آنها در این عالمند.

در اشتقاق اسماء

روایت دیگر که در کافی⁽¹⁾آمده چشم شما را روشن‌تر می‌سازد، روایتی از علی بن محمد از صالح بن حماد از حسین بن یزید از حسن بن علی بن ابی حمزه از ابراهیم عمر از ابوعبداللَّه علیه السلام که فرمود: «إنّ اللَّه تبارک وتعالی خلق أسماء بالحروف غیر متصوت وباللفظ غیر منطق وبالشخص غیر المجسد وبالتشبیه غیر موصوف وباللون غیر مصبوغ منفی عنه الأقطار مبعد عنه الحدود ومحجوب عنه حسّ کلّ متوهّم مستتر غیر مستور فجعله کلمة تامّة علی أربعة أجزاء معاً لیس منها واحد قبل الآخر فأظهر منها ثلاثة أسمآء لفاقة الخلق إلیها وحجب واحد منها وهو الاسم المکنون المخزون، فهذه الأسمآء التی ظهرت، فالظاهر هو اللَّه تبارک وتعالی وسخّر سبحانه لکلّ من هذه الأسمآء أربعة أرکان فذلک اثنا عشر رکناً ثم خلق لکلّ رکن منها ثلاثین اسماً فعلاً منسوباً إلیها. فهو الرحمن الرحیم الملک القدّوس الخالق البارئ المصوّر الحی القیوم لا تأخذه سنة ولا نوم، العلیم الخبیر البصیر الحکیم العزیز الجبّار المتکبّر العلی العظیم المقتدر القادر السلام المؤمن المهیمن البارئ المنشئ البدیع الرفیع الجلیل الکریم الرزاق المحیی الممیت الباعث الوارث. فهذه الأسمآء وما کان من الأسمآء الحسنی حتی تتمّ ثلاث مائة وستّین الأسمآء، فهی نسبة لهذه الأسماء و هذه الاسمآء الثلاثة أرکان وحجب الاسم الواحد المکنون المخزون بهذه الأسمآء الثلاثة وذلک قوله تعالی: «قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ أَیاً ما تَدْعُوا فَلَهُ الأَسْمآءُ الحُسْنی ..؛ خدای تبارک و تعالی اسمایی را آفرید که از نظر حروف بی صدا و از نظر لفظ بدون تلفظ و از نظر شخص بدون جسد و از نظر تشبیه بدون هیچ‌گونه وصفی و از نظر رنگ بی‌رنگ بودند، این اسماء ابعاد و اقطار نداشته و حدود و اندازه برای آنها نبود و از احساسات توهم کننده‌ها محجوب بود و اسماء پوشیده‌ای که پوشیده نبود، پس آن را کلمه تامه‌ای قرار داد که چهار جزء

و رکن توأمان داشت هیچ کدام از آن اجزاء قبل از دیگری نبود؛ از آن چهار، سه اسم را آشکار کرد، زیرا مردم به آنها نیازمند بودند و یک اسم را پوشیده داشت و آن همین اسم مکنون مخزون است؛ پس اینها اسمایی هستند که آشکار شدند و آن اسماء ظاهر عبارتند از: اللَّه و تبارک و تعالی برای هریک از این اسماء چهار رکن قرار داد، بنابراین مجموع آن دوازده اسم می‌شود آنگاه برای هرکدام از آن ارکان سی اسم فعل منسوب به آن قرار داد، آن اسماء عبارتند از: الرحمن الرحیم... پس این اسماء با اسماء حسنی دیگر که مجموع آنها به سیصد و شصت اسم بالغ می‌شوند نسبت این اسماء هستند، و این اسماء سه گانه ارکانند و یک اسم از آن ارکان نیز محجوب و مکنون و مخزون است، که حجاب آن اسم این سه اسمند. لذا فرمود: «بگو: خداوند و یا رحمن را بخوانید هر کدام را بخوانید، وی دارای اسماء حسنی است».

بعد از شرح حدیث در گذشته می‌توانید این روایت را نیز معنا کنید و تطبیق نمایید؛ اکنون نیز مطلبی را تذکر می‌دهم که قبلا یاد نکرده بودم و آن اینکه، فرمود: «خلق اسماء... مستتر غیر مستور» مراد همان است که بیان کردیم که هر موجود در حال ثبوت در عالم صفات به نحو اجمال از حقیقت نبوت بهره ای داشت، زیرا در آن عالم متصف به این صفات بود.

مراد از خلق اسماء نیز تنزیل از عالم اسم مستأثر به آن عالم است، و اطلاق اسم بر آن به اعتبار این است که از خدای تعالی به وجود علمی‌اش خبر می‌دهد و مراد از مستتر غیر مستور (پوشیده‌ای که ناپوشیده است) این است که وی در مراتبی که در تحت اوست مستتر است و مراد از عدم استتار اسم یعنی وی در همه مراتب ظاهر است، پس از شدت ظهور و پیدایی‌اش مستتر و پوشیده بماند.

مراد از این که فرمود: «خداوند آن را حکمت تامه قرار داد که دارای چهار رکن توأمان است که هیچ یک بر دیگر مقدم نیست» این است که خدای تعالی آن را تمام و کامل آفریده است و در عالم وجود به چیزی غیر از خودش نیازمند نمی‌باشد، زیرا عالم امکان با همه مراتبش در او منطوی است، زیرا خدای تعالی مبادی همه شؤون خویش را در ایشان به ودیعت گذاشت و این‌که چهار رکن برای آن قرار داد و مراد از جزء (و رکن) جزء حقیقی نیست، اوصافی که برای آن یاد شده قرینه براین مطلب است، بلکه مراد این است که مجالی آن چهار هستند و مراد از اینکه توأمان هستند و با همدیگر معیت دارند این است که نسبت آن اسم با آن چهار جزء یکی است و هیچ کدام در تجلی واسطه دیگری نیست، گرچه در تقدم و تأخر درجاتی گوناگون دارند، و مراد از این‌که سه اسم را آشکار کرد، یعنی این سه

اسم قابل اشاره‌اند، ولی آن واحد مکنون قابل اشاره نیست.

این‌که فرمود: «فهذه الأسماء التی ظهرت» فهذه الاسماء مبتدا و التی خبر آن است، مراد از آن مرتبه معلوم بودن و مرتبه وجود کلی و مرتبه ولایت نوری است، و مراد از اسم محجوب مرتبه تقرر آن در عالم علیم و عالم است، زیرا دانستید که آنها قابلیت اشاره در موطن عالم علیم و عالم را ندارد.

این که فرمود: ظاهر از آن اسماء اللَّه و تبارک و تعالی است؛ یعنی این اسماء سه‌گانه گرچه قابلیت اشاره دارند و اسم مکنون مخزون چنین قابلیتی ندارد، جز این‌که اسم ظاهر به طور اطلاقی تنها «اللَّه» است و این که فرمود: تبارک و تعالی باشند، این دو را برای وصف خدا آورده نه این که مراد از این سه اسم اللَّه و تبارک و تعالی باشد، چنان که برخی توهم کرده‌اند.⁽¹⁾

این مطلب که امام فرمود: پس اینها اسمایی‌اند که ظاهر شده‌اند از این سه اسم به جمع تعبیر کرد، ولی دوباره از آنها به الفاظی که بر مفرد مذکر اطلاق می‌شود تعبیر فرمود، پس همین دلالت بر مطلوب ما دارد، زیرا فرمود: «فالظاهر هو اللَّه تبارک و تعالی»⁽²⁾و نیز بعد از آن فرمود: «فهو الرحمن الرحیم» که در اینجا ضمیر به «ما هو الظاهر» برمی گردد، گرچه احتمال می‌رود که ضمیر در این سخن وی «فهو الرحمن الرحیم» به اسم یاد شده در مرتبه اول برگردد.

و این‌که فرمود: پس اینها نسبتی با این اسماء دارند؛ یعنی بین آن اسماء سه‌گانه و همه موجودات ارتباطی برقرار است. و این‌که فرمود: این سه اسم ارکانند و یک اسم مکنون مخزون را با این اسماء سه گانه استتار و محجوب کرد مراد از اینکه اسماء سه گانه ارکان او هستند این نیست که به آن در تأثیر نیازمندند، بلکه مراد این است که بزرگ‌تر از این است که خودش و به لحاظ ذاتش بما هو هو در تدبیر عالم شهادت مباشرت کند، زیرا از مباشرت در آن بسیار فراتر است و لذا به این سه اسم آن رامحجوب کرد تا صفت متعالی بودن‌خود را حفظ نماید و الّا خودش در پس پرده در تمام مراتب مؤثر است.

در حقیقت نبوت‌

اکنون که مطالب یاد شده را دانستید شک ندارید که در عالم وجود جز یک چیز وجود ندارد و آن حقیقت نبوت است که از آن در اخبار فراوان به نور ذات و نوری که انوار از او نور

گرفته‌اند و یا در برخی به حقیقت محمدیه تعبیر شده است، مثل سخن مولی سید العابدین در دعایی که برای دفع حیله دشمنان فرمود: «اللّهمّ إنّی أتقرّب إلیک بالمحمدیة الرفعیة والعلویة البیضاء وأتوجّه إلیک بهما أن تعیذنی من شرّ کذا و کذا⁽¹⁾پروردگارا من به تو تقرب می‌جویم به محمدیت بلند مرتبه و علویت سفید و روشن و به سبب ایشان روی به تو می‌آورم که مرا از شر چنین و چنان نگه داری». زیرا مراد از اول، اسمی است که از محمدصلی الله علیه وآله مشتق کرده و مراد از دوم اسمی است که از علی‌علیه السلام مشتق نموده است.

چنان‌که در روایت ابو حمزه از ابو عبداللَّه‌علیه السلام بیان شده است⁽²⁾و همانند این جمله در اخبار موجود است و در هر موجودی آیه‌ای از آن وجود دارد، بنابراین امام سجادعلیه السلام به خدای تعالی به واسطه ایشان تقرب می‌جوید، زیرا آن دو راه به سوی خدایند و نیز در همه انسان‌ها چنین است، حتی خود محمد و علی. و به خواست خدا در فقره «من أراد اللَّه بدأ بکم» خواهد آمد.

حقیقت نبوت در وحدت چهار مرتبه دارد: وحدت ذات، وحدت صفت، وحدت فعل، وحدت اثر. اما درباره وحدت اثر می‌دانید که مبدأ همه اسماء حسنی که در عالم آثار و صور موجود است اللَّه می‌باشد و البته همه صور، خواه فردی و خواه ترکیبی صور اسماء حسنی هستند، و این اسم نیز واحد می‌باشد و آثار و صور گرچه فراوانند، لکن آنچه ظاهر است یکی است و آن اسم اللَّه می‌باشد.

فعل نیز به این دلیل وحدت دارد که عالم وجود کلی فعل چیزی است که در نزد پروردگار در عالم تمیز معلومات و عالم مفاتیح موجود است و البته جز خدا کسی عالم مفاتیح را نمی‌داند و عالم وجود کلی شعاع همان چیز می‌باشد و این عالم وجود وحدت دارد.

و درباره وحدت صفت اینکه: آن چیزی که به نزد خدا در عالم تمیز معلومات و عالم مفاتیح معلوم است مصدر و منشاء همه صفات می‌باشد و آن چیز وحدت دارد.

اما درباره وحدت ذات اینکه: وی چیزی است که در عوالم اسم عالم و علیم و علم و عالم اسم مستأثر فانی شده است و این فنا ذاتی است، یعنی هرگز محدودیتی ندارد تا با لفظ «این» بدان اشاره شود و یا نظری به آن معطوف گردد و هیچ چیز حتی عدم را نمی‌توان با آن اعتبار کرد.

در حضور حقیقت نبوت و ولایت در همه‌

از آن‌چه بیان کردیم نتیجه گرفته می‌شود که اگر حقیقت اشیا شناخته گردد و به وجودشان دست پیدا کنند و پرده از ذات آنها برداشته شود و نصیب آنها از حقیقت نبوت الهیه معلوم گردد چیزی از عالم غیب و شهادت و شؤون آنها را نمی‌یابند، مگر اینکه خود آن حقیقت است و از حدود آن تجاوز نمی‌گردد و به عالم دیگری نمی‌رسند، بنابراین خدای رب العالمین - عز اسمه - منشأ همین آیت کبری شناخته می‌شود، آیتی که ابتدای انشای مخلوقات از اوست؛ ونیز در شناخت واقعی اشیای غیب و شهادت به شناخت حصه‌ای از نبوت می‌رسد که در اشیا به ودیعت گذاشته شد.

همین مطلب درباره وصی نیز می‌آید، چه اینکه با پرده برداشتن از حقایق اشیا حصه‌ای از وصی در آنها یافت می‌شود ما این مطلب را به خوبی در کتاب «عصارة الثقلین» روشن نموده و ارکان آن را محکم کرده‌ایم و نیز به خواست خدای تعالی تحت این جمله از زیارت جامعه «من اراد اللَّه بدء بکم» توضیح بیشتری خواهیم داد و از خداوند یاری و کمک می‌خواهم ولا حول ولا قوة الا باللَّه.

وَ مُخْتَلَفَ الْمَلائِکَةِ

اشاره

آن حضرت در این فقره از زیارت شریفه به مراتب سه گانه‌ای که ائمه در عالم شهادت از موضع رسالت دارند اشاره کرد. مراد از «اختلاف ملائکه» رفت و آمدهای آنها در این مراتب به معنی انشاء و برانگیختن‌های آنها در عالم شهادت است و اینکه بعد از فرود آمدن ملائکه و استفاده از وجود آنها دوباره به مراتب معین خود بر می‌گردند، لذا ائمه‌علیهم السلام به لحاظ این که تدبیر عالم امکان می‌نمایند و سیاست شهرهای نفوس را دارند در هر سال هفت میقات با آنها دارند: یکی از مواقیت فرود ملائکه و استفاده از ایشان توسط ائمه‌علیهم السلام، شبهای قدر است امور خلق با اجناس و فصول و انواعش در هریک از شبهای قدر در ائمه‌علیهم السلام آشکار می‌شود.

اگر خواستی چنین بگو: امور از عالم تمیز معلومات که عالم کتاب است به عالم مشیت و عالم اراده و عالم قدر فرود می‌آید. آنگاه به عالم قضاء در شب‌های جمعه فرود می‌آید، در شب‌های جمعه ارواح ائمه‌علیهم السلام و امام حی‌علیه السلام به عرش صعود می‌کند، آنگاه با دانش فراوان

هبوط می‌نمایند و اگر چنین نبود معلومات ایشان پایان می‌یافت و در این‌باره روایاتی در کافی آمده، برای همین منظور باب مستقلی گشوده شد و بیان شد که در این شب‌ها امور به مرتبه قضاء می‌رسند.

فقراتی از دعای کمیل که قرائت آن در شب نیمه شعبان و شب‌های جمعه توصیه شده بر آن دلالت دارد در آنجا فرمود: «فأسئلک بالقدرة الّتی قدّرتها وبالقضیة الّتی حتمتها وحکمتها؛ خدایا از تو به قدرتی که آن را تقدیر کردی و به قضایی را که حتمی و محکم کردی می‌خواهم».

میقات چهارم و پنجم ائمه‌علیهم السلام با ملائکه در روزها و ساعاتی است که اشیا در آن دو به مرتبه اذن و اجل رسیده است و اخباری در این‌باره وارد شده که در این هنگام بر ابواب علوم ایشان افزوده می‌گردد و در کافی⁽¹⁾در این‌باره بابی باز شده است.

میقات هفتم در اوقات تکون تدریجی اشیاء و تحقق یکی پس از دیگری آنهاست، پس در این مواقیت هفت‌گانه ملائکه در حال رفت و آمد و انگیزش هستند تا تکلیف امام را در امور خودش و مردم بیان کنند، بلکه بخشی که برای بیان تکلیف در رعیت و امور مربوط به ایشان است به تدریج و آرام آرام به آنها ابلاغ می‌شود، آیا شما در درون و باطن خود نمی‌یابید که کسی در هر حرکت و سکون تو را برای انجام آن وادار می‌کند و یا باز می‌دارد؟!

دلیل آنچه بیان کردیم غیر از اخباری که در خصوص هر یک از مراتب هفت‌گانه آمده و ما بدان اشاره کردیم، اخباری است که درباره ابتدای خلقت آنها آمده، من تنها به ذکر یکی تبرک می‌جویم؛ روایت را مرحوم مجلسی در بحار⁽²⁾از کتاب ریاض الجنان از انس بن مالک نقل نموده است وی گفت: «بینا رسول اللَّه صلّی صلوة الفجر ثمّ استوی فی محرایه کالبدر فی تمامه، فقلنا: یا رسول اللَّه! إن رأیت أنْ تفسّر لنا هذه الآیة قوله تعالی: «فَأُولئِکَ مَعَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَیهِمْ مِنَ النَّبِیینَ وَالصِّدِّیقِینَ وَالشُّهَدآءِ وَالصّالِحِینَ» فقال النبی‌صلی الله علیه وآله: أمّا النبیون فأنا، وأمّا الصدّیقون فعلی بن أبی طالب، فأمّا الشهدآء فعمّی حمزة، وأمّا الصالحون فابنتی فاطمة وولداها الحسن والحسین. فنهض العبّاس من زاویة المسجد إلی بین یدیه وقال: یا رسول اللَّه! أ لست أنا وأنت وعلی وفاطمه والحسن والحسین من ینبوع واحد؟ قال: وما وراء ذلک یا عماه؟! قال: لأنّک لم تذکرنی حین ذکرتهم ولم تشرفنی حین شرفتهم.

فقال رسول اللَّه: أمّا قولک: أنا وأنت وعلی وفاطمة والحسن والحسین من ینبوع واحد،

فصدقت. ولکن خلقنا اللَّه نحن حیث لا سمآء مبنیة ولا أرض مدحیة ولا عرش ولا جنّة ولا نار، کنّا نسبّحه حین لا تسبیح، ونقدّسه حین لا تقدیس، فلمّا أراد اللَّه بدء الصنعة، فتق نوری فخلق منه العرش، فنور العرش من نوری ونوری من نور اللَّه، وأنا أفضل من العرش.

ثمّ فتق نور ابن أبی طالب، فخلق منه الملآئکة فنور الملآئکة من نور ابن أبی طالب، ونور ابن أبی طالب من نور اللَّه، ونور ابن أبی طالب أفضل من نور الملآئکة.

وفتق نورا بنتی فاطمة منه فخلق السماوات و الارض فنور السماوات والارض من نور ابنتی فاطمة و نور فاطمة من نور الله. و فاطمة افضل من السماوات والارض.

ثم فتق نور الحسن فخلق منه الشمس والقمر، فنور الشمس والقمر من نور الحسن، ونور الحسن من نور اللَّه، والحسن أفضل من الشمس والقمر.

ثمّ فتق نور الحسین، فخلق منه الجنّة والحور العین، فنور الجنّة ونور حور العین من نور الحسین، ونور الحسین من نور اللَّه، والحسین أفضل من الجنّة والحور العین. ثم إنّ اللَّه خلق الظلمة بالقدرة فأرسلها فی سحائب البصر، فقال الملآئکة: سبّوح قدّوس ربّنا عرفنا مذ هذه الأشباح ما رأینا سوءاً، فبحرمتهم ألا کشفت ما نزل بنا، فهنالک خلق اللَّه تعالی قنادیل الرحمة وعلّقها علی سرادق العرش.

فقالت: إلهنا! لمن هذه الفضیلة وهذه الأنوار؟ فقال: هذا نور أمتی فاطمة الزهراء، فلذلک سمّیت أمتی الزهراء، لأنّ السموات والأرضین بنورها ظهرت وهی ابنة نبیی وزوجة وصیی وحجّتی علی خلقی، أشهدکم یا ملآئکتی! إنّی قد جعلت ثواب تسبیحکم وتقدیسکم لهذه المرأة وشیعتها إلی یوم القیامة، فعند ذلک، نهض العبّاس إلی علی بن أبی طالب، و قبّل مابین عینیه وقال: یا علی! لقد جعلک اللَّه حجّة بالغة علی العباد إلی یوم القیامة؛ پیامبر ما رسول خدا صلی الله علیه وآله نماز صبح را به جا آورد، آنگاه به سان ماه شب چهارده در محراب قرار گرفت. پرسیدیم: ای رسول خدا! اگر خواهی برای ما این آیه: «أُولئِکَ الَّذِینَ...» ایشان: با کسانی محشورند که خداوند به آنها نعمت داده، یعنی پیامبران و صدیقان و شهداء و صالحان» را تفسیر فرمایید! پیامبر فرمود: مراد از پیامبران منم و مراد از صدیقان علی بن ابی طالب است و مراد از شهدا عمویم حمزه می‌باشد و مراد از صالحان دخترم فاطمه و دو پسرش حسن و حسین هستند. عباس از گوشه مسجد برخاست و به نزد پیامبر آمد و گفت: ای پیامبر خدا! آیا من و تو و علی و فاطمه و حسن و حسین از یک سرچشمه نیستیم؟ فرمود: مقصودت چیست؟ عباس گفت: ای رسول خدا! هنگامی که ایشان را یاد کردی، مرا یاد نکردی و در زمانی که ایشان را بدان شرافت‌ها یاد کردی، مرا مشرف نفرمودی.

رسول خداصلی الله علیه وآله فرمود: این‌که گفتی من و تو و علی و فاطمه و حسن و حسین از یک سرچشمه هستیم، راست گفتی. لیکن خدای تعالی ما را به هنگامی آفرید که آسمانی بنا نشده و زمینی گسترده نگردیده و عرش و بهشت و جهنمی نبود، ما به هنگامی او را تسبیح می‌کردیم که هیچ کس او را تسبیح نمی‌کرد و در زمانی او را تقدیس می‌کردیم که هیچ تقدیسی انجام نمی‌گرفت، هنگامی که خداوند خواست عالم را بیافریند، نور مرا شکافت و از آن عرش آفرید، پس نور عرش از نور من و نور من از نور خداست و من بهتر از عرش هستم.

آنگاه نور ابن ابی‌طالب را شکافت و از آن فرشتگان را آفرید، پس نور فرشتگان از نور ابن ابی‌طالب و نور او از نور خداست، پس نور او افضل از نور فرشتگان است.

سپس نور دخترم فاطمه را شکافت و از آن آسمان‌ها و زمین را آفرید، پس نور آسمان‌ها و زمین از نور دخترم فاطمه و دخترم فاطمه از نور خداست و فاطمه برتر از آسمان‌ها و زمین است.

پس از آن نور حسن را شکافت و از آن خورشید و ماه را آفرید، پس نور خورشید و ماه از نور حسن هستند و نور حسن از نور خدا و نورش از خورشید و ماه برتر است.

آنگاه نور حسین را شکافت و از آن بهشت و حوریان آفرید، را پس نور بهشت و فرشتگان از نور حسین و نور او از نور خدا و حسین افضل از بهشت و حوریان است.

و در پایان خداوند با قدرتش تاریکی را آفرید و آنها را به سوی سحائب بصر روانه ساخت. فرشتگان گفتند: «سبوح قدوس ربنا» یعنی بدون نقص و پاکیزه است، پروردگارمان از زمانی که این اشباح را شناختیم بدی ندیدیم، خدایا به حرمت ایشان آن چه را بر ما فرود آمده را دور کن، در این هنگام خدای تعالی قندیل های رحمت را آفرید و آنها را در سراپرده عرش آویخت.

فرشتگان گفتند: پروردگارا! کیست که چنین فضیلتی دارد و چنین انواری را حایز است؟ فرمود: این نور کنیزم فاطمه زهرا است، به همین خاطر کنیزم را زهرا نامیدم، زیرا آسمان‌ها و زمین به واسطه نور وی ظهور و بروز یافت و او دختر پیامبر و همسر وصی و حجت من بر مردم است. ای فرشتگانم! شاهد باشید که من ثواب تسبیح و تقدیس شما را برای این زن و شیعه وی در روز قیامت قرار دادم. در این هنگام عباس برخاست و به نزد علی بن ابی‌طالب رفت و بین دو چشمش را بوسید و گفت: ای علی! خداوند تو را تا روز قیامت حجت بالغه بر بندگان قرار داده است».

از اینجا دانسته شد که مبدأ پیدایش فرشتگانی - که موکلان عرشند و استواری عرش به ایشان است و ایشان باید عرش را حمل کنند و فرشتگان کروبی و روحانی و فرشتگانی که موکل بر آسمان‌های هفت‌گانه و زمین‌های هفت‌گانه و بالا و پایین و مابین آنها - از مراتب

سه‌گانه‌ای است که برای رسالت است. (این در ارتباط با تکوین)

و اما به لحاظ این‌که رفت و آمدهای فرشتگان برای خدمت و اجرای دستورات ایشان و مشرف شدن به زیارت آنها و زیارت قبور آنها و غیر آنها و اینکه ائمه فرشتگان را می‌بینند با توجه به اینکه آنها از وجود ایشان تکوین یافتند اخباری آمده است.

از جمله این روایات روایت علل ⁽¹⁾به اسنادش به ابی خدیجه از اباعبد اللَّه‌علیه السلام است که گفت: از آن حضرت شنیدم که فرمود: مردی در حال طواف پدرم با او برخورد، دستش را بر شانه‌اش گذاشت و گفت: می‌خواهم از سه خصلت بپرسم که کسی جز تو و مردی دیگر آن را نمی‌داند، پدرم سکوت کرد و طواف خویش را به پایان برد، آنگاه در حجر اسماعیل رفت و دو رکعت نماز طواف خواند، من به همراه پدرم بودم، هنگامی که نمازش را به پایان برد، صدا زد سؤال کننده کجاست؟ آن مرد آمد و در جلوی آن حضرت نشست، پدرم فرمود: پرسش خویش را بیان نما! آن مرد از مسائلی پرسید، هنگامی که پاسخ‌های خویش را گرفت، گفت: راست گفتی و رفت. پدرم فرمود: این مرد جبرئیل بود که به نزد شما آمد تا معارف دینی را به شما بیاموزد.

از جمله روایت کافی⁽²⁾و بصائر⁽³⁾است و آن دو به اسناد خویش به حسین بن علی العلا از ابوعبداللَّه روایت کرده‌اند، وی گفت: «آن حضرت فرمود: ای حسین و در این هنگام دست خود را به دیوارهای خانه گذاشت فرشتگان بسیار بر این دیوار تکیه زده‌اند و چه بسا با رغبت با ما ملاقات کرده‌اند.

و در بصائر در ابتدای این روایت چنین اضافه کرد: ای حسین خانه‌های ما محل هبوط ملائکه و منزلگاه وحی است، آنگاه دست خود را بر...» که ادامه روایت با روایت بالا اندکی تفاوت دارد.

در معنای وحی‌

وَ مَهْبِطَ الْوَحْی‌

اشاره

مهبط در لفظ و معنی همانند منزل است.

وحی را در قاموس به اشاره و کتابت و مکتوب و رسالت و الهام و سخن پنهان و آن چه به دیگران القا کردی و صدایی که بین مردم و غیر آنهاست معنا کرده است، لیکن در مقصود ما کلام لغوی‌ها فایده‌ای ندارد، و بهتر این است که در معنای آن به کتاب و سنت مراجعه نماییم.

در قرآن خدای تعالی فرمود: «قُلْ إِنَّما أَنَا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ یوحی إِلَی أَنَّما إِلهُکُمْ ِلهٌ واحِدٌ»⁽¹⁾همانا من بشری همانند شما هستم که به من چنین وحی می‌شود که خداوند شما یکی است».

پس خدای تعالی تفاوت بین آن حضرت و همه کسانی که آن حضرت به سوی آنها مبعوث شد را بعد از شباهت در بشر بودن این قرار داد که توحید تنها بر آن حضرت نازل می‌شود، ولی مردم دیگر که وی به سوی آنها مبعوث شده بر آنها چنین وحی نمی‌گردد؛ ما یافتیم که از زمره امت، علی بن ابی طالب است که فرمود: «لو کشف العظآء ما ازددت یقیناً⁽²⁾اگر پرده برداشته شود، بر یقین من افزون نگردد». و نیز ائمه‌علیهم السلام از امت من محسوب می‌شوند، پاکانی که خدای تعالی ایشان را از پلیدی پاک و پاکیزه کرد، چنانکه در قرآن منصوص است.

با استمداد از ولی توفیق در جمع بین دو آیه گوییم: هر نفسی گرچه به افق بلند معرفت و تخلیه و تزکیه برسد به طوری که هیچ چیزی را نبیند، مگر اینکه خداوند را قبل از آن و با آن و بعد از آن ببیند و پروردگارش را به گونه‌ای ملاقات کند که هیچ چیز به غیر از وی در دلش باقی نماند، چنان‌که در معنای قلب سلیم روایت شده است.⁽³⁾

و در کافی⁽⁴⁾از امام صادق از معنای سخن حق تعالی: «إِلّا مَنْ أَتَی اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِیمٍ»⁽⁵⁾سؤال

شد، فرمود: «القلب السلیم الّذی یلقی ربّه ولیس فیه أحد سواه؛ دل پاک و سالم آن دلی است که پروردگارش را در حالی ملاقات کند که هیچ کس در آن غیر از خدا نباشد». وی در عالم خود سیر می‌کند و از حدودش تجاوز نمی‌کند و به مرتبه‌ای از مراتب اللَّه اسمی می‌رسد که خدای تعالی در بدو ایجاد و انشایش در او به ودیعت گذاشت، اللهی که مبدأ تمام اسماء در همه عوالم است و یا اینکه به شأنی از شؤون خدا می‌رسد؛ پس گرچه وی ذاتا غیر متناهی است، ولی در رعیت نسبت به ولی زمان و وصی پیامبرش متناهی است و همچنین وصی در عالم خود گرچه نهایتی ندارد، ولی نسبت به رسولش که وصی و مولایش می‌باشد متناهی است، و همچنین نسبت رسول به خداوند - جلت عظمته - این چنین است، گرچه خداوند نسبت به رسولان محیط است.

پس وحیی که بر محمد نازل شده است نهایت مرتبه توحید است که جامع همه مراتب توحید می‌باشد، این مرآت و آینه وحدت الهیه است، نه اینکه از مرتبه‌ای از مراتب آن حکایت کند.

و لذا فرمود: «یوحی إِلَی أَنَّما إِلهُکُمْ إِلهٌ واحِدٌ»⁽¹⁾و اله را به صیغه جمع (کم) اضافه کرد و فرمود: إِلهُکُمْ این صیغه جمع برای استغراق افرادی است، از آن به حقیقت تک تک افراد تعبیر کرده است، زیرا قوام و ارکان همه مراتب اسم اللَّه است، خداوند این اسم را در ابتدای آفرینش و ابداع موجودات در آنها به ودیعت گذاشته، پس مراد از وحی نبوت و اسم اعظم است که خداوند - جلت عظمته - در دل‌های ایشان کاشته و این وحی از آن دل برمی‌خیزد و در زیارت شب مبعث یعنی بیست و هفتم رجب این چنین به آن اشاره شده است: «اللّهمّ إنّی أسألک بالتجلّی أعظم...⁽²⁾خدایا من از تو به واسطه تجلی اعظمت می‌خواهم...». و همین مرتبه «قابَ قَوْسَینِ أَوْ أَدْنی ⁽³⁾است. چنان‌که در کتاب احتجاج⁽⁴⁾و در تفسیر امام⁽⁵⁾در سوره بقره نقل شده است آن حضرت درباره آیه فرمود: به ایشان بگو من در بشر بودن همانند شما هستم و لکن پروردگارم فقط مرا به پیامبری برگزید، چنان‌که به برخی افراد ثروت و تندرستی و زیبایی می‌دهد و به برخی دیگر نمی‌دهد پس انکار ننمایید که خداوند مرا برای پیامبری برگزید.»

و روایت کافی⁽¹⁾بر همین مطلب دلالت دارد، این روایت از حمران بن اعین از ابی عبد اللَّه‌علیه السلام نقل شده است که آن حضرت فرمود: «إنّ جبرئیل أتی رسول اللَّه برمانتین، فأکل رسول اللَّه أحدیهما وکسر الأخری بنصفین فأکل نصفا وأطعم علیاً نصفاً، ثم قال له رسول اللَّه: یا أخی! هل تدری ما هاتان الرمانتین؟ قال: لا، قال: أمّا الأولی فالنبوّة لیس لک فیها نصیب، وأمّا الأخری فالعلم فأنت شریکی فیه. فقلت: أصلحک اللَّه! کیف یکون شریکه فیه؟ قال: لم یعلم اللَّه محمداً علماً إلّا وقد أمره أن یعلمه علیاً؛ جبرئیل برای رسول خداصلی الله علیه وآله دو انار آورد، رسول خداصلی الله علیه وآله یکی از آن دو را میل فرمود، و دیگری را دو قسمت کرد، نیمی از آن را میل فرمود و نیم دیگر را به علی‌علیه السلام داد، آنگاه رسول خداصلی الله علیه وآله فرمود: برادرم! آیا می‌دانی این دو انار چیستند؟ عرضه داشت: خیر. فرمود: انار نخست نبوت بود و تو را از نبوت بهره‌ای نیست؛ و انار دوم دانش است، تو در دانش شریک منی. عرضه داشتم: خداوند تو را سلامت بدارد، چگونه وی شریک پیامبر گردید؟ حضرت فرمود: خداوند هیچ دانشی را به پیامبر نیاموخت مگر این که به او فرمان داد که به علی بیاموزد».

و از محمد بن مسلم روایتی⁽²⁾در همین معنا وارد شده است، و در پایان گفتار امام‌علیه السلام فرمود: به خدا سوگند! رسول خدا صلی الله علیه وآله حرفی را نیاموخت مگر اینکه آن سخنی را که خداوند به او آموخت به علی‌علیه السلام آموخت، آنگاه دانش به ما منتقل گردید، سپس دست خویش را بر سینه‌اش قرار داد.

و اکنون که حقیقت وحی را که بر پیامبرصلی الله علیه وآله فرستاده شد، دانستید، بر شما روشن است که مراتب وحی را که بر محمدصلی الله علیه وآله وارد شد از طبیعت آن حضرت و مراتب وحیی که بر آل محمدعلیهم السلام وحی شده از مراتب پایین‌تر از آن وحی است، به طوری که حقیقت وحی از طبیعت وی تنزل یافته است.

پس مراد از هبوط وحی بر آل محمدعلیهم السلام این است که وحی به مرتبه‌ای که به آل محمدعلیهم السلام داده شده فرود آمده، پس ایشان مهبط حقیقت وحی هستند.

این مطلب در این است که وحی به رسول خداصلی الله علیه وآله اختصاص داشته و اوّلاً و بالذات وحی به ائمه‌علیهم السلام نیز داده شده، لیکن ایشان به طور تبعی از آن بهره‌ورند.

در تفاوت رسول و نبی و امام و محدث‌

اکنون درباره رفع تنافی بین احادیث وارد شده درباره تفاوت بین رسول و نبی و امام و محدث وارد بحث می‌شویم. آن روایات مثل روایت کافی⁽¹⁾از علی بن ابراهیم از پدرش از اسماعیل بن مراد است که گفت: ابوالحسن بن عباس معروفی به امام رضا نامه نوشت در آن گفت: فدایت شوم! مرا خبر ده که تفاوت رسول و نبی و امام چیست؟ گفت: آن حضرت در جواب نامه نوشت و یا فرمود: «الفرق بین الرسول والنبی والإمام؛ أنّ الرسول الّذی ینزل علیه جبرئیل فیراه ویسمع کلامه وینزل علیه الوحی وربما رأی فی منامه نحو رؤیا ابراهیم. والنبی ربما سمع الکلام وربما رأی الشخص ولم یسمع. والإمام هو الّذی یسمع الکلام ولا یری الشخص؛ تفاوت بین رسول و نبی و امام این است که رسول کسی است که جبرئیل بر او فرود می‌آید و او جبرئیل را می‌بیند و سخنش را می‌شنود و بر او وحی نازل می‌شود، و چه بسا در خواب رؤیایی همانند رؤیای ابراهیم می‌بیند و نبی چه بسا سخن را می‌شنود و چه بسا شخص را می‌بیند ولی نمی‌شنود و امام کسی است که کلام را می‌شنود، ولی شخص را نمی‌بیند».

و از کافی⁽²⁾به اسنادش به برید از ابی جعفر و ابی عبد اللَّه‌علیهما السلام در سخن حق تعالی: «وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِکَ مِنْ رَسُولٍ وَلا نَبِی»⁽³⁾وَلا مُحَدِّثٍ...؛ ما قبل از تو هیچ پیامبر و نبی و محدثی را نفرستادیم...». عرضه داشتم: فدایت شوم! این قرائت شما را ما قرائت نمی‌کنیم (یعنی کلمه محدث در آیه شریفه قرآن موجود نیست) معنای رسول و نبی و محدث چیست؟ فرمود: رسول کسی است که فرشته بر او آشکار گردد، و با او سخن گوید. نبی کسی است که در خواب فرشته را ببیند. گاه نبوت و رسالت در یک تن جمع می‌شود، محدث کسی است که صدا را می‌شنود، ولی صورت را نمی‌بیند.

اخبار دیگری⁽⁴⁾در این باب نیز موجود است که همه آنها متفقند بر این که رسول شخص را می‌بیند، و فرشته را معاینه می‌کند، و سخن او را می‌شنود، و در خواب او را می‌بیند، و امام و محدث فرشته را نمی‌بینند، و نبی اگر رسول باشد فرشته را می‌بیند و نیز او

را در خواب می‌بیند و صدا را می‌شنود».

توضیح این مطلب متوقف بر بیان مراتب نبی و رسول و محدث و امام است.

در مراتب نبی و رسول و محدث‌

پس در حالی که کمک از خدا که پادشاه داناست می‌گیرم گویم: دانستی حقیقت نبوت مرتبه ذکر اول است که هیچ کس از اعتبارات حتی اعتبار عدم و وجود در آن معتبر نیست و مرتبه تعین آن بعد از وصول به مرتبه معلومیت است که در آنجا می‌تواند اشاره شود که وی در عالم الهی است و این حقیقت دارای مراتبی بی‌نهایت بوده وهر نبی مظهر مرتبه‌ای از آن است، و محمد خاتم و جامع همه مراتب است.

و این حقیقت به لحاظ تجلیات طولی خود شش مرتبه دارد، چنان‌که در شرح سخن آن حضرت در «یا اهل بیت النبوة» بیان شده و در دو روایت صفار و جابر بن یزید، به آن اشاره شد؛ و نیز دانستید که نخستین مرتبه این مراتب شش‌گانه به لحاظ صعود مرتبه اسم اللَّه است که مرتبه وجود نوری است و آن مرتبه عبودیت مطلقه است که امانت همه مراتب وجود در کنار معبود است، چنان‌که اشتقاق اسم اللَّه دلالت دارد.

در کافی⁽¹⁾از هشام بن حکم روایت شده است: «إنّه سأل أباعبد اللَّه عن أسماء اللَّه واشتقاقها اللَّه مما هو مشتق فقال: یا هشام! اللَّه مشتق من إله، وإله یقتضی مألوها، والإسم غیر المسمّی، فمن عبد الإسم دون المعنی فقد کفر ولم یعبد شیئاً ومن عبد الإسم والمعنی فقد أشرک وعبد اثنین ومن عبد المثنی دون الإسم فذلک التوحید؛ وی از حضرت امام صادق‌علیه السلام از اسماء اللَّه پرسید و این که آیا اللَّه مشتق است و از چه اشتقاق یافته است؟ حضرت فرمود: ای هشام! اللَّه از «اله» مشتق شده و اله اقتضای مألوه می‌کند، و اسم غیر از مسمی است، پس هر کس اسم را بپرستد و نه معنی را کفر ورزید، و چیزی را نپرستید، و هر کس اسم و معنا را بپرستد، پس شرک ورزید و دو چیز را عبادت نمود و هرکس مسمی را بپرستد و نه اسم را این توحید است».

و در باب معبود⁽²⁾نیز نظیر همین را نقل کرده است.

و در قاموس آمده: اله الاهة و الوهیة عبادت کرد و لفظ جلاله از آن است.

و فوق این مرتبه وجود مطلق است.

و فوق آن مرتبه عدم است که در عالم خلق از آن ذکری نیست، و تنها در عالم حق تعالی مذکور است.

آنگاه مراتب سه‌گانه غیبیه‌ای هستند که به تفصیل در سابق با آنها آشنا شدیم و اباعبداللَّه در روایت کافی به اسنادش به زید شحام به آن اشاره کرد که مرتبه نخست آن مرتبه عبودیت است.

و به اسنادش⁽¹⁾به جابر از ابو جعفرعلیه السلام روایت کرده است که گفت از آن حضرت شنیدم که می‌فرمود: «إنّ اللَّه تبارک وتعالی اتّخذ ابراهیم عبداً قبل أن یتّخذه نبیاً، وأنّ اللَّه اتّخذه نبیاً قبل أن یتّخذه رسولاً، وأنّ اللَّه اتّخذه رسولاً قبل أن یتّخذه خلیلاً، وأنّ اللَّه اتّخذه خلیلاً قبل أن یجعله إماماً، فلمّا جمع له الأشیاء قال: إنّی جاعلک للناس إماماً⁽²⁾خدای تبارک و تعالی ابراهیم را بنده‌اش گرفت و این قبل از آن بود که او را به عنوان نبی مبعوث نماید، و قبل از این که او را رسول نماید او را نبی کرد و قبل از این که او را خلیل گیرد او را رسول قرار داد و خدای تعالی قبل از این که او را امام گیرد او را خلیل گرفت، پس هنگامی که این حقایق را در وی جمع کرد فرمود: من تو را امام و پیشوای مردم قرار دادم».

پس مرتبه عبودیت پایین‌تر از مرتبه رسالت و نبوت خاصه است که آنها دو اعتبار از یک مرتبه‌اند، و آن مرتبه استفاضه و افاضه می‌باشد، و آن دو پایین‌تر از مرتبه خلت (دوستی) است که مرتبه موت است که حتی از مرتبه وجود مطلق می‌میرد، و این مرتبه پایین‌تر از مرتبه امامت است، زیرا مرتبه موت حتی از مرتبه عدم است.

در مراتب سالکان‌

توضیح این مطلب این است که مراتب سالکان به خدای - عزّوجلّ - پنج مرتبه است.

مرتبه نخست: مرتبه عبودیت است و آن رسیدن بنده به مرتبه‌ای است که خود و همه امور مربوط به خود را مملوک خالص حق می‌بیند چنان که خدای سبحانه فرمود: «ضَرَبَ اللَّهُ عَبْداً مَمْلُوکّ لا یقْدِرُ عَلی شَی‌ءٍ»⁽³⁾خداوند به مملوکی که بر هیچ چیز قدرت ندارد مثال زده است.

بنابراین همه امورات خود و خودش را به جز خدا مربوط نمی‌سازد و در هیچ چیز تصرف نمی‌کند، مگر این که به اجازه او بوده و در رضایت او باشد، و برای اعمال خود پاداشی در نظر نمی‌گیرد و مدحی نمی‌بیند، زیرا خدای تعالی به حول و قوه خود طاعات را بعد از اختیار عبد بر دستش جاری ساخته است؛ این نیز بخشش خداست.

مرتبه دوم: مرتبه نبوت است که بنده به مرحله‌ای می‌رسد که خود را از همه اموری که به خودش اضافه کرده بود تزکیه می‌کند، و از همه مردم منقطع می‌گردد، با تمام وجودش به خداوند روی می‌آورد، چنان‌که فرمود: «یوْمَ لا ینْفَعُ مالٌ وَلا بَنْونَ إِلّا مَنْ أَتَی اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِیمٍ»⁽¹⁾روزی که مال و فرزندان سود نبخشد مگر کسی که دل پاک برای خدا آورد. «قلب سلیم» تفسیر به دلی شده که پروردگارش را ملاقات کند، پس هیچ کس جز خدا در آن نمی‌ماند. چنان‌که از امام صادق‌علیه السلام روایت شده است⁽²⁾که مولای ما امام سجادعلیه السلام⁽³⁾فرمود: «اللّهمّ إنّی أخلصت بانقطاعی إلیک وأقبلت بکلّی علیک؛ پرورگارا! من خالصانه به تو پناه آورده ام و با همه وجودم به تو روی آور شدم».

مرتبه سوم: بعد از این روی دلش به سوی خدا منصرف می‌گردد به گونه‌ای که بنده، هیچ تصرفی غیر از خدای تعالی را برنمی‌تابد، پس مطمئن می‌گردد که هرچه در دلش می‌افتد و یا به گوشش می‌خورد جز از خدای تعالی نیست، پس‌از وساطت رسول بی‌نیاز می‌شود و آنچه راکه در دلش می‌افتد و یا به گوشش می‌خورد قبول می‌نماید و به آن ملتزم می‌شود و یقین دارد که از جانب خداست.

و بعد از این هیچ کس بر او حجت نیست، مگر اینکه خداوند فرمان دهد؛ چنانکه در اوصیای پیامبرانی که الوالعزم نیستند چنین است و اگر چیزی بر دل او وارد شود و یا بر گوش او مطلبی خوانده شود که مربوط به دیگران می‌شود چنین شخصی رسول نیز هست همانطور که نبی بود و این مرتبه سوم است.

مرتبه چهارم: مرتبه خلت است و آن رسیدن بنده به مرحله ایست که چون میتی در قبضه خداوند قرارگیرد خود را همانند سرابی می‌بیند که تشنه او را آب می‌بیند و وقتی به نزد او آمد آن موجود را چیزی که بوی وجود شنیده باشد نمی‌یابد، چنان‌که ابن بابویه از مولای ما

ابومحمد عسکری‌علیه السلام⁽¹⁾روایت کرد که وی از آن حضرت پرسید که مرگ چیست؟ فرمود: «التصدیق بما لا یکون؛ رسیدن به مرتبه ای که در عالم وجود تحققی ندارد»، و این مرتبه مرتبه «او ادنی» است، چنان که مرتبه دوم مرتبه «قاب قوسین» است.

و مرتبه پنجم: مرتبه امامت است و آن رسیدن بنده به درجه‌ای است که وجود و عدم و مرگ و زندگی را در نمی‌یابد و اثبات نفی و نفی اثبات بی‌خبر می‌ماند؛ این مرتبه موسوم به مرتبه حیرت و سدرة المنتهی و آخرین مرتبه سیر ممکن است و بالاتر از آن مرتبه ربوبیت می‌باشد. و آن گفتار حق تعالی است که فرمود: «وَهُوَ بِالأُفُقِ الأَعْلی ثُمَّ دَنی فَتَدَلّی فَکانَ قابَ قَوْسَینِ أَوْ أدْنی ⁽²⁾- إلی - وَلَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْری عِنْدَ سِدْرَةِ المُنْتَهی .»⁽³⁾او در افق اعلی است آنگاه نزدیک‌تر شده و تدلی نمود، پس به دو قاب قوس یا نزدیک‌تر رسید تا اینکه فرمود: و در نزول دیگری او را در سدرة المنتهی دید. و به خواست خدا به زودی در سخن امام «والقادة الهداة» بیان دیگری از مراتب عبودیت در تفسیر حق تعالی: «نُرِی إِبْرَاهِیمَ مَلَکُوتَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ»⁽⁴⁾«به ابراهیم ملکوت آسمان‌ها و زمین را نشان خواهیم داد» را می‌گوییم.

دلیل بر آنچه بیان کردیم این است که بعد از اتصاف بنده به صفت عبودیت فرشته موکل منصب رسالت و آورنده تکالیف پیامبران و حامل خلعت ایشان جبرئیل است و حامل خلعت خلت عزرائیل است که متولی منصب اماته می‌باشد، چنان که در روایت وارده در تفسیر آیه شریفه «وَاتَّخَذَ اللَّهُ اِبْراهِیمَ خَلِیلاً»⁽⁵⁾آمده است.

در کافی⁽⁶⁾و عیاشی⁽⁷⁾از امام باقرعلیه السلام روایت شده که به هنگامی که خدای - عزّوجلّ - ابراهیم را خلیل خویش گرفت بشارت به خلت به او رسید، پس ملک الموت به شکل جوانی سپیدروی که دو پیراهن سپید بر تن او بود و از موهایش آب و یا روغن می‌چکید به نزد ابراهیم‌علیه السلام آمد، ابراهیم‌علیه السلام وارد منزل شد، جبرئیل در بیرون خانه به استقبال او شتافت.

حضرت ابراهیم مردی غیرتمند بود، و هرگاه برای کاری منزل را ترک می‌کرد در آن را می‌بست و کلیدش را با خود می‌برد، اکنون که بازگشته بود، زیباترین مرد را در داخل منزل بر در خانه‌اش یافت؛ پرسید: ای بنده خدا چه کسی اجازه داد که وارد منزل من شوی؟ مرد جواب داد: خدای خانه، فرمود: البته پروردگار خانه از من سزاوارتر است، اکنون بگو تو کیستی؟ پاسخ داد: من عزرائیل هستم.

حضرت ابراهیم ترسید و فرمود: آیا آمدی که روح از بدنم جدا سازی؟ پاسخ داد خیر، خدای تعالی بنده‌ای را خلیل خویش گرفته است، پس من برای دادن بشارت آن آمده‌ام، فرمود: آن مرد کیست که من او را تا هنگام مرگ خدمت کنم؟ گفت: تو هستی، پس ابراهیم به نزد ساره آمد و گفت: خداوند مرا خلیل خویش گرفت.

ولی خداوند برای منصب امامت حاملی قرار نداده است (و فرشته‌ای را مأمور تبشیر آن نکرده است) و فرمود: «إِنِّی جاعِلُکَ لِلنّاسِ إِماماً»⁽¹⁾من تو را برای مردم امام قرار دادم. و در هر دو روایت امام فرمود: امامت در دیدگاه حضرت ابراهیم چندان بزرگ آمد که گفت: «وَمِنْ ذُرِّیتِی قَالَ لَا ینَالُ عَهْدِی الظَّالِمِینَ»⁽²⁾خداوندا فرزندان مرا نیز امام گردان. عهد من (امامت) به ستمگران (از ذرّیه و فرزندان تو) نمی‌رسد.

بر معنای امامت این روایت کافی⁽³⁾در باب «أنّ الإمام متی یعلم أنّ الإمامة قد صارت إلیه؛ باب اینکه امام چه هنگام، آمدن امامت (امام شدن) را می‌فهمد. دلالت دارد. در کافی⁽⁴⁾به اسنادش به هارون بن فضل گفت: ابوالحسن علی بن محمد را در روزی که ابوجعفرعلیه السلام وفات یافت دیدم، «فقال: إنّا للَّه وإنّا إلیه راجعون⁽⁵⁾، مضی أبوجعفر فقیل له: وکیف عرفت؟ قال: لقد تداخلنی ذلّة للَّه لم أکن أعرفها؛ فرمود: همه ما از خدا هستیم و به سوی وی باز می‌گردیم، ابوجعفرعلیه السلام وفات یافت از آن حضرت پرسیدند: چگونه متوجه وفات او شدی؟ فرمود: در من ذلتی برای خدا راه یافت که تاکنون آن را نمی‌شناختم».

زیرا اشکالی ندارد که امام صامت درنهایت کمال باشد و تنها فاقد فعلیت امامت باشد، و

هنوز آن منصب به او منتقل نشده باشد، بنابراین آن ذلتی که آن را نمی‌شناخت و بعد از وفات پدرش بر او طاری شد همان منصب امامت باشد.

اکنون که آیات پروردگار و سنت خلفای او برای شما بیان شد، و با گوش‌های فهمنده به آنها گوش دادی، دلت بیدار شود و آگاه گردد که مراد اخبار در فرق بین امام و نبی و رسول و محدث، همان فرق بین رسول و نبی به دو چیز است (چنانکه در آن تصریح شده) و تفاوت رسول و نبی که دارای منصب خلت و امامت نیستند به این دو نیست.

امام و محدث نیز چنین هستند، زیرا مراد از آن دو مطلق امام و محدث مثل اسحق و یعقوب هستند که شریعت ندارند و تنها از اوصیای حضرت ابراهیم هستند، و نیز مثل سلمان می‌باشد که درباره وی آمده که وی محدث بوده است، وگرنه مثل محمد و آل او و ابراهیم و امامان آل محمدعلیهم السلام سخن فرشته را می‌شنیدند ولی خود فرشته را نمی‌دیدند، و قبلا چگونگی برخورد فرشتگان نسبت به ایشان و این که آنها در عالم تکوین فروع انوار آل محمدعلیهم السلام هستند را فهمیدی پس در دیگر شؤون چه‌می‌اندیشی؟

روشن است که هر نبی و یا رسولی که به مرتبه خلت و امامت نرسد نمی‌تواند از خدای - عزّوجلّ - تلقی کند مگر به توسط فرشتگان و یا به آمدن وحی در خواب باشد، اما کسانی که به مرتبه خلت و امامت رسیده باشند، نیازی به صورت یافتن وحی و یا وساطت فرشتگان در آوردن وحی ندارند، زیرا وساطت آنها در مرتبه رسالت ضرورت دارد.

و لذا خدای تعالی در حق حبیب خود فرمود: «وَما ینْطِقُ عَنِ الهَوی إِنْ هُوَ إلّا وَحْی یوحی عَلَّمَهُ شَدِیدَ القُوی ⁽¹⁾او از هوی سخن نمی‌گوید، این جز وحیی که به او وحی می‌شود نیست، کسی که دارای قوای فراوان است به او تعلیم کرده است. مراد از شدید القوی خدای تعالی است، چنانکه علی بن ابراهیم گفته است و این آیه شریفه: «فَکانَ قابَ قَوْسَینِ أَوْ أَدْنی فَأَوْحی إِلی عَبْدِهِ مَا أَوْحی ⁽²⁾بر آن دلالت دارد، پس کدامین فرشته را جرأت است که در آن مقام موجود شود ویا بوی وجود را بشنود، چه‌رسد که بتواند واسطه‌بین خدا و حبیب او محمدصلی الله علیه وآله شود، «وَلَقَدْ رَأی مِنْ آیاتِ رَبِّهِ الکُبْری ⁽³⁾او آیات پروردگار بزرگ خود را دید.

با فهم این مطلب مراد از مهبط وحی معلوم می‌شود، زیرا وحیی که به محمدصلی الله علیه وآله وحی

کرده است امکان هبوط ندارد مگر به سوی امامان، زیرا غیر از ایشان نمی‌توانند آن را دریافت کنند و قابلیت و استعداد آن را واجد نیستند تا بتوانند محل هبوط آن باشند. پس «الف و لام» در «مهبط الوحی» برای عهد است، پس شما (ای امامان) اولین منزل وحی هستید، آنگاه دیگر مراتب مهبطهای شما هستند.

در معنای رحمت‌

وَ مَعْدِنَ الرَّحْمَةِ

اشاره

رحمت در لغت به معنای عطوفت ورزیدن است، معنای مصدری رحمت توجه مهرآمیز و با عطوفت به دیگری است، حقیقت رحمت مرتبه وجود مطلق از حقیقت نبوت است. حقیقت محمدیه مرتبه قاب قوسین است که به همه موجودات که فروع دو عالم نور و ظلمت و اهل یمین و شمالند عطوفت دارد، و به عبارت دیگر حقیقت رحمت همان حقیقت محمدیه است به اعتبار این که جهت قرابت بین موجودات یا خصوص انسان است، و لذا در قول حق تعالی: «وَالَّذِینَ یصِلُونَ ما أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ یوصَلَ⁽¹⁾- الی - اَلَّذِینَ ینْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِیثاقِهِ وَیقْطَعُونَ ما أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ یوصَلَ...»⁽²⁾کسانی که به آنچه خداوند به وصلش دستور داده می‌پیوندند - تا - و کسانی نقض عهد خدا بعد از محکم شدن آن می‌کنند، آنچه را که خداوند فرمان به وصلش داده را می‌برّند... . تفسیر به رحم آل محمدعلیهم السلام شده است.⁽³⁾به خواست خدای تعالی در ضمن «والرحمة الموصوله» از آن سخن خواهیم گفت.

سخن حق تعالی: «عَذَابِی أُصِیبُ بِهِ مَنْ أَشآءُ وَرَحْمَتِی وَسِعَتْ کُلَّ شَی‌ءٍ فَسَأَکْتُبُها لِلَّذِینَ یتَّقُونَ وَیؤْتُونَ الزَّکاةَ وَالَّذِینَ هُم بِآیاتِنا یؤْمِنُونَ»⁽⁴⁾عذابم را بر هر کس بخواهم می‌فرستم و رحمت من همه اشیاء را برمی‌گیرد، و به زودی آن را برای کسانی که پروا پیشه می‌کنند و زکات می‌دهند، و کسانی که

نشانه‌های ما را باور می‌کنند می نویسم. و نیز سخن حق تعالی: «وَما أَرْسَلْناکَ إلّا رَحْمَةً لِلْعالَمِینَ»⁽¹⁾و ما تو را جز برای رحمت دو جهان نفرستادیم. بر آن دلالت دارد، و این مطلب در شرح حقیقت نبوت بیان شده است.

و نیز سخن حق تعالی: «وَقالُوا لَوْلا نُزِّلَ هذَا القُرْآنُ عَلی رَجُلٍ مِنَ القَرْیتَینِ عَظِیمٍ أَ هُمْ یقْسِمُونَ رَحْمَةَ رَبِّکَ...»⁽²⁾و گفتند: و چرا این قرآن را بر مردی بزرگ از این دو قریه نفرستاده است، آیا ایشان رحمت پروردگار را تقسیم می‌کنند. مراد از رحمت در اینجا نبوت است، چنانکه در احتجاج⁽³⁾و تفسیر امام⁽⁴⁾از پدرش روایت شده است که گفت: روزی رسول خداصلی الله علیه وآله در آستان کعبه نشسته بود، عده‌ای از بزرگان قریش جمع شدند تا اینکه فرمود: «عبداللَّه بن امیه به پیامبر گفت: اگر خداوند می‌خواست رسولی برای ما بفرستد باید بزرگ‌ترین ثروتمند و کسی که بهترین وضع را دارد برای ما بفرستد چرا قرآن را که تو گمان می‌بری که خدا بر تو فرستاده و تو را رسول خویش کرده بر مردی بزرگ از این دو قریه ولید بن مغیره در مکه و یا عروة بن مسعود ثقفی در طائف نازل نکرده است...» در این هنگام سخن حق تعالی نازل شده که: « وَقالُوا لَوْلا نُزِّلَ... - إلی - وَرَحْمَةُ رَبِّکَ خَیرٌ مِمّا یجْمَعُونَ»⁽⁵⁾یعنی نبوتی که به تو عطا کردیم.

و نیز آیه شریفه: «وَلَوْ شآءَ رَبُّکَ لَجَعَلَ النّاسَ أُمَّةً واحِدَةً وَلا یزالُونَ مُخْتَلِفِینَ إِلّا مَنْ رَحِمَ رَبُّکَ وَلِذلِکَ خَلَقَهُمْ...»⁽⁶⁾اگر پروردگارت می‌خواست مردم را یک امت قرار می‌داد و هرگز اختلاف نمی‌کردند، مگر کسانی که خداوند به ایشان رحم کند، برای همین ایشان را آفریده است.

علی بن ابراهیم گفت⁽⁷⁾درباره روایت ابی الجارود از ابوجعفر که فرمود: «وَلا یزالُونَ مُخْتَلِفِینَ»؛ پیوسته در دین مختلف بودند». و مراد از «إِلّا مَنْ رَحِمَ رَبُّکَ» آل محمدعلیهم السلام و پیروان ایشان هستند، «وَلِذلِکَ خَلَقَهُمْ»؛ اهل رحمت اختلاف در دین نمی‌کنند.

و در کافی⁽¹⁾از امام صادق روایت شده است که مراد از آیه فوق «وَلا یزالُونَ مُخْتَلِفِینَ...» مردم در فهم واقع در اشتباهند و همه در هلاکت هستند مگر کسانی را که پروردگارت به آنها رحم کند یعنی مگر شیعیان ما و «لِذلِکَ خَلَقَهُمْ» برای رحمت خویش ایشان را خلق کرده یعنی برای طاعت امام ایشان را خلق کرده است.

گویم: توضیح این آیه شریفه و دو روایت شریف فوق این است که: چون خدای تعالی نهایت کمال را داراست به طوری که هیچ کمالی از جلال و جمال را فاقد نیست و صفات حق تعالی دارای مراتب غیر متناهی‌اند، و هر کدام شؤونی غیر متناهی دارند، و عالم امکان گنجایش وجود آنها را ندارد، زیرا عالم امکان عالم امور محدود است، به همین خاطر خواست مراتب صفات و شؤون خود را برای خلقش آشکار کند، لذا مخلوقات را دارای اطوار و مراتب ساخت و انسان را آفریده و بیان را به او آموخت، تا مظهر همه صفات او شود و انسان را دارای اطواری کرد تا هر فردی مظهر و مرتبه‌ای از مراتب جامعیت او باشد، چنان که فرمود: «ما لَکُمْ لا تَرْجُونَ للَّهِ‌ِ وَقاراً وَقَدْ خَلَقَکُمْ أَطْواراً»⁽²⁾چه شده شما را که برای خدا ثبات و وقار ندارید در حالی که خداوند شما را بر اطواری آفریده است».

و فرمود: «وَمِنْ آیاتِهِ خَلْقُ السَّمواتِ وَالأَرْضِ وَاخْتِلافُ أَلْسِنَتِکُمْ وَأَلْوانِکُمْ إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ لِلْعالِمِینَ»؛ از آیات خداوند آفرینش آسمان‌ها و زمین و تفاوت‌های زبان‌ها و رنگ‌های شماست، همانا در آن نشانه‌هایی برای جهانیان است». به همین خاطر در آدمیان دو تن را در همه ملکات و حالات و خواسته‌ها و چهره‌ها و رنگ‌ها و دیگر ویژگی‌هایی که باعث اشتباه شود یکسان دیده نشده و نمی‌بینید. به همین خاطر امام صادق‌علیه السلام در روایتی که در کافی⁽³⁾به اسنادش به شهاب آمده و چنین شنیده که فرمود: اگر مردم می‌دانستند که چگونه خدای تعالی مردم را آفریده هرگز کس دیگری را ملامت نمی‌کرد و حدیث را تا به اینجا رساند که آن حضرت فرمود: اگر مردم می‌فهمیدند که خدای - عزّوجلّ - این مردم را این‌گونه آفرید، هیچ‌کس دیگری را سرزنش نمی‌کرد».

و در اخبار طینت به اسناد کلینی⁽⁴⁾به زراره از ابوجعفرعلیه السلام آمده که آن حضرت فرمود:

«اگر مردم می‌دانستند که پیدایش خلق چگونه است هرگز دو تن با همدیگر اختلاف نمی‌کردند» اکنون که مردم نمی‌دانند، لذا با همدیگر در دین اختلاف دارند، و در علم و عمل با همدیگر متفاوتند و هرکس بر شاکله و طینت خود می‌تند و گمان می‌کند که او درست را فهمیده و هرکدام بر دیگری اشکال می‌کند، مگر کسانی که مظاهر عالم رحمت مطلقه غیر متناهی باشند، ایشان محمد و آل پاک او علیهم السلام و دوستداران ایشان هستند و نیز طبقات مختلف انبیاء و پیروان ایشان که مرتبه‌ای از مراتب محمدصلی الله علیه وآله بوده و کتاب‌های ایشان آیه‌ای از آیات کتاب او می‌باشد این کتاب بر همه آن کتاب‌ها مشرف و مهیمن بوده و شاهد علوم و آدابی که انبیاء دارند می‌باشد. چنان که مفاد اخبار طینت بر آن دلالت دارد.

اکنون که مطالب یاد شده را فهمیدی برای شما روشن می‌شود که اسم اشاره «وَلِذلِکَ خَلَقَهُمْ» به مجموع مطالبی که از مستثنی و مستثنی منه استفاده می‌شود بر می‌گردد، یعنی به دلیل عدم اختلاف اهل رحمت آنها را آفرید و چون اختلاف کنندگان اختلاف کردند، ایشان را جداگانه آفرید، پس اهل رحمت اهل جمعند، و بین ایشان اختلافی نیست و رحمت همن عالم وجود مطلق است، زیرا عالم عدم قابل اختلاف نیست و عالم نور و ظلمت نیز نمی‌توانند با همدیگر ائتلاف کنند.

در اعتبارات صفات‌

اکنون که مطالب فوق را دانستی، بدان که صفات دارای اعتباراتی است:

اعتبار اول این است که صفات عین ذاتند، یعنی ذات در حد خود از همه اشیاء کفایت می‌کند (و به هیچ چیز نیازی ندارد).

اعتبار دوم صفات این است که علم صفتی در عرض صفات دیگر از قدرت و وجود و حیات وسمع و بصر است، بنابراین اعتبار باید ملاحظه خصوصیات ممیزه علم را از قدرت و دیگر صفات با ذات در نظر گرفت تا بتوان علم را برای ذات در عرض قدرت و دیگر صفات اثبات کرد، تا گفته شود که: همه ذات علم و همه ذات قدرت و یا علمش، عین ذات و قدرتش عین ذات است و یا صفات ذاتیه چند صفت هستند؟ این عالم، عالم تنزل ذات به عالم صفات و عالم تمیز اجمالی هر صفت از دیگری است، پس از ذات در این عالم به مثل علم و قدرت و حیات تعبیر می‌شود، مثل مثال‌های قبلی.

اعتبار سوم صفات اعتبار ثبوت همیشگی آنها برای ذات به لحاظ نفی اضداد و تنزیه ذات

از آنها بدون ملاحظه تنزل آنها به اسماء نوعیه است که ارباب انواع خلقند، از ذات در این اعتبار به مثل علیم و قدیر تعبیر می‌شود.

اعتبار چهارم آن اعتبار تنزل صفات به عالم اسماء که ارباب انواعند می‌باشد، پس از آن صفات به مثل قادر و عالم تعبیر می‌شود.

اعتبار پنجم آن اعتبار تشخص جزئیات هر نوع است و این که هر کدام از جزئی دیگر تشخص پیدا می‌کنند، لذا به این اعتبار معلوم و مقدور و دیگر صفات است.

اکنون که این مطلب معلوم شده است، بدان که رحمن همان رحمت به اعتبار سوم است، و به همین خاطر بر همه اشیاء استیلا یافت، و همه اجزاء عالم امکان قابلیت گنجایش آن را دارند، اما اعتبار چهارم صفات و در پی آن اعتبار پنجم ویژه مؤمنان است و اسم رحمن در غیر مؤمن به اعتبار چهارم است که به اسم باری تنزل کنند و در همین اعتبار در مؤمنین به اسم رحیم تنزل می‌کند، و در اعتبار پنجم در مؤمنین رحم می‌کند و در غیر مؤمن خشم می‌گیرد و خشم می‌گیرد، و لذا امام صادق‌علیه السلام⁽¹⁾فرمود: «الرحمن اسم خاصّ لصفة عامّة، والرحیم اسم عامّ لصفة خاصّة؛ رحمن اسم خاص برای صفت عام و رحیم اسم عام برای صفت خاصه است» یعنی چون رحمانیت به این است که خداوند وجود را به همه موحودات بدهد بدون این که وجود به مؤمنین اختصاص داشته باشد، پس اسم رحمن ویژه خدای تعالی است، زیرا این معنا نمی‌تواند در دیگران پیاده شود، ولی رحیم عطوفت است به طوری که در پی آن سودی باشد، این اسم عام است که غیر حق تعالی نیز به آن موصوفند.

از این مطلب معلوم شد که رحمت دو بخش است: رحمت ابتدایی و رحمت جزایی، اولین رحمت رحمت رحمانیه است که به همه موجودات وجود می‌دهد، وجودی که اصل همه خیرات و قوام همه شرور است.

رحمت دوم رحمت رحیمیه است و این رحمت همان است که در پی ایمان به خدا درآمد و پاداش بر آن است، مثل توفیق دادن برای انجام طاعات و رسوخ ایمان در دل‌های مؤمنان و خوش آیندی ایمان برای مؤمنین و ناخوشایندی فسوق و نافرمانی و نیز پایان بخشی عواقب مؤمنان به خیر مثل ترس و خشیت و امید و گمان خوش به خدای تعالی و امثال آن، پس خدای تعالی رحمن رحیم در دنیاست، ولی در آخرت اصل وجودی که مبدأ همه اشیاء و

آشکار کننده شؤون خیر است را در مؤمنان حفظ می‌کند و این وجود را به بهشت و حوریان زینت می‌دهد، بلکه هرچه را نفوس خواهانند و چشم را می‌نوازند، ده برابر تا آنچه که در آیه شریفه به آنها بشارت داده که: «مَثَلُ الَّذِینَ ینْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ کَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنابِلَ فِی کُلِّ سُنبُلَةٍ مِئَةُ حَبَّةٍ وَاللَّهُ یضاعِفُ لِمَنْ یشآءُ وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِیمٌ»⁽¹⁾و مثل کسانی که اموال خویش در راه خدا انفاق نمایند همانند دانه‌ای است که هفت سنبله آورده که در هر سنبله صد حبه است و خداوند برای هرکس که بخواهد چند برابر می‌کند و خداوند وسعت‌بخش داناست». پس او رحمن رحیم در آخرت است، لذا در دعا فراوان آمده است «یا رحمن الدنیا والآخرة ورحیمهما».⁽²⁾

وَ خُزَّانَ الْعِلْمِ‌

اشاره

فرمود:

«خزان» بر وزن «رمان» جمع «خازن» است ذخیره کردن مال، حفظ کردن مال و حرز به کسره جایگاه مطمئن.

در اطلاقات علم‌

علم مصدر است، علم بر وزن سمع، یعنی دانست، و بیشتر در معنای حدثی (یعنی مصدری) به کار نمی‌رود بلکه بر معلوم اطلاق می‌شود، چنانکه «ستر» گفته می‌شود و مراد «ما یستربه» یعنی «پرده» از آن اراده شود، پرده آلت ستر است و معلوم وسیله علم می‌باشد.

همین مطلب در باب اطلاق «غسل» بر آبی که با آن غسل کنند جاری است، پس مراد از عالم چیزی است که با آن معلوم دانسته می‌شود و مشخص می‌گردد، گرچه هنوز معلوم و یا مشخص نشده و یا مشخص گردیده و به نزد عالم حاضر نشد مگر این‌که به آن التفات کند. از این که علم را آلت علم (معلوم) گرفتیم به خاطر ادله‌ای چند است اول این که عرف بر آن دلالت دارد، اطلاقات اسامی علوم مثل علم فقه و علم نحو و صرف و غیر آن دلیل ماست، زیرا این اطلاقات بر سه‌گونه است: اطلاق علم بر ملکات مثل این که فلانی علم فقه دارد، یا فلانی استاد در علم فقه است، با این که هنوز مسأله‌ای از آن را استنباط نکرده است به گونه‌ای که اگر از وی مسأله‌ای را بپرسند در پاسخ می‌گوید: نمی‌دانم تا مراجعه کنم، پس مراد این است که وی

ملکه‌ای دارد که اگر آن را اعمال کند احکام موضوعات را به لحاظ این‌که ترک آنها لازم و یا فعل آنها واجب است به دست می‌آورد.

اطلاق دوم علم در به کارگیری این ملکات برای استنباط جزئیات است و آن اجتهاد می‌باشد که در روایت شریفه: «الملائکة تفرش اجنحتها فی مجلس العلم؛ فرشتگان بالهای خویش را در مجلس دانش می‌گسترانند» مراد است.

اطلاق سوم علم، اطلاق علم بر خود مسائل است، مثل این که می‌گویند: کتاب‌های علم فقه، کتاب‌های علم اصول، و بر این وزان مراد از این اطلاق‌های سه‌گانه معنای حدثی (مصدری) نیست، چنان‌که مقصود از آنها صور حاصله حاضر در ذهن که اگر عالم ولو بعد از استنباط به آنها استحضار نداشته باشد جاهل می‌شود نیست.

دلیل دوم کتاب است، خدای تعالی فرمود: «قُلْ هَلْ عِنْدَکُمْ مِنْ عِلْمٍ فَنُخْرِجُوهُ لَنا»⁽¹⁾آیا چیزی می‌دانید که برای ما بیان کنید؟. و در حق یعقوب فرمود: «وَإِنَّهُ لَذُو عِلْمٍ لَما عَلَّمْناهُ»⁽²⁾او دانشی دارد که ما به او آموختیم. و فرمود: «وَینْذِرَ الَّذِینَ قالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً ما لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ وَلا لِآبآئِهِمْ کَبُرَتْ کَلِمَةً تَخْرُجُ مِنْ أَفْواهِهِمْ إِنْ یقُولُونَ إِلّا کَذِباً»⁽³⁾و انذار می‌کند کسانی را که گفتند، خدای تعالی فرزندی برای خود گرفته، در حالی که به آن علم ندارند، و پدران آنها نیز به آن علم ندارند، کلمه‌ای بسیار بزرگ (و اشتباه) است که از دهن ایشان خارج می‌شود، ایشان جز دروغ نمی‌گویند». معنای آن این است که ایشان از ناحیه خدا دلیلی از کتاب و غیر آن ندارند تا اثبات آن کند، و گرنه ایشان چنین اعتقاد دارند که خدای تعالی فرزندی برای خود گرفته است.

و فرمود: «وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوآءَهُمْ مِنْ بَعْدِ ما جآءَکَ مِنَ العِلْمِ إِنَّکَ إِذاً لَمِنَ الظّالِمِینَ»⁽⁴⁾اگر بعد از این که از ناحیه پروردگارت به علم رسیدی از هواهای ایشان پیروی کنی از ستمگران خواهی بود.

و فرمود: «وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوآءَهُمْ بَعْدَ الَّذِی جآءَکَ مِنَ العِلْمِ ما لَکَ مِنَ اللَّهِ مِن وَلِی وَلا نَصِیرٍ»⁽⁵⁾یعنی: «اگر بعد از این که به تو علم داده شده از هواهای ایشان پیروی نمایی از جانب خدا ولی و یاوری نخواهی داشت».

و فرمود: «وَما أُوتِیتُمْ مِنَ العِلْمِ إِلّا قَلِیلاً»⁽¹⁾دانشی جز اندک به شما داده نشده است.

این خبر شریف که: «العلم نور یقذفه اللَّه فی قلب من یشاء⁽²⁾دانش نوری است که خداوند در دل هر کس بخواهد می‌اندازد» برای اثبات مطلوب ما کافی است و می‌تواند شاهد ما بوده و بیان کننده آیات فوق باشد.

علاوه این که خداوند به اشیاء قبل از وجود خارجی آنها علم داشت، بلکه علم خدای تعالی ازلی و عین ذاتش می‌باشد، پس چگونه ممکن است که معنای حدثی (مصدری) و یا صور حاصله عین ذات او باشد؛ پس به ناچار یکی از این دو امر لازم است: 1 - ازلیت اشیاء 2 - حدوث علم خدای تعالی در نظر بدوی به برخی از آیات مثل: «أَحَسِبَ النّاسُ أَنْ یتْرَکُوا أَنْ یقُولُوا آمَنّا وَهُمْ لا یفْتَنُونَ»⁽³⁾آیا مردم گمان بردند که با این گفته که ایمان آوردیم به حال خود گذاشته می‌شوند و امتحان نمی‌گردند. «وَلَقَدْ فَتَنَّا الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلَیعْلَمَنَّ اللَّهُ الَّذِینَ صَدَقُوا وَلَیعْلَمَنَّ الکاذِبِینَ»⁽⁴⁾کسانی که پیش از ایشان می‌زیستند را آزمودیم، پس خدا باید کسانی را که راست گفتند بداند و کسانی را که دروغ گفتند بشناسد.

و فرمود: «وَلَیعْلَمَنَّ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَلَیعْلَمَنَّ المُنافِقِینَ»⁽⁵⁾خداوند باید کسانی را که ایمان آورده اند بشناسد و بفهمد منافقان کیانند. در این چهار فعل (لیعلمن) که برای انشاء است دلالت می‌کند که هنوز آنها وقوع نیافته‌اند.

و نیز خدای تعالی فرمود: «وَتِلْکَ الْاَیامُ نُداوِلُها بَینَ النَّاسِ وَلِیعْلَمَ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَیتَّخِذَ مِنْکُمْ شُهَدآءَ...»⁽⁶⁾و این روزها را بین مردم دست بدست می‌گردانیم تا خداوند کسانی را که ایمان آورده‌اند بشناسد و از شما شاهدانی بگیرد.

و فرمود: «أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الجَنَّةَ وَلَمّا یعْلَمِ اللَّهُ الَّذِینَ جاهَدُوا مِنْکُمْ وَیعْلَمَ الصّابِرِینَ»⁽⁷⁾آیا گمان کرده‌اید که داخل بهشت می‌گردید در حالی که هنوز خداوند کسانی از شما را که جهاد کرده‌اند

نمی‌داند و صابران را در نیافته است». زیرا آیه نخست مثل دو آیه اول و دوم علم خدا را در دو موضع نفی می‌کنند، در حالی که بدیهی است که علم خدای تعالی به اشیاء قبل از حدوث ازلی است و امثال آن در قرآن کریم فراوان است اکنون به توفیق کسی که همه عنایات را تنها او می‌بخشد رمز این آیات را می‌گشاییم، شما در گذشته تفاوت بین رحمت رحمانیه و رحمت رحیمیه را فهمیدید و این که صفات دارای مراتب و اعتباراتی‌اند:

اعتبار و مرتبه اول: این است که صفت عین ذات می‌باشد معنای این‌که ذات به لحاظ این‌که ذات است از همه چیز کفایت می‌کند. به معنای این است که ذات موجود است نه به وجود، عالم است نه به علم، حی است نه به حیات، چنان‌که مولای ما امیرالمؤمنین در خطبه وسیله فرمود: علم وی به ادات و آلاتی نیست که بدون آن نتواند علم پیدا کند، بین وی و معلومش علمی دیگر نیست که به آن عالم به معلومش گردد.

اعتبار دوم: این که صفات حق تعالی متعددند و آنها عبارتند از: علم و قدرت و حیات و وجود و سمع و بصر، در هر کدام از این صفات باید امری اعتبار شود که هر صفتی از آن در عرض صفت دیگر باشد. پس به ناچار باید ذات در عالم صفات به حجابی محجوب گردد، آن حجاب باعث تنوع و گوناگونی صفات می‌گردد و هر صفتی در عرض دیگری قرار می‌گیرد. این عالم، عالم تجلی اسم مستأثر به جلوه‌های صفات است.

اعتبار سوم: این است که هر صفتی مثلا علم، ذاتی اسم مستأثر است، و به نادانی بدل نمی‌شود، لذا به این اعتبار به ذات «علیم» گفته می‌شود، و این اسم دلالت دارد که مبدأ اشقاق آن ذاتی موصوف است بدون اعتبار احتجاب آن به اسماء نوعیه‌ای که هریک از آنها رب هریک از انواع علوم متباینه‌اند.

اعتبار چهارم: احتجاب اسم مستأثر به این حجاب‌هاست پس به اعتبار یاد شده از وی به مثل اسم عالم تعبیر می‌شود، این اسم دلالت می‌کند که موصوف آن درصدد تنزل از قوه به فعل است بدون این که اعتبار بالفعل شدن آن شود، به طوری که می‌توان از فعلیت مبدا و از صدورش از موصوف و از وقوعش برمفعول خبر داد به‌طوری‌که مفعول مصداق و محل انجام فعل در عرض مصداق دیگر می‌گردد.

اعتبار پنجم: فعلیت اسم مزبور به لحاظ یاد شده است، پس به این اعتبار می‌توان از موصوف خبر داد که مثلا دانست و می‌داند، در حالی که در آن مراحل نمی‌توانستیم چنان خبری بدهیم، زیرا این مرتبه فعل است و قبل از صدور فعل از صدور آن از فاعل نمی‌توانستیم خبر

دهیم، اگرچه مبدأ ذاتی موصوف بوده باشد. زیرا می‌دانید که اگر کسی ملکه فقاهت و اجتهاد را در بالاترین مرتبه داشته باشد ولی مشغول اجتهاد و استنباط نشده باشد، نمی‌توان از او نفی علم کرد و نادانی را برای او ثابت کرد، بلکه علیم و عالم را برای او اثبات می‌کنیم و بدان حکم می‌نماییم، لذا می‌گوییم وی چون علیم و عالم است می‌تواند قضاوت کند، و هر چه که بر فقیه جایز باشد برای او ثابت است، و نیز می‌توانیم از او خبر دهیم که دانست و می‌داند، و یا همانند چنین خبرهای درباره او می‌توان داد.

اکنون که مطالب فوق را دریافتی پس اعتباری که اسم مستأثر بدان محتجب شده و لذا علم در عرض قدرت و دیگر صفات قرار گرفت. این اعتبار همان احاطه وی به مفاتیح اشیاء است، و آن وجودات ماهیات متمایز در عالم تمایز معلومات می‌باشد، این مرتبه همان مرتبه چهارم حقیقت نبوت است که در آیه شریفه: «وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الغَیبِ لا یعْلَمُها إِلّا هُوَ»⁽¹⁾و به نزد او کلیدهای غیب موجود است که جز او کسی آن را نمی‌داند. به آن اشاره شده است، این مرتبه‌ای است که قابل اشاره وجودی جز در آن عالم نمی‌باشد، و او در هر شی‌ء مفتاح همه مراتب و مبدأ همه عوالمش می‌باشد و جوهر همه عوارض آن همان مرتبه کتاب است، این مرتبه کتاب از همان خصال هفتگانه‌ای است که در روایت حضرت ابوعبداللَّه امام صادق‌علیه السلام و ابوالحسن بیان شد، در آنجا بیان گردند که هر چیز در آسمان و زمین به کمال نمی‌رسد مگر به مرتبه کتاب پس مرتبه کتاب مرتبه‌ای است که همه اشیاء در عالم الهی تعین پیدا می‌کند و مرتبه غیب همه اشیاء است، آنگاه به مشیت الهی و اراده و قدرت و قضا و اذن و اجل خداوند در عالم خلق متعین می‌گردد، بدون این که مراتب آن معین گردد و شؤون آن معلوم شود، پس همه مراتب عالم اکبر در وی منطوی است، لذا در تعین هر مرتبه و شأنی باید خصال هفت گانه اعمال گردد.

پس معنای علم خدا این است که خداوند مرتبه غیب اشیاء و معلوماتش را تمیز و تشخص داد، ولی نه به این معنا که تمیز و تشخص آنها به گونه‌ای باشد که در عرض شی‌ء دیگر به این و آن اشاره شود و در عین حال خداوند احاطه علمی به آنها دارد، چنانکه مفاد آیه شریفه: «وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الغَیبِ لا یعْلَمُها إِلّا هُوَ» چنین است.

پس از این که تعبیر به «عنده» کرد برای فهماندن این است که اسم مستأثر وی بر آنها احاطه دارد، و از این که به «لا یعْلَمُها إِلّا هُوَ» به آن اشاره کرد تا بفهماند که تشخص دادن مفاتح

مزبور در آینده ویژه حق تعالی است، لذا هم اکنون تشخص علمی ندارد و در ضمن دلالت دارد که معلومات حدوث پیدا می‌کنند، و در عین حال علم وی به آنها احاطه دارد، پس احاطه علمی حق تعالی به اشیاء مستلزم وجود آنها نیست و علت تامه برای تعین آنها نمی‌باشد، بنابراین احاطه علمی نه در عالم الهی باعث تعین آنهاست و نه در عالم خلق و هنگامی که در عالم حق - تبارک و تعالی - تعین یافت به واسطه مشیت و اراده و قدر و قضا و اذن و اجل در عالم خلق تعین می‌یابد، ولی در این مرحله هنوز مراتب آن تشخص نیافته و شؤون آن متعین نمی‌باشد.

آنگاه به آن هفت خصال الهی (مشیت و اراده...) تک تک مراتب تشخص می‌یابند، بنابراین احاطه علمی حق با نفی علم درگذشته و آینده منافاتی ندارد.

مثالی برای احاطه علمی حق تعالی‌

اگر خواهی این مطلب را روشن نماییم: اقیانوسی را در نظر آور که همه مخلوقات گذشته و آینده تا انقراض دنیا از آن می‌نوشند، تا هنگامی که سهمی برای اهل مشرق و یا اهل مغرب جدا نشده آیا می‌توان به بخشی از اقیانوس اشاره کرد و گفت: آن سهم اهل مشرق و یا اهل مغرب است؟! و آیا می‌توان سهمیه ایشان را از دریا نفی کرد؟ و اگر سهمیه هر یک معلوم شد آیا می‌توان به آن اشاره کرد و گفت این سهم فلان اقلیم از مشرق و یا بهمان اقلیم مغرب است؟ آیا می‌توان سهم ایشان را نفی کرد؟ و نیز اگر سهمیه چنین اقلیم هایی معلوم شده باشد، ولی آیا می‌توان به آن اشاره کرد و گفت سهمیه فلان دولت و فلان ملت و فلان شهرها این است؟ و نیز اگر برای عده‌ای سهمیه جدایی در نظر گرفتند، تا هنگامی که سهمیه تک‌تک افراد جدا نشده آیا می‌توان به آن اشاره کرد و گفت سهم فلان و بهمان این است و نیز آیا می‌توان سهمیه ایشان را نفی کرد، پس تا هنگامی که زید از آن آب ننوشید نمی‌توان آن کاسه را سهمیه زید دانست، و نیز نمی‌توان سهمیه زید را از آن کاسه نفی کرد. زیرا سهمیه زید با توجه به این اسم از حدی که سهمیه وی برداشته انتزاع می‌شود، و نه از هویت آب، لذا قصه در همه اشیای محدود چنین است و اصلا تا زمانی که سهمیه زید معلوم نشده و به مشخصات ممیزه تشخص نیافت نمی‌توان حکم به وجود آن کرد، اما می‌توان به آن احاطه کرد، زیرا احاطه به هویت ممکن است و لازم نیست هویت تشخص‌های گوناگون پذیرفته باشد، پس مثال ما برای این بود که ممکن است احاطه بر چیزی ممکن باشد ولی آن چیز هنوز تعین حدی پیدا نکرده باشد.

به عبارت دیگر: علم به هویت های اشیاء تعلق می‌گیرد و متعلق دانستن اشیاء در ماضی و

مستقبل (علم و یعلم) دانستن اشیاء به مشخصات و تعینات است، بنابراین بین اثبات علم و بین نفی علم (در گذشته و آینده) تنافی ندارد، همین مطلب در خطبه حضرت علی‌علیه السلام به روایت کافی⁽¹⁾از فتح بن جرجانی آمده است وی گفت: من با حضرت ابوالحسن در یک مسیر حرکت می‌کردیم، تا این که فرمود: «کان ربّاً إذ لا مربوب، وإلهاً إذ لا مألوه، وعالماً إذ لا معلوم، وسمیعاً إذ لا مسموع؛ وی پروردگار بود در آن هنگام که هیچ مربوبی نبود، و معبودی بود که هنوز عابدان نبودند، و دانایی بود که هنوز دانسته‌ها محقق نبودند، و شنونده‌ای بود به هنگامی که شنیده‌ها نبودند. و تتمه‌ای در روایت دیگر از علی بن ابراهیم⁽²⁾نقل شده و آن این است: «عالم إذ لا معلوم، وخالق إذ لا مخلوق، وربّ إذ لا مربوب؛ دانا بود در زمانی که هنوز معلوم نبود، آفریننده‌ای بود که هنوز آفریده‌ای نبود، پروردگاری بود که هنوز پروریده‌ای نبود. پس مراد حضرت اثبات مراتب چهارگانه این صفات برای حق تعالی است، و می‌خواهد نفی تنزل آنها به مرتبه پنجم کند.

مرتبه پنجم مرتبه وقوع فعل از فاعل بر مفعول است، در این مرتبه می‌توان نفی صفات کرد در عین حال که مبدأ اشتقاق موصوف را برای او اثبات می‌کنید، چنان‌که در بنا و نجار مادامی که بنایی نکرده و سریر را نساخته می‌توان گفت که وی هنوز کاری نکرده و نفی این کار (یعنی مرتبه پنجم) مستلزم نفی مراتب چهارگانه نیست، و حتی مستلزم نفی یک مرتبه هم نیست. لذا ابوعبداللَّه امام صادق‌علیه السلام (در روایت کافی⁽³⁾از ابوبصیر) به همین مطلب اشاره دارد: «قال سمعت أباعبد اللَّه یقول: لم یزل اللَّه - عزّوجلّ - ربّنا والعلم ذاته ولا معلوم، والسمع ذاته ولا مسموع، والبصر ذاته ولا مبصر، والقدرة ذاته ولا مقدور، فلمّا أحدث الأشیآء وکان المعلوم وقع العلم منه علی المعلوم والسمع علی المسموع والبصر علی المبصر والقدرة علی المقدور؛ پیوسته خدای - عزّوجلّ - پروردگار ما بوده و علم عین ذات او بوده در حالی که هنوز معلوم نبوده و سمع ذات او بود ولی هنوز مسموع وجود نیافته بود و بصر عین ذات او بود و هنوز مبصری نبود و قدرت ذات او بود و هنوز مقدوری نبود، هنگامی که اشیاء را آفرید و معلوم تحقق یافت علم وی به معلوم و سمع وی به مسموع و بصر وی بر مبصر و قدرت وی بر مقدور تعلق گرفت».

پس مثال ما برای بیان همین مقدار خوب است گرچه مثال از جهات دیگر با مورد ما تفاوت دارد.

در چگونگی تعلق علم به حوادث آینده‌

و از اینجا ظاهر شد که کسانی که می‌گویند: خداوند دارای دو علم یعنی: 1 - علم قدیم 2 - علم حادث می‌باشد، دچار اشتباه شدند و منشأ اشتباه ایشان توجه نکردن به مراتب اشیاء و تمییز ندادن حدود صفات و اعتبارات آنهاست و این که هرهیأتی به یک اعتبار غیر از اعتبار ملحوظ در هیأت دیگر است.

اکنون دلیل دیگر بر این مطلب که «متعلق علم هویت‌های اشیاء است و متعلق علم به ماضی و مضارع (علم و یعلم) مشخصات ممیزه اشخاص از یکدیگر است و نه مراتب و شؤون آنها» این است که همه ادیان اتفاق دارند که علم حق به اشیاء ازلی است و نیز خدای تعالی بعد از خلقت اشیاء به همه مراتب و شؤون آنها علم دارد، در این صورت چگونه دیگر اسماء و صفات از قبیل خالق و باری و مقدر و مدبر و مصور و موجد و سمیع و بصیر و خبیر و... تا هزار اسم مجال بروز دارند، معنای این که علم از صفات ذات است و آن را از خدای تعالی ازلا و ابدا نمی‌توان نفی کرد برخلاف دیگر صفات فعلی چیست؟ و نیز معنای این که همه موجودات در آسمان‌ها و زمین بر خصلت‌های هفت‌گانه علم و مشیت و اراده و قدر و قضا و اذن و اجل هستند چیست؟ اگر کسی گمان برد که می‌تواند این قاعده را نقض کند کفر ورزیده است. بلکه از عالم علیه السلام در روایتی که در کافی⁽¹⁾نقل شده و حدیث به اینجا رسید که فرمود: «فللَّه تبارک وتعالی البداء فی ما علم متی شآء...؛ خدای تعالی هرگاه بخواهد در آنچه می‌داند تجدید نظر می‌کند». یعنی بعد از تنزیل از عالم تمیز معلومات به عالم مشیت که عالم وجود کلی است بداء را می‌پذیرید، نه در عالم تمیز معلومات.

خدای تعالی فرمود: «یمْحُو اللَّهُ ما یشآءُ وَیثْبِتُ وَعِنْدَهُ أُمُّ الکِتابِ»⁽²⁾خداوند آنچه را بخواهد محو کند و آنچه را بخواهد اثبات می‌کند، و امّ الکتاب به نزد حق تعالی است.

مراد این است که معلوماتی که به عالم مشیت رسیده را محو می‌کند و در همین عالم چیز دیگری را اثبات می‌کند، ولی در عالم تمیز معلومات محو صورت نمی‌گیرد، بلکه آنچه محو می‌شود و اثبات می‌گردد در آنجا وجود دارند و آن عالم ام‌الکتاب و لوح محفوظ است.

در معنای بداء

پس از آنچه یاد کردیم معلوم می‌شود که خدای تعالی در آنچه می‌داند بداء حاصل می‌کند، لذا می‌تواند اراده کند و محو کند و چیز دیگری را بخواهد و هرگاه خواست می‌تواند تقدیر نماید و می‌تواند محوش کند و چیز دیگری را بخواهد و هرگاه مقدر نمود می‌تواند قضا نماید و یا آن را محو کند و چیز دیگری را تقدیر نماید، و هنگامی که قضا به چیزی تعلق گرفت نیز می‌تواند آن را امضا کند و یا آن را محو کند و چیز دیگری را قضا نماید، و هنگامی که امضا کرد می‌تواند آن را در عالم عین ایجاد کند و یا آن را محو کند و چیز دیگری را معین نماید، و هنگامی که معین کرد و ایجاد نمود دیگر بداء نیست، پس معلوم در عالم تمیز معلومات بر عالم مشیت محیط است، و هر چه خواست آن چیز مصداقی از مصادیق و جزیی از جزییات آن است، و همین مطلب در باب مشیت و دیگر عوالم از عالم‌های اراده و عالم قدر و عالم قضا و عالم اذن و عالم اجل می‌آید، همه آنها محیط بر مادون بوده و به سان احاطه جنس عالی نسبت به جنس سافل و جزییات اضافیه بر مادون محیطند، اگر متعلق علم اشیاء متعین می‌بود راهی برای بداء در آنچه خدا می‌دانست نبود تا خداوند به هر هنگام بخواهد آن را دگرگون کند، بلکه اصلا توقف معلومات بر مشیت و دیگر خصال معنایی نداشت. زیرا علم به آن تعلق گرفته بود و نیازی به مراحل پایین نبود.

اگر گویی: لازمه سخن شما این است که اشیاء به طور متعین و مشخص برای خدای تعالی معلوم نیستند، بلکه بعد از وجود معلوم می‌گردند! گویم: اگر معلوم نبودن اشیاء نادانی و جهل خداوند است، ما از این گفته به خدا پناه می‌بریم، بلکه از این جنبه علم قبل از حدوث خداوند همانند بعد از حدوث آن است و حدوث اشیاء بر دانش خداوند نیافزود، زیرا دانستید خداوند در عالم صفات به آنها علم داشت. و اگر مراد از اینکه اشیاء برای خدا معلوم نبودند این است که اشیاء عینا و شخصا در نزد خداوند نبوده‌اند، (ما نه تنها قائل به آن هستیم بلکه) با این قول به خداوند تقرب می‌جوییم، زیرا اشیاء مخلوق و حادثند، و بعد از پیاده شدن همه اسماء حسنی از قبیل صفات ذات و صفات فعل در آنها به مرتبه غیبت رسیده‌اند، ولی بنابر سخن شما باید اشیاء عینا قدیم و ازلی باشند و همه صفات فعلی از مرحله فعلیت خارج شوند، و هرگز بداء در آنها راه پیدا نکند، زیرا علم حق تعالی نمی‌تواند دگرگون شود.

اگر گویی: علم به اشیاء به معنای حضورشان در نزد خداست لازمه آن قدم اشیاء نیست

زیرا مراد از حضور اشیاء به نزد حق تعالی این است که برای خدا زمان‌ها تفاوتی ندارد و زمان ماضی و حال و آینده یکسان است و اشیاء زمانی در زمان وجود خود برای خدا حاضرند، گرچه در اعیان موجود نباشند، پس اگر اشیاء در زمانی موجود شوند و در زمانی نبوده‌اند منافات با حضورشان نزد حق تعالی ندارند.

گویم: این سخن شما که در زمان گذشته و حال و آینده به نزد خداوند یکی است مورد پذیرش و مسلم است، ولیکن گویم: آیا زمان آینده با همه حوادث شخصاً و عیناً در عالمی در عوالم موجود است؟ یعنی زمان آینده با حوادث به طور مشخص و معین قابلیت اشاره مثلاً در عالم الهی دارد و یا اینکه معدوم است و امکان اشاره ولو در عالم الهی و به اشاره الهی به آن نیست.

اگر گویی: زمان آینده مثلاً در عالم الهی موجود است بنابراین ازلی است و لازمه آن این است که در ازل با خداوند چیزی بوده است و اگر گویی در آن عالم به اشاره الهی نیز موجود نیست در این صورت چه چیزی در آن عالم به نزد خدا حاضر بود؟

پس روشن شد که علم حق تعالی عبارت از اسم مستاثر خداست، به عبارت دیگر اینکه علم خدا به حقایق و انیت‌های اشیاء که بر آنها اسم «شی‌ء» اطلاق می‌شود احاطه دارد و بعد از وصول به مرتبه معلوم و تمیز از دیگر معلوماتی که در عرض آن است یعنی بعد از تنزل در مرتبه معلوم و در عالم الهی قابلیت اشاره در عالم خلق پیدا می‌کند، بنابراین پس از اینکه مشیت و دیگر خصلت‌های هفت‌گانه الهی در اشیاء تاثیر گذاشتند و در عالم خلق موجود شدند شایسته اشاره در عالم خلق شدند، چنان‌که در شرح قول مصنف «وموضع الرسالة» در شرح حدیث حدوث اسماء بیان شده است.

در این که ائمه مظهر علم خداوندند

و این مرتبه یعنی مرتبه معلومیت در عالم الهی و مرتبه غیب همه اشیاء به منزلت علم به دیگر مراتب در عالم خلق است و به غیر از حق تعالی هیچ کس بر این مرتبه احاطه ندارد، چنان‌که فرمود: «وَ عِنْدَهُ مَفاتِحُ الغَیبِ لا یعْلَمُها إِلّا هُوَ»⁽¹⁾و کلیدهای غیب نزد پروردگار است و جز او هیچ کس بر آن آگاهی ندارد». و این مرتبه یعنی مرتبه غیب همه اشیاء اولین مرتبه ظهور

وجودات در عالم خلق و مرتبه مفتاح برای خلق است.

آنگاه بعد از تنزل آن به عالم مشیت که عالم وجود مطلق است ظرف و خزینه‌های علم آن محمد و آل طاهرین او علیهم السلام هستند، چنان‌که از کتاب خرائج⁽¹⁾از امام زمان‌علیه السلام نقل شده که درباره مفوضه از آن حضرت پرسیدند، فرمود: «ایشان دروغ گفتند، بلکه دل‌های ما ظرف مشیت خدای - عزّوجلّ - می‌باشد، به هنگامی که خداوند بخواهد ما می‌خواهیم»، آنگاه آیه شریفه: «وَما تَشاؤُنَ إِلاَّ أَنْ یشاءَ اللَّهُ»⁽²⁾نمی‌خواهید و اراده نمی‌کنید مگر اینکه خداوند بخواهد» را تلاوت فرمود. این همان غیبی است که خدای تعالی آن را به کسانی که از ایشان خشنود است اظهار می‌نماید، چنان‌که در کافی⁽³⁾از امام باقرعلیه السلام در سخن حق تعالی: «عالِمُ الغَیبِ فَلا یظْهِرُ عَلی غَیبِهِ أَحَداً إِلّا مَنِ ارْتَضی مِنْ رَسُولٍ»⁽⁴⁾و برغیب خویش کسی را آگاه نمی‌کند مگر کسانی به سان پیامبران که از ایشان خشنود باشد. فرمود: به خدا قسم محمدصلی الله علیه وآله از جمله کسانی بوده‌اند که خداوند از ایشان خشنود بود. و در خرائج⁽⁵⁾از امام رضاعلیه السلام درباره این آیه آمده است: «پس رسول خدا مورد رضایت خداوند است و ما وارثان آن پیامبریم که خداوند وی را بر آنچه از غیب که می‌خواست آگاهانیده، به همین خاطر ما گذشته‌ها و آینده‌ها را تا روز قیامت فهمیدیم و این علمی است که خداوند خواسته که ایشان را در این سخن خویش بر آنها احاطه دهد. «وَلا یحِیطُونَ بِشَی‌ءٍ مِنْ عِلْمِهِ إِلاشر بِما شآءب...»⁽⁶⁾خداوند به معلوماتی که به ایشان رسیده و ایشان را بر آنها احاطه داده به مرتبه مشیت رسانده است.

و نیز سخن حق تعالی: «وَعِنْدَهُ مَفَاتِحُ الْغَیبِ لَا یعْلَمُهَا إِلَّا هُوَ وَیعْلَمُ مَا فِی الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَمَا تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلَّا یعْلَمُهَا وَلَا حَبَّةٍ فِی ظُلُمَاتِ الْأَرْضِ وَلَا رَطْبٍ وَلَا یابِسٍ إِلَّا فِی کِتَابٍ مُبِینٍ»⁽⁷⁾در نزد او کلیدهای علم است که جز او نمی‌داند، و آنچه در خشکی‌ها و دریاهاست می‌داند، و هیچ برگ درختی نمی‌افتد مگر خداوند آن را می‌داند، و هیچ دانه‌ای در تاریکی‌های زمین نمی‌افتد و تر و خشکی نیست

مگر این که او آنها را می‌داند». در اینجا خداوند احاطه به «مفاتح الغیب» را ویژه خودش قرار داده است و جز او کسی نمی‌تواند آنها را از همدیگر متمایز سازد، آنگاه فرمود: هر دانه و تر و خشکی که از عالم غیبی که عالم تمیز معلومات است به عالم شهادت تنزل کرده است و به نامی نامیده شده در کتاب مبین قرار دارد، یعنی: آشکار کننده عالم غیب از عالم شهادت و جدا کننده علم حق از عالم خلق و تفاوت و فرقان عالم وجوب از عالم امکان. و این‌که خدای تعالی فرمود: «وَکُلَّ شَی‌ءٍ أَحْصَیناهُ فِی إِمامٍ مُبِینٍ»⁽¹⁾و همه اشیاء را در امام مبین شماره کرده‌ایم. خدای تعالی شمارش (و معلوم و مشخص کردن) همه اشیا را که امکان شمارش دارند و به نامی نامیده می‌شوند به امام مبین اختصاص داده است.

امام مبین کیست؟

امام مبین در برخی روایات به امیر المؤمنین‌علیه السلام تفسیر شده است، در معانی الاخبار⁽²⁾از امام باقرعلیه السلام از پدرش از جدش روایت شده که هنگامی که این آیه «وَکُلَّ شَی‌ءٍ أَحْصَیناهُ فِی إِمامٍ مُبِینٍ» بر رسول خدا نازل شد، ابوبکر و عمر از جایگاه خویش برخاستند و پرسیدند: یا رسول اللَّه! آیا مراد از امام مبین تورات است، فرمود: خیر، پرسیدند: آیا مراد انجیل است؟ فرمود: خیر، پرسیدند: آیا مراد قرآن است؟ فرمود خیر، آنگاه گفت: امیرالمؤمنین در این هنگام روی آورد، رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود: امام مبین این است که خداوند علم همه اشیاء را در وی شماره کرده است.

و در احتجاج⁽³⁾از پیامبر در حدیثی روایت شده است که فرمود: مردم! هیچ دانشی نیست که خدایم آن را به من آموخته باشد و من آن را به علی نیاموخته باشم و خداوند آن دانش را در من احصاء کرده است، و هر علمی که من آموختم در امام متقیان آن را احصاء و شماره کرده‌ام و هیچ دانشی نیست مگر این که من به علی آموختم» به هنگامی که اشیاء به عالم مشیت که وعای آن محمد و آل طاهرین علیهم السلام آن حضرت هستند رسید. رسیدن به عالم اعیان موقوف بر تنزیل به عوالمی است که همه موجودات سماوی و زمینی منوط به آن هستند و می‌توانند بداء بپذیرند.

پس اخباری که دلالت دارد که ایشان علم گذشته و آینده و آنچه خواهد شد را دارند معنایش این است که علم نازل شده به عالم مشیت که محیط بر همه وجودات است که از آن به اضافه اشراقیه تعبیر می‌شود که ایشان وعای آنند آنگاه در هر سال سرّ عالم در عالم امام در شب‌های قدر بر او نازل می‌شود، آن عوالم سه‌گانه عبارتند از: عوالم مشیت، ارادت و قدر؛ و سه عالم دیگر باقی مانده یعنی عوالم قضاء در شب‌های جمعه و عوالم اذن در ایام و سپس در ساعاتی که اجل آنها رسیده بر ایشان نازل می‌شود. اجل آنها زمانی می‌رسد که خودشان شخصا در آن ساعات به عوالم خویش می‌روند، و یا در اوقات دیگری که خدای - عزّوجلّ - آن را معلوم کرده و ایشان آن را می‌دانند، به آن عالم می‌روند.

در زیادت لحظه به لحظه علم امام‌

پس اخباری که بر نفی علم دلالت دارد نگاه به عدم بلوغ اشیاء و عدم تنزل آنها به آن عوالم در عالم امام دارد، مثل اخبار شب‌های قدر و اخبار شب‌های جمعه و اخباری که دلالت دارد که بهترین دانش‌های ایشان آن است که لحظه به لحظه نو می‌شود، و اخباری که نفی علم غیب از امامان می‌کند، مثل حدیث جاریه و اخباری که دلالت می‌کند که اگر دانش ایشان زیاد نمی‌شد علم ایشان پایان می‌یافت، و اخباری که دلالت می‌کرد بر این که ایشان به هنگامی که بخواهند بدانند می‌دانند، و اخباری که دلالت دارد بر این که دانش برای ایشان بازشود و تفصیل می‌یابد و می‌فهمند و بسته و مجمل می‌شود و نمی‌دانند.

در شب قدر چه می‌گذرد؟

شاهد بر این دریافت و برداشت از روایات صحیح است، این روایات در کافی در تفسیر: انا انزلناه... آمده است، از جمله روایت ابی جعفر⁽¹⁾است که گفت: اولین آفریده خدای - جل ذکره - لیلة قدر است، در این شب اولین پیامبر و اولین وصی‌اش را آفریده، قضایش بر این تعلق گرفت که در هر سال شبی باشد که تفسیر امور تا سال آینده در آن شب نازل شود، و هر کس انکار کند سخن خدای - عزّوجلّ - را رد کرده است، آنگاه در ادامه حدیث⁽²⁾را به اینجا رسانید که مردی به ابوجعفر (باقر)علیه السلام عرضه داشت: ای پسر پیامبر بر من خشم مگیر! فرمود: برای چه بر تو

خشم نگیرم؟ گفت: از این پرسش که از تو خواهم پرسید، فرمود: بگو، گفت: خشم مگیر، فرمود: خشمگین نمی‌شوم، گفت از این که می‌فرمایید که در شب قدر فرشتگان و روح بر اوصیا نازل می‌شوند، مطالبی را که فرشتگان می‌آورند آیا آن مطالب را رسول خدا نمی‌دانست و یا می‌دانست و می‌دانید که رسول خدا در حالی وفات نموده است که هیچ دانشی از آن حضرت نبوده مگر این که علی آن را می‌دانسته است؟

ابوجعفر باقرعلیه السلام فرمود: مرا با تو چه کار است چه کسی تو را به نزد من آورده است، مرد پاسخ داد: برای آموختن دین، قضای الهی مرا به نزد تو کشاند، فرمود: آنچه را می‌گویم دریاب؛ رسول خدا صلی الله علیه وآله به هنگام معراج فرود نیامد مگر این که خداوند - جل ذکره - علم گذشته و آینده را به وی آموخت، بسیاری از آن علوم کلی و اجمالی بودند، تفسیر آن امور اجمالی در شب قدر می‌آید، همچنین علی بن ابی‌طالب‌علیه السلام آن جمل از علوم را فهمید و تفسیر آنها نیز در شب قدر می‌آید، چنانکه با رسول خدا صلی الله علیه وآله چنین بوده است آن مرد پرسنده گفت: آیا آن علوم اجمالی به همراه تفسیر بود؟ پاسخ داد: آری ولیکن تفسیر آن با امر الهی در شب‌های قدر به پیامبر و اوصیاء می‌رسد که چنین کن و چنان نما، دلیل آن چیزی است که ائمه‌علیهم السلام می‌دانند، به ایشان دستور داده شده که چگونه عمل کنند، گفتم: این جمله را تفسیر نما. فرمود: رسول خدا صلی الله علیه وآله از دنیا رحلت نفرمود مگر این که آن علوم کلی و اجمالی و تفسیرش را می‌دانست، پرسیدم: پس آنچه در شب‌های قدر نازل می‌شود علم به چه چیز است، پاسخ داد: امر و یسر در آن چه می‌دانست می‌باشد، آن مرد پرسید: بنابراین در شب‌های قدر دانشی جز آنچه می‌دانستند برای ایشان پدید نمی‌آمد؟ پاسخ داد: درباره این مطلب مأمور به کتمان هستند، و تفسیر آنچه را که از آن پرسیدی جز خدای - عزّوجلّ - نمی‌داند.

و نیز در تفسیر قول حق تعالی: «فِیها یفْرَقُ کُلُّ أَمْرٍ حَکِیمٍ»⁽¹⁾از ابوجعفرعلیه السلام روایت شده⁽²⁾فرمود: «در هر شب قدر برای ولی امر تفسیر امور هر سال نازل می‌شود، در آن چگونگی فرامین مربوط به خود وی و مربوط به مردم بیان شده...» با این روایات مطالبی که ما درباره تفاوت بین مرتبه علم و علیم و عالم و مرتبه علم و یعلم بیان کردیم روشن می‌شود، و معلوم می‌گردد که بین اثبات علم و علیم و عالم و نفی علم و یعلم تنافی وجود ندارد.

بر مطالب یاد شده در این که خداوند آن علمی که به محمدصلی الله علیه وآله و آل طاهرین اوعلیهم السلام داده

در مرحله مشیت الهی است اخباری که در بداء وارد شده دلالت دارد، از آن جمله روایت کافی⁽¹⁾به اسنادش به ابوبصیر از ابوعبداللَّه علیه السلام است که فرمود: خدای تعالی دارای دو علم می‌باشد: علم مکنون و مخزون که جز او نمی‌داند، و از این علم بداء حاصل می‌شود و علمی که به ملائکه و رسولان و پیامبران آموخته، ما از این دانش بهره‌وریم.

پس مراد از این که علم اول مخزون و مکنون است این است که آن علم به عالم مشیت نمی‌رسد، و مراد از این که خداوند علم دوم را به فرشتگان و رسولان و انبیا داده این است که معلومات در عالم مشیت الهی از همدیگر جدا شده و تمییز پیدا می‌کنند، عالم مشیت همان عالمی است که خزانه‌داران و وعای آن محمد و آل طاهرین اوعلیهم السلام هستند.

و از آن جمله روایت کافی⁽²⁾به اسنادش از فضیل بن یسار است که گفت: از ابوجعفرعلیه السلام شنیدم که می‌فرمود: علم بر دو قسم است: علمی که در نزد خدا مکنون و مخزون است و خداوند هیچ مخلوقی را بر آن مطلع نگردانیده است، و علمی که خداوند به ملائکه و فرشتگان و رسولانش آموخته است، پس علمی که خداوند به فرشتگان و رسولانش آموخته واقع خواهد شد و خود به دروغ نمی‌افتد، و فرشتگان و رسولانش به دروغ نمی‌افتند، و آن دانشی که در نزد خدا مخزون است، اگر بخواهد بخشی را فرو می‌فرستد، و بخشی را تأخیر می‌اندازد، و هر چه را بخواهد اثبات می‌کند. ما درباره علم مخزون توضیح دادیم که مراد علومی است که در عالم تمیز معلومات آنها را تفصیل داده است.

و اما دانشی که خداوند به فرشتگان و رسولان و انبیای خویش آموخته همان است که به عالم مشیت فرستاده است، این عالم از عوالم وجود کلی ایشان است که حتماً با تمام شؤون خود به تدریج تا ابد ظاهر می‌شود، زیرا عالم مشیت برای بقا خلق شده و نه برای فنا، و لذا تعبیر روایت «سیکون» می‌باشد که دلالت بر تجدد تدریجی دارد، مگر این که مانعی از ناحیه عبد در اجرایش پیش آید.

این که امام فرمود: «و در نزد خداوند علمی مخزون است که برخی را مقدم داشته و فرو می‌فرستد... الخ» و نیز در روایت نخست فرمود: «علم مکنون مخزون که جز او آن را نمی‌داند و بداء از آن است». مراد این است که آن علم مبدأ بداء است، یعنی همه عوالمی که تحت آن هستند بداء را می‌پذیرند، ولی در خود آن بداء جاری نمی‌شود، زیرا این عالم، عالمی است که

محو شده‌ها و اثبات شده‌ها در آن نگه‌داری می‌شوند و در آن از تغییر و دگرگونی محفوظند، برخلاف دیگر عوالم، پس علمی که به نزد خدا محفوظ است، یکی می‌باشد و آن لوح محفوظ است و عوالمی که در آن محو و اثبات انجام می‌پذیرد چند عالم است.

بداء پیدایش علم تازه نیست‌

از اینجا معنای بداء و حقیقت آن روشن می‌شود، حقیقت بداء این است که مقدمات وجود شی‌ء فراهم شود، اما مقدمات وجود دیگری بر آن سبقت می‌گیرد، نه این که علم تازه‌ای برای خدای تعالی فراهم آید، و خداوند از آن بسیار برتر است همین مطلب در آیه شریفه: «یمْحُو اللَّهُ ما یشآءُ وَیثْبِتُ وَعِنْدَهُ أُمُّ الکِتابِ»⁽¹⁾ظاهر است، در آیه خدای تعالی روشن نموده است که معلوماتی که امکان دگرگونی دارند و می‌توان معلومات دیگر در جای آنها نشاند آنهایی هستند که به عالم مشیت رسیده باشند و یا به عوالم پایین رسیده‌اند، نه این که در عالم تمیز معلومات تبدیل و دگرگونی راه یابد، زیرا معلوم محو شده و اثبات شده در عالم معلومات حضور دارند و قابل محو نیستند، بلکه هر چه بهره‌ای از وجود داشته باشد در آن عالم ثابت است، زیرا آن عالم، عالم ام‌الکتاب و لوح محفوظ است و عالم به آن حقایق اللَّه است که علمش ازلی می‌باشد، و بین خدا و معلومش واسطه‌ای نیست، و از راه واسطه‌ای به معلوم علم پیدا نمی‌کند، بنابراین تبدیلی در ذات حق سبحانه راه پیدا نمی‌کند.

بنابراین آن علم پروردگار که به عالم مشیت صرفی که به اقتضای صرف رسیده و به عالم اعیان بدون بداء منتهی شده خداوند به انبیا و حجج داده و آنها را بر آن محیط گردانیده، این علم دارای شرایطی است که تفسیر آن در اوقات پیاده شدن آن می‌رسد چنان که تفصیل آن را بیان کردیم.

پس اگر ائمه‌علیهم السلام در اموری که در آن بداء واقع شده خبر داده‌اند به لحاظ این بوده که آن معلوم در عالمی بوده که تفسیر آن هم به ایشان رسیده است، نه اینکه ایشان از امور محتوم غیر قابل بداء خبر داده باشند، چنان‌که حضرت علی بن حسین‌علیهما السلام در روایات عیاشی⁽²⁾از زراره از علی بن جعفر از آن حضرت خبر داده که می‌فرمود: «لولا آیة فی کتاب اللَّه لحدّثتکم بما یکون إلی یوم القیامة، فقلت: أیة آیة؟ قال: قول اللَّه: «یمْحُو اللَّهُ ما یشآءُ وَیثْبِتُ وَعِنْدَهُ أُمُّ الکِتابِ»؛ اگر

آیه‌ای در کتاب خدا نبود من از حوادث تا روز قیامت به شما خبر می‌دادم، پرسیدم کدام آیه بود؟ فرمود: خداوند آنچه را بخواهد محو می‌کند و اثبات می‌نماید و به نزد او امّ الکتاب است». به همین مضمون در بحار⁽¹⁾از احتجاج و امالی⁽²⁾و توحید⁽³⁾صدوق از امیرالمؤمنین‌علیه السلام روایت شده، چنان‌که از قرب الاسناد⁽⁴⁾از بزنطی از امام رضاعلیه السلام در حدیثی روایت شده و در آخر آن این بود که اباعبداللَّه و اباجعفر و علی بن حسین و حسین بن علی و حسن بن علی و علی بن ابی طالب علیهم السلام فرمود: «واللَّه لولا آیة فی کتاب اللَّه لحدّثناکم بما أن یکون إلی أن تقوم الساعة «یمْحُو اللَّهُ ما یشآءُ وَیثْبِتُ وَعِنْدَهُ أُمُّ الکِتابِ»».⁽⁵⁾

بنابراین روشن شد که مراد از اخباری که دلالت دارد بر اینکه بداء در آن علومی که به انبیا و ائمه‌علیهم السلام رسید راه ندارد آن علومی است که به عالم اعیان رسیده این عالم عالم فعلیت و عینیت است و آن علمی است که برای ایشان به تدریج و لحظه به لحظه پدید می‌آید، این دانش بهترین دانش‌های ایشان است، چنان که در روایات فرموده اند، زیرا بداء به معنای یاد شده بعد از وقوع راه ندارد.

از آن جمله روایاتی است که در کافی⁽⁶⁾در باب صحیفه و جفر و جامعه آمده و در آخر آن آمده است که گفت: پرسیدم دانش کدام است؟ فرمود: آنچه در شب و روز و واقعه‌ای بعد از واقعه دیگر و حادثه‌ای بعد از حادثه دیگر تا روز قیامت حاصل می‌شود آن علم است و در باب این‌که امامان، وارثان علم پیامبر خاتم و همه پیامبران و اوصیا هستند. و به اسناد کلینی⁽⁷⁾و مفضل بن عمر روایتی آمده است که در آخر آن فرمود: این علم یعنی علم تورات و انجیل و زبور آن علم نیست، علم کامل آن است که روزانه و لحظه به لحظه حادث می‌شود.

و در آخر روایت دیگری⁽⁸⁾از ابوبصیر آمده است: علم تنها آن علمی است که شبانه روز و

روز به روز و لحظه به لحظه پدید می‌آید. و از آنچه بیان کردیم روشن می‌شود که سبب بداء پیدایش علم تازه‌ای برای خدای تعالی نیست، بلکه بداء ناشی از این است که خدای تعالی عادل است و برای ذات او هیچ تفاوتی ندارد، یعنی صفات متضاد که وجود یکی باعث عدم ضدش می‌شود در ذات باعث تفاوت نمی‌شود، زیرا خدای تعالی دارای صفتی نیست و او از صفات بی‌نیاز است. موجودیت او به وجود و علیم بودن او به علم و قوی بودن او به قدرت نیست، بلکه کمال توحید حق تعالی به نفی صفات است؛ و در فقره شریفه زیارت «ومجدّتم کرمه» و در این باره تحقیق خواهیم کرد.

و چون صفات حق تعالی به لحاظ صفت اقتضای ظهور و تأثیر و افاضه دارد و عالم امکان، وجود صفات را بر نمی‌تابد و گنجایش آن را ندارد، به همین خاطر خلائق را اصناف گوناگون کرد تا هر کدام صفتی به صفات یا مرتبه‌ای از مراتب و یا شأنی از شؤون او را نشان دهد، انسان را آفرید و به او بیان آموخت به اینکه همه اسماء خویش را به او تعلیم داد تا اینکه صفت عدل که صفت جامع اوست گردد، چنان‌که مفاد آیه شریفه: «إِنِّی جاعِلٌ فِی الأَرْضِ خَلِیفَةً»⁽¹⁾بر آن دلالت دارد، آنگاه آدم را آفرید، و به هنگامی روح خویش را به آدم دمید و به فرشتگان فرمود: بر آدم سجده کنند، و صورت انسانی را به خود نسبت داد و نه صور دیگر موجودات را، چنان‌که در کافی از امام باقرعلیه السلام روایت شده و در شرح قول امام و عناصر الابرار خواهد آمد.

پس همه افراد و مصادیق انسان جامع همه صفات کمال است، گر چه به لحاظ کمیات مراتب گوناگون باشند، ولیکن هر کدام جامع تمام صفات هستند، منتهی هرکس به اندازه کمیت و بهره‌ای که از انسان بودن دارد از آن بهره‌ور است مثل قطره‌ها و جدول‌ها و چشمه‌ها و شطها و دریاها نسبت به آب؛ بنابراین همان‌طور که قطره و دیگر مراتب آب در داشتن دیگر مراتب آب از قبیل روشن و مایع بودن و رطوبت و برودت شریکند و در عین حال در کمیت‌ها به حسب صفات گوناگونند، و همه مصادیق انسان نیز متصف به صفات انسانی هستند، البته صفات و کمالات هرکدام به اندازه بهره ایشان از انسانیت و عمرها و روزی‌ها و عزت‌ها و ذلت‌ها و به شادی‌ها و اندوه‌ها و دانش‌ها و نادانی‌ها و غیر آنها تفاوت می‌کند، بنابراین هر کدام از این موارد خود دارای شرایط و موانعی است که برای رسیدن به اجل و تعین در خارج مؤثرند،

برخی از آنها نمی‌گذارند صفات اقتضایی داشته باشند و در مرحله اقتضاء جلوی آن را می‌گیرند و برخی در مرحله تأثیر جلوی آن را سد می‌کند و برخی شرط اقتضاء می‌باشند، بنابراین اگر از عالم تمیز معلومات به عالم مشیت تنزل یابند، به عالم اقتضاء صرف راه یافتند، تنها در زمانی که به عالم اراده و عالم قضاء و عالم اذن و عالم اجل برسند علیت آن حقایق و صفات کامل می‌شود و هم اکنون بیان کردیم که برای نزول آن به این عالم موانع و شرایطی وجود دارد و این موانع و شرایط همان اسماء منطوی در آنهاست.

پس اگر در اخبار ذکر شده که قطع رحم از عمر می‌کاهد و صله رحم بر عمر می‌افزاید، و صدقه و دعا بلا و امثال آن را دفع می‌کند پس هر کدام از ایشان برای بیان شرطیت و یا مانعیت هستند که نمی‌گذارند آن اقتضاء به این عوالم برسد، این عوالم در تمامیت و کمال علت آنها مؤثر است، زیرا افراد انسان مجاری صفات الهی‌اند، چنان‌که در آن معنای یاد شده بیان کردیم. «ولا حول ولا قوّة إلّا باللَّه العلی العظیم».

بنابراین اگر بدون هیچ‌گونه مرجحی از ناحیه قوابل، در برخی صفت رحمت و در برخی صفت غضب یا در برخی صفت هدایت و در برخی صفت ضلالت پیاده شود بر خلاف عدل الهی است، بنابراین باید مرجحی از ناحیه نفس عبد باعث چنین تفاوت‌هایی گردد تا مردم بر خداوند حجتی نداشته باشند، چنان که خدای تعالی فرمود: «مَنْ کانَ یرِیدُ العاجِلَةَ عَجَّلْنا لَهُ فِیها ما نَشآءُ لِمَنْ نُرِیدُ ثُمَّ جَعَلْنا لَهُ جَهَنَّمَ یصْلیها مَذْمُوماً مَدْحُوراً وَمَنْ أَرادَ الآخِرَةَ وَسَعی‌اً لَها سَعْیها وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولئِکَ کانَ سَعْیهُمْ مَشْکُوراً کُلًّا نُمِدُّ هؤُلآءَ وَهؤُلآءِ مِنْ عَطآءِ رَبِّکَ وَما کانَ عَطآءُ رَبِّکَ مَحْظُوراً»⁽¹⁾هر کس دنیای عاجل را خواهد، برای وی آنچه را بخواهیم و برای کسانی که بخواهیم دنیای عاجله می‌دهیم، و آنگاه برای وی دوزخ قرار خواهیم داد که مذمت شده و هلاک شده در آن وارد می‌شود و هرکس آخرت خواهد و برای آن تلاش در خور نماید و مؤمن به آن باشد تلاش اینان مورد تقدیر قرار گرفته، ما به همه امداد نماییم، و این عده از عطای پروردگار برخوردارند و عطای پروردگار ممنوع نیست».

اکنون که برای شما روشن شد که بداء ناشی از خدای تعالی است و لازمه آن دادن حق هر صاحب حقی به وی و پیاده کردن هر صفتی در موردش می‌باشد، چنان‌که مولای ما - عجّل اللَّه فرجه الشریف - در دعای افتتاح⁽²⁾فرمود: «وأیقنت أنّک أرحم الراحمین فی موضع العفو

والرحمة، وأشدّ المعاقبین فی موضع النکال والنقمه، وأعظم المتجبّرین فی موضع الکبریآء والعظمة؛ من یقین دارم که تو در جایگاه عفو و رحمت، ارحم الراحمینی و در جایگاه عقاب و نقمت بسیار عذاب کننده‌ای و در جایگاه کبریاء و عظمت از بزرگ‌ترین جبارها هستی» یعنی تو همه صفات کمال را در خود جمع کردی و هرکدام را در جایگاه خود مظهری.

به همین خاطر بسیاری از اخبار بحار⁽¹⁾از توحید از زراره از یکی از دو امام باقر و صادق‌علیهما السلام روایت شد که فرمود: «ما عبد اللَّه - عزّوجلّ - شی‌ء مثل البداء؛ هرگز خداوند به چیزی مثل بداء عبادت نشده».

و نیز در همان کتاب از توحید⁽²⁾از هشام بن سالم از ابی عبد اللَّه‌علیه السلام روایت شده که آن حضرت فرمود: «خدای تعالی به چیزی همانند بداء بزرگ داشته نشده است» زیرا بنده هرچه در طاعت بکوشد خود را مقصر می‌یابد همین معنا در بسیاری از روایات آمده است.

از جمله سخن امام سجادعلیه السلام در صحیفه است⁽³⁾فرمود: «ولا یبلغ مبلغاً عن طاعتک وإن اجتهد إلّا کان مقصّراً دون استحقاقک بفضلک فاشکر عبادک عاجز عن شکرک واعبدهم مقصر فی طاعتک؛بنده به هر درجه‌ای از تلاش در طاعت تو کوشد به قله طاعت تو نرسد و از ادای آنچه که تو به خاطر فضلت مستحق آن هستی مقصر است، پس سپاس گذارترین بندگانت از سپاسگذاری تو ناتوان است و عابدترین آنها در طاعت تو مقصر است».

و خدای تعالی فرمود: «وَالَّذِینَ یؤْتُونَ ما آتَوْا وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ أَنَّهُمْ إِلی رَبِّهِمْ راجِعُونَ»⁽⁴⁾کسانی که آنچه آورده‌اند را تقدیم کرده‌اند و در حالی که دلهای ایشان ترسان است، ایشان به سوی پروردگارشان باز می‌گردند. پس هنگامی که خود را مقصر یافت خالی نیست که احساس تقصیر ناشی از این است که یا از عدالت خداوند می‌هراسد و از اینکه خداوند نعمتهای فراوان در ابتدا در اختیارشان قرار داده شده که باعث فوز و رستگاری و پیروزی وی در دنیا و آخرت شده می‌هراسد که به دلیل گناهانی که از او به ظهور پیوسته خداوند او را به همان شقاوتی که او را رهانیده بازگرداند، و سعادت او به شقاوت بدل گردد و لذا پیوسته توبه کرده و زاری می‌کند و از گناهانش استغفار می‌نماید و انابه می‌کند، آیا یوسف صدیق را نمی‌نگرید که می‌فرماید: «وَما

أُبَرِّئُ نَفْسِی إِنَّ النَّفْسَ لَأََمّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلّا ما رَحِمَ رَبِّی»⁽¹⁾من خویشتن را تبرئه نمی‌کنم و پاکیزه نمی‌دانم، زیرا نفس بسیار به بدی‌ها امر می‌کند مگر پروردگارم رحمت آورد».

آیا دعاهای صحیفه از قبیل استفاده از شیطان و مکارم الاخلاق و دیگر دعاها را در این زمینه نخوانده‌اید؟

در پیمان‌هایی که از انبیاء گرفته‌اند

از اینجا روشن شد که راز این خبر دانسته می‌شود که: خداوند هیچ پیامبری را به نبوت مبعوث ننموده مگر اینکه از او سه پیمان گرفته: 1- اقرار به بندگی 2- دست کشیدن از امداد خدایان دیگر 3- و اینکه خداوند آن چه را بخواهد به جلو می‌اندازد و بخواهد آن چه را به تاخیر می‌اندازد. چنان که در توحید صدوق و تفسیر عیاشی از محمد بن مسلم از امام صادق و غیر ایشان روایت شده است، به همین خاطر رسول خدا به همان گونه که خدایش فرمود: «ما کُنْتُ بِدْعاً مِنَ الرُّسُلِ وَما أَدْرِی ما یفْعَلُ بِی وَلا بِکُمْ إِنْ أَتَّبِعُ إِلّا ما یوحی إِلَی وَما أَنَا إِلّا نَذِیرٌ مُبِینٌ»⁽²⁾من بر خلاف دیگر پیامبران نیستم و نمی‌دانم که با من چه رفتاری می‌شود و نمی‌دانم با شما چه می‌کند، جز از آن چه که بر من وحی می‌شود پیروی نمی‌کنم، من جز ترساننده روشنگر نیستم». چگونه خردمند از اینکه تنها توانسته بدون گناه و بی عیب به نزد پروردگارش رسیده می‌تواند آرام یابد در حالی که بنده‌ای مملوک نیش نیست و بر هیچ چیز توانایی ندارد، آیا گناهی از این بزرگ تر و زشتی از این سزاوار ملامت‌تر که خویش را می‌بیند، و بر مولای خود ادعای حقی می‌نماید، و یا اینکه گمان می‌کند که حقوق مولایش را ادا کرده، و پس از آن مستحق کرامت و عطوفت وی شده است؟ چگونه کسی که چنین گناه بزرگی از او سر زده امید نجات و رهایی دارد و از عدالت احکم‌الحاکمین و جزا دهنده و روز جزا نمی‌هراسد و به کارهای خویش اعتماد می‌کند و به فضل او میل نمی‌کند؟ چگونه به طاعت های خویش دلخوش می‌شود ولی به غفران و بخشش او میل نمی‌نماید در حالی که امام سجادعلیه السلام و آقای عبادت کنندگان فرمود: «ولست أتّکل فی النجاة من عقابک علی أعمالنا، بل بفضلک علینا، فإنّک أهل التقوی والمغفرة، اللّهمّ إنّا نعوذ بک من شرّ أنفسنا فأعذنا ونستغفرک فاغفرلنا ونستعصمک فیما بقی من أعمارنا فاعصمنا، فإنّا

عبیدک نتقلّب فی قبضتک ولا حول ولا قوّة إلّا بک و صلّی اللَّه علی محمد وآله الطاهرین⁽¹⁾خدایا من در نجات درعقاب بر اعمال خویش تکیه نمی‌کنم، بلکه‌امیدم به فضل توست، زیرا تو اهل تقوا و اهل آمرزشی! خدایا ما از شر نفوس خویش به تو پناه می‌بریم پس به ما پناه ده، خدایا به درگاه تو استغفار می‌کنیم پس ما را بیامرز و در بقیه عمر خویش از تو خواهانیم که ما را از گناه مصون بداری، پس به ما عصمت بده! ما بندگان تو هستیم در دست تو به این سو و آن سو رویم، نیرو و توانی جز از تو نداریم، و درود خدا بر محمد و آل پاکش باد!».

فرمود:

وَ مُنْتَهَی الْحِلْمِ‌

اشاره

مراد از منتهای یک چیز غایت آن است که بعد از آن خبری از آن چیز نیست. مراد از «حلم» عقل و جمع آن احلام است، لذا در گفتار خدای تعالی: «أَمْ تَأْمُرُهُمْ أَحْلَامُهُمْ بِهَذَا أَمْ هُمْ قَوْمٌ طَاغُونَ»⁽²⁾آیا خرد ایشان چنین بر ایشان حکم می‌کند یا اینکه ایشان گروهی طغیان گرند» معنایش عقل است.

در معنای عقل و خرد

عقل رویی به سوی حق تعالی دارد و به این اعتبار به آن عقل گویند، زیرا عقل به معنای منع است و عقل حجاب خداست که مردم از حریم او دور می‌کند تا چیزی را که لایق عزت و جلال و روی گرامیش نیست نیاورد. بنابراین عقل مرتبه ای از وجود به اعتبار تنزل به عالم کثرت به عنوان آلیت است و او اسم اللَّه است.

به همین خاطر مولای ما ابوالحسن موسی بن جعفرعلیهما السلام در روایت اصول کافی⁽³⁾فرمود: ای هشام! شکیبایی بر وحدت علامت نیروی عقل است، پس هر کس در زمینه خدا تعقل کند از اهل دنیا دوری می‌گزیند یعنی: هر کس حجاب بین خود و خدا را بر دارد، و اموری را که لایق بلندی عزتش نیست از آن درگاه دور کند وی کسی است که انحصار کمالات را در وی ادراک کرده و فهمیده است که ماسوای او ناقصند، لازمه این ادراک اعتزال و دوری از مردم است، و انس

خویش را تنها به خدا مقصور می‌کند و نیز فرمود⁽¹⁾: ای هشام! خداوند انبیاء و رسولانش را به سوی بندگانش نفرستاد مگر به این هدف که بندگان از خدا حقایق را تعقل کنند و بهترین پذیرندگان دارای بهترین معرفت هستند، و داناترین ایشان به امر خدا عقلی بهتر و کامل‌تر دارد و درجه آن ها در دنیا و آخرت برتر است.

و عقل را رویی به خلق است، و به این اعتبار به آن حلم می‌گویند، و لازمه آن ضبط و حفظ نظم به هنگام هیجان، خشم و آرامش است.

البته این معانی را در معنای حلم آورده است و در واقع معانی حلم نیستند، بلکه استعمال حلم در این معانی استعمال در لوازم آن است مؤید آن روایت نبوی⁽²⁾است که در پاسخ برخی از حواریانش که از عقل پرسید فرمود: «فینشعب من العقل الحلم، ومن الحلم العلم، ومن العلم الرشد، ومن الرشد العفاف، ومن العفاف الصیانة، ومن الصیانة الحیآء، ومن الحیآء الرزانة، ومن الرزانة المداومة علی الخیر، ومن المداومة علی الخیر کراهة الشرّ، ومن کراهة الشرّ طاعة الناصح، فهذه عشرة أصناف من أنواع الخیر، ولکلّ واحد من هذه العشرة الأصناف أنواع...؛ از عقل حلم منشعب می‌گردد، و از حلم علم و از علم رشد و از رشد عفاف و از عفاف صیانت و از صیانت حیاء و از حیاء رزانت و سنگینی و از وقار و رزانت مداومت بر خیر و از مداومت بر خیر بد داشتن شر و از بد داشتن از شر پیروی از ناصح است، اینها ده صنف از انواع خیرند، و هر کدام از این ده صنف دارای انواعی اند...».

پس چون حقیقت عقل به طور کلی حقیقت محمدیه الهیه است که صادر اول در هر موجود است، و او کتاب خداست که خداوند به دست خویش آن را نوشته است، که در آن کناب آیات محکم موجود است، و همین آیات محکم، عقل است که در مقابل آن جهل است و جهل آیات متشابه می‌باشد، پس عقل به طور مطلق همانست که گفته شده که اولین موجودی است که خداوند آن را خلق کرده و در عرض وی موجودی نیست، و آن عقلی که در عرض جهل و شیطنت قرار دارد، آن چیزی است که به عالم کثرت تنزل کرده و به عنوان معنای آلی حرفی اسم اللَّه است که در عرض آن طاغوت قرار دارد.

به همین خاطر در مرفوعه ای که در کافی⁽³⁾روایت شده و به امام صادق می‌رسد گفت:

«من از آن حضرت پرسیدم که عقل چیست؟ فرمود: «ما عبد الرحمن واکتسب به الجنان قال قلت: فالّذی کان فی معویة؟ فقال: تلک النکراء، تلک الشیطنة وهی شبیهة بالعقل ولیست بالعقل؛ عقل آن است که پروردگار رحمن به آن عبادت شود و بهشت به آن کسب گردد. راوی گفت: از آن حضرت پرسیدم: پس آن عقلی که در معاویه بود چیست؟ پاسخ فرمود: آن نکراء است، آن شیطنت می‌باشد که شباهت به عقل دارد و عقل نیست». در این کتاب روایات فراوانی است که عقل را با جهل مقابل قرار داده است و برای این معنا به خواست خدا تحقیقی بیشتر داریم و آن در ضمن جمله آن حضرت «و ذوی النهی» می‌آید.

پس اسم «اللَّه» به اعتبار این که حجاب و مانع از حریم خدای تعالی است همان عقل می‌باشد، و همین عقل به اعتبار این که به مراتبش به عنوان آلیت و حرف بودن تنزل می‌کند «حلم» می‌باشد (یعنی اسم اللَّه به اعتبار تنزل مزبور حلم ) است، و چون آل محمدصلی الله علیه وآله مظاهر کلی آن اسم مبارک هستند، پیروان ایشان مظاهر جزیی آن هستند به همین خاطر امامان پاک منتهای حلم و رسول اللَّه نیز منتهای امامان است، زیرا بیان داشتین که ایشان مظهر حقیقت الهیه محمدیه هستند.

فرمود:

وَ أُصُولَ الْکَرَمِ‌

اشاره

اصول جمع اصل است، و اصل پایه ای است که شئ بر آن بنا می‌شود.

و در معنی کَرَم گفتند: سخاوت نفس در مسیر آنچه دوست می‌دارد، و تحقیق این است که کرم صفت ویژه ای نیست، بلکه صفت هر امر خوب و پسندیده ای است که در نوع خود برتر است، و لذا در مورد همه اشیاء وصف کرم می‌آید.

چنانکه خدای تعالی فرمود: «إِنَّهُ لَقُرْآنٌ کَرِیمٌ»⁽¹⁾و یا فرمود: «کِتَابٌ کَرِیمٌ»⁽²⁾و یا فرمود: «زَوْجٍ کَرِیمٍ»⁽³⁾«وَمَقَامٍ کَرِیمٍ »⁽⁴⁾و «رَسُولٍ کَرِیمٍ»⁽⁵⁾و «مَلَکٌ کَرِیمٌ»⁽⁶⁾و دیگر موارد.

در این مقام مراد از کرم این است که ایشان مبنای خوبی هر چیز و برتری و جودت نوع هستند، و اگر رسولانی بر دیگر رسولان برتر شدند برتری ایشان تنها از این است که در ولایت ایشان بر آنها سبقت گرفتند، و هیچ فرشته ای از فرشتگان و نه آسمان و نه ستارگان و نه زمین و نه آب و نه سبزی و نه درختی و نه میوه ای و نه موجود اهلی و نه وحشی و نه پرنده ای و نه غیر آنها بر دیگر افرادشان تفوق پیدا نگردند، مگر این که در ولایت ایشان بر دیگران پیشی گرفتند، هر نبی و یا رسولی که بر دیگران در پذیرش ولایت ایشان سبقت گرفت از پیامبران اولوالعزم گردید، و اگر فرشته ای در این زمینه جلو افتاد از مقربان گردید و از آبها آب گوارا شد و همین طور در سایر مظاهر هستی، چنان که همین معنا در روایات وارده و در عرض ولایت امامان بر همه موجودات آمده است هر کس تفصیل بیشتری خواهد به کتاب امامت بحارالانوار مراجعه کند.

و در کافی⁽¹⁾از زراره از حمران از ابوحعفرعلیه السلام روایت شده که فرمود: «إنّ اللَّه - تبارک وتعالی - حیث خلق الخلق، خلق مآء عذباً ومالحاً أجاجاً، فامتزج المآءان، فأخذ طیناً من أدیم الأرض فعرکه عرکاً شدیداً، فقال لأصحاب الیمین وهم کالذرّ یدبّون: إلی الجنّة بسلام، وقال لأصحاب الشمال: إلی النار ولا أبالی. ثمّ قال: «أَ لَسْتُ بِرَبِّکُمْ؟! قالُوا بَلی شَهِدْنا أَنْ تَقُولُوا یوْمَ القِیامَةِ إِنّا کُنّا عَنْ هذا غافِلِینَ»؛ خدای تعالی به هنگامی که خلق را آفرید، آب گوارا و آب شور تلخی آفرید، پس این دو آب درهم آمیختند، پس گلی از سطح زمین برداشت و آن را سخت در هم تکانید، و به اصحاب یمین که همانند مورچگانی بودند و می‌جنبیدند فرمود: با سلامت به سوی بهشت درآیید و به اصحاب شمال فرمود: به سوی جهنم روید، و باکی از آن ندارم، آنگاه فرمود: آیا من پروردگار شما نیستم، پاسخ دادند: آری شهادت دادیم، شما را بر حذر می‌داریم از این که روز قیامت بگویید که ما از این غافل بودیم».

میثاقی که خدا از پیامبران گرفت چه بود؟

در ادامه همین روایت فرمود: آنگاه خدای تعالی از پیامبران میثاق گرفت، و فرمود: آیا من پروردگارتان نیستم و این رسول من محمد و این علی امیرمؤمنان نیست؟ پاسخ دادند: آری، در اینجا برای ایشان نبوت ثابت شد. و از پیامبران اولی العزم میثاق گرفت و فرمود: آیا اقرار

می‌کنید که من پروردگار شما و محمد رسولم و علی امیرمؤمنین و اوصیای آن حضرت والیان بر امرم و خزینه داران دانشم را برای یاری دین خویش و اظهار دوستم و انتقام از دشمنانم تا به رغبت و یا کراهت عبادت گردم اختیار کردم؟

پاسخ دادند: پروردگارا! ما اقرار کردیم و شهادت دادیم و حضرت آدم انکار نکرد و اقرار نیز ننمود، پس عزم برای این پنج تن در باب حضرت مهدی‌علیه السلام ثابت شد، و حضرت آدم عزمی بر اقرار نداشت، و لذا خدای تعالی فرمود: «وَلَقَدْ عَهِدْنا إِلی آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِی وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً»⁽¹⁾ما قبلا با آدم پیمان بستیم ولی او را دارای عزم نیافتیم. امام فرمود: پس آدم واگذاشته شد آنگاه آتشی افروخت و به اصحاب شمال فرمود: در آن آتش روید. از آتش هراسیدند، و به اصحاب یمین فرمود: وارد آتش شوید به داخل آن رفتند، آتش بر ایشان خنک و آرام شد، پس اصحاب شمال به خداوند عرضه داشتند: پروردگارا! این بار از ما در گذر و اقاله نما! فرمود: من اقاله کردم، پس بروید و داخل آتش گردید، از آن در هراس شدند، در آنجا بود که طاعت و ولایت و معصیت ثابت شد.

دلیل دیگر بر آن معنایی که در کرم گفتیم این گفتار حق تعالی است که فرمود: «وَلَقَدْ کَرَّمْنا بَنِی آدَمَ وَ حَمَلْناهُمْ فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ وَ رَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّیباتِ وَفَضَّلْناهُمْ عَلی کَثِیرٍ مِمَّنْ خَلَقْنا تَفْضِیلاً»⁽²⁾ما بنی آدم را گرامی‌داشتیم و ایشان را در خشکی و دریا حمل کردیم و غذاهای پاکیزه روزی ایشان کردیم و بر بسیاری از مخلوقات تفضیل و برتری دادیم.

روشن است که فضیلت انسان بر دیگر اصناف خلق به خاطر این است که انسان همه اسماء حسنی را در خود جمع دارد، اما دیگران چنین نیستند، و به همین خاطر انسان بهترین و گرامی ترین مخلوقات گردید، شاهد دیگر برای معنای کرم آیه شریفه در حکایت از گفتار ابلیس است که فرمود: «قالَ أَرَأَیتَکَ هذَا الَّذِی کَرَّمْتَ عَلَی لَئِنْ أَخَّرْتَنِ إِلی یوْمِ القِیامَةِ لَأَحْتَنِکَنَّ ذُرِّیتَهُ إِلّا قَلِیلاً»⁽³⁾ابلیس گفت: آیا نظر تو این است که آدم را بر من گرامی داشتی، اگر مرا تا روز قیامت عمر دهی فرزندان او را گمراه کنم جز اندکی را».

فرمود:

وَ قَادَةَ الْأُمَمِ‌

اشاره

قادة جمع قائد است، و قائد سپاه، سردار آن و قائد کاروان، تدبیر کننده امور آن است، و «امم» جمع است و بر واحد اطلاق می‌شود در آیه شریفه فرمود: «إِنَّ اِبْراهِیمَ کانَ أُمَّةً قانِتاً للَّهِ‌ِ»⁽¹⁾همانا ابراهیم امت پرستنده خدا بود». مراد از امت در اینجا مرد جامع خیر است. چنان‌که امت بر جمع نیز اطلاق می‌شود خدای‌تعالی فرمود: «وَیوْمَ نَبْعَثُ مِنْ کُلِّ أُمَّةٍ شَهِیداً»⁽²⁾روزی که از هر امتی گواهی را برانگیزانیم». توضیح این مطلب و مطلب بعدی و بیان آن مرتبه و مرتبه بعدی متوقف بر بیان مقدمه ای است، پس با استناد به خدا که عهده دار هدایت است.

در سرّ و علانیه محمد و آل محمد

گویم: در شرح سخن امام «یا اهل بیت النبوة» بیان کردیم که حقیقت نبوت اولین تجلیات حق تعالی است و دارای مراتب غیبی و مراتب شهودی است و این که اولین تعین آن در عالم حق تعالی مرتبه رسیدن به عالم تمیز معلومات و یاد شدن آن در عوالم الهی است که عالم تمیز انیات یعنی وجودات و شناخت آنها و تمیز مفاتیح الغیب است که خدای تعالی خود به تنهایی بر آن احاطه دارد و آن اسمی است که آن را هیچ فرشته مقرب و پیامبر مرسل نمی‌داند، و همه این مفاتیح در این عالم به لحاظ این که از خداوند بدون هیچ واسطه‌ای متأثرند با همه مساویند، و مبدای همه آنها خداست و بازگشت آنها نیز به سوی خداست، گرچه درجات آنها با همدیگر متفاوت است و برخی بالاتر از برخی دیگرند، و حقیقت پیامبر ما محمد مثل اعلی و مصداق کامل و آینه حاکی از همه مراتب آن حقیقت بوده و محیط به همه شؤونات آن است، و بر همه آن تفوق و برتری دارد، و حقایق اهل بیت آن حضرت نیز بعد از حقیقت آن حضرت بر آنها احاطه و برتری دارند، زیرا ایشان از رتبه اعلای حقیقت محمدیه خلق شده و دیگر انبیاء و رسولان و صالحان و دوستداران اهل بیت و پیروان ایشان از مرتبه پایین آن خلق شده اند، پس ایشان اصل آن حقیقت و دیگران شاخه های آن هستند.

سپس این که این مفاتیح شؤون حقیقت محمدیه الهیه بوده و نور همه اشیاء و مبدای همه

خیرات و ستر همه موجودات و ظل همه اشیاء هستند که در آیه شریفه به آن اشاره شده است خدای تعالی فرمود: «أَ لَمْ تَرَ إِلی رَبِّکَ کَیفَ مَدَّ الظِّلَّ وَلَوْ شآءَ لَجَعَلَهُ ساکِناً»⁽¹⁾آیا ندیدی که چگونه پروردگارت سایه را گسترانیده و اگر می‌خواست آن را ساکن قرار می‌داد. و فرمود: «وَللَّهِ‌ِ یسْجُدُ مَنْ فِی السَّمواتِ وَالأَرْضِ طَوْعاً وَکَرْهاً وَظِلالُهُمْ بِالغُدُوِّ وَالآصالِ»⁽²⁾برای خدا کسانی را که در آسمانها و زمین هستند به میل و یا با بی میلی سجده می‌کنند، و سایه‌های ایشان در صبحگاهان و شامگاهان سجده می‌نمایند».

و فرمود: «أَ وَلَمْ یرَوْا إِلی ما خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَی‌ءٍ یتَفَیؤُوا ظِلالُهُ عَنِ الیمِینِ وَالشَّمآئِلِ سُجَّداً للَّهِ‌ِ وَهُمْ داخِرُونَ»؛ آیا به موجوداتی که خداوند خلق نمود نمی‌نگرند که سایه های ایشان از راست و چپ برای خدا سجده می‌نمایند در حالی که خضوع و خشوع می‌کنند».

پس محمد و آل طاهرین علیه السلام او دارای سرّ و علانیه‌ای هستند، سرّ آنها این است که مبدای همه موجودات و همه کسانی که در آسمان و زمین به طوع و یا کره سجده می‌کنند می‌باشد، زیرا در این سرّ عالم اکمل منطوی است و اسماء ارکان آن را پر کرده است، چنان که تفصیل آن در سخن آن حضرت «و موضع الرسالة» بیان شده است، پس در این سرّ حقیقت نبوت و ولایت مبدای هر موجود تحقق دارد، بلکه این سرّ نهایت ندارد، البته این سرّ نسبت به محمد و آلش‌علیه السلام به سان قطره ای در کنار اقیانوس است، و به این مرتبه، ایشان شفیعان مخلوقات مرئی و غیر مرئی‌اند.

مرتبه علانیه آل محمد و موجودات و تعینات ایشان است که در عرض دیگر تعینات در عالم مفاتیح هستند که بیان نمودیم که آنها جامع همه مراتب خلقند، زیرا ایشان آینه تمام نمای حقیقت محمدیه الهیه اند، و این مرتبه خویش شاهدان و حجج بر خلقند، و میثاق ولایت ایشان را از انبیاء و دیگران در عالم ذر گرفتند، چنان که از ایشان‌علیه السلام و از همه خلایق به آن مفاتیح غیبیه میثاق ربوبیت گرفتند چنان که آیه ذیل به آن اشاره دارد: «وَإِذْ أَخَذَ رَبُّکَ مِنْ بَنِی آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّیتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلی أَنْفُسِهِمْ أَ لَسْتُ بِرَبِّکُمْ...»⁽³⁾به هنگامی که پروردگارت از فرزندان آدم از پشت های آنها از ذریه ایشان پیمان گرفت، و ایشان را شاهد خویش قرار داده به این که آیا من پروردگارتان نیستم؟!... ظهر و پشت چیزی آن جنبه غایب اوست به همین خاطر به

(پشت) ظهر گفتند، و ذریه و فرزندان از ذر گرفته شده و به این علت به ذریه ذریه گفتند که از ریشه‌های خود انتشار یافتند مراد مراتب و شؤون منتشره بنی آدم است.

مراد از این آیه این است که: به یاد آور و یا به یاد دیگران بیانداز به هنگامی که پروردگار تو از غیب هر آدم و مراتب شهودش پیمان گرفت و ایشان را شاهد بر خودشان قرار داده که هر چه دارند از خداوند به آنها داده شده و از ایشان کاری بر نیامده است و خدای تعالی در ملک و ابداء و آفرینش همه منفرد است، پس ایشان شهادت دادند و اعتراف به ربوبیت به واسطه آن مفاتیح کردند به این که ایشان بندگان خاضع و خاشعند نمی‌توانند برای خویش سود و زیان و زندگی و مرگ و نشوری داشته باشند مگر به واسطه خدا، این اقرار و اعتراف بر ایشان حکم می‌کند که باید ایشان همه نعمت‌های خدا که از فضل وکرم خویش به ایشان داده را در راه اراده الهی صرف نمایند نه اراده خویش، و مرگ ایشان نیز در قبضه اوست.

آنگاه ایشان را بر خودشان شاهد کرده که آیا محمد رسولم و علی امیرمؤمنان نیست؟ این مطلب را از خودشان شاهد گرفته و آن شاهد در خود آنها موجود بوده است، به این که عالم موجود مطلق که کتاب بندگان است که خداوند به دست خویش آن را نوشته و سرّ محمد در ایشان است و نیز این جهت را از خود ایشان شهادت گرفته چه این که عالم وجود نوری که مرتبه سرّاللَّه و سرّ علی امیرالمؤمنین و آیه محکم از کتاب می‌باشد در ایشان موجود است، بنابراین میثاق نبوت و ولایت را به خاطر این که در خود ایشان شاهد بر آن موجود است گرفت، عده ای اقرار کردند؛ و عده ای انکار کردند البته همه اقرار به بندگی کردند و به همین خاطر به مقتضای اعتراف به عبودیت خدای تعالی بر ایشان لازم شد که عالم وجود خویش را در اداره مالک خویش به کار گیرند، و نه اراده خویش پس کسانی که اقرار به نبوت و ولایت ایشان نمودند به نبوت رسیدند، آنگاه ایشان را بر جامعیت ولایت شاهد گرفت و از این شهادت از ایشان اقرار به مهدی - که بر او و پدرانش درود باد - گرفت، پس هر کس اقرار کرد و شهادت داد و انکار نکرد عزیمت برای وی ثابت گردید.

آنگاه ایشان را بر مراتب ولایت با همه ملکات و افعال و آثار و غایات شاهد گرفت و به ایشان فرمان داد که در نار عبودیت داخل شوند، مراد از این نار فانی شدن بنده با همه داده های خدا در جنب معبود و مرگ با تمام وجود در قبضه مولی است مراد از فتنه در آیه شریفه همین

است: «الم أَحَسِبَ النّاسُ أَنْ یتْرَکُوا أَنْ یقُولُوا آمَنّا وَهُمْ لا یفْتَنُونَ»⁽¹⁾الم. آیا مردم گمان برند که با گفتن این‌که ایمان آوردیم رها می‌شوند و آزموده نمی‌گردند؟ و نیز در این آیه شریفه: «ما کانَ اللَّهُ لِیذَرَ المُؤْمِنِینَ عَلی ما أَنْتُمْ عَلَیهِ حَتّی یمِیزَ الخَبِیثَ مِنَ الطَّیبِ»⁽²⁾خداوند مؤمنان را به آن گونه هستید رها نمی‌کند تا اینکه ناپاک را از پاکان جدا کنند.

پس هر کس در آتش وارد شود و با تمام وجودش در کنار ملک معبود جبار بمیرد و در دار السلام نزول نماید از رنج برهد و مالک وی همان خدایی می‌گردد که به واسطه او می‌شنود و می‌بیند و دست او در قبض و بسط می‌گردد ونار عبودیت در حق وی به سلامت ربوبیت خنک می‌گردد، و دارای یمن و برکت می‌شود و با صرف عوالمی که در - اختیار دارد - در راه خدا، برای وی طاعت ثابت می‌شود.

و هر کس از مولایش روی گرداند خفیف شده و بدون برکت می‌گردد و با به کار گیری عوالم وجودی خود در راه طاغوت برای وی معصیت ثابت می‌شود، پس همه خلایق حتی انبیاء و رسولان و محمدصلی الله علیه وآله و آل طاهرین علیه السلام او در این عالم هستند و در این مراتب چهارگانه است که گرفتن ذریه از ظهورشان و عرض ربوبیت و نبوت و ولایت و طاعت و اظهار مواد این مراتب چهارگانه و فعلیت آنها در ایشان و این که هر کدام واجد انوار محمد و علی و امامان علیه السلام و فروع آنها هستند یعنی واجد همه اسماء حسنی که آیات قدرت خدا در خلق انوار می‌باشد اتفاق افتاده است.

و در همین مراتب در هر یک از مردم آیات قدرت الهی برای خلق ظلمات که در مقابل اسماء حسنی الهی اند موجود است، زیرا اسماء الهی و ظلمات مقوم حقیقت اختیارند و اختیار همان عدالتی است که قوام عالم ربوبیت و عبودیت و قوام تبلیغ رسولان کتب و ثواب و انزال ثواب و عقاب و بهشت و دوزخ و سعادت و شقاوت و ایمان و کفر می‌باشد و تفاوت درجات آن دو نیز به یک اندازه است، البته تفاوت در کمیتهای آن دو موجود است و پیامبران و امامان در داشتن آن به سان بحر به قطره و غیر آن هستند.

اضافه بر آن‌چه درباره حقیقت نبوت در نگاه عقل گفتیم این دلیل نقلی است که خدای تعالی خلایق را برای رفع نیاز و نقصان خویش خلق نکرده تا آن نیازها را برآورده سازند و آن نقصان را بپوشانند و نیز خلقت برای این نیست که خداوند از تنهایی وحشت داشته و

می‌خواسته با خلقت ایشان انس پیدا کند و نیز نمی‌خواست با خلقت مردم بازیچه ای برای خود درست کند، بلکه او بی‌نیاز ازلی و ابدی است و نیز برای فزونی قدرت خویش به خلقت آنها دست نیازیده، زیرا خداوند قبل از وجود قدرت و قوت، قوی بوده است.

اما چون گنج پنهان بوده و می‌خواست شناخته گردد و وجود صفات خدا محلی در عالم امکان نداشت، زیرا صفات او عین ذات بودند و ذات غیر محدود بود و عالم امکان محدود، به همین جهت خلق را به اطوار و مراتب مختلف آفریده تا هر ذره‌ای از ذرات عالم وجود دلیل بر مرتبه ای از مراتب صفات و شأنی از شؤون آنها قرار گیرند، پس هر موجودی دلالت بر صفتی از صفاتش دارد که در حیطه ذاتش امتناع ظهور داشته است.

چنان که مولی امیرالمؤمنین و ابوالحسن موسی بن جعفرعلیهما السلام در خطبه‌ای که کافی⁽¹⁾آن را از امام صادق‌علیه السلام از امیرالمؤمنین و از ابوالحسن روایت کرده است و از آن خطبه این است: «حجاب ها او را نمی‌پوشاند، حجاب بین او و بین مردم، خود خلقند؛» زیرا او در محدوده ذوات امکان نمی‌گنجد و صفات محدوده و ممکنه در ذات او جای ندارد و به همین خاطر محمد و آلش علیهم السلام را برای راهنمایی به مراتب پایین تر از آن آفریده است و امتهای ایشان را نیز برای بیان مراتب آن کلیات خلق نموده و دیگر امتها را برای بیان بقیه صفات به وجود آورده است، چنان که سابقا آن را تحقیق کردیم.

اگر از خلایق جز محمد و آلش علیهم السلام را نمی‌آفرید، تنها یک مرتبه کلیه که شامل همه مراتب بود خلق می‌نمود لذا پیامبران و امت های ایشان و امت محمدصلی الله علیه وآله را خلق کرده تا بدان وسیله نشان دهد که قدرت او کامل است، پس همان طور که بر اظهار این مراتب جزئیه به واسطه حضرت محمدصلی الله علیه وآله می‌تواند خود آنها را در غیر عالم محمدصلی الله علیه وآله اظهار کند، و لذا حضرت محمدصلی الله علیه وآله به سان دیگر مردم به حق تعالی نیازمند است، زیرا آن حضرت و فرزندانش هیچ گونه سود و زیانی را جز به خدا مالک نیستند، چنان که دیگر خلایق چنین هستند و خدای تعالی به وزیر و کمک کننده نیازی ندارد و نیازی به دوست ندارد که او را از ذلت برهاند و او را بزرگ شمارید، و تکبیرش گویید و ضد و همتایی ندارد.

و صفات او پایان ندارد؛ زیرا کلمات او که مظاهر صفات او هستند بی نهایت است، چنان که خداوند فرمود: «وَ لَوْ أَنَّ ما فِی الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلامٌ وَ الْبَحْرُ یمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ ما نَفِدَتْ

کَلِماتُ اللَّهِ»⁽¹⁾پس درباره خود صفات چه می‌اندیشید نسبت وجود موجودات به اسم مستأثر خداوند مثل نسبت اجزای انسان به انسان است و نسبت افراد انسان به حقیقت محمدیه که اسم مستأثر خداست به سان نسبت آبهای محدود به اقیانوس است، گرچه هر قطره جوی و نهر حکایت از همه اوصاف آب می‌نمایند، لیکن هر یک به اندازه خود از آن حکایت می‌نماید، مرتبه اطلاق که غیر از آب بودن هیچ چیز را حکایت نمی‌کند به نام صادر اول است و این مرتبه مفتاح همه مراتب می‌باشد و همو عالم نبوت است که با همه مراتب خود سرّ محمد و آل طاهرین علیهم السلام او هستند، و همان مرتبه کتابی است که دارای آیات محکمات که ام الکتابند و آیات متشابه می‌باشد، پس محکمات سرّ آل محمدعلیهم السلام و متشابهات سرّ اعدای ایشان است، پس حقیقت و وجود انسان حاوی همه مراتب عالم امکان از ملک و ملکوت است، زیرا خدای تعالی فرمود: «وَعَلَّمَ آدَمَ الأَسْمآءَ کُلَّها»⁽²⁾و فرمود: «وَما مِنْ دآبَّةٍ فِی الأَرْضِ وَلا طآئِرٍ یطِیرُ بِجَناحَیهِ إِلّا أُمَمٌ أَمْثالُکُمْ ما فَرَّطْنا فِی الکِتابِ مِنْ شَی‌ءٍ»⁽³⁾هیچ جنبنده‌ای در زمین و پرنده‌ای که با بالهایش در آسمان پرواز می‌کند نیست جز این که امتهایی همانند شماهستند ما در کتاب از هیچ چیز فروگذار نکرده‌ایم. و نیز امیر المؤمنین فرمود: «وباسمائک الّتی ملأت أرکان کلّ شی‌ء؛ به اسماء تو که ارکان همه اشیاء را پر کرده‌اند».

اکنون که حقیقت انسان و کتاب او را که نشانه ای از حقیقت محمدیه بوده و در آن جهان برتر منطوی است و همه آنچه که تصور می‌رود که سهمی از وجود دارند در وی موجودند، پس بدان که انسان در آن عالم با بهترین ساختار وجود دارد، زیرا انسان حدی مخصوص و قیدی ویژه ندارد، و شخصیت او پایبند نور و یا ظلمت و یا خرد و یا نادانی و یا سعادت و یا شقاوت نیست، چنان‌که خدای تعالی فرمود: «أَمْ خُلِقُوا مِنْ غَیرِ شَی‌ءٍ أَمْ هُمُ الخالِقُونَ»⁽⁴⁾آیا ایشان از هیچ آفریده شده‌اند و یا ایشان آفرینندگان هستند».

و امیر المؤمنین در خطبه‌ای که در کافی⁽⁵⁾از وی روایت کرده فرمود: «الحمد للَّه الواحد الأحد الصمد المنفرد الذی لا من شی‌ء کان ولا من شی‌ء خلق ما کان...؛ سپاس خدایی را که

واحد احد و صمد است، خدایی که یگانه بوده و از چیزی آفریده نشده و نه از چیزی اشیاء را خلق کرده...» بلکه او می‌تواند در هر حدی تنزل نماید و هر مرتبه ای از مراتب نور و ظلمت و سعادت و شقاوت و عقل و جهل را بگزیند و خداوند به آن اشاره کرده و فرمود: «وَهَدَیناهُ النَّجْدَینِ»⁽¹⁾ما او را به مسیر خوبی و خیر و مسیر بدی و شر راهنمایی کردیم». چنان که از امیر المؤمنین‌علیه السلام روایت شده است. راه رفتن به سوی خدای همه از دل عالم نور و عالم ظلمت، این است که به او ایمان آورده و به طاغوت کفر بورزند، در آیه شریفه «لا إِکْراهَ فِی الدِّینِ قَدْ تَبَینَ الرُّشْدُ مِنَ الغَی فَمَنْ یکْفُرْ بِالطّاغُوتِ وَیؤْمِنْ بِاللَّهِ فَقَدِ اسْتَمْسَکَ بِالعُرْوَةِ الوُثْقی لَا انْفِصامَ لَها»⁽²⁾در دین اکراهی نیست، چه این‌که راه رستگاری از ضلالت آشکار شده، هرکس به طاغوت کفر بورزد و به خدا ایمان آورد، به ریسمان محکم چنگ زده، ریسمانی که هرگز پاره نمی‌گردد.

این ، مرتبه عدالت و کتاب و قرآن اوست که کفر و ایمانش از هم پیدا نیست و سعادت و شقاوت آن روشن نمی‌باشد و اختیار خردمندی بر نادانی هنوز به منصه ظهور نرسیده، ولی هنگامی که به عالم کثرت تنزل کند و از پشت وی ذریه اش به درآیند، یعنی هنگامی که از عالم غیب آدم عوالم شهودش آشکار گردند، عوالم نور و ظلمت و مراتب و شؤون شان فعلی شوند و آتش عبودیت مشتعل گردد و کسانی که خواهند در آن داخل شوند و کسانی که بترسند از آن دوری کنند، هر کس خواهد در آتش عبودیت داخل شود رستگار و سعادتمند شده و به ریسمان محکم الهی چنگ می‌زند، و لذا خدای تعالی به این سبب آتش عبودیت را بر او خنک و امن و سلام کرده و از تلاش وی قدردانی نموده و عبودیت و فناء و طاعت را در فطرت وی قرار می‌دهد، و هر کس از آن بهراسد و بعد از اعتراف به ربوبیت روی گردان شود، زیان کار شده و از رسیدن به مرادش محروم گردد و خداوند او را به خذلان دچار می‌کند، به این که وجودش را تاریک کرده و وی جز خودش را نخواهد دید، لذا خدای تعالی فرمود: «بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَیها بِکُفْرِهِمْ فَلا یؤْمِنُونَ إِلّا قَلِیلاً»؛ خداوند به واسطه کفر ورزیدن ایشان بر ایشان مهر نهاده، لذا جز اندکی ایمان نمی‌آورند».

و در عیون از امام رضا روایت شده که آن حضرت فرمود: «الختم هو الطبع علی قلوب الکفار عقوبة علی کفرهم کما قال عزّوجلّ: «بَلْ طَبِعَ اللَّهُ...» و «إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا سَوآءٌ عَلَیهِمْ

ءَ أَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لا یؤْمِنُونَ خَتَمَ اللَّهُ عَلی قُلُوبِهِمْ وَعَلی سَمْعِهِمْ وَعَلی أَبْصارِهِمْ غِشاوَةٌ...»⁽¹⁾ختم همان مهر بر دلهای کفار است و آن جزای کفر ایشان است، چنان که خداوند فرمود: «بَلْ طَبَعَ اللَّهُ...» و فرمود: کسانی که کفر ورزیده‌اند خواه ایشان را انذار کنید و یا انذار ننمایید ایمان نمی‌آورند خداوند بر دلها و گوشهای ایشان مهر زده و بر چشمان ایشان پرده‌ای قرار دارد... .

پس اصحاب یمین به دلیل این که خداوند را بر نعمتهایش سپاس گفتند به مقام اصحاب یمین نائل شدند و اصحاب شمال به دلیل این که از خدای تعالی روی گردانیدند به آن مرحله رسیدند. بنابراین دو مقام مزبور به اعتبار طاعت و معصیت در پیش روی انسان قرار گرفتند، زیرا حقیقت انسان از همه اعتبارات برهنه و خالی‌است، نه این که طاعت و معصیت بر آن دو متفرع باشند، بله طاعت و معصیت در دنیا فرع آن دو هستند. چنان که معنای روایت حمران⁽²⁾از ابوجعفرعلیه السلام همین است، پس در دنیا طاعت و ولایت و معصیت وجود دارد، و لذا پیامبران و رسولان و امامان و بندگان شایسته خدا از اصحاب یمین هستند.

چنان که مولای ما آقای عابدان در دعای الستر والوقایة فرمود: «وشرف درجتی برضوانک وأکمل کرامتی بغفرانک وأنظمنی فی أصحاب الیمین⁽³⁾خداوندا درجه مرا به رضایت خودت شرافت ده! و کرامت مرا به مغفرت خود کامل کن و مرا در سلک اصحاب یمین درآور!».

و مشرکان و کافران و تاجران و فاسقان را از اصحاب شمال قرار داد. عده‌ای از اصحاب یمین که در فنا تلاش کردند و در آتش عبودیت به جد و جهد فرو رفتند به نام سابقان اختصاص یافتند و عده‌ای از سابقان که از فنا هم فانی شدند از اولی العزم شدند، در بین اولی العزم آن کس که فانی شده و محترق گردید، تا مرگ خویش در راه خدا را نیز از خدا دید، خاتم حقیقت نبوت شد، و خداوند او را در مقام «قابَ قَوْسَینِ أَوْ أَدْنی»⁽⁴⁾واداشت و چون سابقان در شکر مبالغه کردند خداوند ایشان را به عصمت از اشتباه و لغرشها و گناهان زینت داد، و کوشش ایشان را ارج نهاد و نجاست را از ایشان دور ساخته و پاکیزه نموده و ایشان را به «روح» خود تأیید نمود، در زمین خلیفه و حجت‌های بر مردم و امنا بر سرّش قرار داد. همین مطلب درباره اصحاب شمال نیز می‌آید.

پس اختلاف مراتب مؤمنان در ایمان و طاعت و دنائت رتبه فرقه های مشرکان و کافران و فاجران و منافقان اندازه مراتب پیروی ایشان در مراتب چهارگانه است که در شرح سخن حق تعالی: «وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّکَ...»⁽¹⁾در ابتدای همین فقره بیان می‌کردیم می‌باشد. مؤید مطالبی که درباره تمام مراتب عالم امکان در هر لحظه بیان کردیم، این است که ائمه اطهار علیه السلام فراوان خداوند را به آل محمد قسم می‌دهند و آنها را شفیع و واسطه قرار می‌دهند، آنگاه حاجت های خویش را بر خدای تعالی عرضه می‌دارند، و این وساطت و قسم دادن به آل محمد برای نزول رحمت بر رسول خدا و امامان که از سابقانند در حالی که خود آل محمد هم هستند نیکو نمی‌نماید، مگر این که مراد از آل محمد و نصیب ایشان از حقیقت نبوت کلیه الهیه باشد.

اکنون که این مقدمه را فهمیدید، پس هر کس که ایمان به خدا بیاورد، این ایمان در دنیا او را به خدا می‌رساند، این همان سر آل محمد است که همان بهره از اسم خدا است که خداوند در جبلت و طبیعت ایشان بعد از ورود در آتش عبودیت قرار داده است، همانطور دانستید فطرت ایشان یعنی وجود آنها رنگ ایمان را ندارد، چنان که رنگ کفر را نیز ندارد، و از همین جا طاعت و معصیت ثابت می‌شود چنان که مقتضای روایات است.

همین مطلب در کلام مولی علی آمده که فرمود: «کنت مع کلّ نبی سرّاً ومع محمد علانیة؛ من در پنهان با همه پیامبران و در آشکارا با پیامبرصلی الله علیه وآله بودم». و نیز مولای ما امام علی هادی‌علیه السلام در این زیارت یعنی جمله: «و عناصر الابرار و دعائم الاخیار» به آن اشاره دارد و نیز فرموده آن حضرت که فرمود: «إنّ ذکر الخیر کنتم أولّه وأصله وفرعه ومعدنه ومأویه ومنتهاه» در این باره روایاتی وجود دارد که به خواست خدا در همان فقره خواهیم آورد و به همین جهت رهبران ملت ها از انسانها و جنّی‌ها و فرشتگان و همه خلایق قبلی و بعدی شده اند، والحمدللَّه رب العالمین.

فرمود:

وَ أَوْلِیاءَ النِّعَمِ‌

اشاره

«اولیاء» جمع «ولی» است و ولی کسی است که مولایش به مال و نفس او از خود وی احق است.

و در کافی⁽¹⁾از امام صادق در تفسیر این سخن حق تعالی که: «إِنَّما وَلِیکُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ آمَنُوا...»؛ خدا و رسول و کسانی که ایمان آوردند یعنی علی و اولادش تا روز قیامت به شما در امورتان و نفوستان اولویت دارند یعنی احق می‌باشند.

پس در آیه شریفه به دلیل اختصاص دادن ولایت به خدا و رسول و اهل ایمان خواست به این سه مرتبه رسالت در عالم شهادت اشاره کند و این مرتبه همان مرتبه معلومیت است که مرتبه مفاتیح غیر قابل اشاره و وجودی‌اند، مگر این‌که اشاره در مرتبه عالم الهی و مرتبه وجود مطلق و عالم وجود نوری مورد اشاره در سابق در بیان حدیث حدوث اسماء در شرح قول آن حضرت «وموضع الرسالة» باشد. و نیز اشاره به این است که این عوالم سه گانه مبدأ و منتهای عوالم وجود است که به سیصد و شصت عالم به تعداد روزهای سال می‌رسد و هر کدام از این سه چهار رکن دارد و این دوازده رکن به شماره ماههای سال که مظاهر حقیقت رسالت و اهل بیت نبوت هستند می‌باشد، پس همه عوالم وجود و پایه های آن دوازده بوده و مظاهر آن در این عالم دوازده امامند.

و «نعم» در «اولیاء النعم» مکسور الفاء بوده و جمع نعمت به کسر نون می‌باشد، و آن ارزانی و آسانی و مال و به طور کلی همه آنچه که انسان از آن بهره مند می‌شود می‌باشد، نعمت ها دو گونه اند: یا نعمت‌های آشکارند نظیر نعمت‌هایی که در آسمان و زمین و بین آنها هستند و یا نعمت‌های پنهان. نعمت‌های پنهان نظیر معرفت و ایمان و فروع آنها از قبیل ملکه های فضیلت و خیرات معنوی است که بر سرّ آل محمد مترتب می‌باشد که این سر ناشی از اسم اللَّه است که آیه‌ای از آن در همه موجودات محقق می‌باشد، پس مراد از آیه شریفه انحصار ولایت در اسم اللَّه در نهان و آشکار است، درباره نعمت باطنه به این جهت که همه نعمت های باطنی از فروع اسم اللَّه هستند و این همانست که نشانه تامه آن در همه موجودات برای خدایند. و اما نعمت آشکار خداوند این است که خداوند همه عالم را برای آل محمدعلیهم السلام خلق کرده است و آنها فرع وجود وی هستند. این مطلب را در فقره «ومختلف الملائکه» بیان نمودیم، ملائکه با همه مراتب و شؤون خود مظاهر اسم اللَّه هستند و ائمه اطهار اولیای نعمت‌های ظاهری و باطنی‌اند، به زودی در این باره بیشتر سخن خواهیم گفت.

در جامعیت کمالی انسان‌

وَ عَنَاصِرَ الْأَبْرَارِ

اشاره

عنصر بر وزن «قنفذ» و نیز به فتح «صاد» آمده است معنای آن «اصل» و ریشه می‌باشد، و «ابرار» جمع «بر» به فتح است و در اینجا به معنای راستگو و یا مطیع به تمام معنا می‌باشد، برای بیان آن مقدمه ای تقدیم می‌داریم: شما دانستید که وقتی خداوند خواست صفات خویش را به واسطه آفرینش اظهار کند، خلایق را گوناگون آفرید، آسمان و زمین و خورشید و ماه و ستارگان و دیگر اصناف مخلوقات را خلق نمود، انسان را آفرید و به او بیان آموخت تا خلیفه خویش در زمین نماید، لذا به فرشتگان فرمود: «إِنِّی جاعِلٌ فِی الأَرْضِ خَلِیفَةً»؛ من در زمین جانشینی قرار خواهم داد». تا این‌که فرمود: «وَعَلَّمَ آدَمَ الأَسْمآءَ کُلَّها»⁽¹⁾خداوند به آدم همه اسماء را آموخت». در تفسیر امام حسن عسکری و نیز از امام سجاد این اسماء تفسیر به نامهای اشیاء شد، و از زمره این نامهای پیامبران و اولیاء و نافرمانان که از زمره دشمنان او هستند می‌باشد و مراد از اسماء همه موجودات، زبان های آنها نیست، بلکه حقایق و مبادی آنها مرادند، عالم اجسام صور آن مبادی‌اند، عده‌ای از این مبادی به کلمات تعبیر می‌کنند و عده‌ای از آنها به اسماء و گروهی به عقول از آنها نام می‌برند.

خلاصه این که این مبادی همان اسباب وجود خلایق و ارباب انواع هستند، انواع توسط ایشان خلق شده و قیام به آن کلمات داشته و روزی خویش را نیز از ایشان می‌گیرند، امیرالمؤمنین در گفتار خویش به آن چنین تعبیر فرموده است: «وباسمآئک التی ملأت أرکان کلّ شی‌ء؛ قسم به اسمای تو که ارکان همه اشیاء را پر کرده است».

پس چون حقیقت انسان جامع و مرکب از همه حقایق می‌باشد و لذا به طور طبیعی از همه حقایق متأخّر می‌باشد و لذا کمالات آن حقایق را در بر داشته و آینه تمام نمای همه صفات الهی می‌باشد، به همین خاطر تنها انسان مستحق خلافت خدا می‌باشد و دیگر موجودات چنین استحقاقی را ندارند.

پس مبدای همه اشیاء و کلید همه انوار و ظلمات و عقل و جهل و کفر و ایمان در انسان موجود می‌باشد، چنان که انسان واجد ملائکه و جن و شیاطین و جنت و نار است، و از همین جنبه است که صورت انسانی اشرف صور می‌باشد و خداوند به صورت انسانی نسبت دارد.

در کافی⁽¹⁾از محمد بن مسلم از ابوجعفر روایت شده که فرمود: «سالت أباجعفر عما یروون أنّ اللَّه تعالی خلق آدم علی صورته فقال: هی صورة محدثة مخلوقة واصطفیها اللَّه واختارها علی سایر الصور المختلفة فأضافها إلی نفسه کما أضاف الکعبة إلی نفسه والروح إلی نفسه فقال بیتی ونفخت فیه من روحی؛ از ابوجعفر باقرعلیه السلام درباره این روایت که خداوند آدم را بر صورت خویش آفرید پرسیدم؟ فرمود: این صورت حادث و آفریده است، خداوند آنرا انتخاب کرد و بر سایر صور گوناگون دیگر برگزید، لذا آن صورت را به خودش نسبت داد چنان که کعبه را به خود منسوب کرد و روح را به خود اضافه کرد و فرمود: «خانه من، و من روح خویش را در انسان دمیدم».

با فهمیدن این مطلب اخباری که درباره اختلاف طینت آمده و بیان داشته که خلق محمد و آل محمد علیهم السلام از نور بدون تاریکی و دشمنان ایشان را از تاریکی بدون نور آفریده و دیگر مردم را از مخلوطی از آن دو با تفاوت مراتب آنها آفریده، به طوری که ظاهر این روایات دلالت بر جبر دارد معلوم می‌شود و لذا عده ای در ژرفای این دریا فرو رفتند و متحیرانه در ادراک آن درمانده اند و نتوانستند سخنی شایسته بگویند و من از خدای تعالی که رهنمایی جز او نیست یاری می‌جویم و هر کس را خداوند هدایت کند کسی نمی‌تواند یاری کند و من از آل محمد خواهانم که در این باره شفاعت من نمایند.

در این که اخبار طینت دو دسته‌اند

گویم: اگر در اخبار طینت بگردید آنها را دو دسته می‌یابید: دسته‌ای از اخبار دلالت دارد بر این که حقیقت و جامعیت انسان مرکب از قدرت بر ایمان و عدم آن است، و با آن حقیقت اختیار شکل می‌گیرد. از آن جمله در کافی⁽²⁾به اسنادش به زراره از ابوجعفر روایت کرده است که فرمود: مردی از آیه شریفه «وَإِذْ أَخَذَ رَبُّکَ مِنْ بَنِی آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّیتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلی أَنْفُسِهِمْ أَ لَسْتُ بِرَبِّکُمْ قالُوا بَلی ⁽³⁾به هنگامی که خداوند از فرزندان آدم و ذریه ایشان پیمان گرفت و ایشان

را شاهد بر خودشان گرفت که آیا من پروردگارتان هستم، گفتند: آری. پس آن حضرت در حالی که پدرش می‌شنید، فرمود: پدرم مرا روایت فرمود که خدای عزوجل مشتی از خاک برگرفت تا آدم را با آن خلق کند، لذا بر آن آب گوارای خوش ریخت آنگاه چهل صبح آنرا واگذاشت، سپس بر آن آب شور تلخ ریخت، و سپس آن را چهل صبح واگذاشت، به هنگامی که طینت تخمیر شد، آن گل را برگرفت و تکانهای شدید داد، پس ذریه وی همانند مورچگان از راست و چپ بیرون ریختند و به همه ایشان فرمان داد که در آتش روند، اصحاب یمین در آن فرو رفتند، پس آتش بر ایشان خنک و سلامت شد، اصحاب شمال از رفتن به درون آن ابا کردند.»

و از جمله روایت کافی⁽¹⁾به اسنادش به محمد بن علی حلبی از امام صادق‌علیه السلام است که فرمود: «خداوند به هنگام آفرینش آدم آب را بر گل ریخت آنگاه مشتی از آن برگرفت و آن را به شدت درهم آمیخت، سپس با دست خود آن را به دو قسم کرد، آنگاه ایشان را آفرید به گونه‌ای که به راه افتادند، سپس برای ایشان آتشی افروخت، و به اهل شمال دستور ورود به آتش داد، ایشان از آن آتش ترسیدند و داخل آن نشدند، اما به اهل یمین دستور ورود به آتش مزبور را داد، ایشان وارد آن آتش شدند، خدای تعالی به آتش دستور داد تا خنک و ایمن گردد، لذا به هنگامی که اهل شمال چنین دیدند گفتند: خدایا از آن چه ما کردیم ما را عفو کن، خداوند نیز از ایشان می‌گذرد آنگاه به آنها فرمود: داخل آن شوید، پس رفتند و بر آن مشرف شدند ولی داخل نشدند، خداوند آنها را به طینت برگردانید و از آن طینت آدم را آفرید، و امام صادق‌علیه السلام فرمود: این عده نمی‌توانند همانند آن عده شوند، فرمود: می‌گویند رسول خدا اولین کسی است که داخل آن آتش شده است به همین خاطر خدای - عزّوجلّ - فرمود: «قُلْ إِنْ کانَ لِلرَّحْمنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ العابِدِینَ»؛ بگو اگر خداوند را فرزندی بود من نخستین کسی بودم که او را عبادت می‌کردم».

و از جمله این روایت کافی⁽²⁾است که به اسنادش به عبداللَّه بن سنان روایت کرده که گفت: به امام صادق‌علیه السلام عرض کردم، فدایت شوم برخی از اصحاب خویش را می‌یابم که غضبی فراوان داشته و تند و عجولند، لذا از این بسیار در اندوه می‌شوم و از جانب دیگر مخالفان را می‌بینم که دارای روشی نیکو و اخلاقی خوشند حضرت فرمود: نگو روشی نیکو و اخلاقی خوش دارند، زیرا مراد از روش روش مستقیم می‌باشد و لیکن بگو ایشان دارای سیمایی نیکویند، زیرا خدای تعالی فرمود: «سِیماهُمْ فِی وُجُوهِهِم» گفتم: دیدم که آنها دارای سیمایی نیکو و دارای وقار هستند، لذا از

این اندوهگین می‌شوم، فرمود: اندوهگین مباش از این که یاران خویش را یاران خشم و مخالفانت را دارای سیمایی نیکو می‌یابی، زیرا خدای - تبارک و تعالی - هنگامی که خواست آدم را بیافریند، این دو طینت را خلق کرد، آنگاه آن را دو قسم کرد، و به اصحاب یمین فرمود: به اذن من موجود گردید، ایشان نیز به سان مورچگانی آفریده شدند، و در تکاپو افتادند،و به اصحاب شمال فرمود: به اذن من موجود گردید، آنها نیز همانند مورچگانی آفریده شدند و به جنبش افتادند آنگاه آتشی خلق کرد و به ایشان فرمود: به اجازه من در آن داخل شوید، اولین فردی که داخل آن شد حضرت محمدصلی الله علیه وآله بود، آنگاه درپی وی پیامبران اولوالعزم از پیامبران اوصیاء و اتباع ایشان داخل شدند، آنگاه به اصحاب شمال فرمود: به اجازه من داخل آتش شوید، گفتند: آیا ما را آفریدی تا بسوزانی؟ لذا نافرمانی کردند، به اصحاب یمین فرمود: با اجازه من از آتش بیرون شوید، ایشان بدون هیچگونه اثر و اذیتی از آتش بیرون جستند، هنگامی که اصحاب شمال چنین دیدند گفتند: دیدیم که اصحاب ما به سلامت ماندند، از ما بگذر و بار دیگر به ما فرمان ورود در آتش ده! پروردگار فرمود: من از شما گذشتم، بنابراین در آتش روید، در آن هنگام نزدیک آتش شدند و گرمای آتش به ایشان رسید باز گشتند و گفتند: پروردگارا شکیبایی بر سوختن نداریم به همین خاطر نافرمانی کردند لذا سه بار به ایشان فرمان ورود داد ولی در هر سه بار نافرمانی نمودند و به تأخیر انداختند. لیکن خداوند سه بار به اصحاب یمین فرمان ورود به آتش را داد، ایشان فرمان بردند و از آتش به سلامت جستند.

خداوند به ایشان فرمود: گل شوید و آدم را از آن گل آفرید، آنگاه امام فرمود: هر کس از این فرقه باشد از آن فرقه نخواهد شد و هر کس از آن گروه باشد از این گروه نخواهد گردید و هر گاه تندی و عجله یاران خویش را می‌بینی از این جهت است که با اصحاب شمال در آمیخته و با گل ایشان آلوده گردیده و اگر در مخالفان سیمایی نیکو و وقار و سنگینی می‌بینی از آمیختگی با اصحاب یمین است».

و از جمله روایت کافی⁽¹⁾به اسنادش از ابوجعفرعلیه السلام است که آن حضرت فرمود: «إنّ اللَّه - تبارک وتعالی - حیث خلق الخلق، خلق مآء عذباً ومالحاً أجاجاً، فامتزج المآءان، فأخذ طیناً من أدیم الأرض فعرکه عرکاً شدیداً، فقال لأصحاب الیمین وهم کالذرّ یدبّون: إلی الجنّة بسلام، وقال لأصحاب الشمال: إلی النار ولا أبالی. ثمّ قال: «أَ لَسْتُ بِرَبِّکُمْ؟! قالُوا بَلی شَهِدْنا أَنْ

تَقُولُوا یوْمَ القِیامَةِ إِنّا کُنّا عَنْ هذا غافِلِینَ»؛ خدای تعالی به هنگامی که خلق را آفرید، آب گوارا و آب شور تلخی آفرید، پس این دو آب درهم آمیختند، پس گلی از سطح زمین برداشت و آن را سخت در هم تکانید، و به اصحاب یمین که همانند مورچگانی بودند و می‌جنبیدند فرمود: با سلامت به سوی بهشت درآیید و به اصحاب شمال فرمود: به سوی جهنم روید، و باکی از آن ندارم، آنگاه فرمود: آیا من پروردگار شما نیستم، پاسخ دادند: آری شهادت دادیم، شما را بر حذر می‌داریم از این که روز قیامت بگویید که ما از این غافل بودیم».

در عدم تنافی اخبار طینت با اختیار

اگر درست در این اخبار اندیشه کنید، می‌فهمید که آن گل آمیخته از آب گوارا و آب شور تلخ و گل آسمانی و گل زمینی چنان که در بسیاری از اخبار بدان تصریح شده است، هر کس خواهد استقصاء کند به بحارالانوار مراجعه کند، بعد از تخمیر و رها شدن در چله ای بعد از چله دیگر به گونه‌ای شده که همه اجزاء و ذرات آن همگون شد، بلکه در هر جزئی از این اجزاء به اندازه کمیت ذرات شایستگی اختیار ایمان و کفر و طاعت و معصیت وجود داشت، به گونه‌ای که اگر ایمان و به کفر، طاعت و یا معصیت را بر می‌گزید مجبور نبود، تنها به اختیار خود چنین کرده بود، حتی این اختیار در پیامبران و رسولان و مشرکان و کافران و منافقان وجود داشت.

و ظاهر برخی از روایات اصول کافی دلالت دارد بر این که آفرینش دلها و بدنهای پیامبران از طینت علیینی و دلهای مؤمنان از طینت علیینی ولی بدنهای ایشان از غیر آن است، و دلها و بدنهای کافران از طینت سجینی‌است.

برخی از روایات اصول کافی⁽¹⁾که از حضرت علی بن الحسین‌علیهما السلام روایت شده است فرمود: «خدای تعالی دلها و بدنهای پیامبران و دلهای مؤمنان را از طینت علیینی آفرید، لیکن بدنهای مؤمنان را از غیر آن خلق نمود و دلها و بدنهای کفار را از طینت سجینی آفرید و بین این دو طینت آمیخت، به همین خاطر از مؤمن کافر متولد می‌شود و از کافر مؤمن و از همین ناحیه مؤمن دچار گناه می‌گردد و کافر نیکوکار، پس دلهای مؤمنین به سوی آنچه از آن آفریده شده‌اندگرایش پیدا می‌کند.

و در برخی از روایات اصول کافی⁽¹⁾که مسند به عبد الغفار از ابوعبداللَّه علیه السلام است، آمده که آن حضرت فرمود: «إنّ اللَّه عزّوجلّ خلق المؤمن من طینة الجنّة وخلق الکافر من طینة النار؛ خدای عزوجل مؤمن را از گل بهشت و کافر را از گل آتش خلقت نمود».

و فرمود: «إذا أراد اللَّه بعبد خیراً طیب روحه وجسده فلا یسمع شیئاً من الخیر إلّا عرفه ولا یسمع شیئاً من المنکر إلّا أنکره؛ هنگامی که خداوند برای بنده خیری خواست روان و جسد او را پاکیزه می‌گرداند، هیچ خیری را نمی‌شنود مگر آن را می‌فهمد( و به آن گرایش دارد) وهیچ بدی را نمی‌شنود مگر این‌که آن را انکار می‌کند».

و فرمود از آن حضرت شنیدم که می‌فرمود: «الطینات ثلث: طینة الانبیاء و المؤمن من تلک الطینة، الا ان الانبیاء هم من صفوتها هم الاصل و لهم فضلهم و المؤمنون الفرع من طین لازب، کذلک لا یفرق اللَّه عزوجل بینهم و شیعتهم» یعنی:«سه نوع طینت و گل داریم: طینت انبیاء و مؤمن از این گل است، البته تفاوت بین مؤمن و پیامبران این است که پیامبران از برگزیده آن طینت هستند و آن اصل است و لذا انبیاء دارای برتری هستند و مؤمنان شاخه ای از آن گل چسبنده اند لذا خداوند این گونه بین انبیاء و پیروانش هماهنگی برقرار می‌کند.»

و فرمود: «طینة الناصب من حماء مسنون و أمّا المستضعفون فمن تراب لا یتحول مؤمن عن إیمانه ولا ناصب عن نصبه وللَّه المشیة فیهم؛ طینت و گل ناصبی از گل متغیر و سال دیده می‌باشد و مستضعفان از تراب خلق شده اند. مؤمن از ایمان خویش بر نمی‌گردد و ناصبی از دشمنی خود دست نمی‌کشد و خداوند هم در مشیت خود مختار است».

در آن کتاب روایات چندی به همین مضمون موجود است.

بدان که انسان دارای عوالمی است:

اول: عالم برجستگی حقیقت و وجود انسان از دیگر حقایق و وجودات در عالم تمیز معلومات و عالم مفاتیح، چنین عالمی منحصراً در احاطه علمی خدای تعالی است و در این عالم حکمی ندارد. بعد از این عالم عالم وجود کلی انسان است، که در آنجا انسان نامی خاص جز وجود ندارد.

بعد از آن عالم وجود نوری انسان است که مرتبه اسم اللَّه است، اللَّه مبدای همه اسماء حسنای الهی است.

در مرتبه وجود مطلق ربوبیت را با «أَ لَسْتُ بِرَبِّکُمْ»⁽¹⁾اقرار گرفت، یعنی آیا من آن مفتاح غیبی نیستم.

و در مرتبه وجود مطلق میثاق و اقرار به نبوت را گرفت، زیرا این مرتبه نشانه مرتبه نبوت است.

و در مرتبه اسم اللَّه اقرار به ولایت را گرفت، زیرا این مرتبه آیینه مرتبه ولایت است.

و در مرتبه جامعیت اسم مبارک اللَّه برای حضرت مهدی‌علیه السلام میثاق گرفت و با فعلیت یافتن هر کدام از اسمای حسنای الهی، مؤمنین در درجات گوناگون از همدیگر برتری یافتند و جدا شدند، در این درجه با همه مراتب خود به نار عبودیت سوختند.

خدای تعالی به هر کدام به آیه ای اشاره می‌کند: آیه ای که به مرتبه نخست اشاره می‌کند این است:

«امْ خُلِقُوا مِنْ غَیرِ شَی‌ءٍ أَمْ هُمُ الْخالِقُونَ»⁽²⁾یعنی: «آیا ایشان از هیچ آفریده شده اند، یا ایشان آفرینندگانند».

آیه‌ای که به مرتبه دوم اشاره می‌کند:

«ا وَ لا یذْکُرُ الْإِنْسانُ أَنَّا خَلَقْناهُ مِنْ قَبْلُ وَ لَمْ یکُ شَیئاً»⁽³⁾یعنی: «آیا انسان به یاد نمی‌آورد که ما او را در حالی که چیزی نبود خلق کردیم».

آیه‌ای که به مرتبه سوم اشاره می‌کند:

«هَلْ أَتی عَلَی الْإِنْسانِ حِینٌ مِنَ الدَّهْرِ لَمْ یکُنْ شَیئاً مَذْکُوراً»⁽⁴⁾یعنی: «آیا بر انسان روزگاری نگذشته که هیچ چیز مورد اعتنا نبوده است».

آیه‌ای که به مرتبه چهارم اشاره می‌کند:

«لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ فِی أَحْسَنِ تَقْوِیمٍ ثُمَّ رَدَدْناهُ أَسْفَلَ سافِلِینَ»⁽⁵⁾یعنی: «ما انسان را بر بهترین بافت آفریدیم، آنگاه او را به پایین ترین درجه بازمی گردانیم».

آیه ای که به مرتبه پنجم اشاره می‌کند:

«هُوَ الَّذِی أَنْشَأَکُمْ وَ جَعَلَ لَکُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصارَ وَ الْأَفْئِدَةَ قَلِیلاً ما تَشْکُرُونَ»⁽¹⁾یعنی: «اوست که شما را آفریده و گوش و چشمان و دلها برای شما قرار داد، بسیار کم سپاس گزاری می‌کنید» و آیه‌ای که به فرود و هبوط انسان به عالم اعیان اشاره می‌کند این است:

«وَ هُوَ الَّذِی ذَرَأَکُمْ فِی الْأَرْضِ وَ إِلَیهِ تُحْشَرُونَ»⁽²⁾یعنی: «اوست که شما را در زمین آفرید و به سوی او باز می‌گردید».

و آیه ای که به مراتب جسم انسان اشاره می‌کند این است:

«وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِینٍ ثُمَّ جَعَلْناهُ نُطْفَةً فِی قَرارٍ مَکِینٍ ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظاماً...الخ»⁽³⁾یعنی: هر آینه ما انسان را از گل خالص آفریدیم، آنگاه او را در مکانی آرام قرار دادیم سپس نطفه را علقه ( خون بسته) کردیم، و علقه را مضغه (و گوشت) قرار دادیم، آنگاه گوشت را استخوان کردیم...».

و به هر تنزل از هر عالمی و نزول از بالا به پایین نام خلق و آفرینش اطلاق شده است، بنابراین باید کوشید تا خلقت را مطابق همان مرتبه معنا کنیم و قرینه بر آن را به دست آوریم و بفهمیم که آیا مراد از خلقت، خلقت انشایی است و یا تدبیری؟ و یا خلقت فطرت است و یا جبله و یا خلقت صورت گرانه می‌باشد و یا خلقت ایجادی و یا دیگر معانی خلقت؟

چه این که اشتباه و اختلاط در این زمینه برای بسیاری پیش آمده و در بحث یاد شده نیز چنین اشتباهی شده است.

زیرا مراد از «خلق» در اخبار خلق طینت مومن از علیین و خلق طینت کافر از سجین، خلق جبله است، برای این که طینت به معنای جبله است، چنان که در قاموس گفت:

در معنای طینت‌

«الطین بالکسر معروف، و بهاء القطعة منه و د قرب د میاط و الخلقه و الجبلة»؛ طین به کسر طاء گل که همه کس آن را می‌دانند، و با «طینة» به پاره‌ای از گل گفته می‌شود و نیز نام مکانی نزدیک دمیاط و نیز طینت به معنای خلقت و جبلت می‌باشد».

و فیروز آبادی در قاموس در ماده «ج ب ل» گفت: «و الجبلة مثلثة و محرکة و کطمرة

الخلقة و الطبیعة؛ جبله (با فتح و ضم و کسر جیم و با حرکت جیم و باء و لام) و مثل طمرة به معنای خلقت و طینت است.»

و همو در ماده طبع گفت: «الطبع و الطبیعة و الطباع بالکسر السجیة التی جبل علیها الانسان؛ طبع و طبیعت و طباع با کسر طاء به معنای سجییت است که انسان بر آن مجبول و مفطور شده است» و گفت: «و طبع علیه کمنع: ختم» یعنی طبع علیه مثل منع در وزن و به معنای «مهر زد» می‌باشد.

پس مراد از طینت طبیعتی است که بر انسان غالب باشد، چه این که هر کس طبیعتی دارد؛ مثلا می‌گویند: طبیعت فلانی دموی و یا صفرایی است و مراد این است که خلط غالب بر وی دم و یا صفراء است، نه این که دیگر اخلاط چهارگانه در وی موجود نیستند.

در عهد الست‌

پس مراد این است که هم مؤمن و هم کافر به لحاظ ذات خویش دارای همه مراتب علیین و سجین هستند، چنان که اخبار نخست که بعد از گرفتن ذریه از پشت آدمیان که به معنای فعلیت یافتن همه عوالم است چنین می‌فهمانند، به همین خاطر وقتی با این سخن حق تعالی: «أَ لَسْتُ بِرَبِّکُمْ قالُوا بَلی»⁽¹⁾مورد خطاب قرار گرفتند همه به «بلی» تصدیق کردند چنین تصدیقی دلالت دارد براین که همه عوالم خویش را در مسیر خواست و اراده پروردگارشان صرف کرده اند.ولی وقتی به «هذا محمد رسولی» مورد خطاب قرار گرفتند، از پذیرش رسالت آن حضرت تن زدند، این انکار منافات با اقرار به ربوبیت داشت و لذا کافر شدند، و کفر و سجین طبیعت ایشان گردیده است.

و اگر کسی به ربوبیت و رسالت اقرار نماید، ولی به ولایت تن ندهد، با این که اقرار به آن دو باید اقرار به ولایت را در پی داشته باشد، چنین انکاری که همان ظلمت طاغوتی است باعث می‌شود که طبیعت وی سجینی باشد.

و اگر کسی به ربوبیت و رسالت و ولایت اعتراف و اقرار نماید، ولی ملکات و افعال و آثار آن را از بین برده و بسوزاند، به انداره میل به معاصی و تأبّی طبیعتش سجینی می‌گردد. بنابراین آفرینش طینت علیینی در مؤمن و سجینی در غیر مؤمن برخلاف

عدالت خداوندی نیست.

علاوه این که این اخبار تصریح دارند که دلها و بدنهای پیامبران و شیعیان آنها از علیین ساخته شده و دلها و بدنهای کافران و پیروان آنها از سجین آفریده شده است.

روشن است که عوالم دلها و ابدان پایین تر از عالم فطرت است، چه اینکه عالم فطرت، اولین عالم خلقت است و در این عالم همه مردم به ربوبیت و وحدانیت اقرار و اعتراف نمودند، چنین اقراری ملازم با اقرار به رسالت و ولایت و طاعت همه جانبه است و لذا در آیه شریفه «فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیها لا تَبْدِیلَ لِخَلْقِ اللَّهِ»⁽¹⁾یعنی: «فطرت خدا که مردم بر آن آفریده شدند و هرگز آفرینش الهی دگرگون نخواهد شد» و به همان اشاره شده است پس روشن گردید که معنای روایت⁽²⁾«کل مولود یولد علی الفطرة ثم ابواه هما اللذان یهودانه و ینصرانه»؛ هر کودکی بر فطرت زاییده می‌شود آنگاه پدر و مادرش او را یهودی و نصرانی می‌نمایند» این است که چنین کودکی با دل بدون انکار پروردگار متولد می‌شود، یعنی وی با دل پذیرای ربوبیت زاده می‌گردد، چنین پذیرشی ملازم با اقرار به پیامبران و اوصیای آنها و پیروی از دستورات ایشان می‌باشد، لیکن چون از پدران و مادران خویش پیروی می‌نماید یهودی و یا نصرانی می‌گردد، بنابراین این انکار و تن زدن از پذیرش رسالت و یا ولایت و یا غیر آن بعد از اتمام حجت بر ایشان یعنی بعد از اقرار به ربوبیت است.

و نیز معنای این روایت: «السعید سعید فی بطن امه و الشقی شقی فی بطن امه» یعنی: «سعادتمند از شکم مادر سعادتمند و شقاوتمند از شکم مادر شقاوتمند است» این است که سعادت و شقاوت توشه ای است که وی از عالم جبلت بعد از پذیرش و مخالفت بر داشته است، بنابراین بر جبر دلالت ندارد.

و نیز معنای آیه شریفه: «وَ لَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ کَثِیراً مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ...»⁽³⁾یعنی: هر آینه ما بسیاری از جنبان و انسانها را برای جهنم آفریده...» همین است چه این که «ذرأ» (خلق) به معنای تنزیل و تنزل در عالم طبیعت و جسم است چنان که از آیه شریفه: «وَ هُوَ الَّذِی ذَرَأَکُمْ فِی الْأَرْضِ وَإِلَیهِ تُحْشَرُونَ»⁽⁴⁾یعنی: «اوست که شما را در زمین آفرید و به سوی او محشور و

برانگیخته می‌شوید» همین مطلب ظاهر و هویداست پس این تنزل بعد از عالم جبلت است.

در طینت محمد و آل محمد

بله در اینجا اخبار دیگری وجود دارد که ظاهر آنها دلالت دارد بر این که حضرت محمد و عترتش علیه السلام از طینت غیر مرکب ساخته شده‌اند.

همانند این روایت بحارالانوار⁽¹⁾به نقل از معانی الاخبار به اسنادش به جعفر بن محمد از پدرش از جدش از پدرش از علی بن ابی‌طالب‌علیه السلام آن حضرت فرمود: «ان اللَّه تبارک و تعالی خلق نور محمد قبل أن خلق السماوات و الأرض و العرش و الکرسی و اللوح و القلم و الجنة و النار و قبل أن خلق آدم و نوحا و إبراهیم و إسماعیل و إسحاق و یعقوب و موسی و عیسی و داود و سلیمان‌علیه السلام و کل من قال اللَّه عزوجل فی قوله وَ وَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَ یعْقُوبَ إلی قوله وَ هَدَیناهُمْ إِلی صِراطٍ مُسْتَقِیمٍ و قبل أن خلق الانبیاء کلهم بأربع مائة ألف سنة و أربع و عشرین ألف سنة و خلق عز و جل معه اثنی عشر حجابا... الحدیث» یعنی:«خدای تبارک و تعالی نور محمد را قبل از آفرینش آسمانها و زمین و عرش و کرسی و لوح و قلم و بهشت و جهنم قبل از آفرینش آدم و نوح و ابراهیم و اسماعیل و یعقوب و موسی و داوود و سلیمان و همه کسانی که در آیه شریفه «و ما به او اسحاق و یعقوب بخشیدیم... و ایشان را به راه راست هدایت کرده ایم» یاد شده و نیز قبل از آفرینش همه انبیاء به صد و بیست و چهار هزار سال آفریده و با وی دوازده حجاب آفرید...الحدیث».

این حدیث شریف در صدد بیان احاطه مراتب و وجود ایشان بر همه مراتب است، چه این که انوار ایشان بسیط است و مراتب پایین تر شأنی از شؤون ایشان است، زیرا ایشان از بندها و حدود و مراتب پایین تر آزادند، لذا دارای برترین مرتبه اختیارند، چنان که قبلا آن را بیان کرده‌ایم.

علاوه این که اگر ایشان را به مرتبه‌ای محدود کنیم و ایشان را محیط بر دیگر مراتب ندانیم با جلالت شأن و علو مقام ایشان سازگاری ندارد، زیرا دانستید که هر انسان بلکه هر موجودی نمونه‌ای از عالم اکبر است، پس چگونه محمدصلی الله علیه وآله و آلش علیه السلام که معادن رحمت و اهل بیت نبوت و عترت حبیب پروردگار عالمیان و

خاتم انبیاءاند چنین درجاتی نداشته باشند؟!

پس معلوم گردید که عصمت ایشان با اختیارشان منافات ندارد، چه این که عصمت پاداش فنای مطلق ایشان در آتش عبودیت و ثابت قدمیشان در اقرار به ربوبیت در عالم میثاق است.

اختیار در دیگر موجودات‌

اینجا باید نکته ای را یاد آور شویم، مطالب یاد شده ما در بیان اختیار آدمیانی است که مظهریت تامه دارند و آینه جامعه حق تعالی هستند، ولی اختیار در موجوداتی که از نور صرف و یا تاریکی محضند، همانند فرشتگان و شیاطین بیانی دیگر دارد، توضیح این که هرگز آثار ظلمانی از نور نشأت نمی‌گیرد، چنان که آثار نورانی از ظلمت صادر نمی‌شود و چون خدای تعالی مردم را به اطوار گوناگون و انواع مختلف آفرید به گونه‌ای که هیچ فردی از یک نوع را نمی‌یابی که در تمام اوصاف با همدیگر شبیه باشند، چنان که در افراد انسان مشاهده‌می‌شود، با این که همه خصوصیات همدیگر را از جهت نوع دارا هستند، ولی هیچ یک با دیگری شباهت ندارد، این اختلاف اوصاف و ظواهر نشانگر یک اختلاف درونی و ذاتی است، چه این که اختلاف آثار بر اختلاف مؤثرها دلالت دارد، و با اختلاف و گوناگونی ذوات احکام و صحت ها و بیماری ها و ثمرها و عقلها و کفر و ایمان و درجات و عقابها و پاداش ها و طاعت ها و نافرمانی ها تفاوت می‌یابند. به همین خاطر طاعت فرشتگان با طاعت شیاطین تفاوت می‌کند، چنان که طاعت و فرمانبرداری هر گروه از فرشتگان غیر گروه دیگر است همین تفاوت ها در انسان ها نیز می‌آید.

هر مکلفی در طاعت خود باید فصد تقرب و اخلاص به پروردگار داشته باشد. تقرب به معنای آوردن فعل و یا ترک آن به عنوان این که مملوک مولی است و باید خود و همه توان خویش را در آنچه مولی به آن فرمان داده به کار گیرد، به همین خاطر اگر کاری را با چنین عنوانی انجام داد و در آن هدف دیگری را دنبال نگرد مخلص است ولی اگر کاری را انجام داد و خواسته به خود سودی برساند و یا زیانی را دور نماید نافرمان و غاصب است، چه این که در مملکت مولای خود بدون اجازه‌اش تصرف کرده است.

و اگر کاری را با این عنوان به همراه بهره وری و یا دفع زیان از حریم خویشتن انجام دهد مشرک است، و اگر کار وی هیچ یک از عناوین مزبور را نداشته باشد کار بیهوده ای کرده است.

پس فرشته و یا انسان و شیطان و یا دیگر موجودات مختارند و می‌توانند افعال خود را تحت عنوانی از عناوین فوق بیاورند و همه در این اختیار مساویند، گرچه هر یک بر طبق آثار نوری و یا ظلمانی که در آنهاست رفتار می‌کنند، بنابراین در طاعت و معصیت آزادند و می‌توانند آثار وجودی خود را به عنوان طاعت و یا معصیت بیاورند، چه این که اعمال و آثار بدون عنوان یاد شده طاعت و معصیت به شمار نمی‌رود و با عنوان مزبور به طاعت متصف می‌گردد.

به همین دلیل امام‌علیه السلام فرمود: «انما الاعمال بالنیات»⁽¹⁾یعنی: «هر کاری به نیت خود شکل می‌گیرد» و رسول خداصلی الله علیه وآله فرمود⁽²⁾: «رفع عن امتی تسعة: السهو، والنسیان، و ما لا یعلمون و الخطا، و ما اضطروا الیه و ما استکرهوا علیه» یعنی «از امت من نه چیز برداشته شد: 1- غفلت 2- فراموشی 3- آنچه را نمی‌دانند 4- اشتباه 5- آنچه را به آن ناچار شده اند 6- بر آنچه مجبود و وادار شده اند...».

چه این که علت برداشت زحمت از شانه مکلفین در موارد یاد شده یه این خاطر است که آنها عنوان های یاد شده را نداشته اند، ما در ضمن جمله «و عظمت النعمة» در این دعا توضیح بیشتری خواهیم داد.

اکنون که این مقدمه را فهمیدی که ابراری که به آتش عبودیت سوختند از اصحاب یمین هستند، کسانی که از طینتی خلق شده‌اند، که حضرت محمدصلی الله علیه وآله و فرزندان پاکش علیه السلام از آن آفریده شده‌اند.

و در کافی⁽³⁾از حضرت امام باقرعلیه السلام روایت شده که فرمود: «ان اللَّه خلقنا من اعلی علیین و خلق قلوب شیعتنا مما خلقنا منه و خلق ابدانهم من دون ذلک و قلوبهم تحن الینا، لانها خلقت مما خلقنا ثم تلا هذه الآیه: کَلاَّ إِنَّ کِتابَ الْأَبْرارِ لَفِی عِلِّیینَ وَ ما أَدْراکَ ما عِلِّیونَ کِتابٌ مَرْقُومٌ یشْهَدُهُ الْمُقَرَّبُونَ»⁽⁴⁾یعنی: «خداوند ما را از اعلی علیین آفرید و دلهای شیعیان ما را از آنچه ما را از آن آفرید، خلق کرد و بدنهای ایشان را از غیر آن آفرید و دلهای ایشان به سوی ما گرایش دارد، زیرا آنها را از آنچه ما را آفرید خلق کرد، آنگاه این آیه شریفه را قرائت فرمود: هرگز، نامه نیکان در علیین است و شما علیین را چگونه درک می‌کنید؟ نامه ای نوشته شده است، که مقربان شاهد آن هستند».

(در ادامه فرمود) «وخلق عدونا من سجین و خلق قلوب شیعتهم مما خلقهم و ابدانهم من دون ذلک فقلوبهم تهوی الیهم لانها خلقت مما خلقوا منه ثم تلا هذه الآیه: «کَلاَّ إِنَّ کِتابَ الفُجَّارِ لَفِی سِجِّینٍ وَ ما أَدْراکَ ما سِجِّینٌ کِتابٌ مَرْقُومٌ وَیلٌ یوْمَئِذٍ لِلْمُکَذِّبِینَ»⁽¹⁾وقال تعالی: «لَیسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُیوتَ مِنْ ظُهُورِها وَ لکِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقی وَ أْتُوا الْبُیوتَ مِنْ أَبْوابِها»⁽²⁾یعنی: «و خداوند دشمنان ما را از سجین آفرید، و دلهای پیروان ایشان را از آنچه ایشان را آفرید خلق نمود، بدنهای آنها را از غیر آن آفرید، به همین خاطر دلهای پیروانشان به ایشان گرایش دارد چون از ماده ای خلق شده اند که ایشان آفریده شده اند آنگاه این آیه را تلاوت فرمود: هرگز، کتاب و نامه فاجران در سجین است و سجین را چگونه درک کنی؟ نامه ای نوشته شده است، در آن روز وای به حال تکذیب کنندگان» و خدای تعالی فرمود: «خوبی این نیست که از پشت سر منزل به داخل آن روید، خوبی این است که کسی پروا پیشه کند و از در خانه ها به آن وارد شوید».

احتجاج⁽³⁾از امیرالمؤمنین روایت کرده است که فرمود: «قد جعل اللَّه للعلم اهلا و فرض علی العباد طاعتهم بقوله و اتوا البیوت من ابوابها و البیوت هی بیوت العلم الذی استودعته الانبیاء و ابوابها و اوصیاءهم»؛ یعنی: «خدای تعالی برای دانش اهلی قرار داد و طاعت آنها را بر بندگان با این آیه واجب کرد که: از درهای خانه به داخل خانه روید. مراد از خانه ها خانه های دانشند، دانشی‌که انبیاء در آن خانه‌ها به ودیعه گذاشته‌اند و درهای آن خانه ها اوصیای آنها هستند».

و از آن حضرت روایت شده است: «نحن البیوت التی امر اللَّه ان یؤتی ابوابها نحن باب اللَّه و بیوته التی یؤتی منه فمن بایعنا و اقر بولایتنا فقد اتی البیوت من ابوابها ومن خالفنا و فضل علینا غیرنا فقد اتی البیوت من ظهورها...الحدیث؛ ما خانه‌هایی هستیم که خدای تعالی فرمان داد که مردم از درهای آن وارد شوند، ما باب خدا و خانه های او هستم که باید مردم وارد آن شوند، پس هر کس با ما بیعت کرد و به ولایت ما اقرار نمود، از درهای خانه وارد شده و هرکس با ما مخالفت کند و دیگران را بر ما برتری دهد، از پشت سر خانه‌ها وارد آن شده است...».

پس مراد از این جمله شریف «وعناصر الابرار» این است که ایشان مبدأ و محل پیدایش شیعیان هستند که از طینت ایشان آفریده شده‌اند و به خدا و پیامبرش ایمان آورده و به ولایت در میثاق سوم اقرار کرده‌اند، بنابراین جبلت ایشان پاکیزه و طینت ایشان طیب و طاهر گردیده

و کتابهای ایشان در علیین قرار گرفت و مقربان شاهد این کتابها هستند و کتابها و نامه‌های ایشان در روز قیامت از سمت راست به دست ایشان می‌رسد و به آسانی حساب رسی می‌شوند، آنگاه به سوی اهل خود شادان برمی گردند، و الحمد اللَّه رب العالمین.

فرمود:

وَ دَعَائِمَ الْأَخْیارِ

اشاره

«دعائم» جمع «دعامه» به کسر دال، ستون خانه و چیزی است که شئ بدان تکیه زند و قیم شئ باشد.

«الاخیار» جمع «خیر»⁽¹⁾به تشدید به معنای کسی است که اعمال او شایسته است و شایستگی اعمال بعد از شایستگی دین و جبلت می‌باشد، چنین شخصی مرتبه ملکات و افعال وی با آتش عبودیت بعد از افروختن آتش سوخته گردید، چنان که در جمله قبلی دانستید، زیرا خدای تعالی فرمود: «کُنْتُمْ خَیرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ تَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ»⁽²⁾یعنی: «شما بهترین امت ها بودید که به سوی مردم آمدید، یه خوبی ها سفارش می‌کنید و از بدی ها جلوگیری می‌کنید».

چه این که جمله «تأمرون» و بعد از آن تفسیر و بیان جهت بهترین امت و خیریت است یعنی علت این‌که بهترین امت هستید این است که امر به معروف و نهی از منکر می‌نمایید.

در حقیقت عبودیت‌

تحقیق این مطلب به گونه‌ای که مورد خرسندی پادشاه دانا و عادل و مهربان به مردم قرار گیرد و شفای درد دل خردمندان گردد، گرچه با مطالب گذشته روشن شده است این‌که خدای

تعالی انسان و جن را صرفا برای عبادت خلق نموده، یعنی ایشان را برای اقامه و برپانگه داشتن حقیقت عبودیت که با این گفتار «ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً عَبْداً مَمْلُوکاً لا یقْدِرُ عَلی شَی‌ءٍ» یعنی: «خداوند به بنده مملوکی مثال می‌زند که بر چیزی توانایی ندارد» آن حقیقت را روشن کرده آفریده است.

پس آفرینش ایشان از چیزی نبود، آنگاه خدای تعالی به تدریج و نه به یکبارگی آیات آفاقی و انفسی را به ایشان بخشیده، یعنی ایشان را از حالی به حال دیگر انتقال داده، چنان که فرمود: «وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِینٍ ثُمَّ جَعَلْناهُ نُطْفَةً فِی قَرارٍ مَکِینٍ‌ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظاماً فَکَسَوْنَا الْعِظامَ لَحْماًثمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ فَتَبارَکَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِینَ‌ثُمَّ إِنَّکُمْ بَعْدَ ذلِکَ لَمَیتُونَ»⁽¹⁾یعنی: «هر آینه ما انسان را ازسلاله و زبده گل آفریده، آنگاه این زبده را نطفه قرار داده و در مکان مطمئن (رحم) قرار دادیم، آنگاه نطفه را علقه( خون بسته) کردیم و علقه را مضغه( گوشت) نمودیم و مضغه را استخوان کردیم، آنگاه به استخوان گوشت پوشانیدیم و سپس او را به خلقتی دیگر آفریدیم، پس خدایی که بهترین آفرینندگان است مبارک است، آنگاه بعد از این میرنده‌اید».

و فرمود: «اللَّهُ الَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ ضَعْفٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ ضَعْفٍ قُوَّةً ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ ضَعْفاً وَ شَیبَةً» یعنی: خدایی که شما را در حالی که ضعیف بوده اید آفرید، آنگاه بعد از ضعف به شما نیرو داد، آنگاه بعد از قوت ضعف و پیری داد».

آنگاه خداوند فرمود: «وَ لَنَبْلُوَنَّکُمْ بِشَی‌ءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَ الْجُوعِ وَ نَقْصٍ مِنَ الْأَمْوالِ وَ الْأَنْفُسِ وَ الثَّمَراتِ وَ بَشِّرِ الصَّابِرِینَ»⁽²⁾یعنی: «شما را به خوف و گرسنگی و کمبود اموال و جانها و میوه ها می‌آزماییم، و به شکیبا پیشگان بشارت ده».

آنگاه خداوند پیامبران را فرستاد و کتابها را نازل نمود، چنان که فرمود: «کَما أَرْسَلْنا فِیکُمْ رَسُولاً مِنْکُمْ یتْلُوا عَلَیکُمْ آیاتِنا وَ یزَکِّیکُمْ وَ یعَلِّمُکُمُ الْکِتابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ یعَلِّمُکُمْ ما لَمْ تَکُونُوا تَعْلَمُونَ فَاذْکُرُونِی أَذْکُرْکُمْ وَ اشْکُرُوا لِی وَ لا تَکْفُرُون»⁽³⁾یعنی: «همانگونه که پیامبری از شما برای شما فرستادیم، آیات ما را بر شما خواند، و شما را تزکیه کرده و کتاب و حکمت را به شما آموخت، و چیزهای را که شما خود نمی‌توانستید بیاموزید آموخت، پس یادم کنید تا یادتان کنم و سپاسم گزارید و ناسپاس نباشید». خداوند ایشان را راهنمایی کرد، راه خیر و راه شر؛ و نور وظلمت را معلوم نمود، آنگاه فرمود:

«لا إِکْراهَ فِی الدِّینِ قَدْ تَبَینَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَی فَمَنْ یکْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَ یؤْمِنْ بِاللَّهِ فَقَدِ اسْتَمْسَکَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقی لاَ انْفِصامَ لَها وَ اللَّهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ»⁽¹⁾یعنی: «در دین اجباری نیست، راه رشد (و کمال) از راه گمراهی آشکار گردید، هر کس به طاغوت کفر بورزد و به خدای ایمان آورد، به دستگیره محکم که هرگز پاره نمی‌شود چنگ زده است و خداوند شنوای داناست».

آنگاه خداوند به متقین وعده داد و فرمود: «یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنْ تَتَّقُوا اللَّهَ یجْعَلْ لَکُمْ فُرْقاناً وَ یکَفِّرْ عَنْکُمْ سَیئاتِکُمْ وَ یغْفِرْ لَکُمْ وَ اللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِیمِ»⁽²⁾یعنی: «ای کسانی که ایمان آورده اید، اگر پروا پیشه کنید خداوند برای شما راهگشایی خواهد کرد و گناه شما را می‌پوشاند و شما را می‌آمرزد و خداوند دارای فضل و رحمتی بزرگ است»

و نیز چنین وعده داده است: «یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَ آمِنُوا بِرَسُولِهِ یؤْتِکُمْ کِفْلَینِ مِنْ رَحْمَتِهِ وَ یجْعَلْ لَکُمْ نُوراً تَمْشُونَ بِهِ وَ یغْفِرْ لَکُمْ وَ اللَّهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ»⁽³⁾یعنی: «ای کسانی که ایمان آورده اید، از خداوند بهراسید و به پیامبرش ایمان آورید، زیرا به شما دو بخش از رحمت خود را می‌دهد، و برای شما نوری قرار می‌دهد که به آن راه روید و شما را می‌آمرزد و خداوند بخشنده مهربان است».

خداوند فرقان و نور را به واسطه ظهور مرتبه ولایت در عوالمشان قرار داد، لذا با آن می‌توانند بین حق و باطل تفاوت گذارند و باآن در تاریکی های معنوی و صوری راه می‌روند این همان حکمت است که به هر کس داده شده به وی خیر کثیر داده شد و لذا به ولایت تفسیر گردیده است.

آنگاه خداوند برای ایشان ولی ظاهری قرار داده و فرمود: «إِنَّما وَلِیکُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یقِیمُونَ الصَّلاةَ وَ یؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ راکِعُونَ»⁽⁴⁾یعنی: «ولی شما فقط خدا و رسولش و کسانی که ایمان آورده می‌باشد، کسانی که نماز را بر پای می‌دارند و در حال رکوع زکات می‌دهند». آنگاه فرمود: «أَ وَ مَنْ کانَ مَیتاً فَأَحْییناهُ وَ جَعَلْنا لَهُ نُوراً یمْشِی بِهِ فِی النَّاسِ کَمَنْ مَثَلُهُ فِی الظُّلُماتِ لَیسَ بِخارِجٍ مِنْها کَذلِکَ زُینَ لِلْکافِرِینَ ما کانُوا یعْمَلُونَ»⁽⁵⁾یعنی: «آیا کسانی که مرده اند و ما ایشان را زنده گردانیدیم و به ایشان نوری دادیم که در بین مردم می‌روند، همانند کسانی اند که در تاریکی ها هستند و از آن بیرون

نمی‌روند این گونه رفتار کافران برای ایشان زینت یافت».

پس حقیقت عبودیت این است که بنده با تمام وجود و خصوصیات خود ملک خالص خدا باشد و بعد از پیدایش بنده، جان و تمام صفات و خصوصیات خویش را به پروردگار عالمیان واگذار کند، چنان که فرمود: «إِنَّ الدِّینَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ»⁽¹⁾یعنی: «دین در نزد خدا همان اسلام ( و تسلیم کامل) است».

و فرمود: «وَ اتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْراهِیمَ حَنِیفاً وَ اتَّخَذَ اللَّهُ إِبْراهِیمَ خَلِیلاً»⁽²⁾یعنی: «و از ملت ابراهیم حنیف پیروی نما و خداوند ابراهیم را خلیل خود گرفت».

و فرمود: «وَ مَنْ أَحْسَنُ دِیناً مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ للَّهِ وَ هُوَ مُحْسِنٌ»⁽³⁾یعنی: «دین چه کسی بهتر از این است که صورت خود را تسلیم خدا کند و در این حال به خوبی از عهده آن برآید».

و فرمود: «بَلی مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ للَّهِ وَ هُوَ مُحْسِنٌ فَلَهُ أَجْرُهُ عِنْدَ رَبِّهِ وَ لا خَوْفٌ عَلَیهِمْ وَ لا هُمْ یحْزَنُونَ»⁽⁴⁾یعنی: «آری هرکس روی خود را تسلیم خدا کند و این کار را به خوبی انجام دهد، اجرش به نزد پروردگارش محفوظ است و بر ایشان هراسی نیست و ایشان غمگین نمی‌گردند».

و فرمود: «وَ مَنْ یسْلِمْ وَجْهَهُ إِلَی اللَّهِ وَ هُوَ مُحْسِنٌ فَقَدِ اسْتَمْسَکَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقی وَ إِلَی اللَّهِ عاقِبَةُ الْأُمُورِ»⁽⁵⁾یعنی: «هر کس روی خود را به خدا تسلیم کند و در این حال به نیکی چنین کند، حتما به ریسمان محکم چنگ زده و پایان امور به سوی خدا بر می‌گردد».⁽⁶⁾

فرمود: کدامیک از شما عقل نیکوتری دارد، آنگاه فرمود: کسی که عقل کاملتر و بیشتر از همه از خداوند بیم دارد و در آنچه خدا فرمان داد و نهی نمود پذیرش بیشتر دارد. گرچه نوافل وی کمتر از شما باشد و در روایتی آمده: «ایکم احسن عقلا و اورع عن محارم الله و اسرع فی طاعة الله»؛ هر کس خردی نیکوتر و از محارم خدا ورع بیشتری دارد و در طاعت خدا سریعتر است.»

و در کافی از امام صادق علیه السلام روایت شده است که مراد این نیست که کار بیشتری می‌کند و لیکن عقل صائب‌تری دارد و اصابت عقل در خشیت خدا و نیت صادق است.

آن گاه فرمود: باقی ماندن بر عمل تا خالص شود بهتر از خود عمل است و عمل خالص آن است که نخواهی هیچ کس تو را بر آن ستایش کند جز خدا و نیت بهتر از عمل است، آگاه باشید، نیت همان عمل است. آنگاه آیه شریفه «قُلْ کُلٌّ یعْمَلُ عَلَی شَاکِلَتِهِ» (سوره اسراء، آیه 84) را قرائت فرمود. یعنی بر نیت خود،

گویم: مراد از ابقاء بر عمل ترس از ریاست، یعنی عامل به هنگام عمل غیر از خدا را ببیند و در آن هنگام کار را برای آن غیر و خدا انجام دهد، خواه آن انگیزه قرب به خدا باشد و خواه فرار از عقاب و خواه رسیدن به ثواب و غیر آن به خودت بر می‌گردد، پس مراد از این سخن حق تعالی «وَهُوَ مُحْسِنٌ» (سوره بقره، آیه 112.)» یعنی: سپردن روی به خدا، و او جز وفای به حق خدا چیزی را نخواهد، گرچه به زبان خود عبد باشد از مصنف‌رحمه الله ...-

پس حقیقت اسلام این است که بنده نفس خود را با همه ویژگیها تسلیم خدای تعالی نماید، عبد هرگز نمی‌تواند چنین کنند، مگر این که به آن نور فرقانی - که نور ولایت در عالم عبد و سر امیرالمؤمنین و امامان پاک از فرزندانش علیه السلام می‌باشد- برسد، لازمه آن این است که ظاهر خویش را تسلیم ولّی زمانش گرداند، ولی زمان ممکن است پیامبر و وصی او باشند، تسلیم به معنای فرمانبرداری از فرمانهای آنها و دوری از نواهی است.

و چون حقیقت عبودیت و اسلام به سّر آل محمدصلی الله علیه وآله که همان نور ولایت در مردم است محقق می‌شود لذا عناصر ابرار شده‌اند، و چون ظاهر آل محمدصلی الله علیه وآله در بین مردم باعث می‌شود که مردم از ایشان معارف دین و احکام شرعی را بیاموزند- معارف و احکام شرعی که صور مراتب آن نور در عالم فعل است و عبد با صرف همه توانایی‌هایی که خداوند به او داده در راه هدفی که او را آفریده و در واقع سپاسگزاری و شکر از خدا همین است- لذا ایشان «دعائم الاخیار» هستند.

پس دانستید که نیازمندی به محمدصلی الله علیه وآله و آل محمدصلی الله علیه وآله امر تعبدی نیست، بلکه هرگز کسی بنده خدا نمی‌شود، مگر این که به سرّ و معرفت نورانیت ایشان برسد و بنده‌ای مطیع نمی‌گردد، مگر این که بعد از شناخت ایشان از آنها فرمان برد پس خداوند از اسلام و مسلمانان به ایشان بهترین پاداش دهد، پاداشی که شایسته و بایسته باشد، چه این که ایشان اهلیت آن را دارند.

مراتب عبودیت‌

از مطالب یاد شده دانسته شد که عبودیت دارای سه مرتبه است: مرتبه نخست:

عبودیت مطلقه، و آن این است که بنده تمام مراتب خود را بدهد، و خود را از عالم طبیعت و خیال و وهم و عالم نفس و عالم عقل بیرون کشد به گونه‌ای که از همه مراتب وجودی خود در دست پروردگار جهانیان بمیرد و به عالم یقین برسد، چنان که مولی امام ابوالحسن رضاعلیه السلام⁽¹⁾به آن در پاسخ زندیق که گفت: بنابراین خداوند چیزی نیست، زیرا به حسی از حواس ادراک نمی‌شود؟ اشاره کرد و فرمود: «ویلک لمّا عجزت حواسک عن ادراکه انکرت ربوبیته و نحن اذا عجزت حواسنا عن ادراکه ایقنا انه ربنا بخلاف شئ من الاشیاء» یعنی: «وای بر تو! هنگامی که حواس تو از دریافت وی ناتوان شد ریوبیت او را انکار کردی و ما به هنگامی که از ادراک وی ناتوان شدیم، یقین پیدا کردیم که او پروردگار ما و برخلاف دیگر اشیاست».

و خدای تعالی فرمود: «وَ اعْبُدْ رَبَّکَ حَتَّی یأْتِیکَ الْیقِینُ»⁽²⁾یعنی: «پروردگارت را عبادت نما تا یقین به سراغت آید».

یعنی دلت را به این حد از درک و شعوربرسان که همه عوالم جسم و همه عوالم دیگرت مملوک پروردگار عالمیان گردد تا به عالم یقین که همان موت مطلق است برسی، چنان که آیه این چنین تفسیر شده است.چنین مرتبه ای با رسیدن به معرفت خدا و یافتن وی در عالم خودت به دست می‌آید، زیرا چنین معرفتی موجب می‌شود که بنده از همه مراتب وجودش بمیرد و در پروردگارش واله و متحیر شود، چنان‌که در معنای روایتی که از امام صادق در اشتقاق اسم «اللَّه» آمده چنین است.

در کافی⁽³⁾از هشام بن حکم روایت شده که از امام صادق‌علیه السلام پرسید: «اللَّه از چه چیز مشتق شده است؟ فرمود: «یا هشام اللَّه مشتق من اله و اله یقتضی مالوها و الاسم غیر المستمی فمن عبد الاسم دون المعنی فقد کفر...الحدیث» یعنی «ای هشام! اللَّه از «اله» مشتق شده و «اله» مستلزم «مالوه» است و اسم غیر از مسمی‌است، هر کس اسم را بدون معنی و مسمی عبادت کند کفر ورزیده است...»

و در قاموس گفت: «اله، الهة و الوهة و الوهیة عبد عبادة و منه لفظ الجلالة و فیه اله کفرح تحیر» یعنی «اله و الوهة و الوهیة یعنی عبادت کرد و همین اله منشای اللَّه است، و در قاموس گفت: «اله» بر وزن فرح به معنای متحیر شد و سرگشته گردید».

و در شرح حدیث حدوث اسماء در فقره «و موضع الرسالة» دانستید که قوام همه اسماء حسنی که عالم وجود به آن قیام دارند و متکی اند- به همان اسم مبارک در عالم اکبر و عالم اصغر است.

و لذا مولی امیرالمؤمنین‌علیه السلام بنا بر روایت کافی⁽¹⁾باسنادش به امام صادق‌علیه السلام فرمود: «قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ‌علیه السلام اعْرِفُوا اللَّهَ بِاللَّهِ وَ الرَّسُولَ بِالرِّسَالَةِ وَ أُولِی الْأَمْرِ بِالْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَ الْعَدْلِ وَ الْإِحْسَانِ» یعنی: «اللَّه را به اللَّه بشناسید و رسول را به رسالت و اولوالامر را به امر به معروف وعدل و احسان بشناسید» یعنی مسمای «اللَّه» را که اله الالهة است به اسم اللَّه بشناسید.

مرتبه ی دوم: عبودیت نسبی است مراد از عبودیت نسبی عبودیت نسبت به کسانی است که خدای تعالی‌آن اسم مبارک را به آنها شناسانید و آنها را به عالمشان رسانید و راهنمای خلقش و ترساننده دیگران از ستم طاغوت قرار داده است، چنان که در آیه شریفه به آن اشاره شده که: «لا إِکْراهَ فِی الدِّینِ قَدْ تَبَینَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَی فَمَنْ یکْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَ یؤْمِنْ بِاللَّهِ فَقَدِ اسْتَمْسَکَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقی لاَ انْفِصامَ لَها وَ اللَّهُ سَمِیعٌ عَلِیم»⁽²⁾یعنی «اجباری در دین نیست راه رشد از گمراهی باز شناخته شد، هر کس به طاغوت کفر بورزد و به خدا ایمان آورد به دستگیره چنگ زده، دستگیره ای که پاره نمی‌شود، و خدا شنوای داناست». چنین کسی پیامبر است که شأنش بشارت و انذار است، چنان که خدای تعالی فرمود: «إِنَّا أَرْسَلْناکَ بِالْحَقِّ بَشِیراً وَ نَذِیراً»⁽³⁾یعنی: «ما تو را به حق فرستادیم تا بشارت دهنده و ترساننده باشی».

و فرمود: «وَ ما أَرْسَلْناکَ إِلاَّ کَافَّةً لِلنَّاسِ بَشِیراً وَ نَذِیراً»⁽⁴⁾یعنی: «و ما تو را نفرستادیم مگر برای همه مردم به اینکه بشارت دهنده و ترساننده باشی» و نیز فرمود: «إِنَّا أَرْسَلْناکَ بِالْحَقِّ بَشِیراً وَ نَذِیراً» و دیگر آیات همانند اینها.

بنابراین بر بندگان خدا در دست پروردگار به موت رسیده اند لازم است که نسبت به پیامبران نیز به موت و فنا برسند و نفوس و اموال خود را در راه رضایت وی خرج کنند و از مخالفت وی بپرهیزند، زیرا خدای تعالی فرمود: «یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللَّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِی شَی‌ءٍ فَرُدُّوهُ إِلَی اللَّهِ وَ الرَّسُولِ إِنْ کُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ الْیوْمِ الاخِرِ ذلِکَ

خَیرٌ وَ أَحْسَنُ تَأْوِیلاً»⁽¹⁾یعنی: «ای کسانی که ایمان آورده اید خدا و رسول و اولی الامر را فرمان برید اگر در چیزی نزاع کردید به خدا و به پیامبرش مراجعه کنید اگر به خدا و روز باز پسین ایمان آورده اید مراجعه به خدا بهتر است و کار را به خوبی پایان می‌دهد».

و فرمود: «وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلاَّ لِیطاعَ بِإِذْنِ اللَّهِ... فَلا وَ رَبِّکَ لا یؤْمِنُونَ حَتَّی یحَکِّمُوکَ فِیما شَجَرَ بَینَهُمْ ثُمَّ لا یجِدُوا فِی أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمَّا قَضَیتَ وَ یسَلِّمُوا تَسْلِیماً»⁽²⁾یعنی: «ما هیچ پیامبری نفرستادیم مگر اینکه به اذن خدا فرمان برده شود... نه به پروردگارت قسم، ایشان ایمان نمی‌آورند، مگر اینکه تو را در مشاجرات خود حکم قرار دهند و آنگاه بر آنچه حکم کردی در خود ناراحتی نیابند و پذیرشی مطلق داشته باشند».

پس فرمانبرداری خدا کامل نمی‌شود، مگر به فرمانبرداری از پیامبر و تصدیق آنچه از جانب خداوند آورده و پذیرش مطلق احکام قضایی و اوامر و نواهی او.

مرتبه سوم: عبودیت نسبت به کسی که پیامبر برای خلافت خویش و هدایت است نصب کرده است، زیرا خدای تعالی فرمود: «أ َطِیعُوا اللَّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ»⁽³⁾و فرمود: «إِنَّما وَلِیکُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یقِیمُونَ الصَّلاةَ وَ یؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ راکِعُونَ.»⁽⁴⁾

در تفاوت رتبی ولایت خدا و رسول و ائمه‌

معنای ولایت خدا را در مرتبه نخست عبودیت دانستید، چنین ولایتی ذاتاً شایسته خداست، زیرا بنده از همه مراتب وجود فانی شده و به عالم یقین می‌رسد و چون رسول واولواالامر و دیگر خلایق در این مرتبه مساوی بوده اند، چه این که همه مخلوق و مربوب بوده و برای خویش سود و زیان و زندگی و مرگ و نشوری را مالک نبوده‌اند، بنابراین نمی‌توان برای رسول و اولواالامر ولایت به معنای نخست را که برای خدا ثابت شده ثابت نمود، بلکه لازم است که ایشان را از آن مرتبه پایین تر آوریم، زیرا ایشان نیز با همه خلایق در حقیقت عبودیت برای خدا شریکند، بنابراین مرتبه‌ای از ولایت که می‌توان برای رسول و اولواالامر اثبات کرد اثبات مقامی است که خداوند برای ایشان خواسته، چه این که ایشان خلیفه خدای

تعالی هستند و به همین خلافت، مرگ در قبضه قدرت ایشان می‌باشد و لذا بندگان باید نفوس و اموال وهمه خصوصیات خویش را در راه رضایت پیامبر و اولواالامر صرف کنند و همین دلیل و نشانه خوبی برای بندگان است که ایشان با خدا نیز این گونه رفتار می کنند،چنانکه معنای آیه شریفه: «إِنِّی جاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَةً»⁽¹⁾و آیه شریفه:«وَ إِذْ قالَ رَبُّکَ لِلْمَلائِکَةِ إِنِّی خالِقٌ بَشَراً مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ فَإِذا سَوَّیتُهُ وَ نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی فَقَعُوا لَهُ ساجِدِینَ»⁽²⁾یعنی: «به هنگامی که پروردگارت به فرشتگان فرمود: من بشری را از گل ولای متغیر و سالخورده آفریدم به هنگامی‌که کاملش کردم و از روح خود در آن دمیدم بر او سجده کنید».

و فرمود: «إِذْ قالَ رَبُّکَ لِلْمَلائِکَةِ إِنِّی خالِقٌ بَشَراً مِنْ طِینٍ فَإِذا سَوَّیتُهُ وَ نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی فَقَعُوا لَهُ ساجِدِینَ»⁽³⁾و نیز صریح آیه شریفه است که فرمود:«مَنْ یطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللَّهَ»⁽⁴⁾یعنی: «هر کس از پیامبر پیروی کند از خداوند پیروی کرد».

و نیز مفاد همراهی طاعت رسول با طاعت خدا در آیات عدیده همین است، از جمله آیه: «أَطِیعُوا اللَّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ»⁽⁵⁾و آیه:«وَ مَنْ یطِعِ اللَّهَ وَ الرَّسُولَ فَأُولئِکَ مَعَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَیهِمْ مِنَ النَّبِیینَ وَ الصِّدِّیقِینَ الآیه»⁽⁶⁾یعنی: «هر کس اطاعت خدا و رسولش کند با کسانی همنیشین خواهند شد که خداوند به آنها نعمت داده است، آن نعمت دادگان پیامبران و صدیقانند...».

و فرمود:«وَ مَنْ یطِعِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ یخْشَ اللَّهَ وَ یتَّقْهِ فَأُولئِکَ هُمُ الْفائِزُونَ»⁽⁷⁾یعنی: «هر کس از خدا و پیامبرش فرمان برد و از خدا بترسد و تقوا پیشه کند، فقط ایشان رستگارند».

و فرمود: «وَ مَنْ یطِعِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ فَقَدْ فازَ فَوْزاً عَظِیماً»⁽⁸⁾

و فرمود: «وَ مَنْ یطِعِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ یدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ وَ مَنْ یتَوَلَّ یعَذِّبْهُ عَذاباً أَلِیماً»⁽⁹⁾یعنی: «هر کس از خدا و پیامبرش فرمان برد خداوند او را وارد بهشت کند، بهشتی که نهرها در

پای درختانش جاری‌اند، و هر کس پشت کندخداوند ایشان را عذابی دردناک کند». و دیگر آیات. همین مطلب مفاد بسیاری ار اخبار است:

روایت کافی⁽¹⁾به اسنادش به محمد بن زید طبری، گفت:

«کُنْتُ قَائِماً عَلَی رَأْسِ الرِّضَا بِخُرَاسَانَ وَ عِنْدَهُ عِدَّةٌ مِنْ بَنِی هَاشِمٍ وَ فِیهِمْ إِسْحَاقُ بْنُ مُوسَی بْنِ عِیسَی الْعَبَّاسِی فَقَالَ- یا إِسْحَاقُ! بَلَغَنِی أَنَّ النَّاسَ یقُولُونَ إِنَّا نَزْعُمُ أَنَّ النَّاسَ عَبِیدٌ لَنَا لَا وَ قَرَابَتِی مِنْ رَسُولِ اللَّهِ مَا قُلْتُهُ قَطُّ وَ لَا سَمِعْتُهُ مِنْ آبَائِی قَالَهُ وَ لَا بَلَغَنِی عَنْ أَحَدٍ مِنْ آبَائِی قَالَهُ وَ لَکِنِّی أَقُولُ النَّاسُ عَبِیدٌ لَنَا فِی الطَّاعَةِ مُوَالٍ لَنَا فِی‌الدِّینِ فَلْیبَلِّغِ الشَّاهِدُ الْغَائِبَ»؛ من بر بالای سر امام رضاعلیه السلام در خراسان ایستاده بودم، عده‌ای از بنی‌هاشم از جمله اسحق بن موسی بن عیسی عباسی در نزد آن حضرت بودند، حضرت فرمود: ای اسحق، به من رسیده که مردم می‌گویند که ما گمان می‌کنیم که مردم بندگان ما هستند سوگند به نسبتی که با رسول خدا صلی الله علیه وآله دارند، هرگز من چنین نگفتم و از هیچیک از پدرانم نشنیده ام که چنین گفته باشند و از پدرانم نیز به من نرسیده که چنین گفته باشند و لیکن می‌گویم: مردم در فرمانبرداری بنده ما هستند، ودر دین دوستدار ما می‌باشند، پس شنوندگان حاضر به غائبان برسانند».

از آنچه یاد شد معلوم گردید که وجوب فرمانبرداری از پیامبرصلی الله علیه وآله و اولواالامر علیه السلام به خاطر رساندن مردم به مرتبه اسم خداست که در ذات ایشان مکنون و پوشیده است، ایشان به واسطه تلاوت آیات خداوند و تزکیه و تعلم کتاب و حکمت مردم را به آن مقصود می‌رسانند، چنان که هدف فرستادن پیامبران طبق نص صریح قرآن در چند جا این است. از جمله

آیه:«هُوَ الَّذِی بَعَثَ فِی الْأُمِّیینَ رَسُولاً مِنْهُمْ یتْلُوا عَلَیهِمْ آیاتِهِ وَ یزَکِّیهِمْ وَ یعَلِّمُهُمُ الْکِتابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ إِنْ کانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِی ضَلالٍ مُبِینٍ»⁽²⁾یعنی: «او خداوندی است که در مردم درس نخوانده پیامبری از خودشان فرستاد تا بر ایشان آیات خدا را تلاوت می‌کند و آنها را تزکیه کرده و کتاب و حکمت را به آنها آموزش دهد، گرچه این مردم قبلاً در گمراهی روشن به سر می‌بردند».

و چون مرتبه اسم «اللَّه» ولایت نوریه‌ای است که سابقا دانستید که این ولایت عبارت از تصرف در وجود و آوردن آن در مرتبه‌ای پایین‌تر و تنزل دادن آن می‌باشد، گرچه همین تصرف به عنوان آلیت و معنای حرفی‌است و از آن به آیه محکمة و حکمت اسم برده می‌شود. و حکمت همانست که به هر کس داده شد خیر کثیر داده شد. چنان که مراد از کتاب در آیه

شریفه زیر مرتبه وجود مطلق می‌باشد: «هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ عَلَیکَ الْکِتابَ مِنْهُ آیاتٌ مُحْکَماتٌ هُنَّ أُمُّ الْکِتابِ وَ أُخَرُ مُتَشابِهاتٌ»⁽¹⁾یعنی: «اوست که کتاب را بر شما نازل کرد، بخشی آیات محکمند این بخش ام الکتاب می‌باشند، و بخشی دیگر متشابهاتند» پس اسم «اللَّه» همانست که با آن به عالم کتاب و عالم حکمت می‌رسند و چون آیه و نشانه کامل و مظهر کلی و هدایتگر آن محمدصلی الله علیه وآله و آل پاک محمدعلیه السلام هستند، به همین خاطر ولایت برای ایشان ثابت است، این ولایت به معنای وجوب طاعت و گردن نهادن در مقابل آنها و فنا در دست آنهاست، تا کسانی که ولایت ایشان را پذیرفتند و منقاد گردیده اند و آنها را از جان و مال خود برتر داشتند به مرتبه کتاب و حکمت مورد اشاره در آیات سابق برسند.

پس مراد از آیه شریفه «إِنَّما وَلِیکُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یقِیمُونَ الصَّلاةَ وَ یؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ راکِعُونَ»⁽²⁾اثبات ولایت برای اسم اللَّه در باطن و ظاهر و سّر و علانیه می‌کند، این اسم همان مثل اعلی مورد اشاره در آیه شریفه است که: «وَ هُوَ الَّذِی یبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ یعِیدُهُ وَ هُوَ أَهْوَنُ عَلَیهِ وَ لَهُ الْمَثَلُ الْأَعْلی فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ»⁽³⁾اوست که خلقت بدست اوست، آنگاه بازشان می‌گرداند و باز گردانیدن و اعاده بر او آسانتر است و او مثل اعلی در آسمانها و زمین دارد و تنها او عزیز و حکیم است» و نیز در حدیث حدوث اسماء در سابق در فقره «موضع الرساله» که قبلا شرح گردیده به آن اشاره شده است.

مراتب ولایت‌

از مطالب یاد شده روشن گردید که ولایت نیز به سان عبودیت سه مرتبه دارد:

مرتبه نخست: ولایت سرّی استحقاقی است، این ولایت از اسم اللَّه است که مثل اعلی در همه اشیاء است و سایه آن برای پروردگار عالمیان سجده می‌کند و این سایه از چپ و راست سجده کرده و خضوع می‌نماید، هیچ مرتبه‌ای از موجودات نیست مگر این‌که شأنی از شؤون آن اسم مبارک بوده و قوامش به آن است.و همو وجه‌اللَّه و سبیل و حجت و ولّی و دلیل و آیه خدا در همه موجودات است و بر مردم لازم است که او را بشناسند و در کنار او فانی گردند واز راه او به سوی خدا سیر نمایند و تا آنجایی که می‌توانند تقوی پیشه نمایند.

پس حقیقت عبودیت که در قبل بدان اشاره شد، مردن در قبضه پروردگار است، این قبضه و دست خدا همان اسم مبارک می‌باشد و ولایت حقیقیه نیز از آن اوست، چنان که خدای تعالی فرمود: «إِنَّما وَلِیکُمُ اللَّهُ...»⁽¹⁾« و لَمْ یکُنْ لَهُ وَلِی مِنَ الذُّلِّ وَ کَبِّرْهُ تَکْبِیراً.»⁽²⁾

مرتبه دوم: ولایت حکمیه جعلیه است، این ولایت به عنوان خلافت ازآن اسم در مواردی که امکان خلافت وجود دارد- می‌باشد، مراد از موارد یاد شده غیر از قیمومت و ربوبیت مطلق است، پس می‌توانند به سوی آن اسم راهنمایی کنند و مردم را برای شناخت آن تربیت نمایند و حجاب بین مردم و آن اسم را بردارند، بر رسیدن به این مقصود آیات خدا را بر ایشان بخوانند و آنها را تزکیه نمایند و مردم را به حصه‌ای از آن اسم که در مردم مخفی و مکنون برسانند چه این که آن حصه از اسم اللَّه راه معنوی به سوی خدای عالمیان است. چنین مرتبه ای از ولایت از آن پیامبر است، به همین عبودیت به معنای دوم برای پیامبران ثابت می‌شود، بنابراین باید مردم از نفس و مال خود فانی شوند، و پیامبران از مردم اولویت بیشتری بر جان و مال ایشان داشته باشند و مردم طاعت و پیروی ایشان را بر خود هموار نمایند و هر چه را پیامبران برای ایشان برگزیدند برای خود برگزینند و در خود احساس نارضایتی از احکام ایشان ننمایند و تسلیم محض ایشان باشند و پیامبران را مؤتمن در احکام نافع و یا مضر به حال خود بدانند، دستورات ایشان را فرمان برند و از آن چه نهی کردند دست بکشند، و مطمئن باشند که پیامبران ایشان را از دروازه هدایت بیرون نمی‌برند و ایشان را به در گمراهی نمی‌کشانند. چنان که اخبار و آیات سابق درباره تفویض را قبلا آوردیم و در کافی بابی به نام تفویض به رسول خداصلی الله علیه وآله و ائمه‌علیه السلام باز شده است.

از جمله روایت کافی به اسنادش به ابواسحاق نحوی است، وی گفت: خدمت امام صادق رسیدم، از او شنیدم که می‌فرمود: «إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَدَّبَ نَبِیهُ عَلَی مَحَبَّتِهِ فَقَالَ وَ إِنَّکَ لَعَلی خُلُقٍ عَظِیمٍ⁽³⁾ثُمَّ فَوَّضَ إِلَیهِ فَقَالَ عَزَّ وَ جَلَّ وَ ما آتاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ ما نَهاکُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا⁽⁴⁾وَ قَالَ عَزَّ وَ جَلَّ «مَنْ یطِعْ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ»⁽⁵⁾قَالَ ثُمَّ قَالَ وَ إِنَّ نَبِی اللَّهِ فَوَّضَ إِلَی عَلِی وَ ائْتَمَنَهُ فَسَلَّمْتُمْ وَ

جَحَدَ النَّاسُ فَوَ اللَّهِ لَنُحِبُّکُمْ أَنْ تَقُولُوا إِذَا قُلْنَا وَ أَنْ تَصْمُتُوا إِذَا صَمَتْنَا وَ نَحْنُ فِیمَا بَینَکُمْ وَ بَینَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مَا جَعَلَ اللَّهُ لِأَحَدٍ خَیراً فِی خِلَافِ أَمْرِنَا»⁽¹⁾یعنی: «خداوند پیامبرش را بر محبت خود ادب کرد و فرمود: تو دارای اخلاقی بزرگ ( و کریمانه) هستی، آنگاه به او تفویض کرد و فرمود: آنچه رسول آورده بگیرید واز آنچه نهی فرمود دست باز کشید، و فرمود: هر کس از رسول پیروی کند، از خدا پیروی کرده، سپس فرمود: پیامبر خدا به علی تفویض کرده و او را امین خود گرفت، شما پذیرفتید، ولی مردم انکار کردند، به خدا قسم ما دوست داریم که شما به هنگام گفتار ما بگویید و به هنگام سکوت ما سکوت کنید، ما واسطه بین شما و بین خدای عزوجل هستیم و خداوند در مخالفت دستور ما خیری قرار نداده است».

و از جمله روایت کافی⁽²⁾به اسنادش به ابواسحق است گفت: «از ابوجعفر علیه السلام باقر شنیدم که می‌فرمود:...» آنگاه همین روایت را یاد کرده است.

پس کار پیامبران بشارت به آیات محکم الهی است که همانا اسم خدا و شؤون اوست، اسمی که سّر آن در همه اشیاء مکنون است و مظاهر آن اوصیاءاند و نیز کار ایشان انذار و ترسانیدن از آیات متشابه که طاغوت و شاخه‌های ظلمانی و شؤون آن که سر آن در همه اشیای مکنون است کی باشد، مظاهر طاغوت خلفای جور و پیروان ایشانند.

بنابراین مرتبه ی پیامبر مرتبه کتاب و قرآن است که بالاتر از مرتبه آیات محکم و حکمت می‌باشد، پس وی هم دارای نبوت و هم دارای ولایت است.

مرتبه‌ی سوم ولایت خلافت است، این ولایت مطلق نیست بلکه نسبت به آن اسم مبارک به لحاظ این که آیه محکمه و ولایت نوریه می‌باشد، در آیات قرآن و نیز در روایات از آن به «هادی» یاد شده، یعنی کسی که هر چیز را به کمال خود می‌رساند و جامع همه مراتب حقیقت عبودیت از ذات به عالم آثار است، چنان که فرمود: «إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرٌ وَ لِکُلِّ قَوْمٍ هادٍ»⁽³⁾یعنی: «تو فقط ترساننده ای و هر قومی دارای هادی است».

در مجمع البیان⁽⁴⁾روایت شده که هنگامی که این آیه نازل شده رسول خدا فرمود: «انا المنذر و علی الهادی من بعدی، یا علی! بک یهتدی المهتدون» یعنی: «من ترساننده ام و بعد از

من علی هادی است، ای‌علی! هدایت جویان با تو هدایت می‌شوند».

و در کافی⁽¹⁾از حضرت امام باقرعلیه السلام روایت شده است: «رَسُولُ اللَّهِ الْمُنْذِرُ وَ لِکُلِّ زَمَانٍ مِنَّا هَادٍ یهْدِیهِمْ إِلَی مَا جَاءَ بِهِ نَبِی اللَّهِ ثُمَّ الْهُدَاةُ مِنْ بَعْدِهِ عَلِی ثُمَّ الْأَوْصِیاءُ وَاحِدٌ بَعْدَ وَاحِدٍ» یعنی: «رسول خداصلی الله علیه وآله منذر و ترساننده است، و در هر زمانی یکی از ما هادی است که مردم را به آنچه پیامبر خدا آورده هدایت می‌کند، هادیان بعد از پیامبر علی و سپس اوصیا یکی بعد از دیگری هستند».

و از امام صادق⁽²⁾روایت شد که فرمود: «کُلُّ إِمَامٍ هَادٍ لِلْقَرْنِ الَّذِی هُوَ فِیهِمْ» یعنی: «هر امامی هادی زمانی است که در بین مردم آن زمان است».

و از امام صادق‌علیه السلام در پاسخ از ابوبصیر⁽³⁾بعد از پرسش از آیه: «إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرٌ وَ لِکُلِّ قَوْمٍ هادٍ»⁽⁴⁾روایت شده که فرمود: رسول خدا منذر و علی هادی است...الخ».

و اکمال⁽⁵⁾و قمی⁽⁶⁾و عیاشی⁽⁷⁾و دیگر راویان خاصه⁽⁸⁾و عامه⁽⁹⁾به اسانید مختلف همانند روایت نخست از امام صادق در کافی را روایت کرده اند.

و چون مظاهر آن اسم مبارک از جهت یاد شده ائمه اطهار علیه السلام هستند، لذا آیه «مِنْهُ آیاتٌ مُحْکَماتٌ» به امیرالمؤمنین‌علیه السلام و ائمه‌علیه السلام تفسیر شده است، بنابراین ولایت به این معنا بر خلق دارند، خلق نسبت به ایشان عبودیت دارند به این معنا که باید اوامر و نواهی ایشان را فرمان برند و امور دنیا و دین خود را به آنها واگذارند و نفوس و اموال خود را به امام بسپارند و در راه خشنودی وی صرف نمایند، پس نسبت محمدصلی الله علیه وآله و فرزندان پاکش علیه السلام کمتر از نسبت مولی به بنده‌ای که به او هبه شده نیست، چه این که خدای تعالی جهان و آن چه در آن است را به خاطر محمدصلی الله علیه وآله و الش آفریده، چنان که از علی‌علیه السلام روایت شده که فرمود: «نحن صنائع ربنا و الخلق بعد صنائعنا» یعنی: «ما ساخته ی خداییم و بعدا خلایق ساخته ما هستند» مراد این است که خداوند

ما را برای خویش ساخته و خلایق را برای ما آفریده است و نیز در حدیث کساء فرمود: «ما خلقت سماء مبنیة و لا ارضا مدحیة و لا فلکا یدور و لا فلکا یسری و لا شمسا مضیئة و لا قمرا منیرا الا لاجلکم»⁽¹⁾یعنی: «ما آسمانی ساخته و زمین گسترده و فلک دور زننده و کشتی روان و خورشید تابان و ماه روشن را نیافریدیم مگر به خاطر شما».

در این که زمین از آن امام است‌

و در کافی بابی تشکیل شده که در آن اخباری جمع شده‌اندکه به صراحت دلالت دارند بر این که جهان با آنچه در آن است از آن امام است.

و از جمله روایت کافی⁽²⁾باسنادش به محمدبن ریان می‌باشد. «قَالَ کَتَبْتُ إِلَی الْعَسْکَرِی جُعِلْتُ فِدَاکَ رُوِی لَنَا أَنْ لَیسَ لِرَسُولِ اللَّهِ مِنَ الدُّنْیا إِلَّا الْخُمُسُ فَجَاءَ الْجَوَابُ إِنَّ الدُّنْیا وَ مَا عَلَیهَا لِرَسُولِ اللَّهِ» یعنی: «محمد بن ریان گفت:به امام حسن عسکری نوشتم: فدایت گردم، روایت شده رسول خدا از جهان جز پنج چیز را مالک نیست، پاسخ آمد: دنیا و آنچه در آن است از آن رسول خدا است».

و از جمله: روایت کافی⁽³⁾از جابر از ابوجعفر باقرعلیه السلام گفت: «قَالَ رَسُولُ اللَّهِ خَلَقَ اللَّهُ آدَمَ وَ أَقْطَعَهُ الدُّنْیا قَطِیعَةً فَمَا کَانَ لآِدَمَ فَلِرَسُولِ اللَّهِ وَ مَا کَانَ لِرَسُولِ اللَّهِ فَهُوَ لِلْأَئِمَّةِ مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ» یعنی: «رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود: خداوند آدم را آفرید و دینا را یه اقطاع به او داد، پس آنچه از آن آدم است از رسول خداصلی الله علیه وآله است و آنچه از رسول خدااست از آن امام از آل محمدصلی الله علیه وآله است».

و از جمله روایت کافی⁽⁴⁾به اسنادش به ابن ابی عمیر از حفص بختری از ابوعبداللَّه است که فرمود: «إِنَّ جَبْرَئِیلَ کَرَی بِرِجْلِهِ خَمْسَةَ أَنْهَارٍ وَ لِسَانُ الْمَاءِ یتْبَعُهُ الْفُرَاتَ وَ دِجْلَةَ وَ نِیلَ مِصْرَ وَ مِهْرَانَ وَ نَهْرَ بَلْخَ فَمَا سَقَتْ أَوْ سُقِی مِنْهَا فَلِلْإِمَامِ وَ الْبَحْرُ الْمُطِیفُ بِالدُّنْیا» یعنی: جبرییل با پای خویش پنج نهر ایجاد کرد و آب از آن جاری شد، آن نهرها عبارتنداز: فرات، دجله، نیل مصر، مهران، بلخ. پس هر زمینی را که آن نهرها سیراب کردند و هر حیوانی که از آن آب نوشیده از امام است، و از جمله اموال امام اقیانوس محیط بر زمین است».

و بیان این اخبار با آن ملاک که همه خلایق ذاتا بندگان خدا هستند، ایشان با مردم در مخلوق بودن برای خدای تعالی یکسانند و هیچ سود و زیانی را برای خود مالک نیستند، ولی بعد از این که خداوند ایشان را به آداب خویش تربیت کرد وایشان فانی در خدا شدند لذا خداوند ایشان را در زمین خلیفه خویش قرار داد و آنها را ولی بر خلق نموده و دنیا را به ملکیت و اقطاع ایشان درآورد، و از نفوس مؤمنین بر خودشان برتر کرد چنان که فرمود: «النبی اولی بالمؤمنین من انفسهم» این جمله دلالت دارد بر این که ایشان بر اموال مؤمنین اولویت دارند، و بر مردم طاعت و فرمانبرداری از ایشان را واجب نمود و این که مردم برای خود نپسندند مگر آنچه را که ایشان پسندند، و امر دین مردم را به ایشان واگذاشت، و فرمود: «وَ ما آتاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ ما نَهاکُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا»⁽¹⁾آیا بندگی معنایی جز این دارد، و آیا جز این است که بندگان از تصرفات کامل و آزادانه در حرکات و سکنات و شهوات، در خود و اموال خود برخوردار نیستند و باید در تحت اراده رهبران و امامان خود در آنها تصرف نمایند؟ با توجه به این‌که امامان و رهبران نیز در وجود و حواس و جوارح و سلامت و روزی و زندگی و مرگ با مردم مشارکت داشته و همه در دست آفریدگار خویشند که خدایی جز او نیست و شریکی ندارد.

و در روایت صفوان از امام صادق‌علیه السلام در چگونگی زیارت مطلقه⁽²⁾معروف به زیارت و ارث در اذن دوم آمده است: «عبدک و ابن عبدک و ابن امتک المقر بالرق و التارک للخلاف علیکم» یعنی: «بنده تو و فرزند بنده تو، و فرزند کنیز تو، اقرار به بندگی دارد و از مخالفت با شما پرهیز می‌کند»این فقره خردمندان را در اثبات بیان مزبور کفایت است، و خداوند راهنماست و رجوع همه به اوست.

وَ سَاسَةَ الْعِبَادِ

«ساسة» بر وزن «قادة» جمع سائس است، به فرمانده و نهی کننده رعیت «سائس» گویند.

عباد جمع عبد است و مراد از سائس کسی است که شایستگی داشته باشد که مردم فرمانهای او را بشنوند و نواهی وی را اجرا نمایند، و آل محمدصلی الله علیه وآله چنین شایستگی را دارا

هستند، در کافی⁽¹⁾باسنادش از ابواسخق نحوی‌روایت شده است که گفت: «دَخَلْتُ عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ فَسَمِعْتُهُ یقُولُ إِنَّ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ أَدَّبَ نَبِیهُ عَلَی مَحَبَّتِهِ فَقَالَ وَ إِنَّکَ لَعَلی خُلُقٍ عَظِیمٍ⁽²⁾ثُمَّ فَوَّضَ إِلَیهِ فَقَالَ عَزَّوَجَلَّ «وَما آتاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَما نَهاکُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا» وَ قَالَ عَزَّوَجَلَّ «مَنْ یطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ‌اللَّهَ»⁽³⁾قَالَ ثُمَّ قَالَ وَ إِنَّ نَبِی اللَّهِ فَوَّضَ إِلَی عَلِی وَ ائْتَمَنَهُ فَسَلَّمْتُمْ وَ جَحَدَ النَّاسُ فَوَ اللَّهِ لَنُحِبُّکُمْ أَنْ تَقُولُوا إِذَا قُلْنَا وَ أَنْ تَصْمُتُوا إِذَا صَمَتْنَا وَ نَحْنُ فِیمَا بَینَکُمْ وَ بَینَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مَا جَعَلَ اللَّهُ لِأَحَدٍ خَیراً فِی خِلَافِ أَمْرِنَا» و نیز در همان کتاب⁽⁴⁾به اسنادش به ابواسحق روایت کرد، گفت: از ابوجعفر باقرعلیه السلام شنیدم‌که فرمود: ونظیر همین حدیث را نقل نمود.

و نیز در کافی⁽⁵⁾باسنادش به عبداللَّه بن سنان نقل کرد که ابوعبداللَّه (امام صادق‌علیه السلام) فرمود: «لَا وَ اللَّهِ مَا فَوَّضَ اللَّهُ إِلَی أَحَدٍ مِنْ خَلْقِهِ إِلَّا إِلَی رَسُولِ اللَّهِ وَ إِلَی الْأَئِمَّةِ قَالَ عَزَّوَجَلَ‌إِنَّا أَنْزَلْنا إِلَیکَ الْکِتابَ بِالْحَقِّ لِتَحْکُمَ بَینَ النَّاسِ بِما أَراکَ اللَّهُ⁽⁶⁾وَ هِی جَارِیةٌ فِی الْأَوْصِیاءِ» یعنی: «نه به خدا سوگند، خداوند به احدی از خلقش جز به رسول خدا و امامان تقویض ننمود، خدای تعالی فرمود: ما کتاب را به حق بر تو فرستادیم، تا بین مردم به آن گونه که خداوند به تو نشان داده حکم نمایی، و همین در اوصیاء علیه السلام جاری است».

بنابراین ائمه‌علیه السلام استحقاق سیاست و رهبری خلق را دارند، زیرا تربیت و ادب از خداوند پذیرفتند، این رهبری از تولد مردم تا تعالی و تکامل ایشان ادامه دارد، زیرا ایشان بر آنها احاطه دارند، و مصلحت ایشان را لحظه به لحظه می‌دانند، بر گذشته و آینده آنها مطلعند، این تفویض و سپردن به امامان به معنای این نیست که خداوند خود را از امور آفرینش عزل کرده است، بلکه چون ایشان شایستگی و اهلیت پذیرش و تلقی از خدای تعالی را به تدریج دارا هستند اما مردم چنین نیستند و معنای شفاعت نیز همین است.

فرمود:

وَ أَرْکَانَ الْبِلادِ

اشاره

«ارکان» جمع «رکن» مثل «اقفال» جمع «قفل» است. در قاموس آمده است: رکن به ضم طرف قویتر و امر عظیم و آنچه پادشاه و لشکر و غیره بدان قوی گردند و «بلاد» جمع «بلدة» مثل کلاب و کلبه، و در مجمع البیان آمده: بر هر قطعه از زمین خواه آباد و خواه خراب بلده و بلاد گفته می‌شود.

گویم: مراد از بلاد و بلده در اینجا کنایه از هر چیزی است که می‌تواند منشای اثری از آثار شود، خواه بلاد و سرزمین نفوس باشد و خواه غیر آن.

گسترش ولایت در همه‌

پس مراد از جمله این است که ایشان مبدای وجود همه اشیاء هستند، چنان که قبلا در بیان حقیقت نبوت دانستید که: هیچ امری در دار وجود نیست، مگر این که مظهری از مظاهر و مرتبه‌ای از مراتب نبوت است، و محمدصلی الله علیه وآله و آلش علیه السلام مظاهر کامل و آینه های تمام نمای همه مراتبند، به همین لحاظ ایشان شفیعان دیدنی و نا دیدنی‌های خلق هستند، به همین خاطر ولایت ایشان بر همه آفریدگان از آسمانها و زمین و فرشتگان و انس و جن و وحوش و پرندگان و گیاهان و جمادات و دریاها و کوهها و غیره گسترش دارد، پس هر فرشته ای بدان اعتراف و اقرار کند از مقربان می‌گردد و هر انسانی بدان اعتراف نماید از پیامبران می‌شود و هر پیامبری بدان معترف گردد از اولوالعزم می‌شود، و هر دریایی بدان مقر آید شیرین و گوارا گردد و هر زمینی بدان اعتراف کند زمین پاکیزه شود و هر کوهی بدان معترف شود معدن گوهر و یا رویشگاه گلهای خوشبو گردد، و هر درختی بدان معترف شود میوه آورد وهر انسانی که بدان مقر گردد مؤمن شود و هر پرنده ای بدان اعتراف کند، آواز خوش پیدا نماید، و در دیگر موجودات نیز این چنین است. بنابراین ایشان ارکان همه اشیاء هستند، و با سرّ ایشان اشیاء تقویت می‌یابند و اشیاء در وجود خود به ایشان تکیه دارند.

مراد از امانت چیست؟

همین جمله مراد از آیه شریفه است: «إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمانَةَ عَلَی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ الْجِبالِ

فَأَبَینَ أَنْ یحْمِلْنَها وَ أَشْفَقْنَ مِنْها وَ حَمَلَهَا الْإِنْسانُ إِنَّهُ کانَ ظَلُوماً جَهُولاً»⁽¹⁾یعنی: «ما امانت را بر آسمانها و زمین و کوهها عرضه کردیم، پس ایشان از به دوش کشیدن آن شانه خالی کردند و از آن هراسیدند، ولی انسان آن را بدوش کشید، چه این که انسان بسیار ستم کننده( به خویش) و نادان است».

در بسیاری از روایات «امانت» به ولایت تفسیر شده است.

از جمله روایت بصائرالدرجات⁽²⁾به اسنادش از ابوبصیر است: «قال سمعت أبا عبد اللَّه یقول إن ولایتنا عرضت علی السماوات و الأرض و الجبال و الأمصار ما قبلها قبول أهل الکوفة» یعنی: «از امام صادق‌علیه السلام شنیدم که می فرمود: ولایت ما بر آسمانها و زمین و کوهها و شهرها عرضه گردید هیچیک آن گونه که کوفه پذیرفت نپذیرفت».

و در کافی⁽³⁾از محمد بن یحیی از محمد بن حسین‌علیه السلام از امام جعفر بن محمد روایت شده که «فِی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ «إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمانَةَ عَلَی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ الْجِبالِ فَأَبَینَ أَنْ یحْمِلْنَها وَ أَشْفَقْنَ مِنْها وَ حَمَلَهَا الْإِنْسانُ إِنَّهُ کانَ ظَلُوماً جَهُولًا» قَالَ هِی وَلَایةُ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ» یعنی: خدا می‌فرماید: «إِنَّا عَرَضْنَا...الخ» مراد از امانت ولایت علی بن ابی طالب است».

و از مناقب⁽⁴⁾ابوبکر شیرازی در نزول قرآن در شأن علی به اسنادش از مقاتل از محمد بن حنفیه از امیرالمؤمنین در این آیه شریفه«إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمانَةَ» فرمود: «عرض اللَّه أمانتی علی السماوات السبع بالثواب و العقاب فقلن ربنا لا تحملنا بالثواب و العقاب لکنا نحملها بلا ثواب و لا عقاب و إن اللَّه عرض أمانتی و ولایتی‌علی الطیور فأول من آمن بها البزاة البیض و القنابر و أول من جحدها البوم و العنقاء فلعنهما اللَّه تعالی من بین الطیور فأما البوم فلا تقدر أن تظهر بالنهار لبغض الطیر لها و أما العنقاء فغابت فی البحار لا تری و إن اللَّه عرض أمانتی علی الأرضین فکل بقعة آمنت بولایتی جعلها طیبة زکیة و جعل نباتها و ثمرها حلوا عذبا و جعل ماؤها زلالا و کل بقعة جحدت إمامتی و أنکرت ولایتی جعلها سبخا و جعل نباتها مرا علقما و جعل ثمرها العوسج و الحنظل و جعل ماءها ملحا أجاجا ثم قال وَ حَمَلَهَا الْإِنْسانُ یعنی أمتک یا محمد ولایة أمیر المؤمنین و إمامته بما فیها من الثواب و العقاب إِنَّهُ کانَ ظَلُوماً لنفسه جَهُولًا لأمر ربه من لم یؤدها بحقها فهو ظلوم غشوم» یعنی: «خداوند امانت مرا بر آسمانهای هفت گانه

در مقابل ثواب و عقاب عرضه کرد، ایشان گفتند: پروردگارا! ما با ثواب و عقاب آن را بر نمی‌داریم، بلکه اگر بدون آندو باشد می‌پذیریم و خداوند امانت و ولایت مرا به پرندگان عرضه داشت، اولین پرنده‌ای که ایمان آورد بازهای آبی و قناری‌ها بودند و اولین منکرش بوم و عنقا، خداوند ایشان را از بین پرندگان دور کرد، لذا بوم نمی‌تواند در روز آشکار شود، چه این که پرندگان دشمن او هستند، و عنقا در دریاها پنهان شد و دیده نمی‌شود.

و خداوند امانت مرا بر سرزمینها عرضه کرد، هر قطعه زمینی که به ولایت من ایمان آورد، پاک و بالنده شده و روییدنی های آن شیرین و گوارا گردیده اند و آبهای آن زلال شده‌اند و هر سرزمینی که انکار ولایت نموده خداوند آن را نمکزار کرده گیاه آن را تلخ و ناگوار گردانیده و میوه آن را خار و حنظل قرار داده و آب آن را شور تلخ نموده است، آنگاه فرمود: «حَمَلَهَا الْإِنْسانُ» انسان یعنی امت تو ای محمد ولایت و امامت امیرالمؤمنین را در قبال ثواب و عقاب پذیرفت چه این که وی بسیار ستمگر و جهول و نادان به دستور پروردگارش بوده و هر کس حق آن را ادا نکند، ظلوم و غشوم (ستمکار) است».

و اخبار در این باره فراوان است، هر کس خواهد به کتاب امامت بحارالانوار⁽¹⁾مراجعه کند و روشن است که عرضه کردن ولایت بر موجوداتی که بهره ای از آن ندارند، از خداوند صحیح نیست و در این باره باید در جای خویش بحث شود و خدا توفیق دهنده است.

بدانکه بین این فقره از این حیث که به اطلاق دلالت دارد بر این که آثار در هر موجود مستند به آن مرتبه خاصه از حقیقت نبوت است که مبدای وجودش از آنجا آغاز شده برخلاف دو فقره گذشته از گفتار آن حضرت: «و عناصرالابرار و دعائم الاخیار» می‌باشد چه این که این دو فقره دلالت دارند بر این که این حقیقت در خصوص ابرار و اخیار مؤثرند، و نه در فاجران و اشرار. زیرا که در کافی⁽²⁾به اسنادش به امیرالمؤمنین‌علیه السلام در حدیث جاثلیق که پرسید: «آیا خداوند عرش را حمل می‌کند و یا عرش خداوند را به دوش می‌کشد؟ امیرالمؤمنین فرمود: اللَّه حامل العرش... فقال امیرالمؤمنین‌علیه السلام: «إنّ العرش خلقه اللَّه تبارک و تعالی من أنوار أربعة نور أحمر احمّرت منه الحمرة، و نور أخضر اخضرّت منه الخضرة، و نور أصفر اصفرّت منه الصفرة، و نور أبیض ابیضّ منه البیاض و هو العلم الذی حمّله اللَّه الحملة، و ذلک نور من عظمته، فبعظمته و نوره ابیضّت قلوب المؤمنین، و بعظمته و نوره عاداه الجاهلون، و

بعظمته و نوره ابتغی من فی السماوات و الأرض من جمیع خلائقه إلیه الوسیلة بالأعمال المختلفة و الأدیان المتشتتة، و کلّ محمول یحمله اللَّه بنوره و عظمته و قدرته لا یستطیع لنفسه نفعا و لا ضرّا و لا موتا و لا حیاة و لا نشورا، و کلّ شی‌ء محمول و اللَّه عزّ و جلّ الممسک لهما أن تزولا، و المحیط بهما و بما فیهما من شی‌ء، و هو حیاة کلّ شی‌ء و نور کلّ شی‌ء سُبْحانَهُ وَ تَعالی «عَمَّا یقُولُونَ عُلُوّاً کَبِیراً» یعنی: «خداوند حامل عرش است... و فرمود: خداوند عرش را از چهار نور آفرید: 1- نور سرخ، همه نورهای سرخ از آن سرخ شده‌اند. 2- نور سبز، همه نورهای سبز از آن سبز شده اند.3- و نور زرد، همه نورهای زرد از آن زرد شده‌اند. 4- و نور سفید، که سفیدی از آن است.

وعرش علم است که خداوند آن را بر شانه ی حاملین گذاشت و آن نور عظمت اوست، پس با عظمت و نورش دلهای مؤمنان بینا(سفید و نورانی) شده و به عظمت و نورش جاهلان عداوت پیشه کرده‌اند و با عظمت و نورش همه خلایق از آسمانی ها و زمینی ها با اعمال گوناگون و ادیان همگون به سوی او خواهان وسیله و راهی شده‌اند، پس هر باری را خداوند به نور و عظمت و قدرت خود می‌کشد و ایشان از خود بر زیان و سود و مرگ و زندگی و حشری توانا نیستند، پس همه اشیاء متکی و محمول است و خدای تعالی نگهدار آن دو از زوال می‌باشد و احاطه بر آنها دارد او زندگی همه اشیاء و نور همه آنهاست، خداوند بسیار منزه و متعالی‌است از آنچه می‌گویند». شرح و بیان دلالت حدیث این است که: طبیعی است که عداوت و دشمنی‌نادانان با خدا نمی‌تواند به نور عظمت به لحاظ نور بودن باشد، بلکه مراد این است که عرش از نور عظمت آفریده شده و نزول آن مراتبی دارد که اصول دیگر مراتب چهارگانه است، هر چه از عالم تجرد دورتر شود یعنی به عالم تنگنا و حدود پایین تر آید تاریکی و رنگ و کمی درخشش او بیشتر خواهد شد، به همین خاطر به هنگامی که به مرتبه جسم رسید تاریک می‌شود، پس اگر آن نور به مراتب پایین آید به طوری که عنوان حرفی آلی به خود گیرد عقل نامیده می‌شود و دارای میمنت و برکت خواهد شد، پس پیوسته نورانی می‌باشد، گرچه در حجاب ظلمت جسم فرو رفته باشد و اگر نزولش به اندازه‌ای باشد که مستقل گردد و به معنای اسمی‌رسد، در این صورت نام جهل می‌گیرد و اندک و بی برکت می‌شود.

و از آنجایی که خداوند در هر موجود از آن نور چیزی قرار داده و همین نور مبدای پیدایش و عرش آن شئ است، چه این که حقیقت اختیار در آن شئ نیز وجود دارد، پس اگر بینا باشد و فقر و ناداری خود به خدا را ببیند و سپس در قبضه خدا بمیرد چنین وجودی به مراتب

نازله به عنوان حرفیت تنزل کرده و اعتراف می‌کند که بر هیچ سود و زیان و زندگی و مرگ و حشری توانایی ندارد و از اصحاب یمین می‌گردد، زیرا وی به بقاء خدا باقی می شود، و بقای خدا فنایی ندارد و هر کس خود را مستقل ببیند و خود را قائم به ذات خود بداند، به مراتب استقلالی نزول می‌کند و از اصحاب شمال گردیده و وزن کمی پیدا می‌کند و برکتی در وی نخواهد بود، زیرا چنین موجود مستقلی حادث بوده و فانی می‌شود، و ولی آیات پروردگار و وجه‌اللَّه را منکر می‌شود، وجه‌اللَّه همانست که همه اشیاء بدون آن از بین می‌روند.

از این بیان روشن گردید که دلهای مؤمنان به واسطه نور وعظمت خدای تعالی بینا شده و جاهلان به نور و عظمت وی با خدا دشمنی نمودند.

و در گذشته بیان شد که آن انوار شؤون حقیقت محمدیه الهیه ای هستند که سّر محمدصلی الله علیه وآله و آل پاکش علیه السلام می‌باشند، ایشان مظاهر کلی او بوده و او ظل(سر) همه اشیاء و مبدا و رحمتی است که خداوند همه اشیاء را به وی وسعت داده است و با کفر ورزی به چنین رحمتی خداوند آن را به غضب منقلب می‌کند و نور را به تاریکی بدل خواهد کرد، چنان که در قول امام «و قادة الامم» تحقیق کردیم.

و اخباری⁽¹⁾که درباره عرض ولایت بر اشیاء آمده بر همین دلالت دارند و نیز آیه شریفه: «ذلِکَ بِأَنَّ اللَّه لَمْ یکُ مُغَیراً نِعْمَةً أَنْعَمَها عَلی قَوْمٍ حَتَّی یغَیرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ وَ أَنَّ اللَّهَ سَمِیعٌ عَلِیمٌ»⁽²⁾یعنی: «چه این که خدای تعالی نعمتی را که به قومی داد تغییر نمی‌دهد مگر این که ایشان خودشان را تغییر دهند و خداوند شنوای داناست».

و نیز آیه شریفه: «بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَیها بِکُفْرِهِمْ»⁽³⁾یعنی: «بلکه خداوند به واسطه کفرشان بر دلهای ایشان مهر زده است». این مطلب را سابقا بیان کردیم.

و همین معنای اخباری است که درباره ارکان زمین بودن ائمه‌علیه السلام آمده⁽⁴⁾و مراد این است که به سّر آل محمدصلی الله علیه وآله زمین قوت می‌گیرد و به آن قیام دارد، و نیز اخباری که دلالت دارند⁽⁵⁾بر این که زمین قبل از خلقت آدم موجود بوده و در آن مردم فراوانی بوده‌اند که در آن فساد

می‌کرده‌اند و خون ریزی می‌نموده‌اند، چنانکه فرمود: «وَ إِذْ قالَ رَبُّکَ لِلْمَلائِکَةِ إِنِّی جاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَةً قالُوا أَ تَجْعَلُ فِیها مَنْ یفْسِدُ فِیها وَ یسْفِکُ الدِّماءَ»⁽¹⁾یعنی: «به هنگامی که پروردگارت به فرشتگان فرمود: من در زمین خلیفه ای قرار می‌دهم، گفتند: آیا در زمین کسی را خلق می‌کنی که در آن فساد کند و خون بریزد». چنان که ائمه‌علیه السلام ارکان آسمانها هستنند، زیرا خدای تعالی فرمود: «اللَّهُ الَّذِی رَفَعَ السَّماواتِ بِغَیرِ عَمَدٍ تَرَوْنَها» یعنی: «خدایی که آسمانها را بدون هیچ ستونی بالا برد».

و در این زیارت نیز فرمود: «بکم یمسک السماء ان تقع علی الارض علی الارض الا باذنه» یعنی: «به واسطه شما آسمان بر زمین جز به اذنش فرود نمی‌آید».

در معنای ایمان‌

وَ أَبْوَابَ الْإِیمَانِ‌

اشاره

حقیقت ایمان عبارت از این است که بنده همه نعمت هایی که خداوند به او داده است به کسی که ایمان به وی واجب است تسلیم کند و چنین اعتقاد داشته باشد که تصرف آن کس در وی جز به وجه مصلحت وی نیست و او امین در رفتار با بنده است، اگرچه دست به کشتن او زند و یا همه اموال او را بگیرد و یا فرمان به کشتن فرزندانش دهد و یا بین او و زنش جدایی افکند.

زیرا خدای تعالی فرمود: «فَلا وَ رَبِّکَ لا یؤْمِنُونَ حَتَّی یحَکِّمُوکَ فِیما شَجَرَ بَینَهُمْ ثُمَّ لا یجِدُوا فِی أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمَّا قَضَیتَ وَ یسَلِّمُوا تَسْلِیماً»⁽²⁾و فرمود: «وَ ما کانَ لِمُؤْمِنٍ وَ لا مُؤْمِنَةٍ إِذا قَضَی اللَّهُ وَ رَسُولُهُ أَمْراً أَنْ یکُونَ لَهُمُ الْخِیرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ وَ مَنْ یعْصِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالاً مُبِیناً»⁽³⁾یعنی: «به هنگامی که خدا و پیامبرش امری‌را حکم کردند مرد و زن مؤمن در آن امر اختیاری ندارند، و هر کس خدا و رسولش را نافرمانی کند به گمراهی آشکار مبتلا شده است».

قمی⁽⁴⁾از امام باقر روایت کرده که: «ذلک أن رسول اللَّه خطب علی زید بن حارثة زینب

بنت جحش الأسدیة من بنی أسد بن خزیمة و هی بنت عمة النبی، فقالت یا رسول اللَّه حتی أؤامر نفسی فأنظر، فأنزل اللَّه وَ ما کانَ لِمُؤْمِنٍ وَ لا مُؤْمِنَةٍ إِذا قَضَی اللَّهُ وَ رَسُولُهُ أَمْراً أَنْ یکُونَ لَهُمُ الْخِیرَةُ الآیة فقالت یا رسول اللَّه أمری بیدک فزوجها إیاه» یعنی: «رسول خدا بعد از طلاق زید بن حارثه زینب را خواستگاری کرد، زینب دختر جحش اسدی از بنی اسد بن خریمه و دختر عموی آن حضرت بود.پاسخ داد: ای رسول خدا با خود بیاندیشم و بنگرم! خدای عزوجل آیه فوق «وَ ما کانَ لِمُؤْمِنٍ...» را فرو فرستاد، زینب گفت: ای رسول خدا امر ازدواج من در دست شماست، رسول خدا او را به ازدواج خود درآورد».

دلیل دیگر حدیث رسول خدا است، کافی⁽¹⁾به اسناد خود از حضرت امام باقر نقل کرد: «بَینَا رَسُولُ اللَّهِ فِی بَعْضِ أَسْفَارِهِ إِذْ لَقِیهُ رَکْبٌ فَقَالُوا السَّلَامُ عَلَیکَ یا رَسُولَ اللَّهِ فَقَالَ مَا أَنْتُمْ فَقَالُوا نَحْنُ مُؤْمِنُونَ یا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ فَمَا حَقِیقَةُ إِیمَانِکُمْ قَالُوا الرِّضَا بِقَضَاءِ اللَّهِ وَ التَّفْوِیضُ إِلَی اللَّهِ وَ التَّسْلِیمُ لِأَمْرِ اللَّهِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص عُلَمَاءُ حُکَمَاءُ کَادُوا أَنْ یکُونُوا مِنَ الْحِکْمَةِ أَنْبِیاءَ فَإِنْ کُنْتُمْ صَادِقِینَ فَلَا تَبْنُوا مَا لَا تَسْکُنُونَ وَ لَا تَجْمَعُوا مَا لَا تَأْکُلُونَ وَ اتَّقُوا اللَّهَ الَّذِی إِلَیهِ تُرْجَعُونَ»؛ رسول خدا در سفری بودند، ناگهان کاروانی با او برخوردند، گفتند: درود بر تو ای پیامبر خدا پرسید شما کیستید؟ گفتند: ای رسول خدا! ما مؤمنانیم. پرسید حقیقت ایمان شما چیست؟ پاسخ دادند: خشنودی به قضای الهی واگذاری و تفویض به خدا و تسلیم فرمان الهی. فرمود: دانشمندانی حکیم هستید که از حکمت در شرف پیامبری می‌باشید، اگر در آن چه گفتید راست می‌گویید: آنچه را که در آن سکونت نمی‌گزیند بنا نکنید و آنچه را نمی‌خورید نیاندوزید، و از خدایی که به سوی او باز می‌گردید پروا پیشه کنید».

از آنجایی که انسان که حاوی عالم اکبر است و ارکان وجودی اش را اسماء پر کرده و کتاب مبین الهی است که همه نهانها با حروف وی آشکار می‌شود دارای عوالمی است، بنابراین به حقیقت ایمان نمی‌رسد، مگر اینکه همه عوالم خویش را تسلیم خداوند کرده و به او تفویض نماید و به قضای الهی در همه آن عوالم رضایت دهد.

در این که هر عضوی ایمانی ویژه به خود دارد

در اخبار آمده است که ایمان در جوارح بدن پخش شده و خداوند برای هر یک از جوارح

تکلیف و وظیفه ویژه ای قرار داده تا همه آن اجزاء به ایمان برسند و از کفر ویژه به آن برهند.

از جمله روایت کافی⁽¹⁾به اسناد به ابوعمر و زبیر به امام صادق است: «قَالَ قُلْتُ لَهُ أَیهَا الْعَالِمُ أَخْبِرْنِی أَی الْأَعْمَالِ أَفْضَلُ عِنْدَ اللَّهِ قَالَ مَا لَا یقْبَلُ اللَّهُ شَیئاً إِلَّا بِهِ قُلْتُ وَ مَا هُوَ قَالَ الْإِیمَانُ بِاللَّهِ الَّذِی لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ أَعْلَی الْأَعْمَالِ دَرَجَةً وَ أَشْرَفُهَا مَنْزِلَةً وَ أَسْنَاهَا حَظّاً قَالَ قُلْتُ أَ لَا تُخْبِرُنِی عَنِ الْإِیمَانِ أَ قَوْلٌ هُوَ وَ عَمَلٌ أَمْ قَوْلٌ بِلَا عَمَلٍ فَقَالَ الْإِیمَانُ عَمَلٌ کُلُّهُ وَ الْقَوْلُ بَعْضُ ذَلِکَ الْعَمَلِ بِفَرْضٍ مِنَ اللَّهِ بَینَ فِی کِتَابِهِ وَاضِحٍ نُورُهُ ثَابِتَةٍ حُجَّتُهُ یشْهَدُ لَهُ بِهِ الْکِتَابُ وَ یدْعُوهُ إِلَیهِ قَالَ قُلْتُ صِفْهُ لِی جُعِلْتُ فِدَاکَ حَتَّی أَفْهَمَهُ قَالَ الْإِیمَانُ حَالَاتٌ وَ دَرَجَاتٌ وَ طَبَقَاتٌ وَ مَنَازِلُ فَمِنْهُ التَّامُّ الْمُنْتَهَی تَمَامُهُ وَ مِنْهُ النَّاقِصُ الْبَینُ نُقْصَانُهُ وَ مِنْهُ الرَّاجِحُ الزَّائِدُ رُجْحَانُهُ قُلْتُ إِنَّ الْإِیمَانَ لَیتِمُّ وَ ینْقُصُ وَ یزِیدُ قَالَ نَعَمْ قُلْتُ کَیفَ ذَلِکَ قَالَ لِأَنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی فَرَضَ الْإِیمَانَ عَلَی جَوَارِحِ ابْنِ آدَمَ وَ قَسَّمَهُ عَلَیهَا وَ فَرَّقَهُ فِیهَا فَلَیسَ مِنْ جَوَارِحِهِ جَارِحَةٌ إِلَّا وَ قَدْ وُکِّلَتْ مِنَ الْإِیمَانِ بِغَیرِ مَا وُکِّلَتْ بِهِ أُخْتُهَا فَمِنْهَا قَلْبُهُ الَّذِی بِهِ یعْقِلُ وَ یفْقَهُ وَ یفْهَمُ وَ هُوَ أَمِیرُ بَدَنِهِ الَّذِی لَا تَرِدُ الْجَوَارِحُ وَ لَا تَصْدُرُ إِلَّا عَنْ رَأْیهِ وَ أَمْرِهِ وَ مِنْهَا عَینَاهُ اللَّتَانِ یبْصِرُ بِهِمَا وَ أُذُنَاهُ اللَّتَانِ یسْمَعُ بِهِمَا وَ یدَاهُ اللَّتَانِ یبْطِشُ بِهِمَا وَ رِجْلَاهُ اللَّتَانِ یمْشِی بِهِمَا وَ فَرْجُهُ الَّذِی الْبَاهُ مِنْ قِبَلِهِ وَ لِسَانُهُ الَّذِی ینْطِقُ بِهِ وَ رَأْسُهُ الَّذِی فِیهِ وَجْهُهُ فَلَیسَ مِنْ هَذِهِ جَارِحَةٌ إِلَّا وَ قَدْ وُکِّلَتْ مِنَ الْإِیمَانِ بِغَیرِ مَا وُکِّلَتْ بِهِ أُخْتُهَا بِفَرْضٍ مِنَ اللَّهِ تَبَارَکَ اسْمُهُ...»

گفت: از آن حضرت پرسیدم؛ ای عالم به من بگو کدام اعمال به نزد خدا از همه اعمال افضل و برتر است؟

پاسخ داد: عملی که خداوند هیچ چیزی را بدون آن نمی‌پذیرد.

پرسیدم: آن عمل چیست؟

فرمود: ایمان به خدا که خدایی جز او نیست بالاترین درجه و شرافتمندترین منزلت و زیباترین بهره از اعمال را داراست.

گفت: پرسید آیا برای من نمی‌گویی که آیا ایمان گفتار و عمل است و یا گفتار بدون عمل؟

حضرت پاسخ فرمود: ایمان کامله عمل است و قول و گفتار بخشی از عمل است که خدای تعالی در کتاب خود آن را بیان فرموده است، نور آن روشن و حجت او استوار و کتاب به حجت آن شهادت می‌دهد و به آن می‌خواند

پرسیدم: فدایت شوم آن را بیان نما، تا بفهمم؟

پاسخ داد: ایمان حالات و درجات و طبقات و منازلی دارد، برخی تمام و کامل هستندو در منتهای کمالند، و برخی ناقصندو نقصان آن روشن، و برخی رجحان دارند، و رجحان آن بیشتر است.

پرسیدم: آیا ایمان کامل می‌شود و یا کمی و زیادی می‌پذیرد؟

در پاسخ فرمود: آری؛ پرسیدم: چگونه ؟ فرمود: خدای تبارک و تعالی ایمان را بر اعضاء و جوارح فرزند آدم واجب کرد و آن را بر اعضاء و جوارح بخش کرد و پخش نمود، بنابراین هر عضوی از اعضاء ایمانی ویژه دارد که به غیر از ایمان به دیگر اعضاءست.

از جمله آن اعضاء قلب است که عقل و فهم بر عهده آن است، قلب امیر بدن اوست، جوارح و اعضاء بدون اجازه او وارد و خارج نمی‌شود مگر این که او نظر و فرمان دهد.

و بخشی از آن چشمانش می‌باشد که با آن می‌بیند و گوشهایش که با آن می‌شنود و دستانش که با آن می‌گیرد و پاهایش که با آن می‌رود و فرج او که قوه باه از ناحیه آن می‌باشد، و زبانش که با آن می‌گوید و سرش که صورتش در آن است، هر یک از این اعضاء ایمانی ویژه دارند که دیگری ندارد، این اختصاص را خداوندی داده که نامش مبارک است». اکنون که روشن شد که انسان به لحاظ جوارح عوالم و درجاتی از ایمان دارد پس حقیقت ایمان در او پیاده نمی‌شود مگر این که همه اعضاء و جوارحش ایمان آورند.

روشن است که هیچکس به شناخت ایمان مربوط به جوارح نائل نمی‌شود، مگر این‌که کسی به او بشناساند، و بگوید که کدام مرتبه از ایمان به کدام عضو اختصاص دارد و معرفت و شناخت آن بدون شناخت همه اسماء ممکن نیست، شناخت همه اسماء در اعضاء به این است که بفهمد که هر اسمی در مرتبه نزول خود به عالم ملکات و عالم افعال در صورت انفرادی و یا ترکیب با اسماء دیگر و یا با شأنی از شؤون اسم دیگر و یا اسمای گوناگون و یا شؤون متعدد چه صورتی دارد، فهم و دست یابی به چنین علمی تنها از کسی ممکن است که خداوند منسوب کرده چه این که چنین انسانی را تنها خداوند می‌شناسد و بدون معرفی خدا نمی‌توان او را یافت، و او بعد از رسول خدا کسی جز امیرالمؤمنین‌علیه السلام و اولاد طاهرین علیه السلام او نیست، پس ایشان ابواب ایمانند، و لذا نمی‌توان به ایمان جوارح دست پیدا کرد، مگر این که ایشان ایمان ویژه هر عضوی

را بیان کنند چنان که رسول خدا فرمود: «أَنَا مَدِینَةُ الْعِلْمِ وَ عَلِی بَابُهَا»⁽¹⁾یعنی: «من شهر علم هستم و علی در آن است».

دانستید که یکی از اعضاء قلب است و عمل آن شناخت و معرفت می‌باشد، چنان که در روایت بیان شده است، پس ایمانی که بر قلب واجب شده اقرار و معرفت و اعتقاد و رضایت و پذیرفتن این است که «لا اله الا اللَّه وحده لا شریک له الها واحدا» و این که وی همسر و فرزندی ندارد، و محمد بنده و پیامبرش صلی الله علیه وآله می‌باشد، و اقرار و اعتراف به این که آنچه آن حضرت آورده از ناحیه خداست.

روشن است که معرفت بناگذاری بر این نیست که خدایی جز خدای یکتا نیست و او شریکی ندارد و محمد بنده و رسولش صلی الله علیه وآله می‌باشد، بلکه معرفت عبارت از دریافت دل و آرامش و اعتقاد به مراتب فوق است، چنان که روایت تصریح کرده است، بلکه معرفت عبارت از این نیست که اجمالا بدانیم که اشیاء سازنده و آفریننده‌ای دارند که از سنخ آنها نیست، گرچه این مقدار انسان را از کفر خارج می‌کند و به حزب مسلمانان داخل می‌نماید.

در شناخت حقیقی خدا

چنان‌که در کافی⁽²⁾روایت شده و بابی برای آن باز شده و عنوانی این چنین دارد: «ادنی المعرفة»؛ یعنی: کمترین مرتبه معرفت» بلکه حقیقت معرفت جداکردن خالق از مخلوق و روشن کردن و یافتن خدا به حقیقت ایمان است.

و به همین جهت امیرالمؤمنین‌علیه السلام بنابر روایت کافی⁽³⁾به اسنادش به امام صادق‌علیه السلام فرمود: «اعْرِفُوا اللَّهَ بِاللَّهِ وَ الرَّسُولَ بِالرِّسَالَةِ وَ أُولِی الْأَمْرِ بِالْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَ الْعَدْلِ وَ الْإِحْسَان» و معنای معرفت خدا به وسیله خدا این است که خداوند افراد و انوار و جواهر و اعیان را آفرید، اعیان ابدانند و جواهر ارواح می‌باشند، و خداوند شبیه جسم و روح نیست و هیچکس در خلقت روح حساس دراک دستی ندارد و تنها او به آفرینش ارواح و اجسام متفرد است، و چون شباهت خدا به ارواح و ابدان منتفی شود، لذا خداوند به خودش شناخته شده است‌و اگر خداوند به روح ویا بدن تشبیه شود، پس خداوند به خودش شناخته شده است. در کافی از و

معنی قوله «اعرفوا اللَّه باللَّه یعنی ان اللَّه... فلم یعرف اللَّه باللَّه» از کلام کلینی است نه از فرمایش امام صادق.

و نیز در کافی⁽¹⁾روایت شده که از آن حضرت پرسیدند: «بِمَ عَرَفْتَ رَبَّکَ قَالَ بِمَا عَرَّفَنِی نَفْسَهُ قِیلَ وَ کَیفَ عَرَّفَکَ نَفْسَهُ قَالَ لَا یشْبِهُهُ صُورَةٌ وَ لَا یحَسُّ بِالْحَوَاسِّ وَ لَا یقَاسُ بِالنَّاسِ قَرِیبٌ فِی بُعْدِهِ بَعِیدٌ فِی قُرْبِهِ فَوْقَ کُلِّ شَی‌ءٍ وَ لَا یقَالُ شَی‌ءٌ فَوْقَهُ أَمَامَ کُلِّ شَی‌ءٍ وَ لَا یقَالُ لَهُ أَمَامٌ دَاخِلٌ فِی الْأَشْیاءِ لَا کَشَی‌ءٍ دَاخِلٍ فِی شَی‌ءٍ وَ خَارِجٌ مِنَ الْأَشْیاءِ لَا کَشَی‌ءٍ خَارِجٍ مِنْ شَی‌ءٍ سُبْحَانَ مَنْ هُوَ هَکَذَا وَ لَا هَکَذَا غَیرُهُ وَ لِکُلِّ شَی‌ءٍ مُبْتَدَأٌ» یعنی: «چگونه پروردگارت را شناختی؟ فرمود: آن گونه که خود مرا با خودش آشنا کرد.

پرسیدند: خداوند چگونه خودش را به شما شناسانید؟

پاسخ داد: هیچ صورتی با او شباهت ندارد، و هیچ حسی او را در نمی‌یابد، با مردم مقایسه نمی‌شود، در عین دور بودن نزدیک است و در عین نزدیک بودن دور، بالاتر از همه اشیاءست و نمی‌گویند او بالاتر از چیزی است، جلوی هر چیزی است و نمی‌گویند او جلویی دارد، در اشیاء داخل است نه اینکه همانند چیزی‌داخل در چیز دیگر باشد و از اشیاء بیرون است نه این که همانند چیزی باشد که از چیز دیگر بیرون است، منزه است خدایی که چنین است و غیر این نیست و هر چیزی ابتدایی دارد».

در توحید⁽²⁾از امیرالمؤمنین روایت شده که فرمود: «اعْرِفُوا اللَّهَ بِاللَّهِ وَ الرَّسُولَ بِالرِّسَالَةِ وَ أُولِی الْأَمْرِ بِالْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَ الْعَدْلِ وَ الْإِحْسَان»

پس مراد ازاین روایات این است که انسان بعد از تخلیه از صورت و جسم و روح در عالم خود به چیزی می‌رسد که از جواهر نیست و از انوار و اعیان نمی‌باشد، به حواس درک نمی‌شود و با چیزی سنجیده نمی‌گردد و می‌بیند که وی جلوی همه اشیاء و با همه اشیاء در عالم خود آن شئ می‌باشد، دور نیست و نزدیک باشد، داخل در اشیایی که در عالم خویشند نیست و از آن خارج نمی‌باشد و مبدای هر چه را در عالمش ادراک می‌کند می‌باشد، و بعد از این که چنین معرفتی به شئ پیدا کرد می‌فهمد که خدایی که آفریننده چنین موجودی است که این گونه می‌باشد، پس او فوقش و آفریننده اش و دهنده اسباب هر موجود می‌باشد، که می توان آن شئ را بیافریند، پس چنین موجودی منزه از ادراک و احاطه است.

به همین جهت مولی امیرالمؤمنین‌علیه السلام بنابر خطبه توحیدی که در نهج البلاغه⁽¹⁾آمده فرمود: «لا یشمل بحد و لا یحسب بعّد و إنما تحّد الأدوات أنفسها و تشیر الآلات إلی نظائرها منعتها منذ القدمة و حمتها قد الأزلیة و جنبتها لو لا التکملة» یعنی: «خداوند محدود به حدی نیست و به شمار در نمی‌آید و ادوات(احساسی) خودشان را محدود می‌کنند و آلت‌های ادراکی به نظایر خود اشاره می‌کنند، قدیم بودنش از داشتن آلت حادث جلوگیری کرده و ازلیت حق تعالی از داشتن آلات تازه پدید آمده منع می‌کند و کامل بودنش از داشتن آلات غیر کامل مانع می‌گردند».⁽²⁾

بنابراین شناخت خدای تعالی تنها با اسمی ممکن می‌گردد که خودش را به آن نامید، اسمی که در همه نفوس به ودیعت گذاشته و آن اسم خلیفه و مثل اعلی و آیت کبری در هر نفسی است، پس هر کس او را شناخت، خدا را شناخت و هر کس او را نشناخت، خداوند را نشناخت و هر کس از او خالی ماند از خدا خالی ماند و همانست که دارای ولایت نوریه مورد اشاره در آیه شریفه است: «اللَّهُ وَلِی الَّذِینَ آمَنُوا یخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَی النُّورِ وَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَوْلِیاؤُهُمُ الطَّاغُوتُ یخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَی الظُّلُماتِ أُولئِکَ أَصْحابُ النَّارِ»⁽³⁾یعنی: «خداوند ولی کسانی است که ایمان آورده اند ایشان را از تاریکی ها به نور بیرون می‌آورد و اولیای کسانی که کفر ورزیدند طاغوت است و آنها کفار را از نور به سوی تاریکی‌ها می‌برند، ایشان با آتش همنشینند...»

چه اینکه مراد از اللَّه در آیه شریفه نمی‌تواند «اللهی» باشد که رب مطلق است، زیرا در آیه شریفه وظیفه ولایت امیرالمؤمنین بیان شده و ولایت طاغوت که ویژه مخالفان کافر است بیان گردیده، اگر این اللَّه همان اللَّه آفریننده همه باشد لازم می‌آید که مذهب ثنویه حق باشد، چه این که ایشان قائل به دو رب و مدبرند، برعکس اگر مراد اسم اللهی باشد که در عرض طاغوت، شیطان قرار دارد، این مطلب از آیات قرآن شواهد فراوانی دارد:

از جمله آیه: «قَدْ تَبَینَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَی فَمَنْ یکْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَ یؤْمِنْ بِاللَّهِ فَقَدِ اسْتَمْسَکَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقی»⁽⁴⁾یعنی: «رشد از گمراهی آشکار گردید، پس هر کس به طاغوت کفر بورزد و به خدا ایمان

آورد، به ریسمان محکم الهی چنگ زده است».

تعبیر از اللَّه به «عروة الوثقی» که هرگز پاره نمی‌شود دلالت بر همین معنا دارد، چه اینکه این عروةالوثقی که پاره نمی‌شود در مقابل عروه و دستگیره‌ای قرار دارد که پاره‌می‌گردد، پس از این که «اللَّه» در این جا به مرتبه «عروة الوثقی» تنزل کرده دلالت دارد بر این که مرتبه مسمی و مدلول آن بالاتر از این مرتیه است.

آیه دیگر: «وَ لَقَدْ بَعَثْنا فِی کُلِّ أُمَّةٍ رَسُولاً أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَ اجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ»⁽¹⁾ما در هر امتی پیامبری فرستادیم که خداوند را بپرستید و از طاغوت بپرهیزید...».

و در برخی آیات اللَّه را صراط خود داشته مثل این آیه: «وَ کَیفَ تَکْفُرُونَ وَ أَنْتُمْ تُتْلی عَلَیکُمْ آیاتُ اللَّهِ وَ فِیکُمْ رَسُولُهُ وَ مَنْ یعْتَصِمْ بِاللَّهِ فَقَدْ هُدِی إِلی صِراطٍ مُسْتَقِیمٍ»⁽²⁾یعنی: «چگونه کفر می ورزید، در حالی که بر شما آیات خدا تلاوت می‌گردد و پیامبرش در بین شماست و هر کس به خداوند چنگ زند به صراط مستقیم هدایت شده است».

پس مراد این است که اللَّه که خداوند همه است تنها با اللَّه ویژه ای که در تمام نفوس و در هر نفس ودیعت گذاشته شده و اسم و صراط و سبیل و عروة الوثقی و نور و خلیفه و حجت و مثل اعلی اوست و در هر نفس موجود است و بدایت و اعاده آنها به اوست شناخته می‌گردد و همین اللَّه آیه آن اللَّه مطلق است چنان که درآیه شریفه به آن اشاره شده است: «سَنُرِیهِمْ آیاتِنا فِی الآفاقِ وَ فِی أَنْفُسِهِمْ»⁽³⁾یعنی: «ما به ایشان در آفاق و انفسشان آیات خود را نشان خواهیم داد».

و به همین خاطر مولی‌امیر المؤمنین‌علیه السلام فرمود: «یا من دل علی ذاته بذاته و تنزه عن مجانسة مخلوقاته»⁽⁴⁾یعنی: «ای کسی که به ذات خود بر ذات خویش دلالت می‌کند و از شباهت با مخلوقات پاک و منزه است».

و مولی سیدالساجدین فرمود: «بک عرفتک و أنت دللتنی علیک و دعوتنی إلیک و لو لا أنت لم أدر ما أنت» یعنی: «من به واسطه خودت تو را شناختم و تو مرا به سوی خودت راهنمایی کردی و به سمت خود فرا خواندی، و اگر تو نبودی من نمی‌دانستم که کیستی»

در این که ادراک اکتناهی خدا محال است‌

این دو امام خواستند بگویند: تو از این که تو را بشناسند منزهی و لیکن در هر نفسی آیه ای از خود را به ودیعت گذاشتی که از همه صفات تو حکایت می‌کند و صفات تو را تنزیه می‌کند. پس چون آن آیه را آفریدی خلایق را به سوی خودت راهنمایی نمودی و به سوی خودت خواندی و اگر آنها را نمی‌آفریدی احدی نمی‌فهمید که کیستی، چنان که در خطبه دیگری که در کافی⁽¹⁾روایت شده امیرالمؤمنین فرمود: «الدَّالِّ عَلَی وُجُودِهِ بِخَلْقِهِ وَ بِحُدُوثِ خَلْقِهِ عَلَی أَزَلِهِ» یعنی: «خداوند نشانگر وجودش را خلقش و دلالت کننده بر ازلش را حدوث خلقش قرار داده است».

بنابراین با معرفت آیات الهی به معرفت تو اکتفا کردم و از آنچه در آفریده هایت شناختم. به معرفت تو خشنود شدم، چه این که بندگان هر چه وسیع باشند از عالم خلق بیرون نمی‌روند و نمی‌توانند به عالم حق برسند، چگونه بندگان به معرفت تو صعود کنند در حالی که حبیب تو محمد با رسیدن به قرب تو به مقام قاب قوسین او ادنی‌از شناخت تو مأیوس گردید و به همین خاطر از تو زیادت حیرت را خواستار شد، چگونه دیگران تو را بشناسند؟ به همین خاطر امیرالمؤمنین در خطبه ای که در کافی روایت شده فرمود: «حَالَ دُونَ غَیبِهِ الْمَکْنُونِ حُجُبٌ مِنَ الْغُیوبِ تَاهَتْ فِی أَدْنَی أَدَانِیهَا طَامِحَاتُ الْعُقُولِ فِی لَطِیفَاتِ الْأُمُورِ فَتَبَارَکَ اللَّهُ الَّذِی لَا یبْلُغُهُ بُعْدُ الْهِمَمِ وَ لَا ینَالُهُ غَوْصُ الْفِطَنِ» یعنی: «حجابی از غیب مانع از رسیدن به غیب او شده و عقول بلند پرواز در پایین ترین مرحله ادراکی این حجب در امور لطیف وامانده و متحیر گردیدند. پس مبارک است خدایی که همت های و الا به او نمی‌رسند و فطانت های غواص به او دست نمی‌یابند». و امام سجاد در روایت کافی به هنگام روایت این آیه «وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لا تُحْصُوها» یعنی: «اگر نعمت خدا را بشمارید نمی‌توانید آن را به اندازه و احصاء در آورید» می فرمود: «یقُولُ سُبْحَانَ مَنْ لَمْ یجْعَلْ فِی أَحَدٍ مِنْ مَعْرِفَةِ نِعَمِهِ إِلَّا الْمَعْرِفَةَ بِالتَّقْصِیرِ عَنْ مَعْرِفَتِهَا کَمَا لَمْ یجْعَلْ فِی أَحَدٍ مِنْ مَعْرِفَةِ إِدْرَاکِهِ أَکْثَرَ مِنَ الْعِلْمِ أَنَّهُ لَا یدْرِکُهُ فَشَکَرَ جَلَّ وَ عَزَّ مَعْرِفَةَ الْعَارِفِینَ بِالتَّقْصِیرِ عَنْ مَعْرِفَةِ شُکْرِهِ فَجَعَلَ مَعْرِفَتَهُمْ بِالتَّقْصِیرِ شُکْراً کَمَا عَلِمَ عِلْمَ الْعَالِمِینَ أَنَّهُمْ لَا یدْرِکُونَهُ فَجَعَلَهُ إِیمَاناً عِلْماً مِنْهُ أَنَّهُ قَدُّ وُسْعِ الْعِبَادِ فَلَا یتَجَاوَزُ ذَلِکَ فَإِنَّ شَیئاً مِنْ خَلْقِهِ لَا یبْلُغُ مَدَی عِبَادَتِهِ وَ کَیفَ یبْلَغُ مَدَی عِبَادَتِهِ مَنْ لَا مَدَی لَهُ وَ لَا کَیفَ تَعَالَی اللَّهُ عَنْ ذَلِکَ عُلُوّاً کَبِیراً» یعنی: «منزه است کسی که در احدی معرفت نعمتش را قرار

نداده، مگر این‌که به وی شناساند که وی از معرفت و شناخت نعمت ها کوتاهی دارد، چنان که در احدی شناخت ادراک وی را قرار نداده، مگر این که به وی بیش از این نفهماند که نمی‌تواند خدا را ادراک کند، به همین خاطر رضایت و شکر خدای تعالی همین است که عارفان بشناسد که از شناخت شکر وی مقصرند، پس معرفت و شناخت تقصیر خودشان را شکر قرار داده چنان که ابعاد دانش دانشمندان را می‌داند که ایشان به ادراک او نمی‌رسند و لذا همان را ایمان آنها به خدا قرار داد، چه این که می‌داند که این مقدار در وسع عباد است، بنابراین از آن نمی‌توانند تجاوز کنند، زیرا هیچیک از مخلوقات خدا به نهایت عبادت نمی‌رسد، چگونه می‌توان به عبادت کسی که پایان و کیفیتی ندارد رسید، خداوند بسیار برتر از آن است».

و اخبار در این باره فراوان است، به ویژه خطبه‌هایی که از حضرت امیرالمؤمنین روایت شده است، با این‌که مطالب گفته شده آن خطب خداوند را وصف می‌کنند، این وصف دلالت دارد بر این که او پروردگار خود را می‌بیند به طوری که اگر پرده برداشته شود یقین او زیادت نمی‌گردد⁽¹⁾، بلکه در برخی از آن خطب⁽²⁾وارد شده که فرمود: «وَیلَکَ مَا کُنْتُ أَعْبُدُ رَبّاً لَمْ أَرَهُ» یعنی: «وای بر تو پروردگاری را که ندیده باشم نمی‌پرستم» چنان که در کافی از وی روایت کرده است.

و در همان کتاب⁽³⁾از امام باقرعلیه السلام در پاسخ از مرد خارجی که از وی پرسید: «أی شی‌ء تعبد قال اللَّه قال رأیته قال بلی لم تره العیون بمشاهدة الأبصار و لکن رأته القلوب بحقائق الإیمان» یعنی: «چه چیزی را می‌پرستی؟ پاسخ داد اللَّه را؛ پرسید:آیا او را دیدی؟ پاسخ داد: آری، چشمان با دیدن بصری او را نمی‌بینند، لیکن دلها با حقایق ایمان او را می‌بینند».

در این باره به خواست خدا در فقره «من اراد اللَّه بدء بکم» پژوهشی بیشتر خواهیم کرد؛ از آنچه یاد شد روشن می‌شود که مراد از عدم شناخت ومعرفت، عدم معرفت خدای تعالی به لحاظ احاطه به ذات و رسیدن به کنه حق تعالی و احاطه اکتناهی به صفتی از صفات حق تعالی می‌باشد، مراد از رؤیت حق رؤیت اسم حق که خداوند بالاتر از وصف وصف کنندگان است می‌باشد و شما دانستید که آن اسم مبارک سر آل محمد و در هر نفسی می‌باشد، وآل محمدصلی الله علیه وآله مظاهر آن در عالم خلقند، پس ایشان ابواب ایمان در نهان و آشکارند.

به همین خاطر در شأن ایشان وارد شده که معرفت ایشان معرفت خداست و جهل به

ایشان جهل به خدا و ایمان به ایشان ایمان به خداست و کفر به ایشان کفر به خداست، خالی بودن از ایشان خالی بودن از خداست، پس حقیقت معرفت مورد دستور همان معرفت آن اسم مبارکی است که در همه نفوس و شؤون و آیات و مرآئی به ودیعت گذاشته و این حکایت از همه عوالم جلال و جمال دارد، به همین سر آل محمدعلیه السلام است.

و به همین خاطر امیر المؤمینین در حدیث سلمان و جندب فرمود: «معرفتی بالنورانیة معرفة اللَّه»⁽¹⁾یعنی: «معرفت من به نورانیت معرفت خداست» و در بسیاری از آیات مؤمنان به خدا و چنگ زنندگان و عابدان به خدا به کسانی تفسیر شده‌اند که به ولایت ایمان آورده باشند چنان که کسانی که دستی در تفسیر دارند، می‌دانند. خدای پرورنده جهانیان را بر هدایت و نعمت‌هایش سپاس می‌گزاریم، آن چنان که شایسته است.

وَ أُمَنَاءَ الرَّحْمَنِ‌

«امناء» جمع «امین» است، و در اضافه امناء به «الرحمن» اشاره به این دارد که علم و قدرت و احسان و دیگر صفات ایشان تنها مربوط به مؤمنین نیست، بلکه شامل همه مخلوقات می‌شود، چنان که رحمت رحمانی خدا همه مخلوقات را در بر می‌گیرد، پس ایشان مظاهر رحمت واسعه الهی‌اند که همه اشیاء را در بر می‌گیرد، به همین خاطر این ویژگی را دارند که ولایت ایشان بر همه عرضه گردیده است.

در سرائر ابن ادریس از کتاب جامع⁽²⁾بزنطی از سلیمان بن خالد روایت شده است که گفت: «سمعت أبا عبد اللَّه‌علیه السلام یقول ما من شی‌ء و لا من آدمی و لا إنسی و لا جنی و لا ملک فی السماوات إلا و نحن الحجج علیهم و ما خلق اللَّه خلقا إلا و قد عرض ولایتنا علیه و احتج بنا علیه فمؤمن بنا و کافر و جاحد حتی السماوات و الأرض و الجبال» یعنی: «از ابوعبداللَّه امام صادق شنیدم که می‌فرمود: احدی از آدمی و انسان و جن و فرشته آسمانها نیست، مگر این‌که ما حجت بر ایشان هستیم و هیچ مخلوقی را نیافریده، مگر این که ولایت ما را در ایشان عرضه کرد و عده‌ای مؤمن و عده‌ای کافر و منکرند، حتی آسمانها و زمین و کوهها».

ما در ضمن سخن آن حضرت: «و معدن الرحمة»⁽¹⁾شرحش کردیم، ابو عبداللَّه حضرت امام حسین در دعاء عرفه فرمود: «إلهی أمرت بالرجوع إلی الآثار فارجعنی إلیک بکسوة الأنوار و هدایة الاستبصار حتی أرجع إلیک منها کما دخلت إلیک⁽²⁾منها مصون السّر عن النظر إلیها و مرفوع الهمة عن الاعتماد علیها إنک علی کل شی‌ء قدیر»⁽³⁾یعنی: «خدایا! فرمانم داده ای که به آثار رجوع کنم، مرا با لباس انوارو هدایت و استبصار به سوی خود باز گردان، تا از آنها به سوی تو باز گردم چنان که از تو بر آنها وارد شدم در حالی که سّرم از نگاه به آثار پاک بوده و همت من بر آنها والاتر باشد، تو بر همه اشیاء توانایی».

وَ سُلالَةَ النَّبِیینَ‌

اشاره

مجمع البیان «سلاله» را به خلاصه معنا کرد، چه این‌که سلاله پاکی از پلیدی است و در این جمله اشاره شد به این که ایشان محل جمع تمام اوصاف و علوم و آیات انبیاء و لوازم نبوت آنها هستند، و آنها را به طور زلال و خالص واجدند، چه این که هر یک از انبیاء مظهر مرتبه‌ای از مراتب نبوت می‌باشند و ریشه و مصدر همه شؤون آنها یک اسم و یا چند اسم از اسماء حسنی الهی می‌باشد، چنان که مقتضای روایات است. از جمله روایت کافی⁽⁴⁾به اسنادش از امام صادق است که آن حضرت فرمود: «إِنَّ عِیسَی ابْنَ مَرْیمَ أُعْطِی حَرْفَینِ کَانَ یعْمَلُ بِهِمَا وَ أُعْطِی مُوسَی أَرْبَعَةَ أَحْرُفٍ وَ أُعْطِی إِبْرَاهِیمُ ثَمَانِیةَ أَحْرُفٍ وَ أُعْطِی نُوحٌ خَمْسَةَ عَشَرَ حَرْفاً وَ أُعْطِی آدَمُ خَمْسَةً وَ عِشْرِینَ حَرْفاً وَ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی جَمَعَ ذَلِکَ کُلَّهُ لِمُحَمَّدٍ ص وَ إِنَّ اسْمَ اللَّهِ الْأَعْظَمَ ثَلَاثَةٌ وَ سَبْعُونَ حَرْفاً أُعْطِی مُحَمَّدٌصلی الله علیه وآله اثْنَینِ وَ سَبْعِینَ حَرْفاً وَ حُجِبَ عَنْهُ حَرْفٌ وَاحِدٌ» یعنی: «به عیسی بن مریم‌علیه السلام دو حرف داده شده، وی با آن دو کار می‌کند، و به موسی چهار حرف داده شده و به ابراهیم‌علیه السلام هشت حرف داده شده، و به نوح‌علیه السلام پانزده حرف و به آدم‌علیه السلام‌بیست و پنج حرف داده شده و خدای تبارک و تعالی همه آنها را برای حضرت محمدصلی الله علیه وآله جمع کرده، و اسم اعظم خدا هفتاد و

سه حرف است و به محمد هفتاد و دو حرف داده شده و یک حرف را از او پنهان کرد».

لطیفه‌ای در معنای این که ائمه از نسل پیامبراند

پس هر پیامبری غیر از حرفهایی که به وی داده شده محجوب است، و این تاریکی و کدر بودن خود اوست، اما برای محمدصلی الله علیه وآله آن حجابها برداشته شده تا به مقام «قاب قوسین او ادنی» رسیده و تمام علم و کمالی که خداوند به او داده به جز نبوت محمدیه را به اهل بیت خود به ارث داده است، و آن حضرت‌صلی الله علیه وآله بدون حجاب و تاریکی همه حروف انبیاء را دارا بود، یه همین خاطر مبدای او و فرزندانش از کدورت حجاب پیامبران خالص بوده، و مراد از جمله و سلالة النبیین همین است، نه این که ایشان از انبیاء زاده شده باشند، چه این که بدیهی است که بیشتر انبیاء در سلسله نسب ولادت ایشان نبوده و نسبت پدری به آنها ندارند، بلکه تنها برخی از آنها واسطه شده اند، چنان که در نسب آنها تا آدم روایاتی وارد شده است.

وَ صَفْوَةَ الْمُرْسَلِینَ‌

«صفوة» به ضم و کسر و فتح اول به معنای «خلاصه» است، معنای این فقره همان معنای فقره سابق است، و تنها تفاوت آنها در این است که فقره قبلی گزینش ذاتی آنها را بیان کرده و این فقره گزینش پیامبر در امر تبلیغ را بیان نموده، چه این که آن حضرت برای بیان اعلی مراتب توحید مبعوث شده، و به اساسی ترین مراتب عبودیت راهنمایی می‌نماید، چنان که خدای تعالی فرمود: «إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ یهْدِی لِلَّتِی هِی أَقْوَمُ وَ یبَشِّرُ الْمُؤْمِنِینَ» یعنی: «این قرآن به طریقی که اساسی تر است راهنمایی می‌کند و مؤمنان را بشارت می‌دهد» گر چه این اعتبار در فقره دوم از فروعات اعتبا در فقره اول است.

در بیان گزینش انوار محمدصلی الله علیه وآله و آل وی روایت ریاض الجنان از جابر بن عبداللَّه انصاری کافی است: «أول شی‌ء خلق اللَّه تعالی ما هو فقال نور نبیک یا جابر خلقه اللَّه ثم خلق منه کل خیر ثم أقامه بین یدیه فی مقام القرب ما شاء اللَّه ثم جعله أقساما فخلق العرش من قسم و الکرسی من قسم و حملة العرش و خزنة الکرسی من قسم و أقام القسم الرابع فی مقام الحب ما شاء اللَّه ثم جعله أقساما فخلق القلم من قسم و اللوح من قسم و الجنة من قسم و أقام القسم الرابع فی مقام الخوف ما شاء اللَّه ثم جعله أجزاء فخلق الملائکة من جزء و الشمس من جزء و

القمر و الکواکب من جزء و أقام القسم الرابع فی مقام الرجاء ما شاء اللَّه ثم جعله أجزاء فخلق العقل من جزء و العلم و الحلم من جزء و العصمة و التوفیق من جزء و أقام القسم الرابع فی مقام الحیاء ما شاء اللَّه ثم نظر إلیه بعین الهیبة فرشح ذلک النور و قطرت منه مائة ألف و أربعة و عشرون ألف قطرة فخلق اللَّه من کل قطرة روح نبی و رسول ثم تنفست أرواح الأنبیاء فخلق اللَّه من أنفاسها أرواح الأولیاء و الشهداء و الصالحین؛ جابر گفت: از پیامبر پرسیدم، اولین آفریده خدا چیست؟ فرمود: نور پیامبرت ای جابر، خداوند ابتداء او را آفرید، آنگاه همه خیرات را آفرید، آنگاه آن را در مقام قرب به اندازه ای که خواست نگه داشت، سپس آن را به اقسامی تقسیم کرد عرش را از قسمی و کرسی را از بخشی و حاملین عرش و خازنان کرسی را از بخشی دیگر آفرید و قسم چهارم را به اندازه ای که خواست در مقام حب نگه داشت، آنگاه آن را به اجزایی تقسیم کرد، ملائکه را از جزئی و خورشید را از جزیی دیگر و ماه را از جزیی و کواکب را از جزیی آفرید و قسم چهارم را در مقام حیاء آنچه خواست نگه داشت آنگاه به نگاه هیبت در او نگریست، آن نور قطره قطره شد، صد و بیست و چهار هزار قطره از آن ترشح کرد، پس خداوند از هر قطره ای روح نبی و پیامبری را آفرید، آنگاه ارواح تنفس کردند، و خداوند از آن انفاس ارواح اولیاء و شهداء و صالحین را آفرید» و همانند این حدیث فراوان است، هر کس خواهد استقصاء کند به بحار مراجعه کند، با تامل در این حدیث شریف چگونگی صفاء و زلالی نور محمد و آلش از دیگر انوار روشن می‌شود.

فرمود:

وَ عِتْرَةَ خِیرَةِ رَبِّ الْعَالَمِینَ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَکَاتُهُ‌

اشاره

«عترة» نسل، رهط و عشیره هر کس نزدیکان او هستند، در تفسیر اهل بیت مراد از آن را دانستید که علی و فاطمه و یازده فرزند آنها عترت هستند و آخرین آنها قائم آل محمدصلی الله علیه وآله است.

و «خیره» در مجمع البیان چنین آمده: «والاختیار الاصطفاء و محمد خیرتک من خلقک بکسر الخاء و بالیاء و الراء المفتوحتین: ای المختار المنتجب و جاء بتسکین الباء» اختیار به معنی گزینش است، مراد از جمله «محمد خیرة من خلقک» تلفط خیرة به کسر خاء است و یاء و راء مفتوحند یعنی: «محمد برگزیده منتخب از مخلوقات توست»

و نیز «خیره» به سکون یاء نیز آمده است.

از این‌که «خیره» به «رب العالمین» اضافه شده دلالت روشن بر فضیلت محمد و آلش بر همه مربوبین در همه جهانیان دارد، علت گزینش وی از همه مربوبین به خاطر نزدیکی آن حضرت به خدای تعالی است، چه این که نور او از همه حدود دیگر مربوبین منزه است و مبدای آفرینش وی از همه مراتب آفرینندگان دیگر پاکیزه می‌باشد، و به هیچ اسمی جز به اسم مربوب بودن که خدای تعالی رب اوست نامیده نمی‌شود، وتنها اسم وی این‌که او آفریده خدا و خداوند آفریننده‌اش می‌باشد و به همین خاطر همه اصناف خلائق دارای نامی خاص هستند، و هر پیامبری لقبی ویژه مثل خلیل و کلیم و روح دارند، ولی آن حضرت به لقب حبیب و احمد ومحمد ملقب شده است.

چرا پیامبر ما حبیب اللَّه نامیده شده است‌

و حقیقت حب عبارت از حاجب شدن محبوب از این که حبیب به خود بنگرد و ملتفت خویش گردد و به همین خاطر هر محبی خواه انسان و خواه غیر انسان تنها به ذکر و یاد محبوب مأنوس می‌شود.

و از آنجایی که در عالم الهی چیزی غیر از خدا یاد نمی‌شود، به گونه‌ای که کمال توحیدش نفی صفات قلمداد شده، بنابرای خودش خودش است و هیچ چیز در آنجا نیست، به همین خاطر دوست داشت که شناخته شود، لذا به حجاب حب محتجب گردید، و آن نور ذات اوست، و نور محمد را از نور ذات خویش آفرید، پس محمدصلی الله علیه وآله حبیب او گردید، آنگاه از نور محمدصلی الله علیه وآله دیگر اشیاء را آفرید، چنان که همین مفاد روایاتی است که سابقا نقل شد و چون نور محمدصلی الله علیه وآله جامع همه صفات جلالی و جمالی بود به احمد نامیده شد، چه این که احمد صفت مشبهه بوده و دلالت دارد بر این که مبدای «احمد» یعنی حمد ذاتی موصوفش می‌باشد و به اعتبار این که آن حضرت مبدای همه صفات محمود و پسندیده است، لذا محمد نامیده شده، چه این که آن حضرت مبدای همه آن صفات است. چنان که در زیارت مولودیه⁽¹⁾احمد را از اوصاف محمد شمرده است.

و حقیقت حمد مبدای صفات جمالیه است، صفات جمالیه عالم خلق و عالم ملکند،

چنان که امر مبدای صفات جلالیه است، صفات جلالیه عالم ملکوت و عالم امر است، به همین خاطر در دعاها عالم امر را در مقابل خلق یاد کردند، چنان که ائمه‌علیه السلام فرمودند: «لک الخلق و الأمر تبارک اللَّه رب العالمین»⁽¹⁾

و گاه امر در مقابل حمد قرار می‌گیرد، چنان که در این فقره آمده⁽²⁾: «الفاشی فی الخلق أمره و حمده» و رب به معنای اصل و اجزاء و صورت و قوام و نفوذ در امور مختلف یک شئ است و نیز به معنای به کار گیری شئ در سمت وجهت مقصود و پاسداری از امور زیان آور و مخرب شئ می‌باشد و خلاصه رب مرجع مربوب در همه شؤونات است.

به همین خاطر از امیرالمؤمنین مطلبی نقل شده است که مضمونش این است: «نزلونا عن الربوبیة و قولوا فی‌حقنا ما شئتم»⁽³⁾یعنی: «ما را از مرتبه ربوبیت فروتر آورید و درباره منزلت ما آنچه خواهید بگویید» و لذا گفتند: رب به معنای پادشاه و صاحب و سید و اصلاح کننده و نعمت دهنده و مدبر و مربی است، لیکن این قائل از این معنا غافل بوده که همه این معانی از شؤون رب است، نه این که معانی مستقل و جدا باشند.

و «عالم» نام چیزی است که شئ به آن دانسته می‌شود، و غالبا کلمه عالم در چیزی که صانع و آفریننده را بیان کند به کار می‌رود، و عالم شامل همه مخلوقات می‌شود چه این که:

ففی کل شئ له آیة

تدل علی انه واحد

در هر چیز نشانه‌ای است، که دلالت بر وحدانیت وی می‌نماید.

ولی در چنین ترکیباتی مراد از عالم ذوی العقول هستند، زیرا جمع با «یاء ونون» در «عالمین» ویژه ذوی‌العقول است.

سرّ خاتمیت‌

پس مراد از این فقره این است که اولین چیزی که دلالت بر وجود صانع و جامعیت همه کمالات دارد، نوع انسان است، زیرا انسان دلالت برهمه صفات داشته و حکایت از جمیع آنها می‌کند،چه این که انسان مصداق کامل حقیقت محمدیه الهیه است، وچون حضرت محمدصلی الله علیه وآله کاملترین مصادیق انسان است که جامع همه مراتب انسانی می‌باشد، لذا خداوند او را حبیب

خویش گرفته و او را بر گزیده و از بین مخلوقات اختیار کرد و میثاق نبوتش را از همه مخلوقات گرفت و او را شفیع و شاهد بر همه قرار داد و آن حضرت را شروع کننده موجوداتی را که می‌آیند و پایان بخش سابقان و شاهد و مسلط بر همه قرار داد؛ و به پیامبر و کلیمش موسی بن عمران‌علیه السلام در کتابش آن چنان که در کافی به اسنادش به طور مرفوع روایت شده خبر داد که : «یا مُوسَی إِنَّهُ أُمِّی وَ هُوَ عَبْدٌ صِدْقٍ یبَارَکُ لَهُ فِیمَا وَضَعَ یدَهُ عَلَیهِ وَ یبَارَکُ عَلَیهِ کَذَلِکَ کَانَ فِی عِلْمِی وَ کَذَلِکَ خَلَقْتُهُ بِهِ أَفْتَحُ السَّاعَةَ وَ بِأُمَّتِهِ أَخْتِمُ مَفَاتِیحَ الدُّنْیا فَمُرْ ظَلَمَةَ بَنِی إِسْرَائِیلَ أَنْ لَا یدْرُسُوا اسْمَهُ وَ لَا یخْذُلُوهُ وَ إِنَّهُمْ لَفَاعِلُونَ وَ حُبُّهُ لِی حَسَنَةٌ فَأَنَا مَعَهُ وَ أَنَا مِنْ حِزْبِهِ وَ هُوَ مِنْ حِزْبِی وَ حِزْبُهُمُ الْغَالِبُونَ فَتَمَّتْ کَلِمَاتِی لَأُظْهِرَنَّ دِینَهُ عَلَی الْأَدْیانِ کُلِّهَا وَ لَأُعْبَدَنَّ بِکُلِّ مَکَانٍ وَ لَأُنْزِلَنَّ عَلَیهِ قُرْآناً فُرْقَاناً شِفَاءً لِمَا فِی الصُّدُورِ مِنْ نَفْثِ الشَّیطَانِ فَصَلِّ عَلَیهِ یا ابْنَ عِمْرَانَ فَإِنِّی أُصَلِّی عَلَیهِ وَ مَلَائِکَتِی».⁽¹⁾ای موسی! محمد امی است، و او بنده‌ای راستین است، بر آنچه دست گذارد مبارک می‌شود و بر او میمون می‌گردد، در علم من این چنین گذشته است و این گونه او را آفریده ام، قیامت را با او شروع می‌کنم و با امت او مفاتیح دنیا را مهر خواهم زد، به ستمگران بنی اسرائیل دستور ده که نام او را مندرس و کهنه نسازند و با او دشمنی نورزند گرچه ایشان چنین می‌کنند، دوستی او حسنه است و من با او هستم و من از حزب او می‌باشم و او از حزب من است و حزب من پیروز است، و کلمات من کامل شد، چه این‌که دین او را بر همه ادیان پیروز نمایم و در همه مکانها عبادت شوم، و بر او قران فرقان خواهم فرود آورد، تا دلها از دم شیطانی شفا گیرند، ای فرزند عمران! بر او درود فرست، چه این که من و فرشتگانم بر او درود می‌فرستیم».

این که فرمود: «کلمات من پایان یافت» دلالت دارد بر این که او خاتم پیامبران و آخرین کلمه ایست که خدای بدان تکلم کرد و هیچ کلمه‌ای بالاتر از آن وجود ندارد، زیرا پیامبران و اوصیائشان کلمات بلند خداوندند و او بالاتر از همه کلمات است که از اسرار خدا خبر می‌دهد و از کمال جلال و جمالش حکایت می‌نماید و از همه مراتب صفاتش کشف می‌کند و پرده بر می‌دارد.

این که فرمود: «لاظهرن دینه علی الادیان» یعنی همانگونه که نور ستارگان با طلوع خورشید از بین می‌رود، با طلوع خورشید دین وی دیگر ادیان از بین می‌روند، چه این که دین عبارت از رابطه بین حق تعالی و خلق است، این رابطه به اصولی قائم است و مطلوب از آن

اصول تصدیق یقینی است و همه ادیان اعتقاد و تصدیق بدان را واجب دانسته‌اند و هیچیک از آن اصول قابل نسخ نیستند و آنچه قابل نسخ است احکام است، احکام اعمالی است که در زمان هر پیامبری تشریح شده تا بندگان تزکیه شوند و این تزکیه مقدمه رسیدن به عالم کتاب و حکمت است.

چنان که خدای تعالی فرمود: «لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ إِذْ بَعَثَ فِیهِمْ رَسُولاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ یتْلُوا عَلَیهِمْ آیاتِهِ وَ یزَکِّیهِمْ وَ یعَلِّمُهُمُ الْکِتابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ إِنْ کانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِی ضَلالٍ مُبِینٍ»⁽¹⁾یعنی: «همانا خداوند بر مؤمنین منت نهاد، چه این‌که از ایشان پیامبری از خودشان برانگیخت تا بر ایشان آیات خدا را بخواند و آنها را تزکیه نماید و کتاب وحکمت را به آنها بیاموزد، گر چه قبلا در گمراهی آشکار بودند».

و فرمود: «وَ لَقَدْ آتَینا بَنِی إِسْرائِیلَ الْکِتابَ وَ الْحُکْمَ وَ النُّبُوَّةَ وَ رَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّیباتِ وَفَضَّلْناهُمْ عَلَی الْعالَمِینَ وَ آتَیناهُمْ بَیناتٍ مِنَ الْأَمْرِ»⁽²⁾یعنی: «همانا ما به بنی اسرائیل کتاب و حکم و نبوت را دادیم و از غذاهای پاکیزه روزی اشان کردیم، و ایشان را بر جهانیان برتری دادیم، و به ایشان بیناتی از امر عطا کردیم». تا این‌که فرمود: «ثُمَّ جَعَلْناکَ عَلی شَرِیعَةٍ مِنَ الْأَمْرِ فَاتَّبِعْها وَ لا تَتَّبِعْ أَهْواءَ الَّذِینَ لا یعْلَمُونَ»⁽³⁾یعنی: «آنگاه تو را بر شریعه ای از امر قرار دادیم، پس از آن پیروی نما و از هواهای کسانی که نمی‌دانند پیروی ننما».

و در حدیث فوق فرمود: «و لاعبدن بکل مکان» این مکان در مقابل زمان قرار ندارد، چه این که به طور بدیهی می‌یابیم که از ابتداء بعثت پیامبرصلی الله علیه وآله تا کنون شاکران امت عده ای اندک و سرزمین های لم یزرع از سرزمینهای آباد کمتر بوده اند، و در آن سرزمین کسی نبوده تا عبادت خدا کند، پس مراد ازمکان مصدر میمی از «کون» به معنای وجود در مقابل عدم است؛ با این تحقیق معنا این است:

از آنجایی که محمدصلی الله علیه وآله مظهر تمام مراتب اسم اعظم جز مستأثره است، خدای تعالی به چنین اسمی تا زمان ظهور وی عبادت نشده است، پس با ظهور و وجودش خداوند با تمام مراتب وجود و با تمام اسماء عبادت گردیده است و از آنجایی که هر پیامبری تنها مظهر چند اسم می‌باشد و او مظهر همه اسماء جز اسم مستأثر است و امت هر پیامبری مظاهر جزیی از

آن اسمائی هستند که آن پیامبر در خود جمع کرده است پس حضرت محمدصلی الله علیه وآله علت کامل عبادت خداوند با تمام اسماء با همه شؤونات و مراتب است گرچه عبادت مزبور به تدریج انجام شود.

رمز گزینش محمد و آل‌

اکنون که مطالب فوق را دانستید روشن شد که چرا خدای تعالی او را اختیار کرد و علت گزینش بر همه خلائق چیست و چرا خانواده و عترتش برتر از همه مخلوقات حتی انبیاء علیه السلام هستند.

همانطور که در دعای علقمه فرمود: «و باسمک الذی جعلته عندهم و به خصصتهم دون العالمین و به أبنتهم و أبنت فضلهم من فضل العالمین...»⁽¹⁾یعنی: «و به نام تو که در ایشان قرار دادی و آن اسماء را به ایشان اختصاص دادی و به دیگران ندادی و ایشان را به آن آشکار گردانیدی و فضیلت ایشان را به آن بر همه جهانیان آشکار نمودی به گونه‌ای که فضیلت ایشان بر همه جهانیان فائق آمد.»

مطالب فوق که در معنای فقره «خیره» و «رب» و «العالمین» بیان شد، در روایت ابن بابویه⁽²⁾آمده است، وی گفت: محمد بن ابی القاسم استر آبادی مفسر برای من حدیث کرد و گفت: یوسف بن محمد بن زیاد و علی بن محمد بن سیار از پدرانشان از حسن بن علی بن موسی بن محمد بن علی بن جعفربن محمد بن علی بن حسین بن علی بن ابیطالب از پدرش از جدش روایت کرد آن حضرت فرمود: مردی به خدمت امام رضا رسید و گفت: آیه شریفه «الْحَمْدُ للَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ» را تفسیر فرمایید فرمود: «حدثنی أبی عن جدی عن الباقر عن زین العابدین عن أبیه أن رجلا جاء إلی أمیر المؤمنین‌علیه السلام فقال أخبرنی عن قول اللَّه عز و جل الْحَمْدُ للَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ ما تفسیره فقال الْحَمْدُ للَّهِ هو أن عرف عباده بعض نعمه جملا إذ لا یقدرون علی معرفة جمیعها بالتفصیل لأنها أکثر من أن تحصی أو تعرف فقال لهم قولوا الْحَمْدُللَّهِ علی ما أنعم به علینا رَبِّ الْعالَمِینَ و هم الجماعات من کل مخلوق من الجمادات و الحیوانات فأما الحیوانات فهو یقلبها فی قدرته و یغذوها من رزقه و یحفظها بکنفه و یدبر کلا منها بمصلحته و أما

الجمادات فهو یمسکها بقدرته یمسک المتصل منها أن یتهافت و یمسک المتهافت منها أن یتلاصق و یمْسِکُ السَّماءَ أَنْ تَقَعَ عَلَی الْأَرْضِ إِلَّا بِإِذْنِهِ و یمسک الأرض أن تنخسف إلا بأمره إنه بعباده لَرَؤُفٌ رَحِیمٌ قال‌علیه السلام رَبِّ الْعالَمِینَ مالکهم و خالقهم و سائق أرزاقهم إلیهم من حیث هم یعلمون و من حیث لا یعلمون و الرزق مقسوم و هو یأتی ابن آدم علی أی سیرة سارها من الدنیا لیس تقوی متق بزائدة و لا فجور فاجر بناقصة و بیننا و بینه ستر و هو طالبه و لو أن أحدکم یفر من رزقه لطلبه رزقه کما یطلبه الموت فقال جل جلاله قولوا الحمد للَّه علی ما أنعم به علینا و ذکرنا به من خیر فی کتب الأولین قبل أن نکون ففی هذا إیجاب علی محمد و آل محمد و علی شیعتهم أن یشکروه بما فضلهم و ذلک أن رسول اللَّه‌صلی الله علیه وآله قال لما بعث اللَّه عز و جل موسی بن عمران و اصطفاه نجیا و فلق له البحر و نجی بنی إسرائیل و أعطاه التوراة و الألواح رأی مکانه من ربه فقال یا رب لقد أکرمتنی بکرامة لم تکرم بها أحدا قبلی فقال اللَّه جل جلاله یا موسی أ ما علمت أن محمدا أفضل عندی من جمیع ملائکتی و جمیع خلقی قال موسی یا رب إن کان محمد أکرم عندک من جمیع خلقک فهل فی‌آل الأنبیاء أکرم من آلی قال اللَّه جل جلاله یا موسی أ ما علمت أن فضل آل محمد علی جمیع آل النبیین کفضل محمد علی جمیع المرسلین فقال موسی یا رب فإن کان آل محمد کذلک فهل فی أمم الأنبیاء أفضل عندک من أمتی ظللت علیهم الغمام و أنزلت علیهم المن و السلوی و فلقت لهم البحر فقال اللَّه جل جلاله یا موسی أ ما علمت أن فضل أمة محمد علی جمیع الأمم کفضلی علی جمیع خلقی فقال موسی یا رب لیتنی کنت أراهم فأوحی اللَّه عز و جل إلیه یا موسی إنک لن تراهم و لیس هذا أوان ظهورهم و لکن سوف تراهم فی الجنان جنة عدن و الفردوس بحضرة محمد فی نعیمها یتقلبون و فی خیراتها یتبجحون أ فتحب أن أسمعک کلامهم قال نعم یا إلهی قال اللَّه جل جلاله قم بین یدی و اشدد مئزرک قیام العبد الذلیل بین یدی الملک الجلیل ففعل ذلک موسی‌علیه السلام فنادی ربنا عز و جل یا أمة محمد فأجابوه کلهم فی أصلاب آبائهم و أرحام أمهاتهم لبیک اللهم لبیک لا شریک لک لبیک إن الحمد و النعمة لک و الملک لا شریک لک لبیک قال فجعل اللَّه عز و جل تلک الإجابة شعار الحج ثم نادی ربنا عز و جل یا أمة محمد إن قضائی علیکم إن رحمتی سبقت غضبی و عفوی قبل عقابی فقد استجبت لکم من قبل أن تدعونی و أعطیتکم من قبل أن تسألونی من لقینی منکم بشهادة أن لا إله إلا اللَّه وحده لا شریک له و أن محمدا عبده و رسوله صادق فی أقواله محق فی أفعاله و أن علی بن أبی طالب أخوه و وصیه من بعده و ولیه یلتزم طاعته کما یلتزم طاعة محمد فإن أولیاءه المصطفین المطهرین المبانین

بعجائب آیات اللَّه و دلائل حجج اللَّه من بعده أولیاءه أدخله جنتی و إن کانت ذنوبه مثل زبد البحر قال فلما بعث اللَّه عز و جل نبینا محمدا قال یا محمد و ما کنت بجانب الطور إذ نادینا أمتک بهذه الکرامة ثم قال عز و جل لمحمد قل الحمد للَّه رب العالمین علی ما اختصصتنی به من هذه الفضیلة و قال لأمته قولوا أنتم الحمد للَّه رب العالمین علی ما اختصصتنا به من هذه الفضائل».

یعنی: «امام رضاعلیه السلام فرمود: پدرم از جدم از امام باقر از زین العابدین علیهم السلام روایت کرد که مردی خدمت امیرالمؤمنین‌علیه السلام رسید، و پرسید از تفسیر آیه شریفه «الْحَمْدُللَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ»برایم بگو؟ حضرت فرمود: «الحمدللَّه» این است که خدای تعالی برخی از نعمتهای خویش را به طور اجمالی به بندگان شناساند، چه این که بندگان توان شناخت تفصیلی همه نعمت ها را ندارند، زیرا نعمت ها بیش از آن است که به شماره در آید و یا شناخته گردد، لذا به بندگان فرمود: به طور اجمالی بگویید: خداوند را بر آنچه رب جهانیان به ما نعمت داده سپاس گزاریم، نعمت ها عبارتند از مخلوقات خدا از جمادات و حیوانات، چه این که حیوانات را خداوند در حیطه قدرت خود می‌گرداند و از روزی به خود ایشان می‌خوراند و در پناه خود حفظ می‌نماید و هر یک را بر طبق مصلحت خویش تدبیر می‌نماید.

و خداوند جمادات را به قدرت خود نگه می‌دارد، جمادات پیوسته و متصل را از متلاشی شدن حفظ می‌نماید و ناپیوسته ها را نیز از پیوستگی باز می‌دارد و نمی‌گذارد آسمان بر زمین فرود آید مگر اراده او تعلق گیرد، و زمین را از فرو رفتن نگه می‌دارد، مگر اراده اش اقتضاء کند، خداوند به بندگان خود رأفت و مهربانی دارد.آن حضرت در ادامه فرمود: «رب العالمین» مالک و آفریننده و روزی دهنده مخلوقات از راههای معلوم وغیر معلوم می‌باشد، پس روزی تقسیم شده به فرزند آدم می‌رسد لذا در مسیری که آدمی حرکت می کند روزی وی به او می‌رسد، تقوای متقی روزی را زیاد نمی‌کند و فسق فاسق روزی را از وی باز نمی‌دارد، بین روزی و آدمی پرده‌ای است که آدمی در جستجوی آن می‌افتد اگر آدمی از روزی خود فرار کند خرجی او به دنبال وی می‌آید، چنان که مرگ به دنبال آدمی می‌آید و لذا خدای عزوجل فرمود: بگویید: سپاس خدایی را که به ما نعمت داد، و ما را در کتاب پیشینیان قبل از اینکه به وجود آییم به این نعمت به خوبی یاد کرد پس همین بر وجوب شکر در قبال نعمتهای خدا بر محمد صلی الله علیه وآله و آل محمدعلیه السلام شیعیان ایشان دلالت دارد.

چه این که رسول خدا صلی الله علیه وآله می‌فرمود: وقتی موسی بن عمران علیه السلام مبعوث گردید و خداوند

او را به پیامبری رسانید و دریا را برای وی شکافت و بنی اسرائیل نجات یافتند و تورات و الواح را به او عطا فرمود، مکانت خود را در نزد خدای‌تعالی دریافت و گفت: پروردگارا! مرا کرامتی دادی که به احدی قبل از من ندادی؟

خدای تعالی فرمود: ای موسی! آیا نمی‌دانی محمدصلی الله علیه وآله از همه فرشتگان و مخلوقاتم در پیش من برتر است.

موسی‌علیه السلام عرضه داشت: پروردگارم اگر محمدصلی الله علیه وآله در پیش تو از همه خلایق برتر است آیا فرزندان پیامبری از فرزندان من برترند؟

خدای تعالی فرمود: ای موسی آیا نمی‌دانی که برتری آل محمدعلیه السلام بر دیگر فرزندان انبیاء همانند برتری محمدصلی الله علیه وآله بر همه رسولان است.

موسی گفت: پروردگارم اگر آل محمدصلی الله علیه وآله چنین هستند، آیا امت پیامبری از امت من برتر است؟ خدایا تو به ابر دستور دادی که بر بالای سر امت من سایه افکند، و بر ایشان من و سلوی فرستادی و دریا را برایشان شکافتی! خدای فرمود: ای موسی! برتری امت محمد بر همه امت ها همانند برتری خود او بر همه خلایق است موسی‌علیه السلام گفت: پروردگارم ای کاش من ایشان را می‌دیدم!

پروردگار به او وحی کرد: ای موسی! تو ایشان را نخواهی دید و اکنون زمان پیدایش ایشان نیست، لیکن به زودی ایشان را در بهشت عدن و فردوس خواهی دید، ایشان در پیشگاه محمدصلی الله علیه وآله در نعمتهای بهشتی غوطه می‌خورند، و در نعمتهای بهشتی مسرورند، آیا می‌خواهی سخن ایشان را به شما برسانم؟ موسی گفت: پروردگارم! آری.

خداوند فرمود: در پیشگاه من بایست و محکم و استوار باش، همان گونه که بنده های ذلیل در نزد پروردگار جلیل خود می‌ایستند، موسی چنین کرد خدای ما صدا کرد ای امت محمد! همه آنها در صلب پدران و رحم مادران پاسخ دادند: «لبیک اللهم لبیک لا شریک لک لبیک إن الحمد و النعمة لک و الملک لا شریک لک لبیک» فرمود: خداوند این اجابت را شعار حاجیان قرار داد آنگاه پروردگار ما را صدا کرد؛ ای امت محمد! حکم من بر شما این است که رحمت من بر غضبم پیشی گرفته و عفو من قبل از عقابم قرار دارد، من قبل از این که شما مرا بخوانید اجابتتان کردم و قبل از درخواست به شما عطا کردم که: هر کس با شهادت «لا إله إلا اللَّه وحده لا شریک له و أن محمدا عبده و رسوله» به صدق در گفتار و یا عمل به افعال و با شهادت به این که علی بن ابی‌طالب برادر و وصی و ولی اوست و طاعت او را ملتزم گردد، چنان

که از محمد پیروی می‌کرد و این که بعد از وی اولیاء برگزیده پاک که آیات شگفت خدا از دست ایشان جاری شده دلالتهای حجت خدایند با من ملاقات کند من او را به بهشت ببرم گرچه گناهان او مانند کفهای دریا باشد.

در ادامه فرمود: هنگامی که خداوند پیامبر را آفرید فرمود: ای محمد! در کنار کوه طور نبودی هنگامی که ما این کرامت را به امت تو دادیم.

آنگاه خدای عزوجل به حضرت محمدصلی الله علیه وآله فرمود: بگو! الحمد للَّه رب العالمین بر این فضیلتی که به ما اختصاص داد».

در همیشگی بودن خلقت‌

و در خصال⁽¹⁾و عیاشی⁽²⁾از امام باقر روایت شده که «لقد خلق اللَّه فی الأرض منذ خلقها سبعة عالمین لیس هم من ولد آدم، خلقهم من أدیم الأرض فأسکنوها واحدا بعد واحد مع عالمه، ثم خلق اللَّه آدم أبا هذا البشر و خلق ذریته منه، و لا و اللَّه ما خلت الجنة من أرواح المؤمنین منذ خلقها اللَّه، و لا خلت النار من أرواح الکافرین منذ خلقها اللَّه لعلکم ترون أنه إذا کان یوم القیامة و صیر اللَّه أبدان أهل الجنة مع أرواحهم فی الجنة، و صیر أبدان أهل النار مع أرواحهم فی النار، إن اللَّه تبارک و تعالی لا یعبد فی بلاده و لا یخلق خلقا یعبدونه و یوحدونه بلی و اللَّه لیخلقن خلقا من غیر فحولة و لا إناث یعبدونه و یوحدونه».

یعنی: «خداوند از زمان خلق زمین هفت عالم آفرید، آنها از فرزندان آدم نبوده‌اند، ایشان را از پوسته زمین آفریده ایشان یکی پس از دیگری در عالم خوددر زمین زندگی کردند، آنگاه آدم پدر این بشر را آفرید و ذریه وی را از وی خلق کرد، به خدا قسم تا هنگامی که بهشت خلق شده هرگز از مؤمن خالی نشده و جهنم از زمان آفرینش از کافر خالی نشده، شاید چنین خیال کنید که به هنگامی که روز قیامت شد و ابدان و ارواح اهل بهشت در بهشت آرام گرفتند و ابدان و ارواح اهل جهنم در آتش افتادند، خداوند در بلادش عبادت نمی‌شود و بنده ای را نمی‌آفریند که او را عبادت کند و به توحید او سخن گوید و او را بزرگ بدارند، خداوند سرزمینی برای آنها می‌آفریند تا ایشان بر آن آرام یابند و آسمانی خلق می‌کند که بر ایشان سایه افکند، آیا خداوند

نفرمود: «یوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَیرَ الْأَرْضِ وَ السَّماواتُ»⁽¹⁾یعنی: «روزی که خداوند این زمین را به زمینی دیگر مبدل نماید و آسمانها را به آسمانی دیگر!»

و فرمود: «أَ فَعَیینا بِالْخَلْقِ الْأَوَّلِ بَلْ هُمْ فِی لَبْسٍ مِنْ خَلْقٍ جَدِیدٍ»⁽²⁾یعنی: «آیا آفرینش نخست ما را خسته کرد، بلکه ایشان هر لحظه لباس خلقت تازه را می‌پوشند». پایان در توحید از آن حضرت روایت شده که از این آیه پرسیدند آن حضرت فرمود: «تأویل ذلک أن اللَّه عزوجل إذا أفنی هذا الخلق و هذا العالم و سکن أهل الجنة الجنة و أهل النار النار جدد اللَّه عالما غیر هذا العالم و جدد خلقا من غیر فحولة و لا إناث یعبدونه و یوحدونه و خلق لهم أرضا غیر هذه الأرض تحملهم و سماء غیر هذه السماء تظلهم لعلک تری أن اللَّه إنما خلق هذا العالم الواحد و تری أن اللَّه لم یخلق بشرا غیرکم بلی و اللَّه لقد خلق اللَّه ألف ألف عالم و ألف ألف آدم أنت فی آخر تلک العوالم و أولئک الآدمیین».

تاویل آیه این است که خدای تعالی وقتی این خلق و عالم را از بین برد و اهل بهشت به بهشت و اهل آتش به آتش رسیدند عالمی غیر از این عالم می‌آفریند و مخلوقاتی را بدون نر و ماده خلق می‌کند ایشان او را عبادت کرده و توحیدش می‌گویند و زمینی غیر از این زمین برای ایشان می‌آفریند، بر آن زمین زندگی خواهند کرد، و آسمانی غیر از این آسمان بر ایشان سایه می‌افکند. شاید شما چنین فکر کنید که خداوند همین عالم را آفریده است آیا فکر می‌کنید که خداوند بشری غیر از شما نیافریده؟ به خدا قسم خداوند و یک میلیون عالم و یک میلیون آدم آفریده و شما در انتهای آن عوالم و آدمیان هستید».

بنابراین روشن شد که حصر عوالم به چند عالم صحیح نیست.

در غیر متناهی بودن عوالم‌

تحقیق این است که عوالم عبارت از مظاهر اسماء حق تعالی هستند، و چون آنها مظاهر صفات خدای عزوجل هستند و صفات او به لحاظ مراتب و شؤون و انفراد و ترکیب با دیگر صفات حد و اندازه‌ای ندارد که به آن ختم شود، پس عوالم نیز غیر متناهی‌اند، و لذا فرمود: «وَ لَوْ أَنَّ ما فِی الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلامٌ وَ الْبَحْرُ یمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ

ما نَفِدَتْ کَلِماتُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ.»⁽¹⁾

و فرمود: «قُلْ لَوْ کانَ الْبَحْرُ مِداداً لِکَلِماتِ رَبِّی لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ کَلِماتُ رَبِّی وَ لَوْ جِئْنا بِمِثْلِهِ مَدَداً.»⁽²⁾

و اگر در روایاتی عوالم منحصر شده‌اند به لحاظ مرتبه ای از مراتب آن عوالم است.

قول معصوم‌علیه السلام:

و رحمة اللَّه و برکاته

مراد از «رحمة» عالم وجود مطلق است، و معنای آن در «معدن الرحمة» بیان شده است.

عالم وجود مطلق هیچ حد و اندازه ای ندارد و این مرتبه دوم رسالت است.

مراد از برکات مراتب لزوم آن اسماء حسنی است.

در تفویض به پیامبر

مراد از اسماء حسنی اللَّه و الرحمن و الرحیم و دیگر اسماء تا سیصد وشصت اسم است که هرگز پایان و اندازه‌ای، ندارد و عطف این فقره «و رحمة اللَّه...» بر «السلام» عطف بیان است، چه این‌که خداوند عالم وجود را با همه مراتب تسلیم ایشان کرده است، زیرا در کافی⁽³⁾به اسنادش به زید شحام روایت کرده که گفت: «سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ‌علیه السلام فِی قَوْلِهِ تَعَالَی هذا عَطاؤُنا فَامْنُنْ أَوْ أَمْسِکْ بِغَیرِ حِساب قَالَ أَعْطَی سُلَیمَانَ مُلْکاً عَظِیماً ثُمَّ جَرَتْ هَذِهِ الآْیةُ فِی رَسُولِ اللَّهِ‌صلی الله علیه وآله فَکَانَ لَهُ أَنْ یعْطِی مَا شَاءَ مَنْ شَاءَ وَ یمْنَعَ مَنْ شَاءَ وَ أَعْطَاهُ اللَّهُ أَفْضَلَ مِمَّا أَعْطَی سُلَیمَانَ لِقَوْلِهِ ما آتاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ ما نَهاکُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا»⁽⁴⁾از ابو عبداللَّه (امام صادق) درباره آیه شریفه: هذا عَطاؤُنا.. پرسیدند فرمود: پادشاهی بزرگی به سلیمان داده شده، آنگاه این آیه در رسول خدا پیاده شد، لذا او نیز می توانست به هر کس آنچه خواست ببخشد و از هر کس خواست دریغ کند، و خداوند به بهتر از آنچه به سلیمان داد به او عطا فرمود، چه این که فرمود: آنچه را رسول برای شما آورد بگیرید و از آنچه نهی کرد دست باز کشید».بیان دلالت آیه شریفه بر این که نعمت داده شده به پیامبر برتر از نعمت داده شده به سلیمان است این که عطای به

سلیمان چیز محدود و معینی بوده در آیه با «هذا» اشاره شده و لذا امر معینی بود، ولی آنچه به رسول خدا داده شده با «ما» موصوله بیان شده که دلالت بر ابهام دارد و این ابهام غیر محدود بودن آن را نشان می‌دهد، بنابراین این امر مبهم و غیر متناهی بهتر و برتر از امر معین و متناهی است.

و در کافی⁽¹⁾به اسنادش به عبدالدین سنان روایت شده که گفت: امام صادق فرمود: «لَا وَ اللَّهِ مَا فَوَّضَ اللَّهُ إِلَی أَحَدٍ مِنْ خَلْقِهِ إِلَّا إِلَی رَسُولِ اللَّهِ وَ إِلَی الْأَئِمَّةِ قَالَ عَزَّ وَ جَلَّ «إِنَّا أَنْزَلْنا إِلَیکَ الْکِتابَ بِالْحَقِّ لِتَحْکُمَ بَینَ النَّاسِ بِما أَراکَ اللَّهُ.» یعنی: «نه به خدا قسم، خداوند به احدی از خلایق تفویض نکرده است مگر به رسول خدا صلی الله علیه وآله و امامان علیه السلام و خدای عزوجل فرمود: ما کتاب را به حق تعالی بر تو فرستادیم، تا بین مردم به آن گونه که خدا به تو نشان داده حکم کنی».

این تفویض در اوصیاء نیز جاری است، و در «السلام علیکم» و غیر آن معنای تفویض بیان شده است.

فرمود:

السَّلامُ عَلَی أَئِمَّةِ الْهُدَی

اشاره

«الائمه» به «یائ» و به «همزه» جمع «امام» است و امام کسی است که به او اقتداء می‌شود، خواه ریاست داشته و خواه نه.

در فقره «ومهبط الوحی» حقیقت امامت و تفاوت آن با رسول و نبی و محدث بیان شده است.

در معانی هدایت‌

«هدی» به ضم هاء و فتح دال به معنای ارشاد و دلالت است و گاه مفعول دوم را بدون حرف جر و گاه با حرف جر «الی» می‌گیرد، ظاهر از هدایت متعدی به حرف جر «الی» دلالت است، نه این که هدایت مزبور رسیدن به مقصود را به دنبال داشته باشد (بلکه تنها راهنمایی شخص است، خواه شخص به آن راهنمایی گوش کند و به مقصود برسد و خواه نه). و یا این که رساندن به مقصود از راه برهان علم الیقین در این نوع هدایت مراد است.

و هدایت متعدی به حرف جر «لام» بالاتر از آن و رساندن به مطلوب به عین الیقین است.

هدایت متعدی بنفسه و بدون حرف جر رساندن به مقصود به حق الیقین است.

اگر با «لام» باشد نشانگر بقاء حجاب بین هدایت یافته و مقصود است و اگر با «الی» باشد نشانگر حجاب های متعدد است.

اما اگر هدایت بدون حرف جر باشد چنین نیست مثل: «اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِیمَ» چنان که فرمود: «إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ یهْدِی لِلَّتِی هِی أَقْوَمُ»⁽¹⁾ونیز «وَ إِنَّکَ لَتَهْدِی إِلی صِراطٍ مُسْتَقِیمٍ»⁽²⁾چه این‌که هدایت رسول خدا به اعجاز و یا برهان است، و این دو شخص را ناچار به اقرار می‌کند، و هدایت قرآن به تدبر و تفکر است، و این دو موجب استبصار و سلوک در مسیر مطلوب است و هدایت خدای تعالی به این است که دلها را به خود متوجه می‌کند و حجاب بین خود و شخص هدایت شده را برمی‌دارد، پس از این که شخص به دیدار نایل شده دیگر حجابی نیست.

و در فقره «و عناصر الابرار و دعائم الاخیار و ابواب الایمان» مطالبی تقدیم داشته ایم که نیازی به اعاده ندارد، پس ایشان امامان هدایت ظاهری و باطنی اند.

چرا قرآن همیشه زنده است‌

روایت کافی⁽³⁾در باب «ان الائمه هم الهداة» به اسنادش به ابوبصیر از ابوعبداللَّه بر این مطلب دلالت دارد، گفت: از امام صادق پرسیدم معنای «إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرٌ وَ لِکُلِّ قَوْمٍ هادٍ» چیست؟ فرمود: رسول خدا صلی الله علیه وآله منذر و علی هادی است، ای ابو محمد آیا امروز هم هادی وجود دارد؟ من جواب دادم: آری، فدایت گردم، پیوسته هادیانی هستند که یکی پس از دیگری هدایت می‌کنند تا این که به شما رسیده است.

فرمود: ای ابا محمد! خداوند تو را بیامرزد، اگر آیه ای درباره مردی می‌آمد و آن مرد می‌مرد آن آیه نیز می‌مرد، در این صورت قرآن می‌مرد، لیکن قرآن زنده است و درباره مردم آینده نیز جاری است چنان که درباره گذشتگان جاری بود» در همان کتاب اخبار دیگری نیز آمده ما برای طولانی نشدن به همین روایات اکتفاء کرده ایم، در این باره در فقره «و القادة الهداة» بیشتر سخن خواهیم گفت.إن شاء اللَّه تعالی.

فرمود:

وَ مَصَابِیحِ الدُّجَی‌

اشاره

«مصباح» به معنای چراغ است، و به کنایه در هر چه که باعث راهنمایی شود به کار می‌رود. «دجی» به ضمه جمع «دجیه» به ضم به معنای تاریکی است.

تفسیری کوتاه از آیه نور

آن حضرت با این جمله اشاره به آیه شریفه نور دارد: «اللَّهُ نُورُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ کَمِشْکَاةٍ فِیهَا مِصْبَاحٌ الْمِصْبَاحُ فِی زُجَاجَةٍ الزُّجَاجَةُ کَأَنَّهَا کَوْکَبٌ دُرِّی یوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبَارَکَةٍ زَیتُونِةٍ لَا شَرْقِیةٍ وَلَا غَرْبِیةٍ یکَادُ زَیتُهَا یضِی‌ءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ نُورٌ عَلَی نُورٍ یهْدِی اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ یشَاءُ وَیضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثَالَ لِلنَّاسِ وَاللَّهُ بِکُلِّ شَی‌ءٍ عَلِیمٌ»⁽¹⁾یعنی: «خداوند نور آسمانها و زمین است، قصه نور او همانند چراغدانی است که در آن چراغی باشد، چراغ در شیشه ای و شیشه به سان کوکبی نورانی است که در آن چراغی از درخت زیتون مبارک که شرقی و غربی نیست، می‌باشد روغنی که اگر آتش به آن نخورد نیز نزدیک به درخشش است، نور بالای نور است، خداوند هر کس را خواهد به نور خویش راهنمایی می‌کند، و خداوند ضرب المثل هایی برای مردم می‌آوردو او به همه اشیاء داناست».

در آیه شریفه برای مؤمن پنج مرتبه قرار داده است و فرمود: «مَثَلُ نُورِهِ کَمِشْکاةٍ فِیها مِصْباحٌ...» مراد از این مصباح مجموعه چیزهایی موجود در آن از فتیله و روغن و شیشه و محتویات آن می‌باشد، و مراد از آن مرتبه اسم اللَّه با مجموعه مراتب پنج گانه و آن مظهر همه آن مرتبه است، زیرا مشکوة را ظرف وی قرار داد، آنگاه خداوند در اجزای این مصباح(چراغ) سخن گفت و فرمود: مصباح در زجاجه است، مراد از این مصباح «فتیله کشنده روغن است که به تدریج آن را بالا می‌کشد به قرینه جمله بعد که فرمود: «یوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبارَکَةٍ...» چه این که وقود به معنای گیرانه و هیزم برای چیزی است که می‌خواهند بسوزانند، و آن چیز فتیله است و شیشه مراد نیست، و مراد از آن مرتبه اسم اللَّه در عالم ولایت نوریه و همه مبدای اسماء حسنی و مصدر ارباب انواع است که منشای همه آثار است، پس این مرتبه نخست مؤمن و تشخص یافتن یک جزء از مصباح اول که مرکب است می باشد.

آنگاه فرمود: «یوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبارَکَةٍ زَیتُونَةٍ...» مراد بیان جزء سوم است، یعنی بیان دهن و روغن که باعث روشن شدن فتیله است می‌نماید، و اگر این روغن نبود چراغ روشن نمی‌شد، و مراد از آن مرتبه تمیز انیت شئ در عالم تمیز معلومات و مفاتیح غیبی از عوالم الهی است که در شرح حقیقت نبوت بیان شده که این مرتبه قابل اشاره وجودی جز در همان عالم نیست.

وصف دیگر آن به «لا شَرْقِیةٍ وَ لا غَرْبِیةٍ» است، یعنی پایان ندارد، ونیز به «یکادُ زَیتُها یضِی‌ءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ» وصف کرده است، یعنی او از چیزی متأثر نمی‌شود، بلکه خود در همه مراتب مؤثر است، زیرا از عالم حق تعالی است.

آنگاه به مرتبه چهارم با این گفتار «نار» اشاره کرد، و بیان نکرد که این نار چیست؟ چه این که خواست اشاره کند که این نار از عالم غیب است و مراد ار آن اضمحلال انیت شئ در عالم اسم عالم و علیم و علم می‌باشد.

آنگاه به مرتبه پنجم اشاره کرد و فرمود: «نُورٌ عَلی نُورٍ» است، و این نور را با صفتی موصوف ننمود، بلکه برخی از خصوصیات را با «نُورٌ عَلی نُورٍ» بیان کرده و مراد از این مرتبه مرتبه احراق مؤمن و فنای وی در اسم مستأثر است، مثل آهن سرخ شده‌ای که آن نمی‌نوان نتوان کرد، و این «نُورٌ عَلی نُورٍ» است و این نور فوق همه نورها و نور با همه نورها و نورالانوار در همه اشیائی که نور دارند می‌باشد.

و در کافی⁽¹⁾از محمد بن عبداللَّه بن عمر بن ابیطالب از امام صادق روایت کرد که فرمود: «إِنَّ اللَّهَ کَانَ إِذْ لَا کَانَ فَخَلَقَ الْکَانَ وَ الْمَکَانَ وَ خَلَقَ نُورَ الْأَنْوَارِ الَّذِی نُوِّرَتْ مِنْهُ الْأَنْوَارُ وَ أَجْرَی فِیهِ مِنْ نُورِهِ الَّذِی نُوِّرَتْ مِنْهُ الْأَنْوَارُ وَ هُوَ النُّورُ الَّذِی خَلَقَ مِنْهُ مُحَمَّداً وَ عَلِیاً فَلَمْ یزَالَا نُورَینِ أَوَّلَینِ إِذْ لَا شَی‌ءَ کُوِّنَ قَبْلَهُمَا...» یعنی: «خداوند به هنگامی که ممکنی نبود، موجود بود، پس از آن ممکنات و مکان را آفرید، و انوار و نورالانوار را خلق نمود، انوار از نورالانوار، نور گرفتند، و در نورش که انوار نور گرفتند (یعنی از نور الانوار) نور خود را جاری ساخت، و از نورالانوار نور محمد و علی خلق شده اند، پس این دو پیوسته نور اول بوده‌اند، چه این که هیچ نوری قبل از نور آن دو نبوده است...»

مراد از این دو نور حقیقت محمدیه و حقیقت علویه الهی است که تأثیر و تأثر در همه موجودات متقوم به آن است، چنان که مفاد عرض ولایت همین بود، و برخی از اخبار وتحقیق آن در سخن آن حضرت «سلاسة العباد» و نیز «امناء الرحمن» بیان شد.

و تأویل یاد شده را سخن امام صادق‌علیه السلام در روایت قمی⁽¹⁾به اسنادش از آن حضرت از پدرش در این آیه تأیید می کند، فرمود: «بدأ بنور نفسه تعالی «مَثَلُ نُورِهِ» مثل هداه فی قلب المؤمن قوله «کَمِشْکاةٍ فِیها مِصْباحٌ» المشکاة جوف المؤمن و القندیل قلبه و المصباح النور الذی جعله اللَّه فیه «یوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبارَکَةٍ» قال الشجرة المؤمن «زَیتُونَةٍ لا شَرْقِیةٍ وَ لا غَرْبِیةٍ» قال علی سواء الجبل لا غربیة أی لا شرق لها و لا شرقیة أی لا غرب لها إذا طلعت الشمس طلعت علیها و إذا غربت غربت علیها یکادُ زَیتُها یعنی یکاد النور الذی جعله اللَّه فی قلبه یضِی‌ءُ و إن لم یتکلم نُورٌ عَلی نُورٍ فریضة علی فریضة و سنة علی سنة «یهْدِی اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ یشاءُ» یهدی اللَّه لفرائضه و سننه من یشاء وَ یضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثالَ لِلنَّاسِ و هذا مثل ضربه اللَّه للمؤمن ثم قال فالمؤمن من یتقلب فی خمسة من النور مدخله نور و مخرجه نور و علمه نور و کلامه نور و مصیره یوم القیامة إلی الجنة نور قلت لجعفر علیه السلام جعلت فداک یا سیدی إنهم یقولون مثل نور الرب قال سبحان اللَّه لیس للَّه بمثل ما قال اللَّه «فَلا تَضْرِبُوا للَّهِ الْأَمْثالَ؟».

یعنی: «در این آیه شریفه از نور خودش شروع فرمود و فرمود: «مَثَلُ نُورِهِ» یعنی مثل هدایت خدا در دل مؤمن «کَمِشْکاةٍ فِیها مِصْباحٌ» مشکاة و چرخدان داخل مؤمن است و قندیل دل اوست و مصباح نوری است که خداوند در آن نهاده است، «یوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبارَکَةٍ» فرمود: شجره مومن است.

«زَیتُونِةٍ لَا شَرْقِیةٍ وَلَا غَرْبِیةٍ» فرمود: یعنی بر بالای کوه قرار دارد، لا غربیه یعنی مشرق ندارد و لا شرقیه یعنی مغرب ندارد، هنگامی که خورشید طلوع کند بر آن طلوع می‌کند و هنگامی که غروب کند بر آن غروب کند.

«یکادُ زَیتُها» یعنی نزدیک است نوری که خداوند در دلش قرار داده «یضِی‌ءُ» نورانی شود گر چه سخن نگوید، «نُورٌ عَلی نُورٍ» فریضه بر روی فریضه و سنت بر روی سنت «یهْدِی اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ یشاءُ» خداوند هر کس را بخواهد به سوی فرائض و سنن خود هدایت می‌کند «یضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثالَ لِلنَّاسِ» و این مثلی است که خداوند برای مؤمن زند، آنگاه فرمود: مؤمن کسی است که در پنج نور حرکت می‌کند، ورودش نور، خروجش نور، دانشش نور، سخنش نور و عاقبتش در روز قیامت به سوی بهشت نور است.

از امام جعفر صادق‌علیه السلام پرسیدم: فدایت شوم، آقای من! اهل سنت می‌گویند: مثل نور رب.

پاسخ داد منزه است خدا، خداوند مثلی ندارد، مگر خدا نفرمود: برای خدا مثلی نزنید!».

این روایت شریفه دلالت می‌کند بر این که مراد از خدا حقیقت مؤمن و اللَّه اسمی است نه مسمای اللَّه که «اله الالهه» است، مراد از فریضه مرتبه تمیز انیت مؤمن در عالم الهی و مرتبه کلید و مفتاحش می‌باشد که به اشاره وجودیه بدان اشاره نمی‌شود، مگر در آن عالم حظ او از حقیقت مطلقه الهیه می‌باشد که مبدای آن از خداست. و فریضه شدن آن به این خاطر است که قوام عالم وجود کلی به اوست و اگر او نبود وجودی نبود و مراد از «نُورٌ عَلی نُورٍ» و «فریضة علی فریضّه» و «سنة علی سنّه» این است که این عوالم سه گانه آرام آرام از عالم غیب متجدد می‌گردند، و به همین خاطر نور مؤمن فسرده نمی‌شود و او در هر دو جهان زنده است، گر چه ستمگران به خاطر رویگردانی از ایشان سودی نبردند، چه این که ایشان همانند شب پره‌هایی هستند که نور پرده بینایی ایشان است، و هر چه نور فزونی یابد آن پرده فزونی بیشتر یابد، علت این که گفتیم مراتب پنج هستند چنان که در روایات بود این است که:

مرتبه سابقه که آیه شریفه: «وَ اللَّهُ بِکُلِّ شَی‌ءٍ عَلِیمٌ» بر آن دلالت دارد مرتیه مؤمن به شمار نمی‌رود، و مرتبه مشکوة نیز حظی از ولاء ندارد، بلکه خود به منزله حجاب است، با آن چه بیان کردیم معلوم می‌شود که روایات وارده در تفسیر آیه شریفه نور در تفسیر مشکوة به قلب محمدصلی الله علیه وآله و مصباح را به نور علمش و زجاجه را به قلب علی‌علیه السلام با همدیگر تنافی ندارد.

چنان که در توحید⁽¹⁾از امام صادق‌علیه السلام و در کافی⁽²⁾مشکوة را به قلب محمد و مصباح را به نور علمش و زجاجه را به فاطمه تفسیر کرده‌اند.

چه این که مراد در هر یک از روایات بخشی از مراتب آیه و تطبیق آن بر مراتب عالم اکبر است که حقیقت محمد و علی و فاطمه و حسن و حسین‌علیهم السلام است و ایشان مظاهر مراتب پنجگانه و مظاهر کامل آن هستند، و در روایت قبلی بر عالم اصغر تطبیق شده بود.

روایت حدوث اسماء⁽³⁾که در سابق یاد گردید بر آن دلالت دارد، ترجمه آن روایت این است: خداوند اسمایی آفرید که حروفی بدون صدا و الفاظی بدون نطق و شخصی بدون جسم داشته و به هیچ چیز شباهت ندارند، و رنگی ندارند، طول و عرض وعمق و حدود در آنها وجود ندارد، از احساس هر احساس کننده محجوب و پوشیده ولی غیر مستورند، خداوند او را کلمه

تامه بر چهار جزء که با همدیگر معیت دارند ویکی بر دیگری پیشی ندارد قرار داده از آن کلمه سه اسم را ظاهر کرده چه این که مردم به آن نیازمند بودند و یک اسم را محجوب نموده، واین اسم همان اسم مکنون و مخزون است، پس این اسمایی که آشکار شد، ظاهر اللَّه و تبارک و تعالی است».

این روایت شریفه دلالت دارد بر این که قوام و پایه همه عوالم و مبادی آن همین اسماء پنجگانه اند، و شرح روایت در «شرح قول امام هادی موضع الرسالة» بیان شد.

و مراد از «دجی» تاریکی عوالم حجب و اسماء طاغوتی است که به موجب این روایت کلیات آن سیصد و شصت اسمند، این نسبت به سر ایشان از اسم اللَّه است که در هر نفسی مکنون است، ولی ایشان نسبت به عوالم علانیه و آشکار، مصابیح دجی یعنی چراغهای تاریکی‌ها هستند، چه این که خدای تعالی فرمود: «أَوْ کَظُلُماتٍ فِی‌بَحْرٍ لُجِّی یغْشاهُ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ سَحابٌ ظُلُماتٌ بَعْضُها فَوْقَ بَعْضٍ إِذا أَخْرَجَ یدَهُ لَمْ یکَدْ یراها وَ مَنْ لَمْ یجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُوراً فَما لَهُ‌ُ مِنْ نُورٍ»⁽¹⁾مثل تاریکی‌هایی که در دریا عمیق می‌باشد که موجی از بالا آن را می‌پوشاند، بالا تر از آن نیز موجی و بالاتر از آن ابر است، تاریکیهایی که برخی بالاتر از برخی دیگرند، به گونه‌ای که اگر دست خود را بیرون آورد نتواند ببیند، و به هر کس خداوند نوری ندهد، نوری ندارد».

و در کافی⁽²⁾از امام صادق روایت شده است که فرمود: «أَوْ کَظُلُماتٍ قَالَ الْأَوَّلُ وَ صَاحِبُهُ یغْشاهُ مَوْجٌ الثَّالِثُ مِنْ فَوْقِهِ مَوْجٌ ظُلُمَاتٌ الثَّانِی بَعْضُها فَوْقَ بَعْضٍ مُعَاوِیةُ وَ فِتَنُ بَنِی أُمَیةَ إِذا أَخْرَجَ یدَهُ الْمُؤْمِنُ فِی ظُلْمَةِ فِتْنَتِهِمْ لَمْ یکَدْ یراها وَ مَنْ لَمْ یجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُوراً إِمَاماً مِنْ وُلْدِ فَاطِمَةَعلیه السلام فَما لَهُ مِنْ نُورٍ إِمَامٍ یوْمَ الْقِیامَةِ»

«أَوْ کَظُلُمَاتٍ» فرمود: مراد اولی و رفیقش می‌باشد، «یغْشَاهُ مَوْجٌ» مراد سومی است «من فوقه موج ظلمات» مراد دومی است «بعضها من فوقه موج...بعض» معاویه و فتنه های بنی‌امیه می‌باشد، «إِذَا أَخْرَجَ یدَهُ» یعنی وقتی مؤمن در تاریکی فتنه‌های ایشان دست خود را بیرود آورد «لَمْ یکَدْ یرَاهَ» نمی‌تواند ببیند و به هر کس نوری داده نشود» یعنی امامی از فرزندان فاطمه داده نشود «فما له من نور» یعنی در روز قیامت امامی ندارد...».

و مرحوم قمی⁽³⁾از آن حضرت روایت کرده که فرمود: «فی قول اللَّه أَوْ کَظُلُماتٍ فلان و

فلان فِی بَحْرٍ لُجِّی یغْشاهُ مَوْجٌ یعنی نعثل مِنْ فَوْقِهِ مَوْجٌ طلحة و زبیر ظُلُماتٌ بَعْضُها فَوْقَ بَعْضٍ معاویة و یزید و فتن بنی أمیة إِذا أَخْرَجَ یدَهُ فی ظلمة فتنتهم لَمْ یکَدْ یراها وَ مَنْ لَمْ یجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُوراً فَما لَهُ مِنْ نُورٍ یعنی إماما من ولد فاطمةعلیه السلام فَما لَهُ مِنْ نُورٍ فما له من إمام یوم القیامة یمشی بنوره...».

«أَوْ کَظُلُمَاتٍ» فلانی و فلانی است، «فِی بَحْرٍ لُجِّی یغْشَاهُ مَوْجٌ» مراد نعثل است «مِنْ فَوْقِهِ مَوْجٌ» طلحه و زبیرند، «ظُلُمَاتٌ بَعْضُهَا فَوْقَ بَعْضٍ» معاویه و یزید و فتنه‌های بنی‌امیه «إِذَا أَخْرَجَ یدَهُ» در ظلمت فتنه‌های ایشان «لَمْ یکَدْ یرَاهَا وَمَنْ لَمْ یجْعَلْ اللَّهُ لَهُ نُوراً» یعنی امامی از فرزندان فاطمه «فَمَا لَهُ مِنْ نُورٍ» یعنی امامی ندارد که به نور وی راه رود...الحدیث».

پس مراد از «دجی» تاریکی این ستمگران است، و ایشان چراغهای آن تاریکی هستند که مردم به انوار ایشان هدایت می‌شوند، پس ایشان مصابیح چراغهای تاریکی در سر و علانیه هستند.

تشبیه ایشان به مصابیح اشاره به این است که ایشان همانند مرده در قبضه پروردگار عالمیان که خدایی جز از او نیست می‌باشند، مثل مصباح، یعنی همانطور که کار مصباح و چراغ و روشنگری است، ایشان با نور دانش خویش طالبان نور را روشنی بخشیدند، پس با نور دانش ایشان راه خویش را پیدا کردند و از نور دانش ایشان استفاده و استفاضه می‌نمایند، پس با فوز به ولایت ایشان به سعادت بالاترین درجات ایمان می‌رسند، و ایشان نسبت به خدایی که در قبضه وی هستند همانند مصباحی اند که از خود اراده ای در روشنگری ندارد و در قبضه پروردگار عالمیان به فنا رسیدند، همانند فنای مصباح در دست شخص و ایشان در گفتار از خداوند پیشی نمی‌گیرند و به امر الهی عمل می‌کنند.

فرمود:

وَ أَعْلامِ التُّقَی‌

اشاره

«اعلام» جمع «علَمَ» به حرکت اول و ثانی است، و علم کوهی است که راهنماست و «تقی» مصدر تقیة و اتقیتة است. در قاموس آمده: واتقیت و تقیته و اتقیه تقی و تقاء ککساء: از او پرهیز کردم، و حذر نمودم، و در ماده «حذر» گفت: «الحذر» به کسر حاء و گاه ذال حرکت داده می‌شود: احتراز، و در ماده حذر گفت: و «حرزه» به معنای «حفظه» یعنی او را حفظ کرد.

در معانی تقوی‌

و در مجمع البیان: «التقوی در قرآن به چند معنا آمده است: 1- خشیت و هیبت و از این معنا آیه شریفه: «وَ إِیای فَاتَّقُونِ»⁽¹⁾می‌باشد. 2- طاعت مثل آیه: «اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ».⁽²⁾3- پاک کردن دلها از گناهان، این معنا آن طور که گفته شده حقیقت تقوی است و نه آن دو معنای اول.

گویم: تقوی لفیف مفروق است، چه این که فاء الفعل و لام الفعل آن واو است و واو را قلب به تاء کردند.

مقدمه‌ای در بیان حقیقت تقوی‌

برای بیان حقیقت تقوی به مقدمه ای نیازمندیم و آن مقدمه این است:

دانستید که انسان از ابتدای آفرینش خویش حدود و اسم و صفتی ندارد، بلکه منزه از همه حدود می‌باشد، و می‌تواند به عوالم پایین تر تنزل کند و در این تنزل عنوان حرفی داشته است، عنوان حرفی همان حقیقت عبودیت می‌باشد، چنان که در تنزل یاد شده می‌تواند عنوان استقلالی و معنای اسمی بگیرد، چنین معنای‌اسمی همان حقیقت شرک و کفر و مبدای همه شرور می‌باشد، اکنون براین مطلب به کمک خدا که ولایت ایقان را داراست برهان اقامه می‌کنیم.

از خداوند استعانت می‌گیرم و به حول و قوه وی تکیه می‌کنم و می‌گویم:

آیه شریفه: «لا إِکْراهَ فِی الدِّینِ قَدْ تَبَینَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَی فَمَنْ یکْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَ یؤْمِنْ بِاللَّهِ فَقَدِ اسْتَمْسَکَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقی لاَ انْفِصامَ لَها وَ اللَّهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ اللَّهُ وَلِی الَّذِینَ آمَنُوا یخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَی النُّورِ وَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَوْلِیاؤُهُمُ الطَّاغُوتُ یخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَی الظُّلُماتِ...الآیه» بر مطلوب ما دلالت دارد.

چه این‌که اولا خداوند ایمان به خدا را چنگ زدن به «عروه وثقی» یعنی «ریسمان محکم» که پاره نمی‌شود قرار داده، چنانکه ایمان به طاغوت به منزلت دو عروه دلالت دارد بر این که مراد از خدا در آیه همان راه رساننده به آنچه که باید به آن معتقد بود و مراد از طاغوت که در

مقابل خدا قرار دارد راه دور کننده از او، و چون این دو راه در حقیقت انسان مکنونند، چه این که انسان حقیقتا مختار است و لذا خداوند فرمود:« لا إِکْراهَ فِی‌الدِّینِ قَدْ تَبَینَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَی»؛ ما انسان را از نور صرف ویا نار صرف نیافریدیم به گونه ای که از کفر محجوب و یا ذاتا ممنوع از ایمان باشد، چه این که هرگز انسان از نور محض خلق نشده تا کفر از او متمشی نشود و نیز از نار محض آفریده نشده تا ایمان از او متمشی نشود، بلکه ما او را به دو مسیر یاد شده هدایت و راهنمایی کردیم، و از نور و ظلمت به او دادیم، و به او قدرت سلوک هر دو مسیر را طبق اراده‌اش دادیم، تا هر کس هلاک گردد از بینه و دلیل هلاک شود و هر کس حیات و زندگی و هدایت یابد با دلیل و برهان بدان مسیر افتد، و با هر دو راه آشنا باشد، پس هر کس به طاغوت کفر بورزد و ایمان به خدا آورد، به عروه وثقی چنگ زده است تا آخر آیه، پس آیه نسخ نشده، چه این که برخی گمان کردند که آیه نسخ شده است، زیرا آیه برای بیان حکم تکلیفی نیامده است.

و در ثانی: ولایت مؤمنین از آن خدا و ولایت کافرین از آن طاغوت است، و مراد تصرف و تربیت است، و روشن است که با خدای تعالی خدایی دیگر نیست تا موثر در مردمان شود، و گرنه لازم می‌آید که مذهب دوگانه پرستان ثنوی صحیح باشد پس به ناچار مراد از «اللَّه» اللَّه اسمی است که در عرض دیگر اسماء می‌باشد، و آن اسماء رب النوع انواع خلایق هستند که در دعاها بدان اشاره شده است مثل: «اسألک باسمک الذی خلقت به السموات و باسمک الذی خلقت به الارضین» و غیره و ثالثا: خداوند مبدای انسان، اعم از کافر و مسلمان را، از نور و ظلمت منطوی در خودش قرار داده، این مطلب در دو جا آمده: «یخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَی النُّورِ» و فرمود: «یخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَی الظُّلُماتِ و فرمود: وَ کَیفَ تَکْفُرُونَ وَ أَنْتُمْ تُتْلی عَلَیکُمْ آیاتُ اللَّهِ وَ فِیکُمْ رَسُولُهُ وَ مَنْ یعْتَصِمْ بِاللَّهِ فَقَدْ هُدِی إِلی صِراطٍ مُسْتَقِیمٍ»⁽¹⁾یعنی: «چگونه کفر می‌ورزید در صورتی که بر شما آیات خدا تلاوت گردد و در بین شما رسول خداست، و هر کس به ریسمان خدا چنگ زند، به صراط مستقیم هدایت شده است».

بیان دلالت آیه این است که: اگر مراد از «اللَّه» در اینجا «اله الآلهه» باشد باید کسی که به او چنگ می‌زند به خودش برسد نه به صراط مستقیم و نیز خدای تعالی فرمود:

«یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا اذْکُرُوا اللَّهَ ذِکْراً کَثِیراً وَ سَبِّحُوهُ بُکْرَةً وَ أَصِیلاً هُوَ الَّذِی یصَلِّی عَلَیکُمْ وَ مَلائِکَتُهُ لِیخْرِجَکُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَی النُّورِ وَ کانَ بِالْمُؤْمِنِینَ رَحِیماً»⁽²⁾یعنی: «ای کسانی که ایمان آورده اید،

بسیار خداوند را یاد کنید و در صبح و شام او را تسبیح نمایید، او و فرشتگانش بر شما رحمت می‌فرستند تا شما را از تاریکی ها به سوی نور بیرون آورند، و او به مؤمنین مهربان و دلسوز است».

و نور در آیه قبلی و غیر آن به امیرالمؤمنین و اولاد طاهرین علیه السلام او تفسیر شده، چنان که ظلمت به دشمنان آنها تفسیر گردیده، و نیز در عروة الوثقی چنین تفسیری آمده است.⁽¹⁾به خواست خدا در فقره «و نوره» اخبار آن خواهد آمد.

و در توحید⁽²⁾از امیرالمؤمنین خطبه ای روایت شده که فرمود: «انا عروة اللَّه الوثقی و کلمة التقوی» یعنی: «من ریسمان محکم الهی و کلمه تقوی هستم».

و در اکمال⁽³⁾از امام رضا این حدیث روایت شده است: «و نحن کلمة التقوی و العروة الوثقی» و در سخن آن حضرت «و عناصرالابرار و دعائم الاخیار و ابواب الایمان» گفته شد که انوار ائمه‌علیه السلام و ظلمات دشمنان ایشان در حقیقت انسان بلکه در همه اشیاء مکنون است.

و نیز هر آیه‌ای که بر «جعل نور و ظلمات» دلالت کند بر مطلب فوق دلالت دارد، خدای تعالی فرمود: «وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ وَ نَعْلَمُ ما تُوَسْوِسُ بِهِ نَفْسُهُ وَ نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَیهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِیدِ إِذْ یتَلَقَّی الْمُتَلَقِّیانِ عَنِ الْیمِینِ وَ عَنِ الشِّمالِ قَعِیدٌ» یعنی: «ما انسان را آفریدیم و آنچه که نفس وی را وسوسه می‌کند می‌دانیم، و ما از رگ کردن به وی نزدیک تریم، به هنگامی که دو برخورد کننده با وی ( دو ملک رقیب و عتید) برخورد کنند و در چپ و راست او نشسته باشند».

در کافی⁽⁴⁾از امام صادق روایت شده که فرمود: «ما من قلب و له اذنان علی احدیهما ملک مرشد و علی‌الاخری شیطان مفتن، هذا یأمره و هذا یزجره الشیطان یأمر بالمعاصی و الملک یزجره عنهاو قول اللَّه تعالی «عَنِ الْیمِینِ وَ عَنِ الشِّمالِ قَعِیدٌ ما یلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلاَّ لَدَیهِ رَقِیبٌ عَتِیدٌ»⁽⁵⁾هیچ قلبی نیست مگر این که گوش دارد: فرشته‌ای که به راه رشد هدایت می‌کند، و بر گوش دیگر شیطانی است که فتنه‌گری می‌نماید، این به او فرمان می‌دهد و آن او را نهی می‌نماید، شیطان به گناهان می‌خواند و فرشته از آن منع می‌کند، و این مفاد قول خداست که: «در راست و چپ او دو تن نشسته‌اند، هیچ کلمه‌ای از او بیرون نمی‌آید مگر این که در نزد رقیب عتید است».

در معنای عقل و جهل‌

و حدیث کافی⁽¹⁾بر این مطلب دلالت دارد، حدیث از سماعة بن مهران روایت شده، وی گفت: «کنت عند ابی‌عبداللَّه و عنده جماعة من موالیه، فجری ذکر العقل و الجهل، فقال: اعرفوا العقل و جنده و الجهل و جنده تهتدوا، قال سماعة فقلت: جعلت تعرف ما نعرف الا ما عرفتنا فقال ابوعبداللَّه ان اللَّه عزوجل خلق العقل و هو اول خلق من الروحانیین عن یمین العرش من نوره، فقال له ادبر فادبر، ثم قال له:اقبل فاقبل فقال اللَّه تبارک و تعالی خلقتک خلقا عظیما و کرمتک علی جمیع خلقی.

قال: ثم خلق الجهل من البحر الاجاج ظلمانیا، فقال له: ادبر فادبر، ثم قال له: اقبل فلم یقبل، فقال له استکبرت، فلعنه...الحدیث». یعنی: «در مجلس ابا عبداللَّه امام صادق‌علیه السلام بودم، در آن مجلس عده‌ای از دوستان آن حضرت حضور داشتند، سخن از عقل و جهل به میان آمد، حضرت فرمود: اگر عقل و لشکریان آن و جهل و لشکریان آن را بشناسید، هدایت می‌یابید. سماعه گفت: پرسیدم: فدایت شوم، ما چیزی را نمی‌دانیم مگر این که شما به ما بیاموزید، امام صادق‌علیه السلام فرمود: خدای عزوجل عقل را از نورش آفرید، و عقل اولین مخلوق روحانی در جانب راست عرش قرار دارد، به عقل گفت: پشت کن پشت کرد، آنگاه فرمود: روی آورد، عقل روی آورد، خدای تعالی به او فرمود: من تو را موجود بزرگی آفریدم و برهمه کرامت دادم.

آنگاه فرمود: خداوند جهل را از دریایی تلخ و تاریک آفرید، پس به وی گفت: روی برگردان، وی رو برگردانید، آنگاه فرمود: روی آور، جهل رو نکرد، خداوند به او فرمود: تکبر ورزیدی، پس او را لعنت کرد، الحدیث».

روشن است که عقل و جهل دو مخلوق خارج از حقیقت انسان نیستند، بلکه از مراتب انسانی‌اند، و اگر جدا باشند شناخت آندو علت هدایت انسان نمی‌گردد، پس هدایت یافتن این است که انسان به عالم عقل برسد و او را در عالم خویش بنگرد.

بر همین مطلب آیه شریفه زیر دلالت دارد: «وَ هُوَ الَّذِی مَرَجَ الْبَحْرَینِ هذا عَذْبٌ فُراتٌ وَ هذا مِلْحٌ أُجاجٌ وَ جَعَلَ بَینَهُما بَرْزَخاً وَ حِجْراً مَحْجُوراً.»⁽²⁾یعنی: «اوست که دو دریا را بهم آمیخت، این دریایی شیرین و آن دریایی‌تلخ، و بین آن دو برزخی قرار داد که همیشه از همه جدا باشند». و فرمود:

«مَرَجَ الْبَحْرَینِ یلْتَقِیانِ بَینَهُما بَرْزَخٌ لا یبْغِیانِ⁽¹⁾» یعنی: «دو دریا را بهم آمیخت به گونه‌ای که با همدیگر ملاقات می‌نمایند، ولی بین آن دو برزخی قرار دارد که به حریم همدیگر نمی‌رسند».

و فرمود: «وَ لَقَدْ بَعَثْنا فِی کُلِّ أُمَّةٍ رَسُولاً أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَ اجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ فَمِنْهُمْ مَنْ هَدَی اللَّهُ وَ مِنْهُمْ مَنْ حَقَّتْ عَلَیهِ الضَّلالَةُ»⁽²⁾یعنی: «ما در هر امتی رسولی فرستادیم که خدای را بپرستید و از طاغوت دوری کنید، عده ای را خداوند هدایت کرد، و بر عده ای ضلالت رقم خورده است».

عیاشی از امام باقر روایت کرده است که فرمود: «ما بعث اللَّه نبیا قط إلا بولایتنا و البراءة من عدونا، و ذلک قول اللَّه فی کتابه وَ لَقَدْ بَعَثْنا فِی کُلِّ...مَنْ حَقَّتْ عَلَیهِ الضَّلالَةُ» یعنی: «به واسطه تکذیب ایشان نسبت به آل محمد و آیه شریفه: «وَ الَّذِینَ اجْتَنَبُوا الطَّاغُوتَ أَنْ یعْبُدُوها وَ أَنابُوا إِلَی اللَّهِ لَهُمُ الْبُشْری»⁽³⁾یعنی: «کسانی که از طاغوت دوری گزیده اند، و آن را نپرستیده اند، و به سوی پروردگارشان بازگشتند، بشارت بر آنها باد...»

و در مجمع البیان از امام صادق‌علیه السلام روایت شده است که فرمود: «انتم هم، و من اطاع جبارا فقد عبده» یعنی: «شما آنها هستید، هر کس از ستمگری پیروی کند، او را پرستیده است».

شما در این آیات بین «اللَّه» و طاغوت مقابله ای می‌یابید، و امام‌علیه السلام بندگان خدا که به سوی او باز می‌گردند و از طاغوت اجتناب می‌کنند را به شیعه تفسیر فرمود، بلکه مطلق آیاتی که در آن بین اللَّه و طاغوت برقرار شده است، دلالت بر مطلوب ما دارد.مثل این آیه شریفه: «وَ قالَ الشَّیطانُ لَمَّا قُضِی الْأَمْرُ إِنَّ اللَّهَ وَعَدَکُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَ وَعَدْتُکُمْ فَأَخْلَفْتُکُم»⁽⁴⁾یعنی: «و شیطان وقتی کار خاتمه یافت گفت:خداوند وعده درست به شما داد، ولی من به شما وعده دادم و از آن تخلف کردم».

و آیه شریفه: «الشَّیطانُ یعِدُکُمُ الْفَقْرَ وَ یأْمُرُکُمْ بِالْفَحْشاءِ وَ اللَّهُ یعِدُکُمْ مَغْفِرَةً مِنْهُ وَ فَضْلاً وَ اللَّهُ واسِعٌ عَلِیمٌ»⁽⁵⁾شیطان به شما فقر را وعده می‌دهد و به فحشا امر می‌نماید و خداوند مغفرت و فضل را به شما وعده دهد» و آیه شریفه: «حِزْبُ الشَّیطانِ أَلا إِنَّ حِزْبَ الشَّیطانِ هُمُ الْخاسِرُونَ تا آیه أُولئِکَ حِزْبُ اللَّهِ أَلا إِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ»⁽⁶⁾ایشان حزب شیطانند، و آگاه باشید که حزب شیطان

زیانکارند... و آنها حزب خدایند آگاه باشید که حزب خدا رستگارند».

و دیگر آیات قرآنی که برای شیطان حزب و وعده و عبادت و دعوت و ولایتی در عرض ولایت خدا قرار می‌دهد از همین قبیل است که بیان کرده‌ایم.

پس مراد از آن دو اسم اللَّه و اسمی است که متصرف در غیر مؤمن است، و این دو اسم سّر و علانیه‌ای دارند، سّر آندو در همه نفوس در ابتدای آفرینش قرار دارد و علانیه آندو آل محمدصلی الله علیه وآله و شیعیان آنها دشمنان و پیروان آنها هستند.

اخبار طینت⁽¹⁾که اختلاط آن دو در ابتدای آفرینش از آب گوارا و آب تلخ را بیان می‌کرد بر آن دلالت دارد، و مراد از آندو مبدای همه خیرات از سّر آل محمدصلی الله علیه وآله و سّر دشمنان ایشان که مبدای شرور است، از این دو روایت سماعه⁽²⁾به عقل و جهل و در آیات به نور و ظلمت تعبیر شده، چنان که روایات⁽³⁾تفسیر نموده‌اند.

و نیز روایت کافی⁽⁴⁾در باب «معرفة الامام و الرد الیه» به اسنادش به ابوجعفر باقرعلیه السلام بر آن دلالت دارد، در ادامه حدیث فرمود: «قَالَ أَ تَرَی أَنَّ اللَّهَ هُوَ الَّذِی أَوْقَعَ فِی قُلُوبِهِمْ مَعْرِفَةَ هَؤُلَاءِ وَ اللَّهِ مَا أَوْقَعَ ذَلِکَ فِی قُلُوبِهِمْ إِلَّا الشَّیطَانُ لَا وَ اللَّهِ مَا أَلْهَمَ الْمُؤْمِنِینَ حَقَّنَا إِلَّا اللَّهُ»یعنی: «آیا فکر می‌کنید که خداوند در دلهای ایشان معرفت آنها یعنی فلان و فلانی را انداخت، به خدا سوگند کسی جز شیطان در دل ایشان محبت آنها را نیفکنده، به خدا قسم، جز خدا حق ما را در دل مؤمنین الهام نکرده است».

و نیز روایت مرفوعه کافی⁽⁵⁾در باب الاخلاص به ابوجعفرعلیه السلام بر آن ناطق است فرمود: «قَالَ رَسُولُ اللَّهِ‌صلی الله علیه وآله وسلم یا أَیهَا النَّاسُ إِنَّمَا هُوَ اللَّهُ وَ الشَّیطَانُ وَ الْحَقُّ وَ الْبَاطِلُ وَ الْهُدَی وَ الضَّلَالَةُ وَ الرُّشْدُ وَ الْغَی وَ الْعَاجِلَةُ وَ الآجِلَةُ وَ الْعَاقِبَةُ وَ الْحَسَنَاتُ وَ السَّیئَاتُ فَمَا کَانَ مِنْ حَسَنَاتٍ فَلِلّهِ وَ مَا کَانَ مِنْ سَیئَاتٍ فَلِلشَّیطَانِ» یعنی: «ای مردم! تنها خدا و شیطان، و حق تعالی و باطل و هدایت و ضلالت، و رشد و غی و دنیای فانی و آخرت باقی، و عاقبت و حسنات و سیئات است، هر حسنه ای از خدا و هر سیئه از شیطان است».

دستورالعمل امام صادق(ع) در هنگام خواب‌

و نیز روایت کافی⁽¹⁾در باب دعا به هنگام خواب وبیداری از امام صادق‌علیه السلام روایت کرده است که فرمود: «أَ لَا أُخْبِرُکُمْ بِمَا کَانَ رَسُولُ اللَّهِ ص یقُولُ إِذَا أَوَی إِلَی فِرَاشِهِ قُلْتُ بَلَی قَالَ کَانَ یقْرَأُ آیةَ الْکُرْسِی وَ یقُولُ بِسْمِ اللَّهِ آمَنْتُ بِاللَّهِ وَ کَفَرْتُ بِالطَّاغُوتِ اللَّهُمَّ احْفَظْنِی فِی مَنَامِی وَ فِی یقَظَتِی». یعنی: «آیا از دعای رسول خدا به هنگامی که به رختخواب می‌رفت شما را خبر نکنم، پاسخ دادم: بله، فرمود: آیة الکرسی می‌خواند و می‌فرمود: به نام خدا ایمان به خدا آوردم و به طاغوت کفر ورزیدم خدایا مرا در خواب و بیداریم حفظ فرما!».

و در روایت⁽²⁾دیگری از آن حضرت این که پیامبر به هنگام خواب می‌فرمود: «آمَنْتُ بِاللَّهِ وَ کَفَرْتُ بِالطَّاغُوتِ اللَّهُمَّ احْفَظْنِی فِی مَنَامِی وَ فِی یقَظَتِی» پس از آن حضرت از مرتبه نور به خدا و از مرتبه ظلمت به طاغوت تعبیر می فرمود، و گر نه کدام طاغوت در زمان آن حضرت بود که وی بدو کفر می‌ورزید».

و خلاصه هر کس اندک تأملی در اخبار نماید بر او پوشیده نمی‌ماند که انسان نمونه امکان است، چنان که در فقره های گذشته دانستید، پس در انسان نوری است که سر آل محمد می‌باشد که مبدای همه خیرات است و در او تاریکی و ظلمت است که سّر دشمان آل محمدصلی الله علیه وآله و مبدای همه شرور می‌باشد، و همین اثبات کننده اختیار در آدمی است، چنان که سابقا شناختید، و کسانی را که خود را بشناسد این مطلب را به وضوح در می‌یابند.

اکنون که این مقدمه را دانستید، پس حقیقت تقوی نوری از سّر آل محمد است که خداوند در هر نفسی قرار داده است، چنان که در توحید از امیرالمؤمنین و در اکمال⁽³⁾از امام رضا روایت شده است و ما نظیر این دو روایت را در گذشته نقل کرده ایم که ایشان کلمه تقوی هستند.

و در محاسن⁽⁴⁾از پیامبر روایت شده است که فرمود: «إن علیا رایة الهدی بعدک و إمام أولیائی و نور من أطاعنی و هو الکلمة التی ألزمتها المتقین»؛ علی پرچم هدایت و رهبر

دوستان و نور مطیعانم می‌باشد، و او کلمه‌ای است که در متقیان قرار دادم».

و لذا خدای سبحانه فرمود: «فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَکِینَتَهُ عَلی رَسُولِهِ وَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ وَ أَلْزَمَهُمْ کَلِمَةَ التَّقْوی»⁽¹⁾خداوند آرامش خود را بر پیامبر و مؤمنین فرستاد و کلمه تقوی را در آنها قرار داد».

لازمه آن نور در عالم ملکات تخلق به اخلاق نیکو و در عالم فعل اطاعت اوامر الهی است، چنان که در روایت وارد شده است، البته این حقیقت تقوی نیست(بلکه لازم آن است).

چه این که خداوند فرمود: «وَ سارِعُوا إِلی مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّکُمْ وَ جَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِینَ...وَ الَّذِینَ إِذا فَعَلُوا فاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَکَرُوا اللَّهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ وَ مَنْ یغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلاَّ اللَّهُ»⁽²⁾یعنی: «به مغفرت پروردگارتان و به بهشتی که پهنای آن آسمانها و زمین است که برای متقین آماده شده بشتابید...و کسانی که کار زشت انجام دادند و بر خود ستم روا داشتند خداوند را یاد کنند و از گناهان خود مغفرت طلبند، و چه کسانی گناهان را به جز خدا می‌آمرزد».

چه این که این آیه در شأن جوانی که گورها را می‌شکافته و کفن ها را می‌دزدیدند نازل شد، چه این که دختری از انصار مرد، این جوان شبانه گورش را شکافت و کفن او را دزدید و با او در آمیخت و به همان حال او را واگذاشت، آنگاه پشیمان شد.

اگر حقیقت تقوی پیروی از دستورات خدا باشد باید توبه وی پذیرفته نگردد، چنان که نباید مطلق توبه اهل معاصی پذیرفته شود، زیرا خدای تعالی فرمود: «إِنَّما یتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِینَ»یعنی: «خداوند تنها از پرهیزگاران پذیرد» پس حقیقت و کلمه تقوی آن نور است و در عالم ملکات و افعال و صیانت و حفظ کلمه تقوی می شود به این که به هنگام نزول آن حقیقت در عالم ملکات و افعال معنای اسمی استقلالی به کناری نهاده شده و معنای حرفی‌آلی در آن مراعات می‌شود، چه این که رعایت حقیقت عبودیت در هر عالمی از عوالم ذات تا عوالم افعال همین معنی حرفی است، چنان که شأن حضرت ابراهیم خلیل‌علیه السلام همین است که: «إِنَّ صَلاتِی وَ نُسُکِی وَ مَحْیای وَ مَماتِی للَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ لا شَرِیکَ لَهُ وَ بِذلِکَ أُمِرْتُ وَ أَنَا أَوَّلُ الْمُسْلِمِین»⁽³⁾یعنی: «همانا نماز و عبادات و زندگی و مرگم از خدای پروردگار جهانیان است، او شریکی ندارد و من مأمور به همین هستم، و من اولین تسلیم شدگانم».

رسول خداصلی الله علیه وآله از آن حضرت پیروی کرده و آن را درامت قبل از هر نماز سنت قرار داد، و

خدا به پیامبرش فرمود: «قُلْ إِنَّنِی هَدانِی رَبِّی إِلی صِراطٍ مُسْتَقِیمٍ دِیناً قِیماً مِلَّةَ إِبْراهِیمَ حَنِیفاً وَ ما کانَ مِنَ الْمُشْرِکِینَ قُلْ إِنَّ صَلاتِی وَ نُسُکِی وَ مَحْیای وَ مَماتِی للَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ لا شَرِیکَ لَهُ وَ بِذلِکَ أُمِرْتُ وَ أَنَا أَوَّلُ الْمُسْلِمِینَ»⁽¹⁾پس این آیه شریفه:«فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ»⁽²⁾یعنی: «تا توانید از خدا بپرهیزید» وآیه شریفه: «اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ»⁽³⁾یعنی: «به حقیقت تقوی از خدا پرهیز کنید» امثال چنین آیاتی ایجاب می‌کند که این اسم مبارک در همه مراتب حفظ و صیانت شود، چنان که اخباری که آیات یاد شده را به اطاعت از دستورات الهی معنا کرده بر آن دلالت دارد زیرا که دانستید که وی مبدای همه خیرات بوده و طاعات، صورتی در عالم ملکات و افعال دارد و حقیقت «ورع» نیفتادن در تاریکی طاغوت است که سّر دشمنان آل محمد است، و فروعات آن از قبیل فواحش و همه مواردی که نهی‌شده و نیز اظهار استقلال در همه مراتب وجود و تکبر با خدای سبحانه از آن می‌باشد، همان طور که شیطان چنین کرده است وگفت: «لَمْ أَکُنْ لِأَسْجُدَ لِبَشَرٍ خَلَقْتَهُ مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ»⁽⁴⁾یعنی: «من بشری را که از گل مانده آفریده ای سجده نمی‌کنم» بنابراین خود را بزرگ دانست و گفت: «أَنَا خَیرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِی مِنْ نارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِینٍ»⁽⁵⁾یعنی: «من بهتر از او هستم، مرا از آتش و او را از گل خلق کرده‌ای» خداوند شیطان را از دار کرامات خویش بیرون کرده و به او فرمود: «فَاخْرُجْ مِنْها فَإِنَّکَ رَجِیمٌ وَ إِنَّ عَلَیکَ لَعْنَتِی‌إِلی یوْمِ الدِّین»⁽⁶⁾یعنی: «از بهشت بیرون شو چه این که رجم شده ای و لعنت و دوری من بر تو تا روز قیامت قرار گرفته است».

پس این آیه شریفه: «فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثانِ»⁽⁷⁾یعنی: «از بت های پلید دوری کنید» و آیه «وَ ذَرُوا ظاهِرَ الْإِثْمِ وَ باطِنَهُ»⁽⁸⁾یعنی: «از آشکار و پنهان و گناه دوری کنید» و امثال این آیات برای دوری از تمام مراتب طاغوت است یعنی دوری از عالم ذات تا عالم فعل آن می‌باشد، و اخباری که «ورع» را به اجتناب از محرمات خدا معنا کرده‌اند این گونه‌اند.

اکنون که حقیقت و شؤون تقوی را دانستید، و فهمیدید که تقوی سرّ آل محمد است برای شما روشن می‌شود که ایشان «اعلام التقی» در سّر و علانیه اند، و ایشان کوههایی هستند که راه سلوک به پروردگار عالمیان در علانیه از آن مسیر است، زیرا خداوند به ایشان دستور داد تا خود را از منهیات جدا کنند، و در سر نیز به ایشان راه جسته می‌شود، زیرا انوار مکنون ایشان در همه نفوسی که پروردگار جهانیان را می‌شناسند و به او پناه می‌جویند موجود است و الحمد للَّه رب العالمین.

فرمود:

وَ ذَوِی النُّهَی‌

اشاره

در قاموس گفت: «النهیه به ضم» یعنی... و عقل مثل نهی و این جمع «نهیه» نیز می‌باشد. بیان این فقره و فقرات بعدی مقدمه‌ای را می‌طلبد و آن مقدمه این است: بدان که در سخن حضرت‌علیه السلام «یا اهل بیت النبوة» دانستید که نصیب هر موجود از حقیقت نبوت یعنی صادر نخستین همین مقدار است که ابتدا در عالم معلومات و عالم تمیز مفاتیح که از عوالم الهی است تعین می‌یابد، و در غیر آن عالم هیچ اشاره وجودی و یا عدمی بر نمی‌دارد، و بعد از تعین در آن عالم به اشاره وجودی معین می‌گردد، ولی به عالم خلق به چنین اشاره‌ای نمی‌شود، چنان که قابل اشاره عدمی نیز هست، و بعد از تنزل به عالم خلق اشاره وجودی در همین عالم اشاره می‌شود، ولی هنوز اسم و رسمی ندارد، لذا به او عقل و جهل و نور و ظلمت و غیر آن گفته نمی‌شود، و تنها این حقیقت صادر نخستین صرف الوجود است.

و وجود پیدایش اسماء تنها بعد از تنزل به عالم وجود نوری است که مرتبه اسم اللَّه نوری است که خداوند رب العالمین به آن شناخته می‌شود، و اگر آن مرتبه نبود خداوند عبادت نمی‌شد و به شناخت احدی نمی‌آمد، همین مطلب را در گذشته در شرح «ابواب الایمان» بیان کردیم.

این حقیقت، حقیقت نور و عقل است که از راست عرش خلق شده و پروردگار عالمیان به همین حقیقت عبادت می‌گردد و امر ونهی و جزا و پاداش توسط آن انجام می‌پذیرد، چنان که اخباری⁽¹⁾بر آن دلالت دارد، برخی از این اخبار در فقره قبلی بیان شد و همین حقیقت فرقان

است که خداوند به متقین وعده داد و همین نوری است که متقیان با آن ره می‌سپارند و مؤمنین را از تاریکی ها به نور می‌آورد، خداوند نور و ظلمت را در همه نفوس آفریده تا انسانها اختیار داشته باشند، و ما بارها بیان کردیم که مراد از آن سّر آل محمد و فرقانی‌است که بر حضرت محمدصلی الله علیه وآله فرستاده است، و همین نور بین محق و مبطل و مؤمن و کافر جدا می‌کند، و مظاهر این نور ائمه‌علیه السلام هستند.

در تفاوت قرآن و فرقان‌

در کافی⁽¹⁾از امام صادق‌علیه السلام روایت شده که فرمود: «الْقُرْآنُ جُمْلَةُ الْکِتَابِ وَ الْفُرْقَانُ الْمُحْکَمُ الْوَاجِبُ الْعَمَلِ بِهِ» یعنی: «قرآن همه کتاب و فرقان آیه محکمی است که عمل به آن واجب است» و در جوامع⁽²⁾از آن حضرت روایت شده که فرمود: «الفرقان کل آیة محکمة و فی الکتاب» یعنی: «فرقان هر آیه محکم در قرآن می‌باشد».

و قمی⁽³⁾و عیاشی⁽⁴⁾از امام صادق‌علیه السلام که فرمودند: «الْفُرْقانَ هو کل أمر محکم و الکتاب هو جملة القرآن الذی یصدق فیه من کتاب قبله من الأنبیاء» یعنی: «فرقان هر امر محکمی است و کتاب همه قران است که کتابهای پیامبران گذشته را تصدیق می‌کند»

و در کافی⁽⁵⁾و عیاشی⁽⁶⁾از امام صادق‌علیه السلام در تأویل آیه شریفه:«مِنْهُ آیاتٌ مُحْکَماتٌ هُنَّ أُمُّ الْکِتابِ وَ أُخَرُ مُتَشابِهاتٌ» روایت کردند که آن حضرت فرمود: «محکمات امیرالمؤمنین و امامان علیه السلام و متشابهات فلان و فلانی است».

پس حقیقت عقل مرتبه اسم اللَّه است که مبدای همه اسماء حسنی است و در عرض آن جهل و ظلمت و شیطنت و نکری و طاغوت قرار دارد، هر یک از این اسامی به جهتی بر آن اطلاق شده است. طاغوت اصل و ریشه همه شرور و حقیقت محمدصلی الله علیه وآله و نورش که خداوند از نور ذات خویش آفریده بالاتر از آن مرتبه است و در مرتبه حقیقت محمدیه چنین چیزی

وجود ندارد، و او هم عرض با چیزی نیست لذا چیزی به نام جهل در آن مرتبه وجود ندارد، و اگر هم عرضی داشت نور آن حضرت «اول ما خلق اللَّه» نبود و مرتبه آن مرتبه قران و کتاب نمی‌بود، چه این که در کتاب آیات محکمه‌ام الکتاب و نیز آیات متشابه وجود دارد، آیات محکمه به امیرالمؤمنین و فرزندانش و متشابه به فلان و فلان تفسیر شده است.

اکنون که دانستید که حقیقت عقل مرتبه فرقان است که سّر آل محمدصلی الله علیه وآله می‌باشد، به لحاظ اعتبارات مختلف در آن این حقیقت نامهای گوناگون می‌گیرد.

یکی از نامها عقل است، دیگری نهی و سومی حجی و چهارمی حجاب و فرقان و نور واللَّه و حکمت و کلمه تقوی و آیه محکمه و صراط مستقیم و هادی و نباء عظیم و سبیل و اسماء حسنی و دعوت حسنی و عروه وثقی‌و مثل اعلی و کلمه علیا و باب و شهید و خلیفه و حجت و امام و دیگر اسامی می‌باشد، چنان که در روایات منصوص است، بخشی از روایات را نقل کردیم و برخی دیگر را بعداً خواهیم آورد.ان شاء اللَّه

پس به اعتبار این که از فحشاء و منکر و بغی نهی می‌کند به آن «نهیه» و نهی می‌گویند، «نهیه» بروزن «عمده» از اوزان اسم آلت است یعنی آنچه که افکار به آن منتهی می‌گردند، پس گویا اشاره دارد به این که همان طور که ائمه دین «اعلام التقی» هستند و تقوی بدون معرفت ایشان در سّر و فرمانبرداری از ایشان در علانیه ممکن نیست، ورع و تحرز از شرک و دوری از فحشاء و منکر و بغی نیز بدون معرفت آنها از سر و اطاعتشان در علانیه ممکن نیست، زیرا مبادی همه «نهی» در نزد ایشان است.

وَ أُولِی الْحِجَی‌

فرمود:

«حجی» به کسر به معنای عقل است، گویا آن حضرت اراده چیزی کرده که مبدأی همه اعتبارات می‌باشد و آن چیز از خود آن نور می‌باشد بدون این که اعتبار وصفی با آن شود، در اینجا حضرت عام را ذکر نموده و اراده خاص کرده است، چه این که «اعلام التقی» به مرتبه ای که در آن تقدیس می‌شود ناظر است و «ذوی النهی» اشاره به مرتبه‌ای دارد که در آن تنزیه می‌شود و مراد از این فقره است که چیزی با آن اعتبار نمی‌شود، و از همه قیود آزاد است و این مرتبه نسبت به ایشان ذاتی است، و دیگر مراتب از تنزلات این مرتبه‌اند، زیرا کلمه «اولی» غالبا به مواردی که صفات برای موصوف خود ذاتی و یا مثل ذاتی اند اشاره دارد، مثل اولوالالباب و

اولی العلم و اولی بأس، برخلاف کلمه «ذی» مثل ذوی مال و ذوی قرابه و امثال آنها، پس دلالت دارد بر این که ایشان محل جمع همه مراتب عقلند و هیچ شأنی از ایشان فرو گذار نشده و به همین خاطر کهف همه خلایق شده‌اند.

وَ کَهْفِ الْوَرَی‌

کهف غار بزرگ کوه را گویند و اگر کوچک باشد به آن غار می‌گویند.

آنچه که در کوه کنده شده و همانند خانه است کهف و ملجاء است.

«وری» بر وزن «فتی» به معنای «خلق» و مردم است، پس ایشان کهف مردمان در سر و علانیه اند.

دلیل این که ایشان در سّر کهف مردم هستند مانند روایت صدوق⁽¹⁾ره در امالی خود به اسنادش از معمر بن راشد می‌باشد گفت: «سمعت أبا عبد اللَّه الصادق‌علیه السلام یقول أتی یهودی النبی‌صلی الله علیه وآله فقام بین یدیه یحدّ النظر إلیه فقال یا یهودی ما حاجتک قال أنت أفضل أم موسی بن عمران النبی الذی کلمه اللَّه و أنزل علیه التوراة و العصا و فلق له البحر و أظله بالغمام فقال له النبی‌صلی الله علیه وآله إنه یکره للعبد أن یزکی نفسه و لکنی أقول إن آدم‌7 لما أصاب الخطیئة کانت توبته أن قال اللهم إنی أسألک بحق محمد و آل محمد لما غفرت لی فغفرها اللَّه له و إن نوحا لما رکب فی‌السفینة و خاف الغرق قال اللهم إنی أسألک بحق محمد و آل محمد لما أنجیتنی من الغرق فنجاه اللَّه عنه و إن إبراهیم ع لما ألقی فی النار قال اللهم إنی أسألک بحق محمد و آل محمد لما أنجیتنی منها فجعلها اللَّه علیه بردا و سلاما و إن موسی‌علیه السلام لما ألقی عصاه و أوجس فی نفسه خیفة قال اللهم إنی أسألک بحق محمد و آل محمد لما آمنتنی فقال اللَّه جل جلاله لا تخف إنک أنت الأعلی یا یهودی إن موسی لو أدرکنی ثم لم یؤمن بی و بنبوتی‌ما نفعه إیمانه شیئا و لا نفعته النبوة یا یهودی و من ذریتی المهدی إذا خرج نزل عیسی ابن مریم لنصرته فقدمه و صلی خلفه».

یعنی: «از امام صادق‌علیه السلام شنیدم که می‌فرمود: یهودی خدمت رسول خدا رسید، ایستاد و به دقت آن حضرت را می‌نگریست.

پیامبر فرمود: ای یهودی چه می‌خواهی؟

گفت: آیا تو برتری یا موسی بن عمران که خداوند با او مکالمه کرد و تورات را بر او فرستاد، و عصا را به دست او داد و دریا را برای او شکافت و ابر را سایه وی قرار داد؟

حضرت فرمود: خوب نیست که کسی خودش را بستاید ولیکن می‌گویم؛ وقتی آدم به گناه آلوده شد، توبه وی این دعا بود: خدایا! تو را به حق محمد و آل محمد سوگند می‌دهم که مرا بیامرزی! خداوند او را آمرزید.

و هنگامی که نوح بر کشتی سوار شد، و از غرق شدن هراسید گفت:خدایا تو را به حق محمد و آل محمد سوگند می‌دهم که مرا از غرق شدن نجات دهی، خداوند او را نجات داد.

و هنگامی که ابراهیم خلیل در آتش افکنده شد گفت: خداوندا! تو را به حق محمد و آل محمد قسم می دهم که مرا نجات دهی، خداوند آتش را خنک و امن قرار داد.

و هنگامی که موسی عصای خویش را انداخت و در خود ترس احساس کرد گفت: خدایا تو را به محمد و آل محمد سوگند می‌دهم که مرا نجات دهی، خدای عزوجل فرمود: نترس، تو بر ایشان برتری.

ای یهودی اگر حضرت موسی دوران مرا درک می‌کرد و به من و نبوتم ایمان نمی‌آورد، پیامبری اش سودی‌به حال او نداشت.

ای یهودی در فرزندان من مهدی است که به هنگام خروج عیسی بن مریم فرود می‌آید و در پشت او نماز می‌گذارد».

این مطالب به ضمیمه مطالبی که سابقا گذشته را در نظر داشته باش، زیرا می‌توانی با نظر به آنها مطلوب را در یابی، لذا اعاده نمی‌کنیم، چه این که همه آنها یک معنا هستند که در کسوت عبارت های گوناگون آمده‌اند.

وَ وَرَثَةِ الْأَنْبِیاءِ

یعنی ایشان همه لوازم نبوت انبیاء که اسم اعظمی است که مبدای علوم و مکارم اخلاق و نزدیکی به پروردگارشان می‌باشد را دارا هستند، نظیر عصای موسی و خاتم سلیمان و پیراهن ابراهیم و یوسف و کتابها و شمشیرها و غیرآن که کتابهای مفصلی مثل امامت بحار همه آنها را بیان کرده‌اند.

از روایات درباره این مطلب روایت کافی⁽¹⁾به سند وی از ابان از ابی عبداللَّه‌علیه السلام است که آن حضرت فرمود: «لما حضرت رسول اللَّه صلی الله علیه وآله دعا التماس بن عبدالمطلب و امیر المؤمنین فقال: یا عَمَّ مُحَمَّدٍ تَأْخُذُ تُرَاثَ مُحَمَّدٍ وَ تَقْضِی دَینَهُ وَ تُنْجِزُ عِدَاتِهِ فَرَدَّ عَلَیهِ فَقَالَ یا رَسُولَ اللَّهِ بِأَبِی أَنْتَ وَ أُمِّی إِنِّی شَیخٌ کَثِیرُ الْعِیالِ قَلِیلُ الْمَالِ مَنْ یطِیقُکَ وَ أَنْتَ تُبَارِی الرِّیحَ قَالَ فَأَطْرَقَ هُنَیئَةً ثُمَّ قَالَ یا عَبَّاسُ أَ تَأْخُذُ تُرَاثَ مُحَمَّدٍ وَ تُنْجِزُ عِدَاتِهِ وَ تَقْضِی دَینَهُ فَقَالَ بِأَبِی أَنْتَ وَ أُمِّی شَیخٌ کَثِیرُ الْعِیالِ قَلِیلُ الْمَالِ وَ أَنْتَ تُبَارِی الرِّیحَ قَالَ أَمَا إِنِّی‌سَأُعْطِیهَا مَنْ یأْخُذُهَا بِحَقِّهَا ثُمَّ قَالَ یا عَلِی یا أَخَا مُحَمَّدٍ أَ تُنْجِزُ عِدَاتِ مُحَمَّدٍ وَ تَقْضِی دَینَهُ وَ تَقْبِضُ تُرَاثَهُ فَقَالَ نَعَمْ بِأَبِی أَنْتَ وَ أُمِّی ذَاکَ عَلَی وَ لِی قَالَ فَنَظَرْتُ إِلَیهِ حَتَّی نَزَعَ خَاتَمَهُ مِنْ إِصْبَعِهِ فَقَالَ تَخَتَّمْ بِهَذَا فِی حَیاتِی قَالَ فَنَظَرْتُ إِلَی الْخَاتَمِ حِینَ وَضَعْتُهُ فِی إِصْبَعِی فَتَمَنَّیتُ مِنْ جَمِیعِ مَا تَرَکَ الْخَاتَمَ ثُمَّ صَاحَ یا بِلَالُ عَلَی بِالْمِغْفَرِ وَ الدِّرْعِ وَ الرَّایةِ وَ الْقَمِیصِ وَ ذِی الْفَقَارِ وَ السَّحَابِ وَ الْبُرْدِ وَ الْأَبْرَقَةِ وَ الْقَضِیبِ قَالَ فَوَ اللَّهِ مَا رَأَیتُهَا غَیرَ سَاعَتِی تِلْکَ یعْنِی الْأَبْرَقَةَ فَجِی‌ءَ بِشِقَّةٍ کَادَتْ تَخْطَفُ الْأَبْصَارَ فَإِذَا هِی مِنْ أَبْرُقِ الْجَنَّةِ فَقَالَ یا عَلِی إِنَّ جَبْرَئِیلَ أَتَانِی بِهَا وَ قَالَ یا مُحَمَّدُ اجْعَلْهَا فِی حَلْقَةِ الدِّرْعِ وَ اسْتَذْفِرْ بِهَا مَکَانَ الْمِنْطَقَةِ ثُمَّ دَعَا بِزَوْجَی نِعَالٍ عَرَبِیینِ جَمِیعاً أَحَدُهُمَا مَخْصُوفٌ وَ الاخَرُ غَیرُ مَخْصُوفٍ وَ الْقَمِیصَینِ الْقَمِیصِ الَّذِی أُسْرِی بِهِ فِیهِ وَ الْقَمِیصِ الَّذِی خَرَجَ فِیهِ یوْمَ أُحُدٍ وَ الْقَلَانِسِ الثَّلَاثِ قَلَنْسُوَةِ السَّفَرِ وَ قَلَنْسُوَةِ الْعِیدَینِ وَ الْجُمَعِ وَ قَلَنْسُوَةٍ کَانَ یلْبَسُهَا وَ یقْعُدُ مَعَ أَصْحَابِهِ ثُمَّ قَالَ یا بِلَالُ عَلَی بِالْبَغْلَتَینِ الشَّهْبَاءِ وَ الدُّلْدُلِ وَ النَّاقَتَینِ الْعَضْبَاءِ وَ الْقَصْوَاءِ وَ الْفَرَسَینِ الْجَنَاحِ کَانَتْ تُوقَفُ بِبَابِ الْمَسْجِدِ لِحَوَائِجِ رَسُولِ اللَّهِ‌صلی الله علیه وآله یبْعَثُ الرَّجُلَ فِی حَاجَتِهِ فَیرْکَبُهُ فَیرْکُضُهُ فِی حَاجَةِ رَسُولِ اللَّهِ‌صلی الله علیه وآله وَ حَیزُومٍ وَ هُوَ الَّذِی کَانَ یقُولُ أَقْدِمْ حَیزُومُ وَ الْحِمَارِ عُفَیرٍ فَقَالَ اقْبِضْهَا فِی حَیاتِی فَذَکَرَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ‌علیه السلام أَنَّ أَوَّلَ شَی‌ءٍ مِنَ الدَّوَابِّ تُوُفِّی عُفَیرٌ سَاعَةَ قُبِضَ رَسُولُ اللَّهِ‌صلی الله علیه وآله قَطَعَ خِطَامَهُ ثُمَّ مَرَّ یرْکُضُ حَتَّی أَتَی بِئْرَ بَنِی خَطْمَةَ بِقُبَا فَرَمَی بِنَفْسِهِ فِیهَا فَکَانَتْ قَبْرَهُ» یعنی: «هنگامی که رحلت رسول خدا نزدیک شد، عباس و علی بن ابی طالب را خواند، و به عباس فرمود: ای عموی محمد! آیا حاضری ارثیه محمدصلی الله علیه وآله را بگیری و قرضهای او را ادا نمایی و وعده‌های او را محقق سازی؟ عباس آن را رد کرد و گفت: پدر و مادرم فدایت ای رسول خدا من پیرمردی عیالوارم و مالی اندک دارم تو همانند ابر می‌بخشی چه کسی طاقت برآورده کردن وعده های تو را دارد. امام فرمود: آنگاه رسول خدا اندکی‌مکث کرد و فرمود: ای عباس آیا ارثیه محمد را می‌گیری و در مقابل آن

وعده‌های او را برآورده می‌سازی و قرض های او را ادا می‌کنی؟ عباس پاسخ داد: پدر و مادرم فدایت، من پیر و عیالوار و فقیرم و تو همانند ابر می‌باری! فرمود: اکنون من ارثیه خویش را به کسی می‌دهم که حق آن را ادا می‌کند، آنگاه فرمود: ای‌علی، ای برادر محمد، آیا وعده های محمد را برآورده می‌سازی و دین او را ادا می‌کنی و ارثیه او را می‌گیری؟ پاسخ داد: پدر ومادرم فدایت، آن وظیفه را بر عهده می‌گیرم و متکفل می‌گردم. عباس گفت: من دیدم که انگشتری از انگشتش درآورد، و به علی فرمود: هم اکنون در حیات من این انگشتر ی را بر دست کن، عباس گفت: به انگشتری نگریستم و آرزو کردم که من آن را در انگشتم می‌کردم و آرزو کردم که از همه ترکه تنها همین خاتم به من رسید».⁽¹⁾

آنگاه صدا کرد: «ای بلال کلاه خود و زره و پرچم و پیراهن و شمشیر ذوالفقار و عمامه سحاب و برد و کمربند ابرقه و تازیانه را بیاور! عباس گفت: به خدا سوگند من کمربند را تا قبل از این لحظه ندیده بودم، پس یک کمربند پارچه ای آوردند که برق آن چشم را می‌زد که از کمربند های بهشت بود. فرمود: ای علی جبرئیل این کمربند را برای من آورد، گفت: ای محمد این کمربند را در حلقه زره بگذار و آنرا به جای کمربند ببند. آنگاه دو نعلین عربی را که یکی پینه زده و دیگری پینه نزده بود را خواست، و نیز دو پیراهن پیراهنی که در آن به معراج رفته و پیراهنی که در روز احد به جنگ رفته بود و نیز سه کلاه یکی کلاه سفر و دو دیگر کلاه عید فطر و قربان و جمعه ها و کلاهی که به هنگام مجالست با اصحاب به سر می‌کرد را خواست. آنگاه فرمود: ای بلال دو قاطرم را بیاور؛ قاطر شهبا و دلدل و دو ناقه عضبا و قصوی و دو اسب؛ جناح که در جلوی در مسجد می‌ایستاد و در نیازمندی های آن حضرت به کار گرفته می‌شد، و هر گاه حضرت کسی را در کاری می‌فرستاد آن را سوار می‌شد و به تاخت در آن کار می‌رفت. اسب دیگر به نام حیزوم بود و این همان بود که جبرئیل می‌گفت: حیزوم جلو رو، و نیز حمار عفیر را خواست، آنگاه به علی فرمود: در حیات من این ها را بگیر.

امیرالمومنین فرمود: اولین چارپایی که بعد از رسول خدا مرد، عفیر بود، آن لحظه که رسول خدا از دنیا رفت، افسار خود را گسیخت و شروع به دویدن کرد تا به چاه بنی خطمه در قبا رسید و در آن افتاد و مرد و همان قبرش شد».

وَ الْمَثَلِ الْأَعْلَی‌

فرمود:

«مَثَل» با حرکت ثاء به معنای حجت و صفت وحدیث است، و جمع آن مُثُل به دو ضمه می‌باشد. ممکن است هر کدام از این معانی در اینجا مراد باشد.

تحقیق این است که تمثیل عبارت از فروکشیده شدن شئ مجهول از مرتبه ای که رسیدن و فهم آن دشوار است به مرتبه ای که بتوان به کسی که خواهان فهم آن است فهمانید، چه این‌که بین این مرتبه پایین‌تر و آن شخص مناسبتی وجود دارد ولی این مناسبت با مرتبه عالی آن حاصل نبود. به عنوان مثال اگر خواستی عدم اجتماع دو ضد را برای کسی بیان کنی، مثال شب و روز را می‌آوری، و می‌گویی با آمدن شب روز منتفی می‌گردد و بر عکس، به همین خاطر در ذهن شاگرد به مطلوب نزدیک شده و به این قضیه کلی می‌رسد که هر چه چنین باشد و با همدیگر جمع نگردد ضدند.

پس حقیقت مثل عبارت از مرتبه تفصیل و تبیین شئ است، و این نسبت به مراتب مثل ها و ممثلات تفاوت می کند، هر مرتبه تفصیلی، نسبت به مافوق خود مثل و صفت و خبر دهنده است، خواه از جواهر باشد، و خواه از اعراض.

با فهم این مطلب می‌گوییم: چون خدای پرورنده جهانیان برتر و گرامی تر از آن است که مکانی او را احاطه کند و یا صفتی و یا صفاتش در عالم امکان جای گیرد، و هیچیک از مخلوقاتش اعم از فرشتگان و انسانها و جنیان نمی‌توانند او را بشناسد، اگر خواهد که انسان را بیافریند، برای هر صفتی از صفات خود مثلی قرار می‌دهد، در این صورت همه صفات خود را در او به کار می‌گیرد، نه این که صفتی را آورد و صفتی دیگر را نیاورد، به همین خاطر به آدم همه اسماء را می‌آموخت، آموزش وی به این بود که اثر هر اسمی از قبیل علم و قدرت و حیات و سمع و بصر تا هزار اسم را در وی گذاشت، و بالا تر از آنها اسمی گذاشت که به حاسه ای احساس نمی‌گردید و امکان خروج از آن و رسیدن به کنه وجودش نبود، وجودی که همه اشیاء به آن ادراک می‌شد.

چنان که در آیه شریفه فرمود: «وَ لَهُ مَنْ فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ کُلٌّ لَهُ قانِتُونَ وَ هُوَ الَّذِی یبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ یعِیدُهُ وَ هُوَ أَهْوَنُ عَلَیهِ وَ لَهُ الْمَثَلُ الْأَعْلی فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ» یعنی: «و همه کسانی که در آسمانها و زمین هستند، او را عبارت می‌کنند، و اوست که خلقت را شروع کرد و

آنگاه آنرا باز می‌گرداند و این بر او آسانتر است، و او در آسمانها و زمین مثل اعلی دارد و او عزتمند و حکیم است».

پس این حجت و صفت و نبأی خداست، و سّر آل محمدصلی الله علیه وآله و بالاتر از هر مثلی است، چه این که هر اسمی از صفت ویژه و یا شأن مخصوصی از صفاتش خبر می‌دهد، ولی این اسم از تمام جلال و جمال خبر می‌دهد.

به همین خاطر در اخبار بسیاری در شأن امیرالمؤمنین‌علیه السلام وارد شده که آن حضرت «نباء عظیم» است که در آیه شریفه: «عَمَّ یتَساءَلُونَ عَنِ النَّبَإِ الْعَظِیمِ»⁽¹⁾آمده است.

و در کافی⁽²⁾از امام صادق‌علیه السلام در آیه شریفه یاد شده آمده است که مراد از «نباء عظیم» ولایت است.

و از امام باقرعلیه السلام از تفسیر⁽³⁾«عَمَّ یتَساءَلُونَ» پرسیدند، فرمود: این نباء عظیم در امیرالمؤمنین‌علیه السلام است، و امیرالمؤمنین‌علیه السلام می فرمود: «ما للَّه عزوجل آیة هی اکبر منی و لا للَّه نباء اعظم منی» یعنی: «خدای عزوجل نشانه و آیه‌ای بزرگتر از من و خبر ونبأیی عظیم تر از من ندارد».

و قمی⁽⁴⁾از امام رضاعلیه السلام روایت کرد که از آن حضرت پرسیدند: «فرمود: امیرالمؤمنین‌علیه السلام فرمود: «ما للَّه نبأ أعظم منی‌و ما للَّه آیة أکبر منی، و قد عرض فضلی علی الأمم الماضیة علی اختلاف ألسنتها فلم تقر بفضلی» یعنی: «خداوند خبری عظیم‌تر از من و آیه‌ای بزرگتر از من ندارد و به خدا سوگند همانا فضیلت من بر همه امتهای گذشته با زبانهای گوناگون عرضه شده، ولی به فضیلت من مُقَرّ نیامدند».

و در عیون⁽⁵⁾اخبار از آن حضرت از پدرش از پدرانش از حسین بن علی‌علیه السلام روایت شده که فرمود:«رسول خداصلی الله علیه وآله‌به علی‌علیه السلام فرمود:«یا علی أنت حجة اللَّه و أنت باب اللَّه و أنت الطریق إلی اللَّه و أنت النبأ العظیم و أنت الصراط المستقیم و أنت المثل الأعلی»یعنی:«ای علی تو حجت خدا و باب پروردگار و راه به سوی خدا و نباء عظیم هستی، تو

صراط مستقیمی، تو مثل اعلی هستی».

و در خطبه وسیله که در کافی از امیر المؤمنین‌علیه السلام روایت شده آمده است که «إِنِّی النَّبَأُ الْعَظِیمُ وَ الصِّدِّیقُ الْأَکْبَرُ وَ عَنْ قَلِیلٍ سَتَعْلَمُونَ» یعنی: «همانا من نباء عظیم هستم و به زودی آنچه را وعده داده شدید می‌فهمید».

بنابراین ایشان مثل اعلی و حجت کبری بر مردمند، هر کس که بخواهد خدایش را بشناسد باید ایشان را بشناسد و هر کس ایشان را نشناسد خدا را نشناخته و هر کس از(مهر) ایشان خالی باشد از(مهر) خداوند خالی شده است، این در سرّ است.

و اما در علانیه باید گفت: کدام مثلی از خدا از ایشان برتر است، چه این که ایشان در علم و قدرت و دیگر صفات دومی ندارند، پدر و مادرم فدای ایشان باد!

سپاس خدایی را که حق ایشان را به ما نشان داد و ما را از دوستان ایشان قرار داد، حمدی که پایان ندارد و او شایسته و مستحق آن است و درود و سلام خدا بر محمد و آل پاکش باد!

وَ الدَّعْوَةِ الْحُسْنَی‌

اهل بیت دعوت حسنی حضرت ابراهیم(ع) هستند

فرمود:

این اشاره دارد به درخواست حضرت ابراهیم‌علیه السلام از خدای تعالی «لسان صدق در آخرین» خواسته بود دارد چنان که در آیه شریفه: «وَ اجْعَلْ لِی لِسانَ صِدْقٍ فِی الاخِرِینَ»⁽¹⁾یعنی: «خداوندا! زبان راستین برای من در مردم متأخر قرار ده» قمی روایت کرد که مراد از لسان صدق مزبور امیرالمؤمنین‌علیه السلام است.

خدای تعالی دعای حضرت ابراهیم را در این آیه اجابت کرد: «وَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَ یعْقُوبَ وَ کُلاًّ جَعَلْنا نَبِیا وَ وَهَبْنا لَهُمْ مِنْ رَحْمَتِنا وَ جَعَلْنا لَهُمْ لِسانَ صِدْقٍ عَلِیا»⁽²⁾یعنی: «ما به ابراهیم، اسحق و یعقوب را دادیم و آنها را پیامبر نمودیم، و به ایشان از رحمت خویش دادیم، و برای ایشان زبان صدقی بلند مرتبه قرار دادیم».

قمی از حضرت زکی علیه السلام نقل کرده که «و وهبنا لهم» یعنی: «به ابراهیم و اسحق و یعقوب از رحمت خویش دادیم، مراد از این رحمت رسول خداصلی الله علیه وآله است، و مراد از «جعلنا لهم لسان

صدق علیا» یعنی امیرالمؤمنین‌علیه السلام تا این که خداوند فرمود: «رَبَّنا وَ اجْعَلْنا مُسْلِمَینِ لَکَ وَ مِنْ ذُرِّیتِنا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَکَ وَ أَرِنا مَناسِکَنا وَ تُبْ عَلَینا إِنَّکَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِیمُ رَبَّنا وَ ابْعَثْ فِیهِمْ رَسُولاً مِنْهُمْ یتْلُوا عَلَیهِمْ آیاتِکَ وَ یعَلِّمُهُمُ الْکِتابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ یزَکِّیهِمْ إِنَّکَ أَنْتَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ»یعنی: «خداوند! ما را تسلیم خودت نما، و از فرزندان ما امتی قرار ده که تسلیم تو باشند، و عبادات و مناسک ما را به ما نشان ده، و بر ما ببخش، تنها تو توبه پذیر رحیم هستی، و فقط تو عزتمند حکیمی».

و در صافی از امام صادق‌علیه السلام در آیه شریفه آمده که: «ایشان اهل بیت هستند که خداوند از آنها پلیدی را دور ساخته و آنها را پاکیزه نمود».

و در روایت عیاشی از آن حضرت آمده که: «مراد از امت تنها بنی هاشم هستند، و مراد از این آیه شریفه «رَسُولاً مِنْهُمْ» در صافی آمده است، یعنی از آن امت رسولی فرستادیم». از امام صادق به روایت عیاشی⁽¹⁾نیز چنین آمده است، و از ذریه آندو پیامبری جز از پیامبر ما مبعوث نکرده و از قمی⁽²⁾آمده که: «مراد فرزندان اسماعیل است، به همین خاطر رسول خدا فرمود: من دعای پدرم ابراهیم هستم».

احتمال قوی می‌رود که مراد این باشد که چون دعوت خدا جل جلاله به کلامی و با صدای مقطع و ترکیب حروف نیست به ناچار باید دعوت پروردگار به ایجاد حقایق معانی باشد که الفاظ آن را می‌رسانند، و الفاظ وجود لفظی آنها بوده و موجودات خارجی صور عنصری و وجود جسمانی‌اند، مثل آتشی که موسی‌بن عمران می‌خواست، چنان که در آیه شریفه: «فَلَمَّا قَضی مُوسَی الْأَجَلَ وَ سارَ بِأَهْلِهِ آنَسَ مِنْ جانِبِ الطُّورِ ناراً قالَ لِأَهْلِهِ امْکُثُوا إِنِّی آنَسْتُ ناراً لَعَلِّی آتِیکُمْ مِنْها بِخَبَرٍ أَوْ جَذْوَةٍ مِنَ النَّارِ لَعَلَّکُمْ تَصْطَلُونَ فَلَمَّا أَتاها نُودِی...» یعنی: «به هنگامی که موسی مدت را به پایان برد و خانواده خود را حرکت داد از ناحیه کوه طور آتشی را احساس کرد، به خانواده اش گفت: مکث نمایید، من آتشی دیدم، شاید از آن خبری و یا پاره ای آورم، تا از آن آتش برافروزید، هنگامی که به نزد آتش آمد...».

چه این‌که خدای تعالی با ایجاد آتش در ناحیه کوه او را به خود خواند، پس سّر آل محمدصلی الله علیه وآله در مؤمنین همانند آتشی‌است که خداوند در دلهای آنها آفرید،پس ایشان را به ایمان به آن فرا خواند، چنان‌که موسی را با آتش به خود خواند، لذا با او مناجات کرد، پس نور مؤمنان در پیش روی آنها می‌رود و آنها را از تاریکی های‌معنوی و صوری عبور می‌دهد، و لیکن

کسانی که مستحق خذلان هستند، و خواسته از ایشان دوری کند نقطه ای سیاه در دلش ایجاد کرده که دلش را تاریک نموده و لذا از خدای تعالی روی گردان می‌شود، و دوری‌اش افزوده می‌گردد، و بنابراین خدای تعالی فرمود: «فَمَنْ یرِدِ اللَّهُ أَنْ یهْدِیهُ یشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ وَ مَنْ یرِدْ أَنْ یضِلَّهُ یجْعَلْ صَدْرَهُ ضَیقاً حَرَجاً کَأَنَّما یصَّعَّدُ فِی السَّماءِ»⁽¹⁾یعنی: «هر کس را خدا بخواهد هدایت کند دلش را برای اسلام منشرح می‌کند و هر کس را که خداوند بخواهد گمراهش کند سینه اش را تنگ و تاریک می‌کند به طوری که گویا به سوی آسمان صعود می‌کند».

در کافی⁽²⁾از امام صادق روایت شده که فرمود: «إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ إِذَا أَرَادَ بِعَبْدٍ خَیراً نَکَتَ فِی قَلْبِهِ نُکْتَةً مِنْ نُورٍ فَأَضَاءَ لَهَا سَمْعُهُ وَ قَلْبُهُ حَتَّی یکُونَ أَحْرَصَ عَلَی مَا فِی أَیدِیکُمْ مِنْکُمْ وَ إِذَا أَرَادَ بِعَبْدٍ سُوءاً نَکَتَ فِی قَلْبِهِ نُکْتَةً سَوْدَاءَ فَأَظْلَمَ لَهَا سَمْعُهُ وَ قَلْبُهُ ثُمَّ تَلَا هَذِهِ الایةَ...» یعنی: «خدای عزوجل اگر خیری را برای بنده ای بخواهد در دلش نقطه ای از نور خلق می‌کند و آن نقطه گوش و دلش را روشن می‌سازد، تا اشتهایش بیشتر از شما به آنچه در دستان شماست می‌گردد، و هنگامی که خداوند بدی بنده ای را بخواهد در دلش نقطه ای سیاه می‌آفریند، به همین خاطر تمام گوش و دلش سیاه می‌شود...».

و در کافی⁽³⁾و توحید⁽⁴⁾و عیاشی⁽⁵⁾از آن حضرت نقل شده که: «إن اللَّه إذا أراد بعبد خیرا نکت فی قلبه نکتة بیضاء و فتح مسامع قلبه، و وکل به ملکا یسدده، و إذا أراد اللَّه بعبد سوءا نکت فی قلبه نکتة سوداء و سدد مسامع قلبه و وکل به شیطانا یضله، ثم تلا هذه الآیة» یعنی: «هرگاه خدای تبارک وتعالی برای بنده خیری بخواهد در دلش نقطه ای نورانی می‌آفریند و گوشهای دلش را باز می‌کند، و فرشته ای بر او موکل می‌نماید که محکمش نماید، و اگر بد بنده ای را بخواهد در دلش نقطه ای سیاه می‌آفریند، که گوشهای دلش را می‌بندد و شیطانی بر او موکل می‌کند که او را گمراه می‌نماید، آنگاه این آیه را تلاوت کرد».

وجود جسمانی ایشان دعای خوب آن حضرت در علانیه است چه این که در خلقت ایشان چیزی به ودیعت نهاد که هر کس ایشان را ببیند و در کارهای ایشان اندیشه کند از

خواب غفلت بیدار می‌شود و به راه و طریقه ایشان میل می‌نماید.

همین در دعای پنجم⁽¹⁾از دعاهایی که جبرئیل برای حضرت عیسی بن مریم‌علیه السلام آورده آمده است، فرمود: این دعا را در دهه ذی الحجه بخوان، زیرا که عبادتی محبوبتر از عبادت خدا با این دعا در این ایام نیست، و دعا این است: «حسبی اللَّه و کفی سمع اللَّه لمن دعا لیس وراء اللَّه منتهی أشهد للَّه بما دعی و أنه بری‌ء ممن تبرئ و أن للَّه الآخرة و الأولی» یعنی: «و هر کس خدا را بخواند می‌شنود، مقصودی برتر از خدا وجود ندارد، گواهی می‌دهم برای خدا درباره چیزی که خواست واین که خداوند از کسی که از او تبری جست برئ است، و خداوند دارای نشأه آخرت و دنیاست».

مراد از «بما دعی» یعنی نوری که در دل هر کس بخواهد هدایتش کند آن را می‌آفریند و آن همان سرّ آل محمد است، و مراد از این که خدا تبری می‌جوید این است که خداوند از کسی که می‌خواهد گمراهش کند در دلش نقطه ای سیاه می‌آفریند که گوش و دلش را سیاه می‌کند.

روشن است که این به طور حتمی در بندگانش جاری است، دلیل آن بیانات مشروح ما در «قادة الامم» می‌باشد.

در نشانه الست‌

وَ حُجَجِ اللَّهِ عَلَی أَهْلِ الدُّنْیا وَ الآْخِرَةِوَ الْأُولَی وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَکَاتُهُ‌

اشاره

فرمود:

حجج جمع «حجت» به معنای برهان است، و معلوم شده است که ایشان براهین کامل الهی در سر و علانیه اند، و درباره آن دوباره بحث نمی‌کنیم.

و مراد از «اولی» نشأه «ذرّ» است که از مردم میثاق ولایت اهل بیت گرفت، عده ای ایمان آورده اند و عده ای‌کفر ورزیده اند، و این آیه همان است: «تِلْکَ الْقُری نَقُصُّ عَلَیکَ مِنْ أَنْبائِها وَ لَقَدْ جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیناتِ فَما کانُوا لِیؤْمِنُوا بِما کَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ کَذلِکَ یطْبَعُ اللَّهُ عَلی قُلُوبِ

الْکافِرِینَ»⁽¹⁾یعنی: «از قصه این قری بر تو می‌خوانیم، پیامبران برای ایشان ادله روشن آورده‌اند، اما ایشان به آنچه سابقا تکذیب کرده بودند ایمان نیاوردند، این‌گونه خداوند بر دلهای کافران مهر می‌زند».

در تفسیر قمی⁽²⁾آمده: «لا یؤمنون فی الدنیا بما کذبوا فی الذر» یعنی: «ایشان به خاطر تکذیب در عالم ذر در دنیا ایمان نمی‌آورند».

و این آیه رد کسانی است که میثاق اول ذر را انکار کرده است.

و در کافی⁽³⁾و عیاشی⁽⁴⁾از امام باقر روایت کرده است که: «إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ خَلَقَ الْخَلْقَ فَخَلَقَ مَنْ أَحَبَّ مِمَّا أَحَبَّ وَ کَانَ مَا أَحَبَّ أَنْ خَلَقَهُ مِنْ طِینَةِ الْجَنَّةِ وَ خَلَقَ مَنْ أَبْغَضَ مِمَّا أَبْغَضَ وَ کَانَ مَا أَبْغَضَ أَنْ خَلَقَهُ مِنْ طِینَةِ النَّارِ ثُمَّ بَعَثَهُمْ فِی الظِّلَالِ فَقُلْتُ وَ أَی شَی‌ءٍ الظِّلَالُ فَقَالَ أَ لَمْ تَرَ إِلَی ظِلِّکَ فِی الشَّمْسِ شَیئاً وَ لَیسَ بِشَی‌ءٍ ثُمَّ بَعَثَ مِنْهُمُ النَّبِیینَ فَدَعَوْهُمْ إِلَی الْإِقْرَارِ بِاللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ هُوَ قَوْلُهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَیقُولُنَّ اللَّهُ ثُمَّ دَعَوْهُمْ إِلَی الْإِقْرَارِ بِالنَّبِیینَ فَأَقَرَّ بَعْضُهُمْ وَ أَنْکَرَ بَعْضٌ ثُمَّ دَعَوْهُمْ إِلَی وَلَایتِنَا فَأَقَرَّ بِهَا وَ اللَّهِ مَنْ أَحَبَّ وَ أَنْکَرَهَا مَنْ أَبْغَضَ وَ هُوَ قَوْلُهُ فَما کانُوا لِیؤْمِنُوا بِما کَذَّبُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ ثُمَّ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍعلیه السلام کَانَ التَّکْذِیبُ».

یعنی: «خداوند خلایق را آفرید و هر کس را دوست داشت از آنچه دوست می‌داشت آفرید، و محبوب وی خلقت از طینت بهشت بود، و به هر کس کینه می‌ورزید از آنچه بدش می‌آمد آفرید، و مبغوض وی خلقت از طینت آتش بود، آنگاه ایشان را در سایه آفرید، از آن حضرت پرسیدند: سایه چیست؟ فرمود: آیا به سایه خود در آفتاب نمی‌نگرید، که چیزی است و در عین حال هیچ چیز نیست، و از میان آنها پیامبران را فرستاد، و ایشان مردم را دعوت به پذیرش و اعتراف به خدا کردند، خدای تعالی در این باره می‌فرماید: «وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَیقُولُنَّ اللَّهُ» یعنی: «اگر از ایشان بپرسید که چه کسی ایشان را آفرید، می‌گویند خدا» آنگاه مردم را به ایمان به پیامبران دعوت کرده، عده‌ای پذیرفته و عده‌ای انکار کردند، آنگاه ایشان را به ولایت ما خواند، دوستان خدا اعتراف کردند و کسانی که خداوند به ایشان کینه می‌ورزید انکار کردند، چنان که خداوند فرمود: «فَما کانُوا لِیؤْمِنُوا بِما کَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ» یعنی: «ایشان به خاطر این‌که قبلا

تکذیب کرده بودند نمی‌توانستند ایمان آورند».

آنگاه در روایت دیگر⁽¹⁾آمده: «من أقر بلسانه فی الذر و لم یؤمن بقلبه فقال اللَّه» یعنی: عده ای از ایشان به زبان اعتراف کرده ولی به دل انکار کرده بودند لذا خداوند فرمود:« فَما کانُوا لِیؤْمِنُوا بِما کَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ.»

و عیاشی⁽²⁾روایت کرده است که: «خداوند خلایق را آفرید، این خلایق در آن حال هنوز در سایه بودند، خداوند پیامبر خویش محمدصلی الله علیه وآله را به سوی ایشان فرستاد،پس عده‌ای ایمان آوردند، و عده‌ای او را تکذیب نمودند، آنگاه آن حضرت را در این نشأه به سوی مردم مبعوث نمود، هر کس که در نشأه سایه و اظله ایمان آورده بود در اینجا نیز ایمان آورد و هر کس انکار نموده بود در این جا نیز انکار نمود و لذا فرمود: «فَما کانُوا لِیؤْمِنُوا بِما کَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ.»

و از امام صادق در این روایت شده⁽³⁾است که: «قال بعث اللَّه الرسل إلی الخلق و هم فی أصلاب الرجال و أرحام النساء فمن صدق حینئذ صدق بعد ذلک و من کذب حینئذ کذب بعد ذلک»؛خداوند پیامبران را به سوی مردم در زمانی که هنوز در صلب مردان و رحم زنان بودند فرستاد، هر کس در آن زمان تصدیق کرد، بعدا نیز تصدیق نمود و هر کس در آن هنگام تکذیب کرد، بعدها نیز تکذیب نمود».

و خلاصه هر کس کمترین تتبعی در این اخبار داشته باشد می‌داند که قبل از این دنیا نشأه ای است که دعوت و اقرار و یا انکار در آن اتفاق افتاده، چنان که اخبار عرض ولایت بر همه کائنات بیان می‌کنند، و برخی از آنها قبلا بیان شد، پس مراد از نشأه اولی همان نشأه است.

و مراد از این‌که ایشان حجج در آن نشأه‌اند، در شرح سخن آن حضرت «ابواب الایمان» و نیز «المثل الاعلی» بیان شد.

در این که ائمه(ع) حجّت‌های آخرتند

و این‌که ایشان حجج در آخرت هستند به این دلیل است که خداوند فرمود: «وَ لِلَّذِینَ کَفَرُوا بِرَبِّهِمْ عَذابُ جَهَنَّمَ وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ إِذا أُلْقُوا فِیها سَمِعُوا لَها شَهِیقاً وَ هِی تَفُورُ تَکادُ تَمَیزُ مِنَ الْغَیظِ کُلَّما أُلْقِی فِیها فَوْجٌ سَأَلَهُمْ خَزَنَتُها أَ لَمْ یأْتِکُمْ نَذِیرٌ قالُوا بَلی قَدْ جاءَنا نَذِیرٌ فَکَذَّبْنا وَ قُلْنا ما نَزَّلَ اللَّهُ مِنْ

شَی‌ءٍ إِنْ أَنْتُمْ إِلاَّ فِی ضَلالٍ کَبِیرٍ وَ قالُوا لَوْ کُنَّا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ ما کُنَّا فِی أَصْحابِ السَّعِیرِ فَاعْتَرَفُوا بِذَنْبِهِمْ فَسُحْقاً لِأَصْحابِ السَّعِیرِ.»⁽¹⁾

یعنی: «برای کسانی که به پروردگارشان کفر ورزیدند عذاب جهنم است، و بد عاقبتی است، هنگامی که در آن افکنده شوند از آن نعره ای شنوند، در حالی که آتش فوران می‌کند، گویا از خشم می‌خواهد پاره پاره شود، هرگاه عده‌ای در آن افکنده شوند،ملائکه موکل از ایشان بپرسند، آیا ترساننده وپیامبری برای شما نیامده، گویند: آری پیامبر آمد، لیکن ما آنها را تکذیب کردیم، و گفتیم خداوند چیزی نفرستاد، شما در گمراهی بزرگید، و گفتند: اگر ما می‌شنیدیم، و یا تفکر می‌کردیم از اهل آتش نبودیم، پس به گناه خویش اعتراف کردند، پس اهل جهنم نابود شوند».

و فرمود: «یوْمَ یجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ فَیقُولُ ما ذا أُجِبْتُمْ قالُوا لا عِلْمَ لَنا إِنَّکَ أَنْتَ عَلاَّمُ الْغُیوبِ»⁽²⁾یعنی: «روزی که خداوند پیامبران را گرد آورد می‌پرسد، پاسخ به شما چگونه بود، می‌گویند: ما چیزی نمی‌دانیم تو دانای پنهانی‌ها هستی». و در کافی⁽³⁾از امام باقرعلیه السلام روایت شده است که این آیه تأویلی دارد، می‌فرماید: «یقُولُ مَا ذَا أُجِبْتُمْ فِی أَوْصِیائِکُمُ الَّذِینَ خَلَّفْتُمُوهُمْ عَلَی أُمَمِکُمْ قَالَ فَیقُولُونَ لَا عِلْمَ لَنَا بِمَا فَعَلُوا مِنْ بَعْدِنَا» یعنی: «پاسخ شما به اوصیای شما که جانشین خویش بر امّت‌های خویش قرار داده بودید چه بود؟ ایشان می‌گویند: ما نمی‌دانیم امت‌های بعد از ما چه کرده‌اند».

و قمی(عیاشی)⁽⁴⁾از آن حضرت نظیر آن را روایت کرده است، بدون این که آن را تأویل نماید و نیز اخبار دیگری در این زمینه وجود دارد که بر آن دلالت دارد، و آن اخبار فراوان است، لذا ما از تعرض بدان خودداری می‌کنیم و این‌که ایشان حجت‌های خدا در دنیا هستند، به این جهت است که ایشان در بالاترین درجه علم و قدرت دیگر صفاتند، به گونه‌ای که فضیلت ایشان بر جهانیان فائق آمده، با این‌که ایشان مخلوق و حادث و مربوبند، و باید محدث و خالق و ربی داشته باشند، پس ائمه‌علیه السلام براهین وجوب و جود صانع هستند، خداوند از وصف وصف کنندگان بسیار برتر است.

در معنای معرفت‌

السَّلامُ عَلَی مَحَالِّ مَعْرِفَةِ اللَّهِ‌

اشاره

فرمود:

بدانکه معرفت، نهایت مرتبه ادراک است، چه این که شئ با همه مشخصات خود از دیگران ممتاز می‌شود به طوری که با هیچ چیز اشتباه نمی‌گردد، لذا انتقال و معرفت از ناحیه ساخته شده به سازنده، معرفت کامل با تمام خصوصیات نیست، مثلا اگر ساختمانی ببینید و بدانید که سازنده و بنایی دارد، ولی نمی‌دانید که آیا این بنا دارای قد کوتاه بود و یا بلند، بخشنده بود و یا بخیل، عزیز بود و یا ذلیل، تواناگر بود و یا نادار، بنابراین بنا را به خوبی نشناخته اید، فرض کنید که شما دانستید وی از عرب و یا عجم است، و از فلان شهر و از فلان طایفه می‌باشد، و نیز فهمیدید که وی یکی از افراد حاضر در مجلس تو است، ولی هنوز او را از دیگران تشخیص نداده‌ای و نمی‌توانی به او اشاره کنی و بگویی او سازنده آن ساختمان است، در این صورت شما او را به درستی نشناخته‌اید، مگر این که او را با همه ویژگی ها بشناسی، به طوری که بتوانی بگویی این شخص و یا آن شخص است، چنان که خدای تعالی می‌فرماید: «یا أَیهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْناکُمْ مِنْ ذَکَرٍ وَ أُنْثی وَ جَعَلْناکُمْ شُعُوباً وَ قَبائِلَ لِتَعارَفُوا»یعنی: «ای مردم شما را از زن و مرد آفریدیم و شما را ملتها و قبائل قرار دادیم تا همدیگر را باز شناسید».

و فرمود: «عَلَی الْأَعْرافِ رِجالٌ یعْرِفُونَ کُلاًّ بِسِیماهُمْ» یعنی: «در اعراف مردانی هستند که از سیمایشان شناخته می گردند» بنابراین انتقال معرفتی از ساخته شده به سازنده شناخت و معرفت کامل نیست، بلکه شناخت و معرفت احاطه عارف با معروف با همه مشخصات می‌باشد، به طوری که با دیگران اشتباه نگردد».

فرض این است که هیچ صفتی از خدای تعالی به ادراک در نمی‌آید، چه رسد به ذات مقدس حق تعالی و فعل گنجایش احاطه به فاعلش را ندارد، مگر این که فاعل به فعل خود احاطه پیدا کند.

پس مراد از این که امامان علیه السلام جایگاه های معرفت خدا هستند، این می‌باشد که خداوند که «اله الآله» است شناخته نمی‌شود، و تنها مرتبه اسمی که «اللَّه» است و در تمام نفوس به ودیعت گذاشته شده و مکنون در آنهاست، و در هر نفسی آیه و نشانه و آینه ای از آن موجود

می‌باشد که همان «عناصر الابرار» و «عامة الاخیار» است شناخته می‌شود، و می‌توان و به معرفت آن حصه رسید، ما در بیان دو فقره یاد شده و نیز «ابواب الایمان» آن را بیان کرده‌ایم، واین سرّ آل محمدصلی الله علیه وآله و نور و فرقان است که خداوند به متقیان وعده داده است.

پس مراد این است که معرفت خدا جز با معرفت شما و رسیدن به سّر شما ممکن نمی‌گردد و این مرتبه نهایت مرتبه خلایق در معرفت خداست، و لذا امیرالمؤمنین‌علیه السلام چنان‌که در کافی⁽¹⁾و توحید⁽²⁾آمده که فرمود: «اعرفوا اللَّه باللَّه» و قبلا در «ابواب الایمان» آن را نقل کرده‌ایم.

و در برخی از نسخ «محل» به صیغه مفرد آمده، اگر چنین باشد معنای جنسی آن مراد است، مثل آیه شریفه: «فَأْتِیا فِرْعَوْنَ فَقُولا إِنَّا رَسُولُ رَبِّ الْعالَمِینَ.»

در معنای معرفت در این که فضائل اهل بیت بی‌شمار است‌

وَ مَسَاکِنِ بَرَکَةِ اللَّهِ‌

اشاره

«مسکن» محل استقرار است، و «مساکن» جمع آن است.

مراد این است که امامان علیه السلام مظاهر اسم «اللَّه» هستند که مبدای همه اسماء حسنی است و آن پایانی ندارد، و اگر دریا مرکب شود، قبل از پایان آنها دریا تمام می‌شود.

و به همین خاطر امیرالمؤمنین‌علیه السلام در ماه مناجات در ماه شعبان فرمود: «الهی من تعرف بک غیر مجهول» یعنی: «خدایا! هر کس به تو معرفت جست، مجهول نیست» یعنی مبدای ظهور هر کس اسم اللَّه باشد که مبدای آسمان حسنی توست هرگز در مرتبه‌ای از مراتب وجود که شؤون آن اسم میمونند، مجهول نیست، زیرا آن اسم روح و قوام آنهاست و هرگاه آنها موجود شوند این اسم با آنهاست و از آن بیرون نیست و در آنها داخل نیست.

و در حضرت حجت⁽³⁾عجل اللَّه فرجه الشریف فرمود: «و ابدله من بعد خوفه أمنا یعبدک لا یشرک بک شیئا» یعنی: «بعد از ترس امنیت بیاور، تا تو را عبادت کند و شرکی نورزد» مراد این است که آن حضرت در ابتدای غیبت دستور دارد که در عالم خلق به غیر اسم اللَّه عمل کند و

در ابتدای ظهورش به مقتضای اسم اللَّه با همه مراتب و شؤون عمل نماید، لذا با تمام اسماء خداوند را عبادت می‌کند، و به حکم داوودعلیه السلام حکم می‌کند، و زمین را از قسط و عدالت بعد از پر شدن از ستم و جور پر خواهد کرد، خداوندا! ما به تو از فقد پیامبر و غیبت ولی و فراوانی دشمنان و کمی تعداد و سختی فتنه ها و پشتیبانی اهل زمان بر ضد ما، شکایت می‌کنیم.

و در کافی⁽¹⁾به اسنادش به یونس بن رباط روایت شده که گفت: «دَخَلْتُ أَنَا وَ کَامِلٌ التَّمَّارُ عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ فَقَالَ لَهُ کَامِلٌ جُعِلْتُ فِدَاکَ حَدِیثٌ رَوَاهُ فُلَانٌ فَقَالَ اذْکُرْهُ فَقَالَ حَدَّثَنِی أَنَّ النَّبِی حَدَّثَ عَلِیاًعلیه السلام بِأَلْفِ بَابٍ یوْمَ تُوُفِّی رَسُولُ اللَّهِ کُلُّ بَابٍ یفْتَحُ أَلْفَ بَابٍ فَذَلِکَ أَلْفُ أَلْفِ بَابٍ فَقَالَ لَقَدْ کَانَ ذَلِکَ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ فَظَهَرَ ذَلِکَ لِشِیعَتِکُمْ وَ مَوَالِیکُمْ فَقَالَ یا کَامِلُ بَابٌ أَوْ بَابَانِ فَقُلْتُ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاکَ فَمَا یرْوَی مِنْ فَضْلِکُمْ مِنْ أَلْفِ أَلْفِ بَابٍ إِلَّا بَابٌ أَوْ بَابَانِ قَالَ فَقَالَ وَ مَا عَسَیتُمْ أَنْ تَرْوُوا مِنْ فَضْلِنَا مَا تَرْوُونَ مِنْ فَضْلِنَا إِلَّا أَلْفاً غَیرَ مَعْطُوفَةٍ» یعنی: «گفت: من و کامل تمار بر امام صادق‌علیه السلام وارد شدیم، کامل به آن حضرت گفت: فدایت شوم حدیثی را فلانی روایت کرد، حضرت فرمود: آن حدیث را بگو، گفت: مرا خبر داد که پیامبر در زمان رحلت خود هزار باب به علی یاد داد که از هر بابی هزار باب باز می‌شد، مجموع آنها هزار هزار باب می‌شد پاسخ داد: چنین بود؛ پرسیدم: فدایت شوم! آیا آن ابواب برای شیعیان و دوستان شما آشکار خواهد شد؟

فرمود: یک باب و یا دو باب.

پرسیدم: فدایت شوم، آیا از فضایل شما تنها همان یک باب و یا دو باب روایت می‌شود؟

پاسخ داد: چه مقدار از فضایل ما را روایت کرده ای، از فضایل ما جز یک الف غیر معطوفه روایت نکرده‌اند.»

دانشمندان در فهم این حدیث اختلاف کردند، و شیخ بهایی(ره) خوش گفت: چون الف با خط کوفی به صورت «د» نوشته می‌شود، که کمرش خم و معطوف شده و اگر خم نشده و غیر معطوف نوشته شود نصف الف است، پس مراد از حدیث این است که شما از فضایل ما تنها نصف یک باب را نقل کرده‌اید.

در معنای حکمت‌

وَ مَعَادِنِ حِکْمَةِ اللَّهِ‌

اشاره

فرمود:

خدای تعالی فرمود: «وَ لَقَدْ آتَینا لُقْمانَ الْحِکْمَةَ أَنِ اشْکُرْ للَّهِ وَ مَنْ یشْکُرْ فَإِنَّما یشْکُرُ لِنَفْسِهِ وَ مَنْ کَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِی حَمِیدٌ» یعنی: «سوگند به خدای تعالی هر آینه ما به لقمان حکمت دادیم، که سپاس خدا بگزار و هر کس سپاس گزاری کند از خویش سپاس گزاری کرده و هر کس نا سپاسی کرد خدا بی نیاز و ستوده است».

خداوند حکمت را به شکر معنی کرده و حقیقت شکر عبارت از فهمیدن دل و بیداری آن است به این که هر چه دارد از عالم ذات تا عالم افعال بلکه همه خصوصیات و اضافات وی از آن خداست، خدایی که یگانه و بی‌شریک می‌باشد، چه این که از آل عصمت وارد شده که نوح را به خاطر همین عبد الشکور گفتند.

و در کافی⁽¹⁾به اسنادش به امام باقر روایت شده که «قُلْتُ فَمَا عَنَی بِقَوْلِهِ فِی نُوحٍ إِنَّهُ کانَ عَبْداً شَکُوراً قَالَ کَلِمَاتٍ بَالَغَ فِیهِنَّ قُلْتُ وَ مَا هُنَّ قَالَ کَانَ إِذَا أَصْبَحَ قَالَ أَصْبَحْتُ أُشْهِدُکَ مَا أَصْبَحَتْ بِی مِنْ نِعْمَةٍ أَوْ عَافِیةٍ فِی دِینٍ أَوْ دُنْیا فَإِنَّهَا مِنْکَ وَحْدَکَ لَا شَرِیکَ لَکَ فَلَکَ الْحَمْدُ عَلَی ذَلِکَ وَ لَکَ الشُّکْرُ کَثِیراً کَانَ یقُولُهَا إِذَا أَصْبَحَ ثَلَاثاً وَ إِذَا أَمْسَی ثَلَاثاً». یعنی: «از آن حضرت پرسیدند معنای این که به نوح عبد الشکور گفتند چیست؟

فرمود: حضرت نوح کلمات بسیاری می‌گفت، پرسیدند: آن کلمات چیست؟

پاسخ داد: به هنگام صبح سه بار می‌گفت: خدایا تو را شاهد می‌گیرم که هر نعمت و یا سلامتی در دین و یا دنیا دادی تنها از توست و تو شریکی نداری، پس به خاطر آن از تو بسیار سپاس گزارم و نیز به هنگام شب سه بار آن را می‌گفت».

و عیاشی⁽²⁾از آن حضرت نظیر این حدیث را روایت کرده است و در فقیه⁽³⁾و علل⁽⁴⁾و در

تفسیر قمی⁽¹⁾و عیاشی⁽²⁾قریب به همین الفاظ در ذکر و تعداد آن روایت شده است.

و در کافی⁽³⁾به اسنادش از امام صادق‌علیه السلام روایت کرد که آن حضرت فرمود: «إِذَا أَصْبَحْتَ وَ أَمْسَیتَ فَقُلْ عَشْرَ مَرَّاتٍ اللَّهُمَّ مَا أَصْبَحَتْ بِی مِنْ نِعْمَةٍ أَوْ عَافِیةٍ مِنْ دِینٍ أَوْ دُنْیا فَمِنْکَ وَحْدَکَ لَا شَرِیکَ لَکَ لَکَ الْحَمْدُ وَ لَکَ الشُّکْرُ بِهَا عَلَی یا رَبِّ حَتَّی تَرْضَی وَ بَعْدَ الرِّضَا فَإِنَّکَ إِذَا قُلْتَ ذَلِکَ کُنْتَ قَدْ أَدَّیتَ شُکْرَ مَا أَنْعَمَ اللَّهُ بِهِ عَلَیکَ فِی ذَلِکَ الْیوْمِ وَ فِی تِلْکَ اللَّیلَةِ».

یعنی: «هرگاه صبح و یا شام کردی ده بار این دعا را بخوان" خدایا هر نعمت و یا سلامتی در دین و یا دنیا به من رسیده فقط از توست، و هیچ کس با تو در آن شریک نیست، بنابراین ستایش تنها تو راست و سپاس بر آن نعمت ها فقط از آن توست، و وظیفه من است که چندان حمد و شکر کنم تا خشنود شوی و بعد از خشنودی نیز بدان ادامه دهم"پس اگر چنین بگویی شکر نعمتهایی را که خداوند در آن روز و در آن شب به تو داده است ادا کرده‌ای».

پس حقیقت شکر رسیدن به مرتبه یقین و مرگ در قبضه رب العالمین است که قبلا اشاره شده است که این همان مرتبه اسم خدا و مرتبه ولایت نوریه است، که سرّ آل محمد است.

پس حکمتی که به لقمان داده شده همان مرتبه ولایت نوریه و مرتبه فرقان است، چنین که خدا فرمود: «یؤْتِی الْحِکْمَةَ مَنْ یشاءُ وَ مَنْ یؤْتَ الْحِکْمَةَ فَقَدْ أُوتِی خَیراً کَثِیراً»⁽⁴⁾یعنی: «خداوند به هر کس بخواهد حکمت عنایت‌کند، و به هر کس حکمت داده، خیر فراوان نیز به او داده است».

و در کافی⁽⁵⁾و عیاشی⁽⁶⁾از امام صادق‌علیه السلام در این آیه روایت شده که فرمود: «طَاعَةُ اللَّهِ وَ مَعْرِفَةُ الْإِمَامِ» مراد طاعت خدا و معرفت امام است.

و نیز از آن حضرت⁽⁷⁾روایت شده که این معرفت امام و دوری از گناهان کبیره ای است که خداوند بر آن آتش را لازم نموده است.

و عیاشی⁽¹⁾از آن حضرت روایت کرده که «فقال إن الحکمة المعرفة و التفقه فی الدین». فرمود: حکمت معرفت و فقه دین است و قمی⁽²⁾روایت کرد که: خیر کثیر معرفت امیرالمؤمنین‌علیه السلام و ائمه‌علیه السلام می‌باشد.

پس مراد از حکمت، معرفت امام به لحاظ امام بودن است و این که امام و ولی از جانب خدا و پیامبرش می‌باشد، و نیز مراد از حکمت همان ولایت مورد اشاره آیه شریفه است که «إِنَّما وَلِیکُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یقِیمُونَ الصَّلاةَ وَ یؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ راکِعُونَ» یعنی: «ولی شما خدا و پیامبر و کسانی که ایمان آورده‌اند می‌باشد که نماز را بر پا می‌دارند و در حال رکوع زکات می‌دهند».

و معرفت امام یا معرفت نورانی است و عارف به واسطه تقوی به عالم امام می‌رسد، این وصول عبارت از و صول به مرتبه فرقان ونور است که خداوند به متقیان وعده داده است واین حقیقت ولایت است که پرهیز از گناهان کبیره را در پی دارد و معرفت امیرالمؤمنین‌علیه السلام ائمه‌علیه السلام در نشأه ظاهر را سبب می‌شود و به طاعت خدا می‌رسد، پس به مقتضای این روایات مراد از آیه شریفه همین است، نه این که حکمت دارای دو معنا باشد معرفت امام، و طاعت و فرمانبرداری از خدا و یا به معنای معرفت امام و احتناب از گناهان کبیره و یا معرفت امام و فقه باشد.

و یا معرفت امامان علیه السلام معرفت جسمانی و جسدانی است، و این که رسول خدا آنها را برای بعد از خویش به عنوان نشانه هایی برای بندگان نصب فرموده باشد، چنین معرفتی با دوری از گناهان کبیره و فقه و فهم دین و طاعت خدا همراهی ندارد، گرچه پایه های آن بزرگ‌تر از آسمانها و زمین باشد.

پس مراد از حکمت ولایت کلیه نوریه است که معدن آن آل پیامبر می‌باشد، وایشان ابواب آنند، چنان که رسول‌خداصلی الله علیه وآله فرمود:⁽³⁾«أَنَا مَدِینَةُ الْحِکْمَةِ وَ عَلِی بْنُ أَبِی طَالِبٍ بَابُهَا» یعنی: «من شهر حکمت هستم و علی در آن شهر است» و در دعای ندبه⁽⁴⁾فرمود: «ثم أودعه علمه و حکمته فقال أنا مدینة العلم و علی بابها فمن أراد الحکمة [المدینة ] فلیأتها من بابها» یعنی:

«آنگاه علم و حکمت خود را به او سپرد و فرمود: من شهر علم هستم و علی‌در آن است، هر کس حکمت را جویا و خواهان درهای آن وارد شود».

و در مجمع البیان از آن حضرت روایت شده است که فرمود: «ان اللَّه آتانی القرآن و آتانی من الحکمة مثل القرآن» یعنی: «خداوند به من قرآن و حکمت داده است، حکمت هم مثل قرآن است».

مراد از قرآن مرتبه نبوت و مراد از حکمت مرتبه ولایت است که علی باب آن است، پس مراد از این که ائمه‌علیه السلام معادن حکمت خداوندند، یعنی ایشان معادن ولایت نوریه با همه مراتب مظاهر و مظاهر جزیی آنند، و مراد از مراتب و مظاهر جزیی آن است که به انبیاء و اولیاء و شیعیان پاک ایشان داده شده است، و هر کجا مظهری از مظاهر آن یافت شود همه خیرات و برکات در آنجا یافت می‌شود، چنان که خدای تعالی فرمود: «وَ مَنْ یؤْتَ الْحِکْمَةَ فَقَدْ أُوتِی خَیراً کَثِیراً»⁽¹⁾چه این که هر چه نزد خداوند کثیر شمرده شود بی‌نهایت است، چه این که هر کثیری در نزد خداوند اندک است، پس اگر چیزی را او کثیر شمارد کنه آن را جز خودش نمی‌داند.

حکمت را حکمت نامیدند، زیرا هرگز از بین نمی‌رود، و برای ماندن خلق شده، و نه برای فناء و زوال و حکمت وجه اللَّه است که همه اشیاء جز وجه او از بین می‌رود، و همه موجودات جز وجه خدا نابود می‌شوند و تنها وجه پروردگار «ذو الجلال و الاکرام» می‌ماند. و از امام سجادعلیه السلام روایت شده⁽²⁾که فرمود: «نحن وجه اللَّه الذی یؤتی منه» یعنی: «ما وجه خدا هستیم که از آن وارد می‌شوند». و در مناقب⁽³⁾از امام صادق روایت شده که فرمود: «و یبقی وجه ربک» ما وجه خدا هستیم» و در توحید⁽⁴⁾از امام جوادعلیه السلام در حدیثی آمده است: «فإذا أفنی اللَّه الأشیاء أفنی الصور و الهجاء و لا ینقطع و لا یزال من لم یزل عالما» یعنی: «وقتی خداوند اشیاء را از بین برد صور و هجاها را از بین می‌برد، اما آن کسی که از اول عالم بوده ماند». و در کافی⁽⁵⁾از آن حضرت همانند این روایت شده است.

در مراتب و معانی سرّ

وَ حَفَظَةِ سِرِّ اللَّهِ‌

اشاره

دو سرّ داریم؛ سرّی که امکان اظهار آن برای دیگران نیست، و سرّی که برای دوستانی که به منزله خود او هستند و اسرارش را می‌دانند می‌توان اظهار کرد، چنان که درباره ابراهیم‌علیه السلام اتفاق افتاده است، چه این که آن حضرت خلیل نامیده شده، زیرا که لیاقت اطلاع بر اسرار خدای تعالی پیدا کرد. چنان که از رسول خدا در احتجاج با یهود و نصاری روایت شده است.

پس مراد از حافظان سرّ خدا بنابر معنای اول این است که ایشان به نهایت مرحله عوالم امکانی رسیده اند به طوری که بالاتر از آن عالمی نیست، مگر عالمی که سرّ است و نمی‌تواند از خداوند به دیگران تجاوز نماید، بنابراین ایشان حجاب آن و حافظان سّر خدا هستند، و از حریم خدا دفاع می‌نمایند، چنان که در زیارت رجبیه⁽¹⁾آمده است «و صلی اللَّه علی محمد المنتجب و علی اوصیائه الحجب» و در دعای افتتاح «الحمد للَّه الذی لا یهتک حجابه و لا یغلق بابه» یعنی: «ستایش خدایی که حجاب او دریده نمی‌شود و باب او بسته نمی‌گردد».

و در کافی⁽²⁾در باب جوامع التوحید خطبه امیرالمومنین علیه السلام را روایت کرده است که بخشی از آن این است: «وَ حَالَ دُونَ غَیبِهِ الْمَکْنُونِ حُجُبٌ مِنَ الْغُیوبِ» یعنی: «خداوند از غیب مکنون خود به واسطه حجابهایی از غیوب جلوگیری کرده است».

و در این فقره دلالت دارد بر این که ایشان اول خلایق و اشرف و افضل و اقرب به خدا از دیگرانند؛ و به همین خاطر در بسیاری از اخبار⁽³⁾وارد شده که: «إِنَّ أَمْرَنَا صَعْبٌ مُسْتَصْعَبٌ لَا یحْتَمِلُهُ إِلَّا مَلَکٌ مُقَرَّبٌ أَوْ نَبِی مُرْسَلٌ أَوْ عَبْدٌ مُؤْمِنٌ امْتَحَنَ اللَّهُ قَلْبَهُ لِلْإِیمَانِ» یعنی: «حدیث آل محمدصلی الله علیه وآله بسیار دشوار است به طوری که جز فرشته مقرب و پیامبر مرسل و بنده‌ای که دلش به ایمان امتحان شده آنرا تحمل نمی‌کند».

و در کافی⁽¹⁾به اسنادش به محمد بن عبدالخالق و ابی بصیر روایت شده که امام صادق‌علیه السلام فرمود: «یا أَبَا مُحَمَّدٍ إِنَّ عِنْدَنَا وَ اللَّهِ سِرّاً مِنْ سِرِّ اللَّهِ وَ عِلْماً مِنْ عِلْمِ اللَّهِ وَ اللَّهِ مَا یحْتَمِلُهُ مَلَکٌ مُقَرَّبٌ وَ لَا نَبِی مُرْسَلٌ وَ لَا مُؤْمِنٌ امْتَحَنَ اللَّهُ قَلْبَهُ لِلْإِیمَانِ وَ اللَّهِ مَا کَلَّفَ اللَّهُ ذَلِکَ أَحَداً غَیرَنَا وَ لَا اسْتَعْبَدَ بِذَلِکَ أَحَداً غَیرَنَا...الحدیث».

یعنی: «ای ابا محمّد! به خدا سوگند در نزد ما سری از اسرار خدا و علمی از علوم الهی وجود دارد، به خدا قسم هیچ فرشته‌ای مقرب و پیامبر مرسل و مؤمنی که خداوند دلش را به ایمان آزموده آن را نمی‌تواند به دوش کشد، به خدا قسم خداوند هیچکس را به غیر از ما بدان مکلف نکرده و از کسی جز ما خضوع و عبادت به آن را نخواسته است».

و این مرتبه مرتبه ذوات و مرتبه انوار آنها است که خداوند از نور ذاتش آفریده و به همین مرتبه ثایت می‌شود که ایشان از همه خلایق حتی پیامبران و فرشتگان برترند.

به همین خاطر مولی ابو محمد عسکری‌علیه السلام بنابر روایت مجلسی⁽²⁾ره از «الدرة الباهرة» از برخی ثقات نقل نموده که وی از خطی که در پشت نامه‌ای نوشته بود نقل کرده است: «قد صعدنا ذری الحقائق بأقدام النبوة و الولایة و نورنا سبع طبقات أعلام الفتوة بالهدایة فنحن لیوث الوغی و غیوث الندی و طعان العدی و فینا السیف و القلم فی العاجل و لواء الحمد و الحوض فی الآجل و أسباطنا حلفاء الدین و خلفاء النبیین(الیقین)⁽³⁾و مصابیح الأمم و مفاتیح الکرم فالکلیم ألبس حلة الاصطفاء لما عهدنا منه الوفاء و روح القدس فی جنان الصاقورة ذاق من حدائقنا الباکورة و شیعتنا الفئة الناجیة و الفرقة الزاکیة و صاروا لنا ردءا و صونا و علی الظلمة إلبا و عونا و سینفجر لهم ینابیع الحیوان بعد لظی النیران لتمام آل حم و طه (الطوایة) و الطواسین⁽⁴⁾من السنین...» یعنی: «ما به قله حقایق با گامهای نبوت و ولایت صعود کردیم و راههای (طبقات خ ل) هفت گانه را با پرچمهای فتوت روشن نمودیم، پس ما شیران جنگ و ابرهای بخشش هستیم،و بر دشمنان زخم می‌زنیم و شمشیر و قلم در این دنیا به دست ماست و در آخرت لواء حمد و علم را در دست داریم، و فرزندان ما هم پیمانان دین و خلیفه‌های پیامبران و چراغهای ملت ها و کلیدهای کرمند.

پس وقتی ما به عهد خویش وفا کردیم کلیم پیراهن اصطفاء به تن ما کرد و روح القدس در آسمان سوم از باغ ما میوه‌های نوبرچید، و شیعه ما گروه رستگار و اهل نجات و فرقه پاک است، و ایشان حفاظت و صیانت ما را بر عهده گرفته‌اند و در مبارزه با ستمگران کمک و یاور ما هستند، بعد از شعله های آتش چشمه‌های زندگی برای ایشان می‌جوشد، پس از گذشت سالیان طه‌ها و طواسین چنین خواهد شد».

گوییم: صاقوره به معنای آسمان سوم و «باکوره» به معنای میوه نوبر قبل از رسیدن و پختن می‌باشد، و «البّ» با ضم به معنای سّم است،⁽¹⁾و طواویه جمع طه و طواسین جمع طسن می‌باشد، و با این دو اشاره به مراتب نبوت و ولایت کرده است و «السنین» جمع «سنه» می‌باشد، و با آن اشاره به حقیقت نبوت نموده که مظهر آن رسول خدا می‌باشد، و «اله» مشهورترین کلمه دال بر آن است، چنان که مفاد روایات است، و در گذشته در ضمن «و موضع الرساله» نقل گردید، بدانجا مراجعه نما!

و بنابر معنای دوم اشاره به مرتبه خلت و دوستی دارد، به این که ایشان خلیلهای خدا و محارم اسرار او هستند. و خداوند آن اسرار را در ایشان به ودیعت گذاشته است، و فرمود: هذا «عَطاؤُنا فَامْنُنْ أَوْ أَمْسِکْ بِغَیرِ حِسابٍ»⁽²⁾یعنی: «این عطای ماست خواهی ببخش بدون حساب و خواهی نگه دار». و امام صادق‌علیه السلام به همین مرتبه در روایت قبلی⁽³⁾با این گفتار: «إِنَّ عِنْدَنَا سِرّاً مِنْ سِرِّ اللَّهِ وَ عِلْماً مِنْ عِلْمِ اللَّهِ أَمَرَنَا اللَّهُ بِتَبْلِیغِهِ فَبَلَّغْنَا عَنِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مَا أَمَرَنَا بِتَبْلِیغِهِ فَلَمْ نَجِدْ لَهُ مَوْضِعاً وَ لَا أَهْلًا وَ لَا حَمَّالَةً یحْتَمِلُونَهُ حَتَّی خَلَقَ اللَّهُ لِذَلِکَ أَقْوَاماً خُلِقُوا مِنْ طِینَةٍ خُلِقَ مِنْهَا مُحَمَّدٌ وَ آلُهُ وَ ذُرِّیتُهُ‌علیه السلام وَ مِنْ نُورٍ خَلَقَ اللَّهُ مِنْهُ مُحَمَّداً وَ ذُرِّیتَهُ وَ صَنَعَهُمْ بِفَضْلِ رَحْمَتِهِ...» یعنی: «در نزد ما سری از اسرار و علمی از علوم خداست که خداوند ما را فرمان داد، که آن را تبلیغ نماییم، لذا ما به کسانی که فرمان داد رساندیم، ولی جایگاه و اهل و حمل کننده‌ای نیافتیم تا برای بدوش کشیدن آن خداوند مردمی را خلق کرد که از طینت و نوری خلق شده‌اند که خداوند محمدصلی الله علیه وآله

و آل و ذریه‌اش علیه السلام را خلق کرده است، و ایشان را به فضل رحمت خود آفرید».

و در کافی⁽¹⁾به اسنادش به مصعدة بن صدقه از امام صادق‌علیه السلام نقل شده که فرمود: «ذُکِرَتِ التَّقِیةُ یوْماً عِنْدَ عَلِی بْنِ الْحُسَینِ فَقَالَ وَ اللَّهِ لَوْ عَلِمَ أَبُو ذَرٍّ مَا فِی قَلْبِ سَلْمَانَ لَقَتَلَهُ وَ لَقَدْ آخَی رَسُولُ اللَّهِ‌صلی الله علیه وآله بَینَهُمَا فَمَا ظَنُّکُمْ بِسَائِرِ الْخَلْقِ إِنَّ عِلْمَ الْعُلَمَاءِ صَعْبٌ مُسْتَصْعَبٌ لَا یحْتَمِلُهُ إِلَّا نَبِی مُرْسَلٌ أَوْ مَلَکٌ مُقَرَّبٌ أَوْ عَبْدٌ مُؤْمِنٌ امْتَحَنَ اللَّهُ قَلْبَهُ لِلْإِیمَانِ فَقَالَ وَ إِنَّمَا صَارَ سَلْمَانُ مِنَ الْعُلَمَاءِ لِأَنَّهُ امْرُؤٌ مِنَّا أَهْلَ الْبَیتِ فَلِذَلِکَ نَسَبْتُهُ إِلَی الْعُلَمَاءِ» یعنی: «روزی از تقیه در حضور علی بن الحسین امام سجادعلیه السلام بحث شد، حضرت فرمود: به خدا سوگند، اگر ابوذر می‌دانست که در دل سلمان چه می‌گذرد او را می‌کشت در حالی که رسول خدا بین آندو عقد اخوت بست، پس درباره دیگر مردم چه می‌اندیشید؟ دانش علما سخت دشوار است، کسی جز پیامبر مرسل و یا فرشته مقرب و یا بنده‌ای که خداوند دلش را به ایمان آزمود آن را نمی‌تواند به دوش کشد، پس ادامه داد: سلمان به این علت از زمره علماء شد که مردی از ما اهل بیت است و به همین خاطر به دانشمندان نسبتش دادم».

و در اخبار بداء به این دو مرتبه اشاره دارد، از جمله روایت کافی⁽²⁾به اسنادش به ابو بصیر از امام صادق‌علیه السلام است که فرمود: «إِنَّ للَّهِ عِلْمَینِ عِلْمٌ مَکْنُونٌ مَخْزُونٌ لَا یعْلَمُهُ إِلَّا هُوَ مِنْ ذَلِکَ یکُونُ الْبَدَاءُ وَ عِلْمٌ عَلَّمَهُ مَلَائِکَتَهُ وَ رُسُلَهُ وَ أَنْبِیاءَهُ فَنَحْنُ نَعْلَمُهُ» یعنی: «خداوند دو علم دارد: علمی مکنون و مخزون است که جز خودش نمی‌داند، و از این علم بداء صورت می‌گیرد، و علمی که به فرشتگان و رسولان و انبیایش آموخت ما این علم را می‌دانیم».

و نیز آیاتی که دلالت دارد بر این که علمی که خداوند به آن احاطه دارد علمی است که به مرتبه مشیت رسده است، به این دو مرتبه اشاره می‌کند، مثل این سخن حق تعالی: «وَ لا یحِیطُونَ بِشَی‌ءٍ مِنْ عِلْمِهِ إِلاَّ بِما شاءَ»یعنی: «مردم به هیچ علمی از علوم حق احاطه پیدا نمی‌کنند، مگر آنچه را که خدا بخواهد». و نیز آیات شبیه به این، بنابراین ایشان حافظان سّر الهی به دو معنا هستند.

در معنای کتاب‌

وَ حَمَلَةِ کِتَابِ اللَّهِ

اشاره

در توضیح این جمله باید پرده از روی کتاب برداریم.

بدان که کتاب عبارت از اسم اعظمی است که خدا به محمدصلی الله علیه وآله عنایت فرمود، و آن حضرت در اهل بیت خود به جا گذاشت، و آن مقداری که آن حضرت برای مردم بیان کرد مرتبه لفظی کتاب است و این مرتبه را آن حضرت در روایت ثقلین با عترت طاهره در یک سطح قرار داد، روایت ثقلین بین فریقین شیعه و سنی متواتر است، بلکه در بسیاری از آن احادیث الفاظ کتاب را بزرگتر از عترت طاهره قرار داد.

زراره از امام باقرعلیه السلام روایت کرد که: «فقال لی لا خالق و لا مخلوق»⁽¹⁾یعنی «به من فرمود:آن کتاب خالق نیست و مخلوق نمی‌باشد».

و در برخی از اخبار ثقلین⁽²⁾آمده «کتاب اللَّه حبل ممدود من السماء إلی الأرض طرفه بید اللَّه» یعنی: «قرآن ریسمانی است که از آسمان به زمین کشیده شده و آن طرفش به دست خداست» و قرآن قبول تحریف و تغییر و تبدیل نمی‌کند، و یک چیز است که از پیش یک کس نازل شده است، و همان حجت خدا بر همه مردم از پیشینیان و متأخران است، و همان که خدای تعالی فرمود: «وَ إِنَّهُ لَکِتابٌ عَزِیزٌ لا یأْتِیهِ الْباطِلُ مِنْ بَینِ یدَیهِ وَ لا مِنْ خَلْفِهِ تَنْزِیلٌ مِنْ حَکِیمٍ حَمِیدٍ»⁽³⁾یعنی: «و آن کتابی گرامی است که باطل از پیش رو و از پشت سری بدو راه نمی‌یابد، و از ناحیه حکیم پسندیده فرود آمده است».

این کتاب از عترت طاهره بزرگتر است، چه این که مبدای حضرت محمدصلی الله علیه وآله است که امیرالمومنین علیه السلام درباره وی فرمود: «أَنَا عَبْدٌ مِنْ عَبِیدِ مُحَمَّدٍ»⁽⁴⁾و اوست که از بیت المعموری است که عالم لفظ و نوشته نیست، بیست سال و یا بیشتر قبل از وفات رسول خداصلی الله علیه وآله به طور

اجمالی نازل شده، آنگاه به تدریج بر آن حضرت نازل شده است.

ولی قرآنی که دست ها نوشتند و زبانها به آن نطق کردند، افعالی حادث است که به نوشتن نویسندگان و خواندن خوانندگان پدید آمده است این مرتبه، مرتبه وجود نوشتاری و لفظی است، البته اگر بخواهند با کتابت و لفظ قرآن را کتابت کنند همین قرآن است و گرنه این هم قرآن نیست، و در مواردی که شرط شده که قرائت قرآن کنند، نیز کفایت می‌کند و اجماع امت بر همین است.

به همین خاطر مولی حضرت امام رضاعلیه السلام بنا بر روایت یاسر خادم فرمود: «أنه سئل عن القرآن فقال لعن اللَّه المرجئة و لعن اللَّه أبا حنیفة أنه کلام اللَّه غیر مخلوق حیث ما تکلمت به، و حیث ما قرأت و نطقت فهو کلام و خبر و قصص»⁽¹⁾یعنی: «از قرآن پرسیدند فرمود: خداوند مرجئه‌ای‌ها و ابوحنیفه را از رحمت خود دور سازد، قرآن مخلوق نیست هنگامی که با آن سخن گفتی و قرائتش کردی و به زبان آوردی کلام و خبر و قصص است».

در اوصیاء پیامبران‌

و در اصول کافی⁽²⁾به اسنادش به عبدالحمید بن ابی دیلم از امام صادق‌علیه السلام روایت شده که فرمود: «أَوْصَی مُوسَی‌علیه السلام إِلَی یوشَعَ بْنِ نُونٍ وَ أَوْصَی یوشَعُ بْنُ نُونٍ إِلَی وَلَدِ هَارُونَ وَ لَمْ یوصِ إِلَی وَلَدِهِ وَ لَا إِلَی وَلَدِ مُوسَی إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی لَهُ الْخِیرَةُ یخْتَارُ مَنْ یشَاءُ مِمَّنْ یشَاءُ وَ بَشَّرَ مُوسَی وَ یوشَعُ بِالْمَسِیحِ‌علیه السلام فَلَمَّا أَنْ بَعَثَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ الْمَسِیحَ‌علیه السلام قَالَ الْمَسِیحُ لَهُمْ إِنَّهُ سَوْفَ یأْتِی مِنْ بَعْدِی نَبِی اسْمُهُ أَحْمَدُ مِنْ وُلْدِ إِسْمَاعِیلَ‌علیه السلام یجِی‌ءُ بِتَصْدِیقِی وَ تَصْدِیقِکُمْ وَ عُذْرِی وَ عُذْرِکُمْ وَ جَرَتْ مِنْ بَعْدِهِ فِی الْحَوَارِیینَ فِی الْمُسْتَحْفَظِینَ وَ إِنَّمَا سَمَّاهُمُ اللَّهُ تَعَالَی الْمُسْتَحْفَظِینَ لِأَنَّهُمُ اسْتُحْفِظُوا الِاسْمَ الْأَکْبَرَ وَ هُوَ الْکِتَابُ الَّذِی یعْلَمُ بِهِ عِلْمُ کُلِّ شَی‌ءٍ الَّذِی کَانَ مَعَ الْأَنْبِیاءِ ص یقُولُ اللَّهُ تَعَالَی وَ لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلًا مِنْ قَبْلِکَ وَ أَنْزَلْنا مَعَهُمُ الْکِتابَ وَ الْمِیزانَ الْکِتَابُ الِاسْمُ الْأَکْبَرُ وَ إِنَّمَا عُرِفَ مِمَّا یدْعَی الْکِتَابَ التَّوْرَاةُ وَ الْإِنْجِیلُ وَ الْفُرْقَانُ فِیهَا کِتَابُ نُوحٍ وَ فِیهَا کِتَابُ صَالِحٍ وَ شُعَیبٍ وَ إِبْرَاهِیمَ‌علیه السلام فَأَخْبَرَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِنَّ هذا لَفِی‌الصُّحُفِ الْأُولی صُحُفِ إِبْراهِیمَ وَ مُوسی فَأَینَ صُحُفُ إِبْرَاهِیمَ إِنَّمَا صُحُفُ إِبْرَاهِیمَ الِاسْمُ الْأَکْبَرُ وَ صُحُفُ مُوسَی الِاسْمُ الْأَکْبَرُ فَلَمْ تَزَلِ الْوَصِیةُ...»

یعنی: «حضرت موسی‌علیه السلام به یوشع بن نون وصیت کرد، و یوشع بن نون به فرزندان هارون وصیت نمود، و به فرزندان خود و یا به فرزندان موسی‌علیه السلام وصیت ننمود، خدای عزوجل مسیح‌علیه السلام را به پیامبری مبعوث کرد،حضرت مسیح‌علیه السلام به ایشان فرمود: به زودی پیامبری خواهد آمد که نامش احمد و از فرزندان حضرت اسماعیل است، وی من و شما را تصدیق می‌کند، و عذر من و شما را بیان می‌کند، این سفارش در بین حواریون که حافظان آن بودند در جریان و امتداد بود، علت نامگذاری ایشان به حافظان(مستحفظین) این است که ایشان حافظ اسم اکبر بودند، اسم اکبر کتابی است که به آن همه چیزهایی که با انبیاء بوده معلوم می‌گردد، خدای تعالی فرمود: «ما پیامبرانی را پیش از تو فرستادیم، و با ایشان کتاب و میزان فرو فرستادیم».

کتاب اسم اکبر است، وعلت این که از کتاب تنها تورات و انجیل و فرقان شناخته شد، این است که در کتاب نوح‌علیه السلام و کتاب صالح و شعیب‌علیه السلام و ابراهیم‌علیه السلام موجود است، خدای تعالی خبر داد که «این در صحیفه های نخستین، یعنی صحف ابراهیم و موسی موجود است».

پس صحف ابراهیم‌علیه السلام کجاست، و صحف ابراهیم‌علیه السلام همان اسم اکبر است و صحف موسی‌علیه السلام نیز اسم اکبر است، پس پیوسته وصیت...الحدیث».

پس این حدیث اشاره ای اجمالی به حقیقت کتاب و براهین آن دارد، و ما ارکان این بیان را در کتاب «التحفة الرضویة الی الشیعة المرتضویة» با دلیل و برهان محکم کرده‌ایم، به طوری که بیش از آن متصور نیست.

در این که کتاب واجد حروف اسم اعظم است‌

اکنون که حقیقت کتاب را دانستید و این که کتاب عبارت از اسم اعظم است، پس دارای هفتاد و سه حرف می‌باشد که خداوند یک حرف از آن را در علم غیب خود نگه داشته و هیچ فرشته مقرب و پیامبر مرسلی از آن خبر ندارد، و به هر یک از انبیاء از بقیه حروف اسم اعظم چیزی داده است، و به محمدصلی الله علیه وآله و آلش‌علیه السلام هفتاد و دو حرف آموخته است، چنان که در اصول کافی از چند طریق روایت شده است.

از جمله به اسناد اصول کافی⁽¹⁾به جابر از امام باقرعلیه السلام آمده است که: «إِنَّ اسْمَ اللَّهِ الْأَعْظَمَ عَلَی ثَلَاثَةٍ وَ سَبْعِینَ حَرْفاً وَ إِنَّمَا کَانَ عِنْدَ آصَفَ مِنْهَا حَرْفٌ وَاحِدٌ فَتَکَلَّمَ بِهِ فَخُسِفَ بِالْأَرْضِ مَا

بَینَهُ وَ بَینَ سَرِیرِ بِلْقِیسَ حَتَّی تَنَاوَلَ السَّرِیرَ بِیدِهِ ثُمَّ عَادَتِ الْأَرْضُ کَمَا کَانَتْ أَسْرَعَ مِنْ طَرْفَةِ عَینٍ وَ نَحْنُ عِنْدَنَا مِنَ الِاسْمِ الْأَعْظَمِ اثْنَانِ وَ سَبْعُونَ حَرْفاً وَ حَرْفٌ وَاحِدٌ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَی اسْتَأْثَرَ بِهِ فِی عِلْمِ الْغَیبِ عِنْدَهُ وَ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِی الْعَظِیمِ» یعنی: «اسم اعظم خدا هفتاد و سه حرف است، و آصف تنها یک حرف از آن را دارا بود، و با آن سخن گفت و زمینی که بین او و تخت بلقیس بود منخسف کرد تا با دست خود تخت بلقیین را آورد، آنگاه زمین را همان طور که بود با سرعتی بیش از چشم به هم زدن به حال خویش بازگشت، و هفتاد و دو حرف از آن اسم اعظم در نزد ما موجود است، و یک حرف در نزد خدای تبارک و تعالی موجود می‌باشد که برای خویش در علم غیبش برگزید، و حول و قوه ای جز به خدای علی عظیم نیست».

به همین خاطر بیان همه اشیاء گذشته به آنچه تا ابد خواهد شد که خداوند می‌خواهد از مراتب وجود و مفاتیح و خزائن آن در آن موجود است، خداوند به کسانی که آنها را آموخت هیچ یک از آنها را پوشیده نمی‌دارد.

این روایت در صافی⁽¹⁾و برهان نیز آمده است ظاهر این است که ایشان نیز روایت را از توحید گرفته‌اند.

در صافی روایت شده است که: از امام صادق شنیدم که می‌فرمود: «هیئتی از فلسطین بر امام باقرعلیه السلام وارد شدند و از وی درباره مسائلی پرسیدند، آن حضرت به ایشان پاسخ داد، آنگاه ایشان از صمد پرسیدند: «فقال تفسیره فیه الصَّمَدُ خمسة أحرف فالألف دلیل علی إنیته و هو قوله عز و جل شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ و ذلک تنبیه و إشارة إلی الغائب عن درک الحواس و اللام دلیل علی إلهیته بأنه هو اللَّه و الألف و اللام مدغمان لا یظهران علی اللسان و لا یقعان فی السمع و یظهران فی الکتابة دلیلان علی أن إلهیته لطیفة خافیة لا یدرک بالحواس و لا یقع فی لسان واصف و لا أذن سامع لأن تفسیر الإله هو الذی أله الخلق عن درک مائیته و کیفیته بحس أو بوهم لا بل هو مبدع الأوهام و خالق الحواس و إنما یظهر ذلک عند الکتابة فهو دلیل علی أن اللَّه سبحانه أظهر ربوبیته فی‌إبداع الخلق و ترکیب أرواحهم اللطیفة فی أجسادهم الکثیفة فإذا نظر عبد إلی نفسه لم یر روحه کما أن لام الصمد لا تتبین و لا تدخل فی حاسة من حواسه الخمس فإذا نظر إلی الکتابة ظهر له ما خفی و لطف فمتی تفکر العبد فی مائیة البارئ و کیفیته أله فیه و تحیر و لم تحط فکرته بشی‌ء یتصور له لأنه عز و جل خالق الصور فإذا نظر

إلی خلقه ثبت له أنه عز و جل خالقهم و مرکب أرواحهم فی أجسادهم و أما الصاد فدلیل علی أنه عز و جل صادق و قوله صدق و کلامه صدق و دعا عباده إلی اتباع الصدق بالصدق و وعد بالصدق دار الصدق و أما المیم فدلیل علی ملکه و أنه الملک الحق لم یزل و لا یزال و لا یزول ملکه و أما الدال فدلیل علی دوام ملکه و أنه عز و جل دائم تعالی عن الکون و الزوال بل هو اللَّه عز و جل مکون الکائنات الذی کان بتکوینه کل کائن ثم قال‌علیه السلام لو وجدت لعلمی الذی آتانی اللَّه عز و جل حملة لنشرت التوحید و الإسلام و الإیمان و الدین و الشرائع من الصمد و کیف لی بذلک و لم یجد جدی أمیر المؤمنین‌علیه السلام حملة لعلمه حتی کان یتنفس الصعداء و یقول علی المنبر سلونی قبل أن تفقدونی فإن بین الجوانح منی علما جما هاه هاه ألا لا أجد من یحمله ألا و إنی علیکم من اللَّه الحجة البالغة فلا لا تَتَوَلَّوْا قَوْماً غَضِبَ اللَّهُ عَلَیهِمْ قَدْ یئِسُوا مِنَ الآخِرَةِ کَما یئِسَ الْکُفَّارُ مِنْ أَصْحابِ الْقُبُورِ ثم قال الباقرعلیه السلام الحمد للَّه الذی مّن علینا و وفقنا لعبادته الأحد الصمد الذی لَمْ یلِدْ وَ لَمْ یولَدْ وَ لَمْ یکُنْ لَهُ کُفُواً أَحَدٌ و جنبنا عبادة الأوثان حمدا سرمدا و شکرا واصبا».

یعنی: «تفسیر صمد در خودش می‌باشد،صمد پنج حرف است: الف دلیل بر وجود خدا دارد و آن مفاد آیه شریفه: خداوند خود شهادت داد که او خدایی است و جز او خدایی نیست و «هو» اشاره به غائب از ادراک حواس دارد.

و لام دلیل بر الوهیت است که خداست و الف و لام در هم ادغام شده و در تلفظ ظاهر نمی‌شود و لذا به گوش نمی‌خورند، ولی در نوشتار ظاهر می‌شوند و همین دلالت دارد بر این که الوهیت وی به خاطر لطف خدا پنهان است و به حواس در نمی‌آید و در زبان وصف کننده‌ای قرار نمی‌گیرد و بر گوش شنوایی نمی‌رسد، زیرا تفسیر «اله» این است که خلایق از درک ماهیت و چگونگی وی به حس یا به و هم (عقل) درمانده و متحیر شدند هرگز آنها نمی‌توانند او را در یابند، چه این که او آفریننده اوهام(عقول) و حواس می‌باشد و علت این که در نوشتار ظاهر می‌شوند این است که خدای تعالی ربوبیت خویش را در ابداع خلایق و ترکیب ارواح لطیف با اجساد ضخیم مردم روشن ساخته، هنگامی که بنده به خود بنگرد، روان خود را نمی‌بیند، چنان که لام صمد به بیان لفظی در نمی‌آید و در حاسه ای از حواس پنجگانه وارد نمی‌شود، ولی وقتی به نوشته آن بنگرد، آنچه پنهان مانده و لطافت دارد برای او آشکار می‌گردد، پس هنگامی که بنده در ماهیت باری تعالی و چگونگی آن تفکر و اندیشه کند حیرت زده می‌گردد و فکر وی به آن نمی‌رسد و متحیر می‌شود و نمی‌تواند تصور نماید، زیرا خدای عزوجل خالق همه صور می‌باشد، پس وقتی به خلایق نگریست برای وی روشن می‌شود که خداوند

خالق آنهاست و ارواح آنها را با اجسادشان پیوند زده است. و اما «صاد» دلیل بر این است که خدای تعالی صادق است و سخن وی صدق و بندگان خویش را به صدق به پیروی از صدق دعوت کرد و به صدق وعده دارالصدق داد.

و اما «میم» بر ملک وی دلالت دارد و این که وی ملک حق تعالی بوده و خواهد بود و ملک وی فانی نمی‌شود.

و اما «دال» دلیل بر دوام ملک خداست و این که وی دائم بوده و از کون و زوال متعالی است، بلکه او مکوّن و آفریننده کائنات است، و به آفرینش وی همه پدیده ها موجود می‌گردند.

آنگاه امام باقرعلیه السلام فرمود: اگر برای دانشی که خداوند به من داده بود حاملانی می‌یافتم، توحید و اسلام و ایمان و دین و شرایع را از همین «صمد» نشر می‌کردم، چگونه چنین اشخاص را پیدا کنم، در حالی که جدم امیرالمومنین‌علیه السلام حاملانی برای دانش خود نیافت،به طوری که آه سردی می‌کشید. بر منبر می‌فرمود: قبل از این که مرا نیابید از من بپرسید، چون که در سینه‌ام دانشی فراوان وجود دارد، (آه،آه، آه).

آگاه باشید من کسی را نمی‌یابم که آنرا بدوش کشد، هشدار که من حجت بالغه خدا بر شما هستم، کسانی را که خداوند بر ایشان خشم گرفته دوست نگیرید، ایشان از آخرت مأیوسند، همانند کفار از اهل گورستان.

آنگاه امام باقرعلیه السلام فرمود: سپاس خدایی را که بر ما منت گذاشت و ما را توفیق عبادت احد صمدی داد که نمی‌زاید و زاده نشده و همسری ندارد، ما را از عبادت بتان دور نمود، سپاسی که همیشگی بود و شکری که پیوسته باشد».

خلاصه این که هر کس خویش را بشناسد و بهره آن اسم اعظم را در خود بیابد، او اهلیت فهم کتاب و توجه به اسرار و تأویلات و چشیدن شیرینی احادیث وارده از آل محمدصلی الله علیه وآله را دارد و هر کس در خود جز جسمش را نیافت، محروم از لذائذ کتاب و سنت است، پس چگونه به فهم حقیقت ائمه نائل می‌شود در حالی که رسول خداصلی الله علیه وآله همه شؤون آن اسم به جز مستأثره را به ارث ایشان داد، پس ایشان حاملان همه مراتب و شؤون کتابند.

و لذا خدای تعالی در حق تعالی ایشان فرمود: «وَ إِذا جاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذاعُوا بِهِ وَ لَوْ رَدُّوهُ إِلَی الرَّسُولِ وَ إِلی أُولِی الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِینَ یسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ»⁽¹⁾هنگامی که مطلبی از امنیت و

یا ترس به ایشان رسید آن را انتشار می‌دهند، اگر آن را به پیامبرو اولی الامر می‌رساندند از کسانی که هل استنباط بوده‌اند آنرا می‌فهمیدند».

از امام باقرعلیه السلام در جوامع الجامع روایت شده است که فرمود: «هم الائمة المعصومون» یعنی: «ایشان امامان معصوم‌علیه السلام هستند».

و عیاشی⁽¹⁾از امام رضاعلیه السلام روایت کرده که «آل محمد، و هم الذین یستنبطون من القرآن، و یعرفون الحلال و الحرام، و هم الحجة للَّه علی خلقه» یعنی: «ایشان آل محمدصلی الله علیه وآله هستند و ایشان کسانی هستند که از قرآن استنباط می کنند و حلال و حرام را می‌دانند، و ایشان حجت خدا بر مردمند».

و مراد از استنباط استخراج ظاهر قرآن از باطن آن است. یعنی تنزیل هر مرتبه‌ای را به مرتبه‌ای پایین تر و تنزیل مراتب قرآن کلیه به مراتب جزئیه را می‌دانند.

اکنون که حقیقت کتاب را دانستید و این که کتاب با همه مراتب خود اسم اعظم است، و خدای تبارک و تعالی کتاب را به پیامبرش محمدصلی الله علیه وآله آموخت و آن حضرت همه مراتب آن به جز مستأثره را به اهل بیت خود آموخت.

امام مبین کیست؟

پس مراد از این که ایشان حاملان کتاب خدا هستند، یعنی ایشان عین کتاب خدا هستند، چه این که در شرح قول آن حضرت «یا اهل بیت النبوة» دانستید که حقیقت نبوت و اسم اعظم و حقیقت محمدیه یک چیزند و محمد و آلش مظاهر کلیه و آیات کامله آنند.

چه این که عیاشی⁽²⁾در تفسیر سخن حق تعالی: «وَ لا رَطْبٍ وَ لا یابِسٍ إِلاَّ فِی کِتابٍ مُبِینٍ»⁽³⁾روایت کرده که امام کاظم فرمود: «فقال الورقة السقط یسقط من بطن أمه... فِی کِتابٍ مُبِینٍ «قال فی إمام مبین» یعنی: «ورقه سقط شده ای‌است که از شکم مادر سقط می‌شود... و کتاب مبین به معنای امام مبین است».

و در احتجاج از امام صادق در حدیثی آمده است که فرمود:

«و قال لصاحبکم قل کفی باللَّه شهیدا بینی و بینکم و من عنده علم الکتاب و قال و لا رطب

و لا یابس الا فی کتاب مبین و قوله تعالی: وَ کُلَّ شَی‌ءٍ أَحْصَیناهُ فِی إِمامٍ مُبِینٍ المفسر بامیرالمؤمنین»یعنی: «به رفیق شما فرمود: بگو کفایت می‌کند که بین من و شما، خدا و کسی که علم کتاب در نزد اوست شاهد و ناظر باشند، و فرمود: هیچ تر و خشکی نیست مگر این که در کتاب مبین موجود است.

و خدا فرمود: «وَ کُلَّ شَی‌ءٍ أَحْصَیناهُ فِی إِمامٍ مُبِینٍ» یعنی: «همه چیز ها را در امام مبین احصاء و شماره کرده‌ایم» و امام مبین در آیه شریفه به امیرالمومنین علیه السلام تفسیر شده است.

قمی⁽¹⁾از امیرالمؤمنین روایت کرده است که فرمود: «أنا و اللَّه الإمام المبین» یعنی: «به خدا قسم من امام مبین هستم».

و در معانی⁽²⁾از امام باقر از پدرش از جدش روایت کرده که وقتی این آیه بر رسول خدا نازل شد، ابوبکر و عمر از جایشان برخاستند و گفتند: ای رسول خدا! آیا مراد از امام مبین تورات است؟ فرمود: نه. گفتند: آیا انجیل است پاسخ داد: خیر، پرسیدند: آیا مراد قرآن است؟ فرمود: نه، در این هنگام امیرالمومنین روی آورد، رسول خدا فرمود: او آن امام است که علم همه اشیاء را خداوند در وی احصاء کرده است».

از مطالب یاد شده معلوم شد که مراد از کتاب مبین و امام مبین یکی است. بله مرتبه امامان مرتبه فرقان کتاب است، و مرتبه رسول خدا مرتبه قرآن کتاب می‌باشد، و تفاوت بین قرآن و فرقان قبلا در فقره «و ذوی النهی» بیان شد، علاوه این که ظاهر از «کتاب مبین» مرتبه فرقان است چه این که آن را به «مبین» وصف کرده، زیرا مرتبه قرآن مرتبه اجمال است و در آن بیانی نیست بنابراین استدلال به این لازم نیست که مراد از کتاب مبین امام مبین است، و خداوند راهنماست و ستایش و سپاس از آن خداست.

در اوصیاء پیامبر خاتم‌

وَ أَوْصِیاءِ نَبِی اللَّهِ‌

اشاره

در ابتدای کتاب دانستید که حقیقت نبوت چیست و این که پیامبر کسی است که به مرتبه

نبوت رسیده، ولی با تخلیه از محدودیت ها و پاک شدن از همه قیود و پاکیزکی از حجابهای بین خود و پروردگارش به آن درجه رسید، وقتی به اخلاق متخلق و به آداب الهیه متأدب گردید، اهلیت رسالت به مردم را پیدا می‌کند چه این که می‌تواند بدون واسطه از خداوند دریافت کند، بر خلاف مردم.

و لذا باید همه احتیاجات مردم با استعدادهای گوناگون در سلوک و اقبال به سوی خدا را برآورده سازد، چه این که مردم در ایمان به خدا و رسول خدا و معارفی که از خدا می‌آورد متفاوتند، زیرا بیشتر مردم نیازمند بیان برهانند و احتیاج به معجزات دارند، چنان که باید توانایی بر جهاد و جنگ داشته باشد، و لذا اگر در تبلیغ خود نیاز به آن افتاد باید توانایی آن را داشته باشد، و نیز پیامبر باید دیگر نیازمندی ها رسالت را واجد باشد، به ویژه اگر به سوی ثقلین و جن و انس مبعوث شود، و مخصوصاً اگر خاتم پیامبران باشد، در این صورت باید احاطه به همه علوم اولین و آخرین داشته و توانایی داشته باشد که معجزه‌ای برای همه آنها بیاورد و بتواند آنچه به او پیشنهاد می‌شود بیاورد و نیز بداند که برای مردم چه پیش می‌آید و سرنوشت ایشان از خوب و بد چه خواهد شد و از همه آسمانها و زمین و با ویژگی های آن اطلاع داشته باشند و از بهشت و دوزخ و درجات و منازل و نعمت ها و درکات و سختی های آنها مطلع باشند و نیز چیزهای دیگری که باعث اتمام حجت بر مردم می‌شود را بداند تا هر کس هلاک می‌شود با بینه هلاک شود و هر کس با ایمان زنده می‌شود، با حجت مؤمن می‌گردد، و به همین خاطر امکان ندارد که زمین تا پایان دنیا از حجت خالی بماند حتی اگر دو تن در زمین باقی بمانند یکی از آن دو حجت خداست و اگر تنها یک تن باقی باشد همو حجت خداست، چنین شخصی را نمی‌توان شناخت مگر این که خداوند معرفی کند و یا پیامبری که خداوند به او آن شخص را معرفی کرده معرفی نماید و یا اوصیاء پیامبران آن شخص را بشناسانند ایشان بعد از حضرت محمدصلی الله علیه وآله و علی‌علیه السلام، یازده فرزند او هستند و ایشان عبارتند از علی و فاطمه و حسن و حسین و علی بن حسین و محمد بن علی و جعفر بن محمد و موسی بن جعفر و علی بن موسی و محمد بن علی و علی بن محمد و حسن بن علی و حجت بن الحسن صلوات اللَّه علیهم اجمعین که به نص خدا و پیامبر و نص هر سابقی بر لاحق شناخته شده‌اند ایشان بر پا دارندگان فرمان خدا و تالی تلو رسول خدا می‌باشد و پیوسته وصیت از زمان حضرت آدم ادامه داشت، و بعد از حضرت محمد تا روز قیامت ادامه دارد، بعد از پیامبر ما پیامبری نیست، و لذا ایشان پیوسته مبشرو منذر بوده

و در راه خدا از ملامت ملامت گری هراس ندارند. روایت صدوق در اکمال الدین⁽¹⁾از ابن متوکل از حمیری از ابن عیسی از حسن بن محبوب از مقاتل بن سلیمان از امام صادق‌علیه السلام در این باب کافی است، آن حضرت فرمود: «قال رسول اللَّه‌صلی الله علیه وآله وسلم أنا سید النبیین و وصیی سید الوصیین و أوصیاؤه سادة الأوصیاء إن آدم‌علیه السلام سأل اللَّه عز و جل أن یجعل له وصیا صالحا فأوحی اللَّه عز و جل إلیه أنی أکرمت الأنبیاء بالنبوة ثم اخترت خلقی فجعلت خیارهم الأوصیاء فقال آدم‌علیه السلام یا رب فاجعل وصیی خیر الأوصیاء فأوحی اللَّه عز و جل إلیه یا آدم أوص إلی شیث و هو هبة اللَّه بن آدم فأوصی آدم إلی شیث و أوصی شیث إلی ابنه شبان و هو ابن نزلة الحوراء التی أنزلها اللَّه عز و جل علی آدم من الجنة فزوجها شیثا و أوصی شبان إلی ابنه مجلث و أوصی مجلث إلی محوق و أوصی محوق إلی غثمیشا و أوصی غثمیشا إلی أخنوخ و هو إدریس النبی‌علیه السلام و أوصی إدریس إلی ناخور و دفعها ناخور إلی نوح‌علیه السلام و أوصی نوح إلی سام و أوصی سام إلی عثامر و أوصی عثامر إلی برعیثاشا و أوصی برعیثاشا إلی یافث و أوصی یافث إلی برة و أوصی برة إلی جفیسة و أوصی جفیسة إلی عمران و دفعها عمران إلی إبراهیم الخلیل‌علیه السلام و أوصی إبراهیم إلی ابنه إسماعیل و أوصی إسماعیل إلی إسحاق و أوصی إسحاق إلی یعقوب و أوصی یعقوب إلی یوسف و أوصی یوسف إلی بثریاء و أوصی بثریاء إلی شعیب و أوصی شعیب إلی موسی بن عمران و أوصی موسی إلی یوشع بن نون و أوصی یوشع إلی داود و أوصی داود إلی سلیمان و أوصی سلیمان إلی آصف بن برخیا و أوصی آصف بن برخیا إلی زکریا و دفعها زکریا إلی عیسی ابن مریم‌علیه السلام و أوصی عیسی إلی شمعون بن حمون الصفا و أوصی شمعون إلی یحیی بن زکریا و أوصی یحیی بن زکریا إلی منذر و أوصی منذر إلی سلیمة و أوصی سلیمة إلی بردة ثم قال رسول اللَّه‌صلی الله علیه وآله و دفعها إلی بردة و أنا أدفعها إلیک یا علی و أنت تدفعها إلی وصیک و یدفعها وصیک إلی أوصیائک من ولدک واحدا بعد واحد حتی تدفع إلی خیر أهل الأرض بعدک و لتکفرن بک الأمة و لتختلفن علیک اختلافا شدیدا الثابت علیک کالمقیم معی و الشاذ عنک فی النار و النار مثوی للکافرین» یعنی: «رسول خدا فرمود: من سید پیامبران و وصی من سید اوصیاء و اوصیاء من سادات اوصیاء هستند هنگامی که آدم از خداوند خواست که برای وی وصی صالحی قرار دهد، خداوند به او وحی کرد که من پیامبران را به نبوت گرامی داشتم آنگاه خلایق

را انتخاب کرده و بهترین ایشان را اوصیاء قرار داد. آدم عرضه داشت: پروردگارم برای من بهترین اوصیاء را قرار ده! خدای عزوجل به او خطاب کرد: ای آدم! به شیث وصیت نما، آدم به شیث وصیت نمود و او به هبة اللَّه بن آدم است و شیث به فرزندش شبان وصیت کرد و شبان فرزند نزلة الحوراء است که خداوند برای آدم از بهشت فرستاد و حضرت آدم او را به تزویج شیث درآورد و شبان به مجلث و مجلث به محلق و محلق به عمیشا و عمیشا به اخنوخ که ادریس پیامبر است و او به ناحور و ناحور به نوح ونوح به سام و او به عثامر و او به برعتیاشا و او به یافث و او به برة و برة به جفیسه و او به عمران و او به ابراهیم خلیل و ابراهیم به فرزندش اسماعیل و اسماعیل به اسحاق و اسحاق به یعقوب و وی به یوسف و یوسف به بثریا و او به شعیب و او به موسی و موسی به یوشع بن نون و او به داوود و او به سلیمان و سلیمان به آصف بن برخیا و آصف به زکریا و زکریا به عیسی بن مریم و وی به شمعون بن حمون صفا و او به یحیی بن زکریا و یحیی به منذر و منذر به سلیمه و سلیمه به برده وصیت کردند.

آنگاه رسول خداصلی الله علیه وآله فرمود: و برده وصیت را به من تحویل داد و من به تو یا علی تحویل می‌دهم و تو به وصی خود تا به بهترین اهل زمین بعد از تو تحویل دهد و امت به تو کفر می‌ورزد و با تو اختلافی شدید می‌نماید، هر کس با تو بماند همانند این است که با من مانده و هر کس از تو دور شود در آتش است و آتش جایگاه کافران است».

و شیخ در امالی⁽¹⁾از غضائری از صدوق مثل این حدیث را نقل کرده است.

و در اکمال⁽²⁾به سند دیگری از ابن محبوب از مقاتل نظیر آن نقل شده است.

و از جمله ادله بر این که به طور صریح از امامت امامان علیه السلام‌از ناحیه خدا و پیامبرش نام برده شده است.

در لوح اهدایی خدا به پیامبرش در وصیت‌

روایت کافی به اسنادش به ابو بصیر از امام صادق‌علیه السلام است که فرمود: «قَالَ أَبِی لِجَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْأَنْصَارِی إِنَّ لِی إِلَیکَ حَاجَةً فَمَتَی یخِفُّ عَلَیکَ أَنْ أَخْلُوَ بِکَ فَأَسْأَلَکَ عَنْهَا فَقَالَ لَهُ جَابِرٌ أَی الْأَوْقَاتِ أَحْبَبْتَهُ فَخَلَا بِهِ فِی بَعْضِ الْأَیامِ فَقَالَ لَهُ یا جَابِرُ أَخْبِرْنِی عَنِ اللَّوْحِ الَّذِی رَأَیتَهُ فِی یدِ أُمِّی فَاطِمَةَعلیه السلام بِنْتِ رَسُولِ اللَّهِ‌صلی الله علیه وآله وَ مَا أَخْبَرَتْکَ بِهِ أُمِّی‌أَنَّهُ فِی ذَلِکَ اللَّوْحِ مَکْتُوبٌ

فَقَالَ جَابِرٌ أَشْهَدُ بِاللَّهِ أَنِّی دَخَلْتُ عَلَی أُمِّکَ فَاطِمَةَعلیه السلام فِی حَیاةِ رَسُولِ اللَّهِ‌صلی الله علیه وآله فَهَنَّیتُهَا بِوِلَادَةِ الْحُسَینِ وَ رَأَیتُ فِی یدَیهَا لَوْحاً أَخْضَرَ ظَنَنْتُ أَنَّهُ مِنْ زُمُرُّدٍ وَ رَأَیتُ فِیهِ کِتَاباً أَبْیضَ شِبْهَ لَوْنِ الشَّمْسِ فَقُلْتُ لَهَا بِأَبِی وَ أُمِّی یا بِنْتَ رَسُولِ اللَّهِ‌صلی الله علیه وآله مَا هَذَا اللَّوْحُ فَقَالَتْ هَذَا لَوْحٌ أَهْدَاهُ اللَّهُ إِلَی رَسُولِهِ‌صلی الله علیه وآله فِیهِ اسْمُ أَبِی وَ اسْمُ بَعْلِی وَ اسْمُ ابْنَی وَ اسْمُ الْأَوْصِیاءِ مِنْ وُلْدِی وَ أَعْطَانِیهِ أَبِی لِیبَشِّرَنِی بِذَلِکَ قَالَ جَابِرٌ فَأَعْطَتْنِیهِ أُمُّکَ فَاطِمَةُعلیه السلام فَقَرَأْتُهُ وَ اسْتَنْسَخْتُهُ فَقَالَ لَهُ أَبِی فَهَلْ لَکَ یا جَابِرُ أَنْ تَعْرِضَهُ عَلَی قَالَ نَعَمْ فَمَشَی مَعَهُ أَبِی إِلَی مَنْزِلِ جَابِرٍ فَأَخْرَجَ صَحِیفَةً مِنْ رَقٍّ فَقَالَ یا جَابِرُ انْظُرْ فِی کِتَابِکَ لِأَقْرَأَ أَنَا عَلَیکَ فَنَظَرَ جَابِرٌ فِی نُسْخَةٍ فَقَرَأَهُ أَبِی فَمَا خَالَفَ حَرْفٌ حَرْفاً فَقَالَ جَابِرٌ فَأَشْهَدُ بِاللَّهِ أَنِّی هَکَذَا رَأَیتُهُ فِی اللَّوْحِ‌مَکْتُوباً بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ هَذَا کِتَابٌ مِن اللَّهِ الْعَزِیزِ الْحَکِیمِ الی مُحَمَّدٍ نَبِیهِ وَ نُورِهِ وَسَفِیرِهِ وَ حِجَابِهِ وَ دَلِیلِهِ نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِینُ مِنْ عِنْدِ رَبِّ الْعَالَمِینَ عَظِّمْ یا مُحَمَّدُ أَسْمَائِی وَ اشْکُرْ نَعْمَائِی وَ لَا تَجْحَدْ آلَائِی إِنِّی أَنَا اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنَا قَاصِمُ الْجَبَّارِینَ وَ مُدِیلُ الْمَظْلُومِینَ وَ دَیانُ الدِّینِ إِنِّی أَنَا اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنَا فَمَنْ رَجَا غَیرَ فَضْلِی أَوْ خَافَ غَیرَ عَدْلِی عَذَّبْتُهُ عَذَاباً لَا أُعَذِّبُهُ أَحَداً مِنَ الْعَالَمِینَ فَإِیای فَاعْبُدْ وَ عَلَی فَتَوَکَّلْ إِنِّی لَمْ أَبْعَثْ نَبِیاً فَأُکْمِلَتْ أَیامُهُ وَ انْقَضَتْ مُدَّتُهُ إِلَّا جَعَلْتُ لَهُ وَصِیاً وَ إِنِّی فَضَّلْتُکَ عَلَی الْأَنْبِیاءِ وَ فَضَّلْتُ وَصِیکَ عَلَی الْأَوْصِیاءِ وَ أَکْرَمْتُکَ بِشِبْلَیکَ وَ سِبْطَیکَ حَسَنٍ وَ حُسَینٍ فَجَعَلْتُ حَسَناً مَعْدِنَ عِلْمِی بَعْدَ انْقِضَاءِ مُدَّةِ أَبِیهِ وَ جَعَلْتُ حُسَیناً خَازِنَ وَحْیی وَ أَکْرَمْتُهُ بِالشَّهَادَةِ وَ خَتَمْتُ لَهُ بِالسَّعَادَةِ فَهُوَ أَفْضَلُ مَنِ اسْتُشْهِدَ وَ أَرْفَعُ الشُّهَدَاءِ دَرَجَةً جَعَلْتُ کَلِمَتِی التَّامَّةَ مَعَهُ وَ حُجَّتِی الْبَالِغَةَ عِنْدَهُ بِعِتْرَتِهِ أُثِیبُ وَ أُعَاقِبُ أَوَّلُهُمْ عَلِی سَیدُ الْعَابِدِینَ وَ زَینُ أَوْلِیائِی الْمَاضِینَ وَ ابْنُهُ شِبْهُ جَدِّهِ الْمَحْمُودِ مُحَمَّدٌ الْبَاقِرُ عِلْمِی وَ الْمَعْدِنُ لِحِکْمَتِی سَیهْلِکُ الْمُرْتَابُونَ فِی جَعْفَرٍ الرَّادُّ عَلَیهِ کَالرَّادِّ عَلَی حَقَّ الْقَوْلُ مِنِّی لَأُکْرِمَنَّ مَثْوَی جَعْفَرٍ وَ لَأَسُرَّنَّهُ فِی أَشْیاعِهِ وَ أَنْصَارِهِ وَ أَوْلِیائِهِ أُتِیحَتْ بَعْدَهُ مُوسَی فِتْنَةٌ عَمْیاءُ حِنْدِسٌ لِأَنَّ خَیطَ فَرْضِی لَا ینْقَطِعُ وَ حُجَّتِی لَا تَخْفَی وَ أَنَّ أَوْلِیائِی یسْقَوْنَ بِالْکَأْسِ الْأَوْفَی مَنْ جَحَدَ وَاحِداً مِنْهُمْ فَقَدْ جَحَدَ نِعْمَتِی وَ مَنْ غَیرَ آیةً مِنْ کِتَابِی فَقَدِ افْتَرَی عَلَی وَیلٌ لِلْمُفْتَرِینَ الْجَاحِدِینَ عِنْدَ انْقِضَاءِ مُدَّةِ مُوسَی عَبْدِی وَ حَبِیبِی وَ خِیرَتِی فِی عَلِی وَلِیی وَ نَاصِرِی وَ مَنْ أَضَعُ عَلَیهِ أَعْبَاءَ النُّبُوَّةِ وَ أَمْتَحِنُهُ بِالِاضْطِلَاعِ بِهَا یقْتُلُهُ عِفْرِیتٌ مُسْتَکْبِرٌ یدْفَنُ فِی الْمَدِینَةِ الَّتِی بَنَاهَا الْعَبْدُ الصَّالِحُ إِلَی جَنْبِ شَرِّ خَلْقِی حَقَّ الْقَوْلُ مِنِّی لَأَسُرَّنَّهُ بِمُحَمَّدٍ ابْنِهِ وَ خَلِیفَتِهِ مِنْ بَعْدِهِ وَ وَارِثِ عِلْمِهِ فَهُوَ مَعْدِنُ عِلْمِی وَ مَوْضِعُ سِرِّی وَ حُجَّتِی عَلَی خَلْقِی لَا یؤْمِنُ عَبْدٌ بِهِ إِلَّا جَعَلْتُ الْجَنَّةَ مَثْوَاهُ وَ شَفَّعْتُهُ فِی سَبْعِینَ مِنْ أَهْلِ بَیتِهِ کُلُّهُمْ قَدِ اسْتَوْجَبُوا النَّارَ وَ أَخْتِمُ بِالسَّعَادَةِ لِابْنِهِ عَلِی وَلِیی وَ نَاصِرِی وَ الشَّاهِدِ فِی خَلْقِی وَ أَمِینِی عَلَی وَحْیی أُخْرِجُ مِنْهُ الدَّاعِی إِلَی

سَبِیلِی وَ الْخَازِنَ لِعِلْمِی الْحَسَنَ وَ أُکْمِلُ ذَلِکَ بِابْنِهِ م‌ح‌م‌د رَحْمَةً لِلْعَالَمِینَ عَلَیهِ کَمَالُ مُوسَی وَ بَهَاءُ عِیسَی وَ صَبْرُ أَیوبَ فَیذَلُّ أَوْلِیائِی فِی زَمَانِهِ وَ تُتَهَادَی رُءُوسُهُمْ کَمَا تُتَهَادَی رُءُوسُ التُّرْکِ وَ الدَّیلَمِ فَیقْتَلُونَ وَ یحْرَقُونَ وَ یکُونُونَ خَائِفِینَ مَرْعُوبِینَ وَجِلِینَ تُصْبَغُ الْأَرْضُ بِدِمَائِهِمْ وَ یفْشُو الْوَیلُ وَ الرَّنَّةُ فِی نِسَائِهِمْ أُولَئِکَ أَوْلِیائِی حَقّاً بِهِمْ أَدْفَعُ کُلَّ فِتْنَةٍ عَمْیاءَ حِنْدِسٍ وَ بِهِمْ أَکْشِفُ الزَّلَازِلَ وَ أَدْفَعُ الآصَارَ وَ الْأَغْلَالَ أُولَئِکَ عَلَیهِمْ صَلَوَاتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَ رَحْمَةٌ وَ أُولَئِکَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ قَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ سَالِمٍ قَالَ أَبُو بَصِیرٍ لَوْ لَمْ تَسْمَعْ فِی دَهْرِکَ إِلَّا هَذَا الْحَدِیثَ لَکَفَاکَ فَصُنْهُ إِلَّا عَنْ أَهْلِهِ».

«پدرم به جابر بن عبداللَّه انصاری فرمود: من با تو کاری دارم هرگاه توانستی با تو در خلوت بگویم و از آن بپرسم.

جابر گفت: هر وقتی را دوست داشتی در اختیار تو هستم، روزی آن حضرت با جابر گفت و گو کرد و از جابر پرسید: از لوحی که در دست مادرم فاطمه دختر رسول خدا دید و آنچه مادرم از نوشته های آن لوح به تو خبر داد به من بگو.

جابر گفت: خدا را شاهد می‌گیرم که من خدمت فاطمه زهراعلیها السلام در زمان زندگانی رسول خدا رسیدم و او را به ولادت امام حسین تهنیت گفتم، در دست وی لوحی سبز پرسیدم: پدر و مادرم فدایت ای دختر رسول خدا این لوح چیست؟

فرمود: خداوند این لوح را به پیامبرش هدیه داد، و در آن نام پدرم و شوهرم و فرزندم و نام اوصیاء از فرزندان فرزندم نوشته شده و پدرم به من داد تا به من بشارت دهد.

جابر گفت: من از فاطمه زهراعلیها السلام خواستم تا لوح را به من دهد تا بنگرم در آن چیست؟ آن حضرت به من داد خوشحالی فراوانی مرا در بر گرفت، و به آن حضرت گفتم ای سیده زنان آیا به من اجازه می‌دهی تا از آن نسخه بردارم، فرمود: بردار، از او گرفتم و نسخه ای از آن در نزد من است.

پدرم از او پرسید: ای جابر آیا می‌توانی آن نسخه را به من نشان دهی؟ جابر گفت: آری پدرم با جابر به خانه وی رفت و صحیفه ای از پوست در آورد و به جابر گفت: در نسخه خود بنگر تا من از روی این صحیفه پوستی بخوانم، جابر در نسخه خود نگاه می‌کرد، نسخه پدرم با نسخه او در هیچ حرفی تفاوت نداشت.

جابر گفت: خدا را شاهد می‌گیرم که من این گونه نوشته را در لوح دیدم.

بسم اللَّه الرحمن الرحیم

این نامه‌ای از خدای عزیز و حکیم به محمد پیامبر و نور و سفیر و حجاب و دلیلش می‌باشد، روح الامین از نزد رب جهانیان آن را نازل کرد.

ای محمد! نامهایم را بزرگ بدار و نعمت های مرا سپاس گزار و نعمت های مرا ناسپاسی منما، من خدایی هستم که خدایی جز من نیست، کوبنده جباران و دولت دهنده ستمدیدگانم و حسابرس روز جزا هستم، من خدایی هستم که پروردگاری جز من نیست، هر کس امیدی به غیر من ببندد و یا از غیر از عدالت من بترسد او را عذابی کنم که احدی از جهانیان را بدان سان عذاب نکردم، فقط مرا بپرست و بر من توکل کن!

من هر پیامبری فرستادم، و روزگار او کامل شد و مدت او پایان یافت برای او وصیی قرار دادم.

من تو را بر پیامبران برتری دادم و وصی تو علی را بر اوصیاء دیگر تفضیل دادم، و تو را با دو فرزند(حسن و حسین) گرامی داشتم، حسن را بعد از پایان مهلت پدرش معدن علمم قرار دادم و حسین را خازن وحی خود قرار دادم و او را به شهادت گرامی داشتیم و زندگی او را با سعادت ختم کردم، حسین برترین شهیدان است و بالاترین درجه شهداء را داراست، کلمه تامه خویش را با او همراه کردم، حجت بالغه من به تو در نزد وی می‌باشند، به واسطه عترت وی پاداش می‌دهم و مجازات می‌نمایم، اولین ایشان سید عابدان و زینت دوستان گذشته ام می‌باشد، و فرزندانش که شبیه جدش محمود می‌باشد محمد باقر که شکافنده دانش من و معدن حکمت من است، شک کنندگان در جعفر هلاک می‌گردند، هر کس او را رد کند مرا رد کرده است، من واجب کردم که جایگاه جعفر را گرامی بدارم و او را در پیروان و یارانش خوشحال سازم.

بعد از او موسی انتخاب شده است، فتنه‌ای کور و سیاه، چه این که ریسمان حتمی من پاره نمی‌شود و حجت من پنهان نمی‌ماند، و دوستان من با پیمانه‌هایی پر سیراب می‌شود، و هر کس یکی از ایشان را انکار کند نعمت مرا انکار کرده و هر کس آیه ای از کتاب مرا تغییر دهد بر من دروغ بسته، وای بر افترا زنندگان که به هنگامی که زمان موسی پایان یافت بنده و حبیب و مختارم علی را انکار می‌کنند، کسی که ولی و یاورم بوده و سنگینی نبوت را بر دوش او می‌گذارم و او را با دوش گرفتن وی می‌آزمایم، او را عفریتی مستکبر می‌کشد و در شهری که بنده صالح بنا کرده در کنار بدترین مخلوقم دفن می‌گردد.

بر من واجب شد که او را با محمد فرزندش مسرور سازم، فرزندی که خلیفه بعد از وی و وارث علمش می‌باشد، او معدن دانشم و جایگاه سرّم و حجت من بر خلقم می‌باشد، هیچ بنده

ای به او ایمان نمی‌آورد مگر این که بهشت را جایگاه او قرار دهم، کسانی که مستوجب آتش دوزخ باشند، و عاقبت او را به سعادت ختم می‌کنم، به این که علی و فرزندش را وصی قرار می‌دهم، او ولی و یاور و شاهد در خلقم و امین من بر وحی امام می باشد، از او فرزندی بیرون می‌آورم که خواننده به راهم و مخزن دانشم حسن می‌باشد، و زندگی او را با فرزندنش «م ح م د» خاتمه می‌دهم، او که رحمت جهانیان است، کمال موسی را دارد و بهای عیسی، و شکیبایی ایوب را، دوستانم در زمانه او ذلیل می‌شود و سرهای شان به پایین می‌افتد چنان که سرهای ترک و دیلم به پایین می‌افتد، ایشان کشته می‌شوند و سوزانیده می‌گردند، و در هراس و ترسند، زمین به خونهای‌ایشان رنگین می‌شود و وای و واویلا در بین زنان ایشان فراوان می‌گردد، ایشان حقا اولیای منند، با ایشان فتنه های کور سیاه را خاموش می‌کنم و زلزله‌ها را برطرف می‌نمایم، و قیود و بندها را می‌گشایم، بر ایشان صلوات و رحمت پروردگارشان باد، تنها ایشان هدایت یافتگانند.

عبدالرحمن بن سالم گفت: ابوبصیر گفت: اگر در روزگارت جز همین حدیث را نشنیده بودی برای تو کافی بود بنابراین از بیگانگان مصون بدار، مگر کسانی که اهلیت دارند.

در استدلال بر این که ائمه ذرّیه پیامبرند

وَ ذُرِّیةِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیهِ وَ آلِهِ‌وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَکَاتُهُ‌

اشاره

همین شاهد کافی است در این که ایشان ذریه رسول خدا هستند، این که در کافی⁽¹⁾به اسنادش به ابوالجارود از امام باقر روایت شده که گفت: «قَالَ لِی أَبُو جَعْفَرٍ یا أَبَا الْجَارُودِ مَا یقُولُونَ لَکُمْ فِی الْحَسَنِ وَ الْحُسَینِ قُلْتُ ینْکِرُونَ عَلَینَا أَنَّهُمَا ابْنَا رَسُولِ اللَّهِ قَالَ فَأَی شَی‌ءٍ احْتَجَجْتُمْ عَلَیهِمْ قُلْتُ احْتَجَجْنَا عَلَیهِمْ بِقَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فِی عِیسَی ابْنِ مَرْیمَ وَ مِنْ ذُرِّیتِهِ داوُدَ وَ سُلَیمانَ وَ أَیوبَ وَ یوسُفَ وَ مُوسی وَ هارُونَ وَ کَذلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ وَ زَکَرِیا وَ یحْیی وَ

عِیسی فَجَعَلَ عِیسَی ابْنَ مَرْیمَ مِنْ ذُرِّیةِ نُوحٍ قَالَ فَأَی شَی‌ءٍ قَالُوا لَکُمْ قُلْتُ قَالُوا قَدْ یکُونُ وَلَدُ الِابْنَةِ مِنَ الْوَلَدِ وَ لَا یکُونُ مِنَ الصُّلْبِ قَالَ فَأَی شَی‌ءٍ احْتَجَجْتُمْ عَلَیهِمْ قُلْتُ احْتَجَجْنَا عَلَیهِمْ بِقَوْلِ اللَّهِ تَعَالَی لِرَسُولِهِ فَقُلْ تَعالَوْا نَدْعُ أَبْناءَنا وَ أَبْناءَکُمْ وَ نِساءَنا وَ نِساءَکُمْ وَ أَنْفُسَنا وَ أَنْفُسَکُمْ قَالَ فَأَی شَی‌ءٍ قَالُوا قُلْتُ قَالُوا قَدْ یکُونُ فِی کَلَامِ الْعَرَبِ أَبْنَاءُ رَجُلٍ وَ آخَرُ یقُولُ أَبْنَاؤُنَا قَالَ فَقَالَ أَبُو جَعْفَرٍ یا أَبَا الْجَارُودِ لَأُعْطِینَّکَهَا مِنْ کِتَابِ اللَّهِ جَلَّ وَ تَعَالَی أَنَّهُمَا مِنْ صُلْبِ رَسُولِ اللَّهِ لَا یرُدُّهَا إِلَّا الْکَافِرُ قُلْتُ وَ أَینَ ذَلِکَ جُعِلْتُ فِدَاکَ قَالَ مِنْ حَیثُ قَالَ اللَّهُ تَعَالَی حُرِّمَتْ عَلَیکُمْ أُمَّهاتُکُمْ وَ بَناتُکُمْ وَ أَخَواتُکُمْ... الآیةَ إِلَی أَنِ انْتَهَی إِلَی قَوْلِهِ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی وَ حَلائِلُ أَبْنائِکُمُ الَّذِینَ مِنْ أَصْلابِکُم ْ فَسَلْهُمْ یا أَبَا الْجَارُودِ هَلْ کَانَ یحِلُّ لِرَسُولِ اللَّهِ نِکَاحُ حَلِیلَتَیهِمَا فَإِنْ قَالُوا نَعَمْ کَذَبُوا وَ فَجَرُوا وَ إِنْ قَالُوا لَا فَهُمَا ابْنَاهُ لِصُلْبِهِ» ابو جعفرعلیه السلام به من گفت: ای ابالجارود! درباره حسن و حسین چه می‌گویند؟ پاسخ دادم: بر ما اعتراض کنند که ایشان فرزندان رسول خداصلی الله علیه وآله نیستند، فرمود: با چه با آنها احتجاج کرده‌ای.

پاسخ دادم: با سخن حق تعالی در عسیی بن مریم: «وَ مِنْ ذُرِّیتِهِ داوُدَ وَ سُلَیمانَ... وَ کَذلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ»⁽¹⁾یعنی: «از ذریه و فرزندان ابراهیم داوود و سلیمان...و این چنین به نیکوکاران پاداش می‌دهیم». پس عیسی را از ذریه و فرزندان ابراهیم قرار داده است. امام فرمود: جمهور در مقابل این استدلال چه گفتند؟ پاسخ دادم: گفتند: گاه فرزندان دختر از فرزندان آدمی اند و لیکن ایشان فرزندان صلبی نیستند. فرمود: بر ایشان چه حجتی آورده اید؟ پاسخ دادم: برای آنها استدلال کردم به این سخن خدا:«فَقُلْ تَعالَوْا نَدْعُ أَبْنائَنا وَ أَبْنائَکُمْ»⁽²⁾یعنی: «بیایید ما فرزندان خود و شما فرزندان خود... را بخوانید».

فرمود: در پاسخ شما چه گفتند؟ پاسخ دادم: ایشان گفتند: گاه در کلام عرب فرزندان خود را با فرزندان دیگری همراه کرده و می‌گوید فرزندان ما.

ابو جعفر فرمود: به خدا قسم ای اباالجارود من دلیلی از کتاب خدا به تو می‌دهم که ایشان فرزند صلبی رسول خدا هستند و جز کافر آن آیه را نمی‌تواند رد کند گفتم: فدایت شوم آن آیه کدام است؟

فرمود: در آنجایی که خداوند فرمود: «حُرِّمَتْ عَلَیکُمْ أُمَّهاتُکُمْ وَ بَناتُکُمْ وَ أَخَواتُکُمْ...تا این

آیه... حَلائِلُ أَبْنائِکُمُ الَّذِینَ مِنْ أَصْلابِکُم»⁽¹⁾یعنی: «بر شما مادران و دختران و خواهران حرام شده اند... و نیز زنهای پسرانی که از صلب شما هستند حرام شده‌اند». ای اباالجارود از ایشان بپرس آیا رسول خدا می‌تواند زنهای حسن و حسین را به نکاح خود درآورد؟ اگر پاسخ دادند آری، پس دروغ گفتند و فاسق شدند و اگر گفتند: نه، در این صورت ثابت می‌شود که امام حسن و امام حسین فرزندان صلبی رسول خدا هستند.»

در معنای داعی بودن ائمه‌

السَّلامُ عَلَی الدُّعَاةِ إِلَی اللَّهِ‌

فرمود:

در شرح قول فقره: «والدعوة الحسنی» بیان شد که حقیقت دعا عبارت از قول و یا فعلی است که علت توجه خوانده شده به خواننده است، این سخن و یا فعل دعوت کننده خواننده است، و چون سر آل محمدصلی الله علیه وآله در همه نفوس به ودیعت گذاشته شده لذا بودن آن همان دعوت خدای تعالی است، و همین خواننده به سوی خداست، مثل آتشی که خداوند برای موسی در درخت روشن کرد، و آن آتش موسی را خواند، و او را به درخت متوجه و ملتفت کرد، «هنگامی که موسی به درخت رسید، خداوند صدا کرد: ای موسی من خدا هستم» و همین دعای‌ائمه علیهم السلام در سّر می‌باشد.

و اما دعای ائمه در علانیه این است که ایشان جهاد می‌کنند سخن می‌گویند و موعظه ها می‌نمایند، و داراری زهد و عباداتند به طوری که هر کس ایشان را بشناسد، و معامله ایشان با خدا و مراقبت در فرمانبرداری او را ببینند شکی نمی‌کنند که ایشان رهبران مردم به سوی خدا و راههای خدا و بندگان گرامی پروردگارنند که در گفتار از خداوند پیشی نمی‌گیرند، و فرامین او را اطاعت می‌کنند، بنابراین موعظه و بیدار و متنبه می‌شود، به این که او دارای خدایی است که شایستگی عبادت دارد، و نباید به او شرک ورزید و او را معصیت نمی‌کند و سپاسگزاری کرده و کفران نمی‌نماید، و به او تکیه می‌کند و از او احساس بی نیازی نمی‌کنند، چنان که هر کسی در سیره ایشان بنگرد متوجه آن شود، حتی مخالفان در همه اعصار به زهد آنها معترف بودند و

فرمود:

وَ الْأَدِلاءِ عَلَی مَرْضَاةِ اللَّهِ

اشاره

جلالت ایشان را اذعان داشتند و تصدیق می‌کردند که ایشان برگزیدگان خدا و بندگان صالح خدا هستند، مثل معاویه و هارون و مأمون و دیگران، علت عداوت و دشمنی آنها با ائمه ترس از زوال سلطنت شان بوده است.

فرمود:

«ادلاء» جمع «دلیل» مثل «اعزاء» جمع «عزیز» است، و دلیل حد وسطی است که باعث تصدیق به شی و اثبات شدن آن است و اگر واسطه در ثبوت هم باشد علت وی نیز به شمار می‌رود.

«مرضاة» مصدر «رضی عنه» و «رضی علیه» می‌باشد.

رضایت خدا عبارت از ملائمت نفس خدا با چیزی نیست، چنان که خشم خدا به معنای اشمئزاز خدا از چیزی نمی‌باشد، بلکه رضایت خدا عبارت از اسمای حسنی است که خود را با آن نامیده و بندگانش را دعوت کرده که او را با آن بخوانند و فرمود: «قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ أَیا ما تَدْعُوا فَلَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنی»⁽¹⁾یعنی: «بگو! خدا و یا رحمن را بخوانید، هر کدام را بخوانید، خداوند دارای اسماء حسنی است».

این اسماء حسنی دارای مراتب و شؤونی از قبیل ملکات فاضله و اعمال صالحه اند، مصدر و منشای همه آنها سّر آل محمدصلی الله علیه وآله می‌باشند و آنها مظاهرشان در عوالم ملکات و افعالند چنان که در روایات آمده است.

در این که آل محمد منشای همه خوبی‌ها و ملکاتند

در بحار⁽²⁾بابی برای آن باز کرده و روایاتی در آن آورده است.

از جمله روایاتی⁽³⁾است که از شیخ ابوجعفر طوسی ره به اسنادش به فضل بن شاذان از داوود بن کثیر روایت کرده است وی گفت: «قلت لأبی عبد اللَّه‌علیه السلام أنتم الصلاة فی کتاب اللَّه عز و جل و أنتم الزکاة و أنتم الحج فقال یا داود نحن الصلاة فی کتاب اللَّه عز و جل و نحن الزکاة

و نحن الصیام و نحن الحج و نحن الشهر الحرام و نحن البلد الحرام و نحن کعبة اللَّه و نحن قبلة اللَّه و نحن وجه اللَّه قال اللَّه تعالی «فَأَینَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ» و نحن الآیات و نحن البینات و عدونا فی کتاب اللَّه عز و جل الفحشاء و المنکر و البغی و الخمر و المیسر و الأنصاب و الأزلام و الأصنام و الأوثان و الجبت و الطاغوت و المیتة و الدم و لحم الخنزیر یا داود إن اللَّه خلقنا فأکرم خلقنا و فضلنا و جعلنا أمناءه و حفظته و خزانه علی ما فی السماوات و ما فی الأرض و جعل لنا أضدادا و أعداءاً فسمانا فی کتابه و کنی عن أسمائنا بأحسن الأسماء و أحبها إلیه و سمی أضدادنا و أعداءنا فی کتابه و کنی عن أسمائهم و ضرب لهم الأمثال فی کتابه فی أبغض الأسماء إلیه و إلی عباده المتقین» یعنی: «به امام صادق گفتم:آیا شما نماز در قرآن و زکات و حج مذکور در قرآن هستید؟ فرمود: ای داوود! ما نماز در کتاب خدا و زکات و روزه و حج و شهر حرام و بلد حرام و کعبه و قبله و وجه اللَّه هستیم، خدای تعالی فرمود:«فَأَینَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ»⁽¹⁾یعنی: «به هر طرف روی کنید وجه خدا در آن سو قرار دارد». و ما آیات و بینات هستیم، و دشمن ما در کتاب خدا فحشاء و منکر و بغی و خمر و میسر وانصاب و ازلام و بت هاو اوثان و جبت و طاغوت و میته و دم و گوشت خوک می‌باشد.

ای داود! خداوند ما را آفرید و خلقت ما را گرامی داشت و ما را برتر کرد و امین ها وحافطان و خزانه های بر آنچه در آسمانها و زمین است قرار داد، در مقابل ما امثال و اضداد و دشمنانی خلق کرد، و در کتابش ما را ما نام برد و از نامهای ما به بهترین و محبوبترین آنها یاد کرد و اضداد و دشمنان ما را به بدترین نام نامید و نامهای ایشان را به مبغوض ترین نامها به نزد خودش و دوستانش اسم برد، و همچنین مثلهای مبغوضی را برای ایشان زده است.

و نیز از کافی⁽²⁾به اسنادش به فضل به اسنادش به امام صادق روایت کرده که آن حضرت فرمود: «نحن أصل کل خیر و من فروعنا کل بر و من البر التوحید و الصلاة و الصیام و کظم الغیظ و العفو عن المسی‌ء و رحمة الفقیر و تعاهد الجار و الإقرار بالفضل لأهله و عدونا أصل کل شر و من فروعهم کل قبیح و فاحشة فمنهم الکذب و النمیمة و البخل و القطیعة و أکل الربا و أکل مال الیتیم بغیر حقه و تعدی الحدود التی أمر اللَّه عز و جل و رکوب الفواحش ما ظَهَرَ مِنْها وَ ما بَطَنَ من الزنا و السرقة و کل ما وافق ذلک من القبیح و کذب من قال إنه معنا و هو متعلق بفرع غیرنا» یعنی: «ما ریشه همه خیرات هستیم و شاخه های ما همه خوبی ها می‌باشد، از زمره

خوبی ها توحید و نماز و روزه و فرو بردن خشم و عفو از بدکار مهربانی به فقیر و رسیدگی به همسایه و اقرار به فضل نسبت به اهل فضل می‌باشد.

دشمنان ما ریشه همه شرور می‌باشند، و از شاخه های ایشان همه قبایح و زشتی‌هاست، از جمله آنها دروغ و دوبهم زنی، قطع رحم، خوردن ربا و مال یتیم بدون حق و تجاوز از حدودی که خداوند به آن فرمان داده و ارتکاب زشتی های ظاهر و باطن از قبیل زنا و دزدی و موارد شبیه آن می‌باشد.

هر کس می‌پندارد که از ماست ولی به شاخه های دیگران چنگ زده دروغ می‌گوید».

و از بصائر⁽¹⁾از احمد بن محمد بن حسین بن سعید بن حسن ین علی ین فضال از حفص المودب روایت شده که گفت: «کتب أبو عبد اللَّه‌علیه السلام إلی أبی الخطاب بلغنی أنک تزعم أن الخمر رجل و أن الزنا رجل و أن الصلاة رجل و أن الصوم رجل و لیس کما تقول نحن أصل الخیر و فروعه طاعة اللَّه و عدونا أصل الشر و فروعه معصیة اللَّه ثم کتب کیف یطاع من لا یعرف و کیف یعرف من لا یطاع» یعنی: «امام صادق‌علیه السلام به ابی الخطاب نوشت: تو گمان می‌کنی که شراب مردی است، و زنا مردی است، و نماز مردی و زکات مردی است، این‌گونه که تو پنداری نیست، ما ریشه خیر هستیم و فروع خیر طاعت خداست و دشمنان ما ریشه شر و فروع آن معصیت خداست، آنگاه نوشت: چگونه کسی که شناخته نیست اطاعت می‌شود و چگونه شناخته می‌شود کسی که فرمانش نمی‌برند».

و از رجال کشی⁽²⁾به اسنادش به بشیر دهّان از امام صادق‌علیه السلام روایت شده است که امام صادق به ابی الخطاب نوشت: «أنک تزعم أن الزنا رجل و أن الخمر رجل و أن الصلاة رجل و أن الصیام رجل و أن الفواحش رجل، و لیس هو کما تقول أنا أصل الحق و فروع الحق طاعة اللَّه، و عدونا أصل الشر و فروعهم الفواحش، و کیف یطاع من لا یعرف و کیف یعرف من لا یطاع».

تو گمان می‌کنی که: زنا مردی، و شراب مردی، ونماز مردی و روزه مردی و فواحش مردی هستند، این طور که می‌گویی نیست، ما اهل حقیم(و در نسخه ای ما اصل حقیم) و فروع حق طاعت خداست و دشمن ما اهل شر و شاخه های آن فواحش هستند و چگونه کسی که شناخته نیست اطاعت می‌گردد و چگونه شناخته می‌شود کسی که فرمانش نمی‌برند»، پس ایشان واسطه ثبوت طاعت‌ها و مرضات خدای تعالی در سر هستند، چنان که واسطه اثبات در علانیه اند و اگر ایشان نبودند خداوند در سر وعلانیه عبادت نمی‌گردید، چنان که تفصیل آن در شرح فقره

«ابواب الایمان» بیان شد.

و لذا امام صادق‌علیه السلام بنابر روایت اصول کافی⁽¹⁾به اسنادش به علی بن جعفر از امام موسی فرمود: «إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ خَلَقَنَا فَأَحْسَنَ خَلْقَنَا وَ صَوَّرَنَا فَأَحْسَنَ صُوَرَنَا وَ جَعَلَنَا خُزَّانَهُ فِی سَمَائِهِ وَ أَرْضِهِ وَ لَنَا نَطَقَتِ الشَّجَرَةُ وَ بِعِبَادَتِنَا عُبِدَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ لَوْلَانَا مَا عُبِدَ اللَّهُ»خداوند ما را آفرید و بسیار خوب آفرید و صورتی زیبا به ما داد و ما را خزانه های خود در آسمان و زمین خویش قرار داد و درخت به خاطر ما سخن می‌گفت و به عبادت ما خداوند عبادت شد».

وَ الْمُسْتَقِرِّینَ فِی أَمْرِ اللَّهِ‌

اشاره

فرمود:

قبلا بیان کردیم که اولین تمیز انسان بلکه همه اشیاء در عالم مفاتیح و عالم تمیز معلومات از عوالم الهی است، و در آن عالم اشیاء هیچ گونه حدی ندارد، ایمان و یا کفر در آن مرتبه نمی‌آید، اشیاء دارای همه مراتب وجود بوده و شامل همه درجات نزول و صعود می‌باشد، چنان که روایت یاد شده در فقره «موضع الرسالة» از امام صادق‌علیه السلام در حدوث اسماء⁽²⁾دلالت می‌کرد. پس از نزول به عالم وجود کلی و ظهور مراتب وجود و فعلیت یافتن به واسطه ظهور مبادی‌اش که در اخبار طینت به آن اشاره شده و از عالم عقل و نور به آب گوارا و از عالم جهل و ظلمت به آب تلخ نام برده شده و از جهات فعلیت به خاک آسمانی و از جهات قابلیت به خاک زمینی تعبیر شده است چه این‌که خداوند می‌خواست حقیقت اختیار را کامل کند لذا آتشی روشن کرد، این آتش فنا در جنب خدای مالک همه اشیاء افروخته شده تا ناپاک از پاک و کافر از مؤمن جدا شود تا هر کس برطبق شاکله و جبلت خویش مرتبه‌ای از وجود را اختیار نمایند، هر کس در ورود بدان آتش اقدام کرد و همه مراتب خود را تسلیم مالک حقیقی‌اش کرد از اصحاب یمین شد و هر اصحاب یمینی که از دیگران پیشی گفت پیامبر شد و هر پیامبری که از دیگر پیامبران پیشی گرفت اولوالعزم شد و هر اولوالعزمی که پیشی گرفت، خاتم شد.

در معنای عرفانی فقر و فنا

و خلاصه اختلاف مراتب مردم و تفاوت مراتب انبیاء و اوصیاء و مؤمنان و کافرن و

فاجران و فاسقان و دیگران ناشی از اختلاف ایشان در آن روز در سوختن بدان آتش است، پس محمدصلی الله علیه وآله و آل پاکش علیه السلام در آن روز بدان آتش سوختند به گونه‌ای که چیزی قابل اشاره باقی نماند.

به همین خاطر از رسول خداصلی الله علیه وآله روایت شده است که آن حضرت به فقر الی اللَّه خود مباهات می‌کرد، و به دیگر مکارم اخلاقی اش مباهات نمی‌نمود، و فرمود: «الفقر فقری» یعنی: «آنچه پروردگارم به من ارزانی فرمود و مالک من به ملکیت من در آورد و آفریننده و روزی دهنده و کسی که پیشانی من در دست اوست به من داد این بود که من خود را به او تسلیم کردم «وَجَّهْتُ وَجْهِی لِلَّذِی فَطَرَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ حَنِیفاً وَ ما أَنَا مِنَ الْمُشْرِکِینَ»⁽¹⁾و إِنَّ صَلاتِی وَ نُسُکِی وَ مَحْیای وَ مَماتِی للَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ لا شَرِیکَ لَهُ وَ بِذلِکَ أُمِرْتُ وَ أَنَا أَوَّلُ الْمُسْلِمِینَ»⁽²⁾من نیز امروز فقیرم و برای خویش سود و زیانی و حیات و زندگی و حشری را مالک نیستم حال آن حضرت را به این حال تشبیه کردم و چنین ترنم کردم:

ما در خلوت به روی خلق ببستیم

و از همه باز آمدیم با تو نشستیم

آنچه نه پیوند یار بود بریدیم

و آنچه نه پیمان دوست بود شکستیم

تا تو اجازت دهی که در قدمم ریز

جان گرامی گرفته بر کف دستیم

پدر و مادر و جانم به فدای آن حضرت باد، جان خویش را در بوته ابتلا قرار داد و در اشتیاق به ملاقات مالکش جان تسلیم کرد.

لذا آن حضرت‌علیه السلام بنابر آنچه روایت شده⁽³⁾فرمود: «الفقر سواد الوجه فی الدارین» یعنی: «فقر رو سیاهی در دنیا و آخرت است». یعنی کسی که برای خویش چیزی را مالک نیست و خداوند او را به حقیقت عبودیت رسانید در دنیا و آخرت با اهدایی آنچه مالک بخشنده‌اش به او بخشیده زندگی می‌کند، و او هرگز نمی‌تواند جبران آنچه او داده بنماید، چه این که او مملوکی است که کل مولایش بوده و از تلافی ناتوان است، لذا رویش از کثرت شرم در دو دنیا سیاه است.

چون در این دو مقام فقر، شائبه بقاء وجود آن حضرت می‌رود، لذا بنابر روایت فرمود: «کاد الفقر ان یکون کفراً» یعنی: «فقر منجر به کفر می‌شود». یعنی مقام فقر او نیز به آتش عبودیت سوخت و اعتراف نمود که این نیز از مولایش می‌باشد، بنابراین من به طوری فانی شده‌ام که

شعور به این فنا نیز ندارم. چنان که خدای تعالی فرمود: «إِنْ کانَ لِلرَّحْمنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعابِدِینَ»⁽¹⁾یعنی: «اگر خدا را فرزندی باشد من از اولین پرستندگانش خواهم بود». و در سخن آن حضرت «یا اهل بیت النبوة» آن را شرح کردیم.

حضرت ابوعبداللَّه الحسین در دعای عرفه فرمود: «إلهی أنا الفقیر فی غنای فکیف لا أکون فقیرا فی فقری إلهی أنا الجاهل فی علمی فکیف لا أکون جهولا فی جهلی.. ها أنا أتوسل إلیک بفقری إلیک و کیف أتوسل إلیک بما هو محال أن یصل إلیک أم کیف أشکو إلیک حالی و هو لا یخفی علیک أم کیف أترجم بمقالی و هو منک برز إلیک» یعنی: «خدایا! من در پی نیازی‌ام نیازمندم چگونه در نیازمندیم نیازمند نباشم معبودم! من در دانشم نادانم، چگونه در نادانی‌ام نادان نباشم... آگاه باش من به نیازمندیم به تو چنگ می‌زنم، چگونه به چیزی چنگ زنم که هرگز نتواند به تو برسد، یا چگونه از حالم شکایت کنم که تو می‌دانی یا چگونه سخنانم را به به عبارت درآورم که از تو به سوی تو ظهور کرده است».

خلاصه: چون در آن روز به آتش عبودیت سوختند تا چیزی از ایشان باقی نماند و همانند آهن تافته گردیدند، لذا به بقاء خدا باقی شدند و به مشیت خدا کار می‌کنند و در قدرت خدا تصرف و حرکت دارند و در دریای لا حول و لاقوة الا باللَّه غرقند، او گوش و چشم و دست و زبان ایشان است، و همین جبلت ایشان شده، آنها از لغزش و خطاء و فراموشی معصومند، چه این که چیزی ندارند تا به واسطه آن چیز در نافرمانی افتند، لذا در امر خدا ماندگار شده و این پاداش مرگ ایشان در دست خداست.

و در فقره «و المظهرین لامراللَّه و نهیه» بیان بیشتری خواهیم داشت، در انتظار آن باش!

همین را امیرالمؤمنین‌علیه السلام⁽²⁾چنین بیان کرد: «و کم من ثناء جمیل لست أهلا له نشرته» یعنی: «چه خوبی های زیبایی را که من شایسته آن نبودم منتشر کردی».

و در مناجات شعبانیه⁽³⁾فرمود: «و بیدک لا بید غیرک زیادتی و نقصی و نفعی و ضری» یعنی: «زیادی و کمی وسود و زیانم به دست توست و نه به دست دیگران» و این مضمون در دعاها فراوان است.

ستایش خدای را که مرا آشنا به مقام محمودی که در نزد خدا دارند کرد، به همانگونه که

اهلیت ستایش را دارد و مستحق آن است، و درود بر محمد و آل طاهرین او باد!ِ

خدایا من تو را به پروردگاری و محمد را به نبوت و اوصیای او را به امامت پسندیدم تو نیز به پروردگاری ات برای من و به نبوت پیامبرم و به اوصیای او به عنوان آقایان و رهبران و پیشوایان در دنیا و آخرت خشنود شو و دشمنان ایشان را از رحمت دور نما،» برحمتک یا ارحم الراحمین».

فرمود:

وَ التَّامِّینَ فِی مَحَبَّةِ اللَّهِ‌

اشاره

در فقره: «و عترة خیرة رب العالمین» بیان شد که حقیقت محبت احتجاب محبوب ایشان توجه دوست به خویش است، هر چه دوستی بیشتر شود التفات وی بیشتر از خودش برداشته می‌شود و به سوی محبوب منعطف می‌گردد، تا این که به کلی از خودش غافل می‌گردد و از همه صفات خویش دست برمی‌دارد و با تمام وجود متوجه مولایش می‌گردد.

و این گفته مولا علی بن الحسین است که فرمود: «الهی اخلصت بانقطاعی الیک و اقبلت بکلی علیک» یعنی: «خدایا به التفات به تو و روی آوردن با تمام وجود به تو وجودم را خلاصی دادم و خالی کردم».

و مولی امیرالمومنین⁽¹⁾فرمود: «الهی هب لی کمال الانقطاع الیک و انر ابصار قلوبنا بضیاء نظرها الیک حتی تخرق ابصار القلوب حجب النور فتصل الی معدن العظمة و تصیر ارواحنا معلقة بعزّ قدسک» یعنی: «معبودا! به من التفات کلی به خودت عنایت فرما! و چشم دلمان را به درخشش نظرت بدان نورانی کن تا چشمان دل حجابهای نور را پاره کند و به معدن عظمت برسد و ارواح ما به عزت پاکت بیاویزد». هنگامی که به این مرتبه رسید عبد در محبت خود کامل می‌شود و فهمیدید که ایشان چنین هستند.

به همین خاطر امیرالمومنین علیه السلام در مناجات شعبانیه فرمود: «وان ادخلتنی النار اعلمت اهلها انی احبک» یعنی: «خدایا اگر مرا در آتش اندازی دوزخیان را آگاه کنم که من دوستت دارم». امام سجادعلیه السلام فرمود: «الهی لو قرنتنی بالاصفاد و منعتنی سیبک من بین الاشهاد، و دللت علی فضائحی عیون العباد و امرت بی الی النار و حلت بینی و بین الابرار ما قطعت رجائی

منک و ما صرفت وجه تأمیلی للعفو عنک و لا خرج حبک عن قلبی» یعنی: «معبودا! اگر ما را با زنجیرها ببندی و در حضور همه نعمت خود را از من دریغ کنی، و چشمان بندگان را به گناهم باز کنی، و دستور دهی مرا به آتش ببرند، و بین من و خوبان جدایی افکنی، هرگز امید به تو را از دست نمی‌دهم، و روی آرزوهایم را برای بخششت برنمی‌گردانم، و دوستی ات از دلم بیرون نمی‌رود».

مراد آن دو بزرگوار این است که دوستی ما به تو نه برای رفتن به بهشت و نه برای امیدواری به امیدی است بلکه دوستی ما به ذات توست پس چگونه دوستی از دل ما بیرون می‌رود، در حالی که تو با ما هستی، ای کسی که به ما از رگ گردن نزدیک تری!

در اخلاص‌

وَ الْمُخْلِصِینَ فِی تَوْحِیدِ اللَّهِ‌

اشاره

فرمود:

اخلاص در توحید عبارت از سلامت دل و شفای از همه بیماری هاست.

و همین مفاد گفتار امام صادق‌علیه السلام در روایت کافی به اسنادش به سفیان بن عیینه می‌باشد که از آن حضرت روایت کرد و گفت: از گفتار حق تعالی: «إِلاَّ مَنْ أَتَی اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِیمٍ»⁽¹⁾پرسیدم، فرمود: القلب السلیم الذی یلقی ربه و لیس فیه احد سواه، و قال: کل قلب فیه شرک او شک فهو ساقط و انما امروا بالزهد فی الدنیا لتفرغ قلوبهم للآخرة» یعنی: «دل سالم دلی است که پروردگارش را در حالی که هیچ چیز در آن جز خدا نیست را ملاقات نماید، و فرمود: هر دلی که در آن شرک و شکی باشد ساقط است، و علت این که مردم به زهد در دنیا مأمور شدند این است که دلهای ایشان برای آخرت آزاد و خالی باشد».

پس مراد این است که ایشان از حدود آثار و افعال و صفات گذشتند تا به مرتبه‌ای که هیچ چیزی را نمی‌بینند مگر این که خدا را قبل از آن و با آن و بعد از آن می‌بینند، چنان که از امیرالمومنین علیه السلام روایت شده⁽²⁾که فرمود: «رأیت الخضر قبل بدر بلیلة فقلت له علمنی شئیا انتصر به علی الاعداء قال: یا هو یا من لا هو الا هو، فلما اصبحت قصصتها علی رسول اللَّه فقال لی: یا علی علمت الاسم الاعظم، فکان علی لسانی یوم بدر» یعنی: «شبی قبل از جنگ بدر

خضر را به خواب دیدم، از او خواستم که چیزی به من بیاموزد تا به آن بر دشمنان پیروز شوم، خضر گفت: بگو: یا هو یا من لا هو الا هو» به هنگام صبح رویای خود را برای رسول خدا تعریف کردم، فرمود: ای علی به تو اسم اعظم آموختند، و همان در روز جنگ بدر بر زبانم بود».

«أن أمیر المؤمنین قرأ قل هو اللَّه أحد فلما فرغ قال یا هو من لا هو إلا هو اغفر لی و انصرنی علی القوم الکافرین»⁽¹⁾یعنی: «امیرالمومنین قُلْ هُوَ اللَّهُ می‌خواند و بعد از فراغت از آن می‌فرمود: «یا من هو یا من لا هو الا هو اغفرلی و انصرنی علی القوم الکافرین» و جمله مولی سیدالشهداءعلیه السلام را بیان کردیم که فرمود: «و کیف اترجم بمقالی و هو منک برز الیک» و در فقره قبلی مطالبی بیان کردیم که ما را از بسط مقال در این مقام بی نیاز می‌کند.

سخنی لطیف در منتهای سیر انسان‌

آگاهی روشن است که مراد از لقاء پروردگار و لقاء اللَّه و بقاء باللَّه و فناء فی اللَّه و غیر آن که در اخبار و آیات آمده لقاء اسم اللَّه مکنون در هر نفس و رب اسمی است نه «اله الآلهه» و رب الارباب جلت عظمته چه این که خلایق ولو انبیاء باشند، از حدود خویش نمی‌توانند تجاوز کنند و نمی‌توانند از عوالم خویش عبور کنند و هر چه سیر کنند در عوالم خویش است و به اسمایی که در ایشان مکنون است می‌رسند، چنان که مفاد آیه شریفه: «وَ عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ کُلَّها»⁽²⁾می‌باشد.

و نیز سخن مولی امیرالمومنین علیه السلام ⁽³⁾به آن اشاره دارد: «و باسمائک التی ملأت ارکان کل شئ» و قسم به نامهایی که ارکان همه اشیاء را پرکرده است» و درباره آن در فقره «وعناصرالابرار و دعائم الاخیار و ابواب الایمان» تحقیق شد و در «من اراد اللَّه بدء بکم» به خواست خدا بیانات بیشتری خواهد آمد.

هدف خلقت‌

وَ الْمُظْهِرِینَ لِأَمْرِ اللَّهِ وَ نَهْیهِ‌

برای شرح آن ناچار به بیان مقدمه ای هستیم و آن این است:

خداوند مردم را برای کسب قدرت و یا ترس از نابودی و یا کمبود و یا کمک بر ضد وند زیاده جو و شریک دشمن پیشه نیافریده است، و نیز خلق نکرده تا بعد از آفرینش با مردم بازی کند و یا به ایشان فرمان نداده تا برای وی منفعتی کسب کنند و نهی ایشان از مخالفت با خدا به خاطر این نیست که مخالفت باعث زیانی به حریم سبحانی می‌گردد، و لذا خداوند قبل از آفرینش مردم از ایشان بی نیاز است و بعد از فنای خلق به ایشان نیازی ندارد، به ایشان قدرت فرمانبرداری داد تا در مدتی اندک با اعمال اندک آرزوهای بزرگ خویش را برآورند، که برای زمانی دراز که زمان آن را از بین نمی‌برد و سالها و روزگاران آن را فانی نمی‌سازند و بی پایانی که از بین نمی‌رود آماده شوند، به ایشان قدرت بر انجام فرمان داده و راه دوری از محرمات را آسان ساخته و تکلیف به طاعت را در حد پایین تر از توان و طاقت قرار داد، کرم خدا چه فراوان است! تا بدکاران را عقاب کند و نیکوکاران را پاداش دهد، خدایی که مردم را بر معرفت ربوبیت خلق کرد و از ایشان اعتراف به ربوبیت گرفت ایشان به ربوبیت خدا اقرار کردند و در این مرتبه به صفت احدیت متصف بودند و از ایشان جز اقرار و اعتراف تصور نمی‌رفت.

آنگاه از پشت آنها ذریه شان را گرفت و آنها را زا عالم احدیت به همه مراتب و شؤون اسماء حسنی از اسماء کلیه و جزئیه تنزل داد، مصدر همه این اسماء اسم اللَّه است، و نیز ایشان را به همه مراتب و شؤون اسماء طاغوتی و ظلمانی فرود آورد، مصدر همه آنها ظلمت و سر اعلای آل محمدصلی الله علیه وآله می‌باشد، چنان که اسم اللَّه سر آل محمد می‌باشد.

چه این که می‌خواست اختیار کامل را در انسانها قرار دهد، آنگاه ایشان را مکلف کرد و پیامبران برای آنها فرستاد تا به نبوت و ولایت اقرار گیرند، پس حقیقت تکلیف عبارت از تنزیل ایشان به عالم اسماء و تفصیل است و حقیقت امر عبارت از اسم اللَّه است که سر آل محمد می‌باشد، و عبادت ها صور آن در عوالم ملکات و افعالند، و حقیقت نهی ظلمتست که سر دشمنان آل محمد می‌باشد، مظاهر آن در عالم ملکات و افعال فحشاء و منکر و دیگر معاصی

است، چنان که در شرح: «و عناصرالابرار و دعائم الاخیار» و «الأدلاء علی مرضات اللَّه» دانستید. اکنون که این مقدمه معلوم گردید شک ندارید که ایشان اظهار کننده فرمان الهی اند، بلکه ایشان حقیقت امر هستند، و بعد از روشن شدن معنای حقیقت امر معلوم می‌شود که هر چه مضاد با امر است نهی می‌باشد، و الا امر ظهوری ندارد به همین خاطر به ایشان فرقان گفتند، و به امیرالمومنین نام «فاروق» نهادند، چه این که ایشان مظاهر اسم اللَّه هستند که عالم نور به آن آشکار می‌شود و در عرض آن طاغوت قرار دارد، و بالاتر از این دو عالم، عالم وجود مطلق است که در آن چیزی آشکار نشد تا بین حق تعالی و باطل و مؤمن و کافر جدایی افکند، و قبلا در فقره «و ذوی النهی» آن را پژوهش کردیم و به خواست خدا توضیح بیشتری خواهیم داد.

فرمود:

وَ عِبَادِهِ الْمُکْرَمِینَ الَّذِینَ لا یسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَ هُمْ بِأَمْرِهِ یعْمَلُونَ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَکَاتُهُ‌

اشاره

قبلا بیان شده که حقیقت عبودیت این است که بنده با تمام وجودش مملوک خالص خدای بدون شریک قرارگیرد، و لازمه آن در اختیار قرار دادن نفس و مال و همه ویژگی های خویش تحت اراده مولاست، و این که عبد از اراده خود دست بردارد، چه این که فرمود:«ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً عَبْداً مَمْلُوکاً لا یقْدِرُ عَلی شَی‌ءٍ»⁽¹⁾یعنی: «خداوند به بنده مملوکی که بر هیچ چیز قدرت ندارد مثل زد».

پس این گفتار آن حضرت در دعا «وعباده» مراد این است که چون ائمه‌علیه السلام به عبودیت رسیدند به طوری که از نفوس و اموال و امور مربوط به ایشان چیزی باقی نماند لذا ایشان در آنها جز به اراده خدا و در مسیر مخلوقات خدا تصرفی ننمودند، و خداوند این مطلب را در سر و علانیه ایشان می‌دانست، لذا ایشان را به آن گرامی داشت واز تلاش ایشان سپاسگزاری نمود، و در سوره دهر به همین اشاره کرد و فرمود: «إِنَّ الْأَبْرارَ یشْرَبُونَ مِنْ کَأْسٍ کانَ مِزاجُها کافُوراً وَ حُلُّوا أَساوِرَ مِنْ فِضَّةٍ وَ سَقاهُمْ رَبُّهُمْ شَراباً طَهُوراً إِنَّ هذا کانَ لَکُمْ جَزاءً وَ کانَ سَعْیکُمْ مَشْکُوراً» یعنی: «خوبان

درخت آدم چه بوده است؟

از کاسه ای که طعم کافور دارد می‌نوشند... و زینت های نقره ای بر تن می‌کنند و خدایشان به ایشان شراب پاک کننده می‌دهد، این پاداش شماست، و به تلاش شما پاداش داده شده است».

و در تفسیر امام⁽¹⁾درباره درختی که آدم ازآن خورد آمده است که آن درخت علم محمدصلی الله علیه وآله بوده و خداوند ایشان را بر دیگر مردم انتخاب نمود، کسی جز به دستور خدا از آن درخت تناول نمی‌کند، و پیامبر و علی و فاطمه و حسن و حسین بعد از اطعام مسکین و یتیم و اسیر از آن خوردند، لذا بعد از آن گرسنگی و تشنگی و خستگی و کوفتگی را احساس نمی‌کردند. علت این که از آن شجره مخصوص نهی شده و نه از دیگر اشجار این است که هر درخت تنها یک نوع میوه می‌دهد، ولی این شجره و درختان همجنس آن در بهشت گندم می‌داد، و هم انگور و انجیر و عناب و دیگر انواع میوه ها و غذاها.

و در کافی⁽²⁾و تفسیر قمی⁽³⁾در حدیثی ایشان امام باقرعلیه السلام از پیامبرصلی الله علیه وآله روایت شده که آن حضرت حالات مؤمن را ارزیابی می‌کرد و می‌فرمود: «عَلَی بَابِ الْجَنَّةِ شَجَرَةٌ إِنَّ الْوَرَقَةَ مِنْهَا لَیسْتَظِلُّ تَحْتَهَا أَلْفُ رَجُلٍ مِنَ النَّاسِ وَ عَنْ یمِینِ الشَّجَرَةِ عَینٌ مُطَهِّرَةٌ مُزَکِّیةٌ قَالَ فَیسْقَوْنَ مِنْهَا شَرْبَةً فَیطَهِّرُ اللَّهُ بِهَا قُلُوبَهُمْ مِنَ الْحَسَدِ وَ یسْقِطُ مِنْ أَبْشَارِهِمُ الشَّعْرَ وَ ذَلِکَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ سَقاهُمْ رَبُّهُمْ شَراباً طَهُوراً مِنْ تِلْکَ الْعَینِ الْمُطَهِّرَةِ» یعنی: «بر در بهشت درختی که برگی از آن می‌تواند سایبان هزار تن گردد، و در طرف راست آن درخت چشمه‌ای پاکیزه مزکی وجود دارد، مردم از آن شربتی می نوشند و خداوند به واسطه این شربت دلهایشان را از رشک پاک می‌کند و از صورتهای ایشان شراب پاک کننده ای می‌دهد و از صورتهای ایشان موها را می‌سترد و این مفاد آیه شریفه: «وَ سَقاهُمْ رَبُّهُمْ شَراباً طَهُوراً»یعنی: «از آن چشمه پاکیزه به ایشان شراب پاک کننده می‌دهد».

و در مجمع البیان⁽⁴⁾از امام صادق‌علیه السلام روایت شده که فرمود: «یطهرکم عن کل شی‌ء سوی اللَّه»ایشان را از هر چه غیر خداست پاک می‌کند، این کرامت الهی است که خداوند دلهای

فرمود:

السَّلامُ عَلَی الْأَئِمَّةِ الدُّعَاةِ

اشاره

ایشان را از هر چه غیر خداست پاک می‌کند، به همین خاطر در گفتار از او پیشی نمی‌گیرند، و به دستو وی کار می‌کنند.

فرمود:

در شرح فقره «مهبط الارض» حقیقت امامت بیان شد، و معلوم شد که امامت برتر از رسالت می‌باشد،پس مراد از آن در «الائمة الهدی» منصب امامت می‌باشد، و در این جا پیاده شدن آن در عالم شهادت برای دعوت مردم به خدا و فرمانبرداری و ترک مخالفت می‌باشد.

پس مراد از داعیان و خوانندگان در اینجا نیز غیر از مراد از فقره «الدعوة الحسنی» است، چه این که مراد از «دعوة» معنی اسمی آن است یعنی آنچه به آن دعوت خدا بدان متحقق می‌شود، و در این جا معنای فاعلی مراد است، یعنی «دعاة» جمع «داعی» است و «داعی» اسم فاعل است.

در مراتب پیروی از ائمه(ع)

وَ الْقَادَةِ الْهُدَاةِ

اشاره

در فقره «قادة الامم» معنی «قاده» بیان شد.

درباره هداة گوییم: بدان که خدای تعالی فرمود: «وَ أَطِیعُوا اللَّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ احْذَرُوا فَإِنْ تَوَلَّیتُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّما عَلی رَسُولِنَا الْبَلاغُ الْمُبِینُ»⁽¹⁾یعنی: «از خدا و رسول پیروی کنید، و بترسید، اگر پشت کنید بدانید که پیامبر ما وظیفه‌ای جز رساندن پیام به روشنی ندارد».

و در اصول کافی⁽²⁾از امام صادق‌علیه السلام درباره این آیه آمده است که: «أَمَا وَ اللَّهِ مَا هَلَکَ مَنْ کَانَ قَبْلَکُمْ وَ مَا هَلَکَ مَنْ هَلَکَ حَتَّی یقُومَ قَائِمُنَا علیه السلام إِلَّا فِی تَرْکِ وَلَایتِنَا وَ جُحُودِ حَقِّنَا وَ مَا خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه وآله وسلم مِنَ الدُّنْیا حَتَّی أَلْزَمَ رِقَابَ هَذِهِ الْأُمَّةِ حَقَّنَا وَ اللَّهُ یهْدِی مَنْ یشَاءُ إِلَی صِرَاطٍ مُسْتَقِیمٍ». یعنی: «آگاه باشید به خدا قسم هلاکت گذشتگان و نیز همه کسانی که تا قیام قائم ما

هلاک می‌گردند به خاطر ترک ولایت و انکار حق ما بوده است، و رسول خدا از دنیا بیرون نرفته مگر این که بر گردن این امت حق ما را لازم و واجب کرده و هر کس را خداوند بخواهد به راه راست هدایت می‌کند».

آنگاه خدای تعالی بعد از این آیه فرمود: «لَیسَ عَلَی الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ جُناحٌ فِیما طَعِمُوا إِذا مَا اتَّقَوْا وَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ ثُمَّ اتَّقَوْا وَ آمَنُوا ثُمَّ اتَّقَوْا وَ أَحْسَنُوا وَ اللَّهُ یحِبُّ الْمُحْسِنِینَ»⁽¹⁾یعنی: «بر کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته نموده اند ایرادی را در آنچه خورده اند بر ایشان نیست، هنگامی که تقوی پیشه کرده و ایمان آورده و کارهای نیک و شایسته کرده اند، آنگاه تقوی پیشه نموده و نیکوکاری کرده باشند و خداوند نیکوکاران را دوست دارد».

ذکر این آیه بعد از آن آیه که در ولایت ظهور دارد معلوم می‌دارد که کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده‌اند در آنچه خورده اند ایرادی متوجه ایشان است مگر این که سه مرتبه از ایمان و سه مرتبه از تقوی را طی کرده باشند، و به مرتبه ی احسان رسیده باشند، و فرمانبرداری از خدا و رسول نمی‌گردد مگر این که ایمان به اولی الامر آورده و از ایشان پیروی نمایند.

پس ایمان به اولو الامر دارای صورتی و معنایی است، صورت ایمان اقرار به این است که ایشان اوصیای رسول اند، و باید از ایشان پیروی کرده و اوامر ایشان را اطاعت نمود، و از نواهی‌ایشان دست برداشت و هر چه که رسول خدا در زمان حیات دارا بود برای ایشان است، واین کمترین ایمان است.

و اما حقیقت ایمان معرفت ولایت و یافت ولی در عالمش می‌باشد، و آن نوری است که خداوند به متقین وعده فرموده و فرقانی است که در کتابش بدان اشاره فرموده است، چنان که در آیه شریفه بدان اشاره شده است: «یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنْ تَتَّقُوا اللَّهَ یجْعَلْ لَکُمْ فُرْقاناً وَ یکَفِّرْ عَنْکُمْ سَیئاتِکُمْ...»⁽²⁾یعنی: «ای کسانی که ایمان آورده اید، اگر پروای

خدا را پیشه کنید برای شما فرقان قرار می‌دهد و گناهان شما را می‌پوشاند».

و فرمود: «یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَ آمِنُوا بِرَسُولِهِ یؤْتِکُمْ کِفْلَینِ مِنْ رَحْمَتِهِ وَ یجْعَلْ لَکُمْ نُوراً تَمْشُونَ بِهِ وَ یغْفِرْ لَکُمْ وَ اللَّهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ»⁽¹⁾یعنی: «ای کسانی که ایمان آورده اید، پروای خدا پیشه کنید و و به پیامبرش ایمان آورید، خداوند به شما دو نصیب از رحمتش خواهد داد و برای شما نوری قرار می‌دهد که با آن راه روید و شما را می‌آمرزد، و خداوند بخشنده مهربان است».این دو اعتبار مرتبه اللَّه اسمی هستند که در هر نفسی به ودیعت گذاشته شده است.

پس مراد به کسانی که ایمان آورده و عمل شایسته انجام داده اند، نخست طبقه اول از اهل ایمان به ولایت می باشد، در ایشان تقوایی که از ویژگی های قلب است ثابت نفرموده، چنان که که در آیه شریفه: «لَنْ ینالَ اللَّهَ لُحُومُها وَ لا دِماؤُها وَ لکِنْ ینالُهُ التَّقْوی مِنْکُمْ »⁽²⁾یعنی: «خداوند به گوشت و خون قربانی ها نمی‌رسد و لیکن تقوای شما را در می‌یابد» و این آیه بعد از آیه: «وَ الْبُدْنَ جَعَلْناها لَکُمْ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ...»؛ و شتران قربانی را برای شما از شعائر خدا قرار دادیم....

و در آیه شریفه: «إِذا مَا اتَّقَوْا وَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ»⁽³⁾دوم، طبقه دوم از اهل ایمان به ولایت مراد است، ایشان به مرتبه نور و فرقان رسیده‌اند.

مراد از تقوای ایشان رفع حجاب آثار از ملکات و اجسام وغیر آن از حقیقت اسم اللَّه است که باطن ولایت می باشد، ایمان و عمل صالح همان است که آن اسم مبارک در مراتب نزول خود به صورت معنای حرفی آلی بدان امر می‌کند چنان که قبلا بیان شد و سپس اسم اللَّه بعد از وصول او به مرتبه فرقان و نور هدایت می‌کند.

در عرض این مرتبه عالم ظلمت و طاغوت و شیطنت قرار دارد، و خداوند این را بالاتر قرار داده تا بتواند آن نور این ظلمت را از حریم خود دفع کند، و می‌فهماند که خداوند از مسیر ظلمت راضی نیست تا سالکان به او برسند و هر چه که ضد دارد شایستگی معبود بودن ندارد، چه این که آن شئ همانند خود توست و از بین می‌رود و بنده بالاتر از خویش است، پس تو را به مرتبه وجود مطلق که نور خدا از نور آن است هدایت می‌کند و تو را فرمان به تقوی و رفع حجاب می‌دهد، و دستور می‌دهد که به عالم وجود مطلق صعود نمایی، واین مرتبه ولایت مطلقه و ظاهر حقیقت نبوت است.

هنگامی که درخشش وجود روشن شد، نور خدا در درخشش آن فانی می‌شود و افول می‌نماید و بعد از افول آن به وجود ایمان می‌آورد و می‌گوید من افول کنندگان را دوست ندارم و این مرتبه ایمانی برای مؤمنین خاصه است، ایشان اهل ایمان به ولایت و طبقه سوم در آیه شریفه اند.

آنگاه بعد از ایمان به وجود، تو را راهنمایی می‌کنند، تا بیاندیشی بلکه آن خود عقل مطلق است، نه این که عقلی باشد که در عرض جهل قرار داشته باشد، این مرتبه حادث بوده و محدود به حد عقل است، و لذا محدثی دارد که او را محدود می‌کند و آن محدث اسمی ندارد و حدی او را احاطه نمی‌کند، این مرتبه عبد آن مرتبه می‌باشد و از آن نشأت گرفته و به آن ختم می‌گردد، پس درخشش وجود در نور و بهای آن فانی می‌گردد، و افول می‌نماید و به آن ایمان می‌آورد و می گوید من غروب کنندگان را دوست ندارم و این مرتبه یقین است که امام رضاعلیه السلام در پاسخ به زندیقی فرمود:

روایت در اصول کافی⁽¹⁾به اسنادش از امام رضاعلیه السلام موجود است: «قَالَ دَخَلَ رَجُلٌ مِنَ الزَّنَادِقَةِ عَلَی أَبِی الْحَسَنِ‌علیه السلام وَ عِنْدَهُ جَمَاعَةٌ.... فَقَالَ الرَّجُلُ فَإِذاً إِنَّهُ لَا شَی‌ءَ إِذَا لَمْ یدْرَکْ بِحَاسَّةٍ مِنَ الْحَوَاسِّ فَقَالَ أَبُو الْحَسَنِ علیه السلام وَیلَکَ لَمَّا عَجَزَتْ حَوَاسُّکَ عَنْ إِدْرَاکِهِ أَنْکَرْتَ رُبُوبِیتَهُ وَ نَحْنُ إِذَا عَجَزَتْ حَوَاسُّنَا عَنْ إِدْرَاکِهِ أَیقَنَّا أَنَّهُ رَبُّنَا بِخِلَافِ شَی‌ءٍ مِنَ الْأَشْیاءِ...الحدیث».

یعنی: «گفت: زندیقی خدمت امام رضاعلیه السلام رسیده، عده‌ای در حضور آن حضرت بودند و حدیث را به این‌جا رساند که گفت: آن مرد گفت: بنابراین او چیزی نیست، چه این‌که وی به حسی از حواس در نمی‌آید، حضرت علیه السلام فرمود: وای بر تو هنگامی که حواس از دریافت ولی ناتوان شدند، ربوبیت او را انکار کرده‌ای، در حالی که ما وقتی از دریافت حسی وی ناتوان شدیم یقین می‌کنیم که او پروردگار ماست، و برخلاف دیگر اشیاست... الحدیث».

و مرتبه مرگ که مولی ابومحمد حسن عسگری علیه السلام در روایت ابن بابویه از آن حضرت‌علیه السلام روایت کرده است که گفت: «سئل الحسن بن علی بن محمدعلیه السلام عن الموت ما هو فقال هو التصدیق بما لا یکون»⁽²⁾یعنی: «از امام حسن عسکری پرسیدند مرگ چیست؟ فرمود: تصدیق به چیزی که نمی‌باشد».

و به همین خاطر یقین را در قول حق تعالی:« وَ اعْبُدْ رَبَّکَ حَتَّی یأْتِیکَ الْیقِینُ»⁽³⁾یعنی: «پروردگارت را بپرست تا یقین بیاید» به مرگ معنا کرده‌اند.⁽⁴⁾

مرتبه عدم که امام رضاعلیه السلام به آن در روایت کشی⁽¹⁾به اسنادش به علی بن یونس بن بهمن اشاره کرده همین است «قال قلت للرضاعلیه السلام جعلت فداک إن أصحابنا قد اختلفوا فقال فی أی شی‌ء اختلفوا فیه احک لی من ذلک شیئا قال فلم یحضرنی إلا ما قلت، جعلت فداک من ذلک ما اختلف فیه زرارة و هشام بن الحکم، فقال زرارة إن الهواء لیس بشی‌ء و لیس بمخلوق، و قال هشام إن الهواء شی‌ء مخلوق، قال، فقال لی قل فی هذا بقول هشام و لا تقل بقول زرارة».

یعنی: «به امام رضاعلیه السلام عرضه داشتم، فدایت شوم اصحاب ما اختلاف کرده‌اند، پرسید در چه چیزی اختلاف کرده‌اند من مضطرب شدم و هیچ چیز به خاطرم نرسید، مگر این که گفتم: فدایت شوم از اختلاف ایشان درباره اختلاف زراره و هشام بن حکم است؛ زراره گفت: «نفی» نیست. و مخلوق نمی‌باشد، هشام گفت: «نفی» مخلوق است. حضرت فرمود: در این مطلب قائل به قول هشام شو و به قول زراره قائل مشو».

در مرتبه خلّت‌

و مرتبه خلت که رسول خدا در روایت وارده در تفسیر امام⁽²⁾حسن عسکری‌علیه السلام از امام صادق‌علیه السلام‌از پدرانش علیه السلام از امیرالمومنین علیه السلام بدان اشاره فرمود: «أنه اجتمع یوما عند رسول اللَّه‌صلی الله علیه وآله أهل خمسة أدیان الیهود و النصاری، و الدهریة، و الثنویة، و مشرکوا العرب..... فسکتوا إلا رجلا واحدا منهم، فقال له یا محمد أَوَلستم تقولون إن إبراهیم خلیل اللَّه قال قد قلنا ذلک. فقال فإذا قلتم ذلک فلم منعتمونا من أن نقول إن عیسی ابن اللَّه فقال رسول اللَّه‌صلی الله علیه وآله إنهما لم یشتبها، لأن قولنا إن إبراهیم خلیل اللَّه، فإنما هو مشتق من الخلة و فأما الخلة فإنما معناها الفقر و الفاقة، فقد کان خلیلا إلی ربه فقیرا، و إلیه منقطعا، و عن غیره متعففا معرضا مستغنیا، و ذلک لما أرید قذفه فی النار، فرمی به فی المنجنیق فبعث اللَّه تعالی جبرئیل علیه السلام‌و قال له أدرک عبدی. فجاءه فلقیه فی الهواء، فقال کلفنی ما بدا لک فقد بعثنی اللَّه لنصرتک. فقال بل حسبی اللَّه و نعم الوکیل، إنی لا أسأل غیره و لا حاجة لی إلا إلیه. فسماه خلیله أی، فقیره و محتاجه، و المنقطع إلیه عمن سواه. و إذا جعل معنی ذلک من الخلة و هو أنه قد تخلل به معانیه، و وقف علی أسرار لم یقف علیها غیره کان معناه العالم به و بأموره، و لا یوجب ذلک تشبیه اللَّه بخلقه» آن حضرت فرمود: روزی اهل پنج دین از یهود و نصاری و دهریه و ثنویه و مشرکان

عرب در نزد رسول خدا صلی الله علیه وآله جمع شدند، بحث به اینجا کشید که همه ساکت شدند و یک مرد از بین ایشان گفت: ای محمد! آیا شما درباره ابراهیم او را خلیل اللَّه نمی‌گویید، بنابراین چرا ما را منع می‌کنید که ما به عیسی روح اللَّه بگوییم.

رسول خداصلی الله علیه وآله فرمود: این دو سخن همانند هم نیستند، چه این که سخن ما درباره خلیل و دوست بودن ابراهیم است و خلیل یا مشتق از خَلّت است و یا از خُلّت. خلت به فتح به معنای فقر و فاقه است، چه این که ابراهیم خلیل پروردگارش بوده یعنی فقیر بوده و به تمام وجود ملتفت به پروردگار بوده و از دیگران اعراض نموده و بی نیاز، زیرا به هنگامی‌که خواسته او را به آتش بیفکنند، او را در منجنیق انداختند، خداوند جبرئیل را به سوی وی فرستاد و فرمود: بنده‌ام را دریاب، جبرئیل به نزد خلیل آمد و او را در هوا ملاقات کرد، به او گفت: هر چه می‌خواهی مرا دستور ده، چه این که خداوند مرا فرستاد تا تو را یاری کنم.

فرمود: خداوند مرا کافی است وخوب وکیلی است، من از غیر او چیزی نمی‌خواهم، من به جز او به احدی نیاز ندارم، به همین خاطر خداوند او را خلیل خویش نامید یعنی کسی که فقیر و محتاج و ملتفت به اوست و به دیگران توجه و نیازی ندارد، اکنون که معنای خلت معلوم گردید حضرت ابراهیم به معنای آن رسید و بر اسرار آن دست یافت، و هیچ کس دیگر بدان دست نیافت،، پس معنای خلت دانای به خدا و امور خداست، این معنا باعث تشبیه خدا به خلقش نمی‌شود...» حدیث یاد شده طولانی است ما به اندازه نیازمان نقل کرده‌ایم.

خدای تعالی فرمود: «الَّذِی خَلَقَ الْمَوْتَ وَ الْحَیاةَ لِیبْلُوَکُمْ أَیکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً»⁽¹⁾یعنی: «کسی که مرگ و زندگی را آفرید تا شما را آزمایش کند که کدامین کس بهتر عمل می‌کند».

در این که مرگ را بر حیات مقدم داشته دلیل روشن بر این است که مراد از مرگ بیرون رفتن روح از بدن نیست، بلکه مرتبه فقر و عدم می‌باشد، واین مرتبه از ایمان، ایمان خاص الخاص اهل ولایت و طبقه چهارم در آیه از مرتبه احسان است.

و بعد از رسیدن به این مرتبه تو را راهنمایی می‌کند که این مرتبه فقر صرف است، بنابراین چگونه می‌تواند وجود را بیافریند و انشاء و احیاء زندگان و اماته مردگان نماید، در حالی که خود به دیگری ثابت و موجود است و قیوم و نگه دار وی از حد عدم، منزه و از عروض وجود بر آن برتر است. او از همه مراتب غایب و در هر منزلتی شاهد، موجودیت او به واسطه وجود،

(عارض نیست) و در تصرف خود به نزول و صعود نیاز ندارد، نزدیک از او دور نیست و بعید به او نزدیک نیست، عالمی بدون علم و زنده‌ای بدون حیات است، پیوسته بوده است. علم و قدرت و وجود و حیات و سمع و بصر عین ذات او هستند.

هنگامی که در او متحیر و سرگردان شدی و عالم عدم در او غوطه ور شد و بهای آن در سنای آن مضمحل گردید، به وجود و حقیقت خودت دست پیدا کردی، حقیقتی که به انانیت تو محدود می‌باشد، و همان آیة اللَّه کبری و مثل اعلی واسم اعظم خداست در هر موجود مثل او موجود است و این مرتبه مرتبه حیرت است که اسم و رسمی ندارد، و وقتی سناء این عالم آشکار شد، به آخرین مراتب امکان رسیدی، و هیچکس هر کس خواهد باشد نمی‌تواند از این مرحله بگذرد.

تأویلی از آیه ارائه ملکوت به ابراهیم(ع)

و به مراتب چهارگانه سخن حق تعالی اشاره دارد: «وَ کَذلِکَ نُرِی إِبْراهِیمَ مَلَکُوتَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ لِیکُونَ مِنَ الْمُوقِنِینَ فَلَمَّا جَنَّ عَلَیهِ اللَّیلُ رَأی کَوْکَباً قالَ هذا رَبِّی فَلَمَّا أَفَلَ قالَ لا أُحِبُّ الآفِلِینَ فَلَمَّا رَأَی الْقَمَرَ بازِغاً قالَ هذا رَبِّی فَلَمَّا أَفَلَ قالَ لَئِنْ لَمْ یهْدِنِی رَبِّی لَأَکُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضَّالِّینَ فَلَمَّا رَأَی الشَّمْسَ بازِغَةً قالَ هذا رَبِّی هذا أَکْبَرُ فَلَمَّا أَفَلَتْ قالَ یا قَوْمِ إِنِّی بَرِی‌ءٌ مِمَّا تُشْرِکُونَ إِنِّی وَجَّهْتُ وَجْهِی لِلَّذِی فَطَرَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ حَنِیفاً وَ ما أَنَا مِنَ الْمُشْرِکِینَ» یعنی: «این گونه به ابراهیم ملکوت آسمانها و زمین را نشان دادیم تا از یقین کنندگان باشد، هنگامی که شب آمد ستاره‌ای دید، گفت: این پروردگار من است، و هنگامی که غروب کرد گفت: من غروب کنندگان را دوست ندارم، و هنگامی که دید ماه طلوع کرد گفت: این پروردگارم می‌باشد و هنگامی که دید غروب کرد گفت: اگر پروردگار من مرا هدایت نکند من از گمراهان خواهم بود هنگامی که دید خورشید طلوع کرد گفت: این پروردگار من است، چون که خورشید از آنها بزرگتر است هنگامی که غروب کرد گفت: ای قوم من از آنچه شرک می‌ورزید بیزارم من روی خود را به سوی کسی که آسمانها و زمین را آفرید نمودم در حالی که هرگز منحرف و از مشرکان نیستم».

این که خداوند فرمود: «فَلَمَّا جَنَّ عَلَیهِ اللَّیلُ» یعنی: هنگامی که تاریکی بدنش غطای سرّش گردید کوکبی را دید، یعنی ولایت نوریه خود را دید، توهم نمود که این ولایت پروردگارش می‌باشد، عنایت الهی او را دریافت و آن حقیقت غروب کرد هنگامی که آن کوکب غروب کرد ماه را دید، یعنی مرتبه ولایت کلیه و وجود صرف را مشاهده نمود، و از آن به ماه و از مرتبه

اللَّه به کوکب تعبیر نمود، زیرا عالم وجود کلی نسبت به کوکب و نورانیت آن وسعت بیشتری داشت به همین لحاظ خیال کرد ولایت قمری پروردگارش می‌باشد، عنایت الهی دست او را گرفت و وجود او نیز افول کرد و عالم عدم که اولین ظهور حقیقت نبوت در عالم شهادت و عالم مفاتیح است ظهور نمود، و از این حقیقت به خورشید تعبیر کرد، زیرا شدت ظهورش مانع از ادراک است، چنان که نور خورشید مانع از دیدن خورشید است، در حالی که هیچ ابری مانع نمی‌باشد، هنگامی که عالم عدم نیز به عنایت الهی غروب کرد چه این که این مراتب در عالمشان حادثند وفانی می‌شوند ولی او باقی است، پس آنها حادث و مخلوق هستند و محدث و خالقی می‌خواهند، لذا فرمود: «یا قَوْمِ إِنِّی بَرِی‌ءٌ مِمَّا تُشْرِکُونَ» یعنی: «از آنچه شما شرک می‌ورزیدید متنفرم». چه این که در خود حقیقتی یافتم که بی نهایت است، این حقیقت قبل از وجود همه مراتب موجود بود و بعد از آنها نیز باقی است، با این که من مخلوق و حادث هستم، و آن حقیقت در عالم من شریک و ضد و ندی ندارد، بعد از ایجاد مراتب من، از بین می‌روند و او هر چه بخواهد انجام می‌دهد و هر چه اراده کند حکم می‌کند، پس چگونه درباره پدید آرنده و ایجاد کننده و آفریننده و کسی که منزه از شباهت با من و اتصاف به صفت من هست می‌اندیشید، من از آنچه شرک می‌ورزید بیزارم.

و «من روی خود را به سوی او کردم» یعنی انانیت خویش را که بیان کردم به طرف خداوندی که آسمانها و زمین را هماهنگ آفرید نمودم و من از شرک ورزندگان نیستم، یعنی به خداوندی که مبدای عوالم علوی و سفلی در خودم می‌باشد روی می‌آورم، و این انانیت خود را متوجه پروردگار و محدث و خالق و آفریننده و کسی که ناصیه من در دست اوست می‌نمایم، و از هر چه فانی است دور می‌شوم و به سوی ازلی و ابدی می‌روم، و من از کسی که با خدا و دیگران را شریک قرار می‌دهد بیزارم.

هنگامی که ابراهیم ملکوت خداوند را دید و به مرتبه یقین و موت رسید، آنگاه مرگش نسبت به خدای تعالی را دید، چنان که خداوند از او حکایت نموده: «قُلْ إِنَّ صَلاتِی وَ نُسُکِی وَ مَحْیای وَ مَماتِی للَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ لا شَرِیکَ لَهُ وَ بِذلِکَ أُمِرْتُ وَ أَنَا أَوَّلُ الْمُسْلِمِینَ»⁽¹⁾در این هنگام خداوند به او افتخار امامت را عنایت فرمود و فرمود: «إِنِّی جاعِلُکَ لِلنَّاسِ إِماماً قالَ وَ مِنْ ذُرِّیتِی قالَ لا ینالُ عَهْدِی الظَّالِمِینَ.»

در کافی⁽¹⁾از امام صادق‌علیه السلام روایت شده که فرمود: «عَنْ أَبِی جَعْفَرٍعلیه السلام قَالَ سَمِعْتُهُ یقُولُ إِنَّ اللَّهَ اتَّخَذَ إِبْرَاهِیمَ عَبْداً قَبْلَ أَنْ یتَّخِذَهُ نَبِیاً وَ اتَّخَذَهُ نَبِیاً قَبْلَ أَنْ یتَّخِذَهُ رَسُولًا وَ اتَّخَذَهُ رَسُولًا قَبْلَ أَنْ یتَّخِذَهُ خَلِیلًا وَ اتَّخَذَهُ خَلِیلًا قَبْلَ أَنْ یتَّخِذَهُ إِمَاماً فَلَمَّا جَمَعَ لَهُ هَذِهِ الْأَشْیاءَ وَ قَبَضَ یدَهُ قَالَ لَهُ یا إِبْرَاهِیمُ إِنِّی جاعِلُکَ لِلنَّاسِ إماماً» یعنی: «خدای تبارک و تعالی ابراهیم را قبل از این که رسول بگیرد او را نبی گرفت، و خداوند قبل از این که ابراهیم را خلیل بگیرد او را پیامبر گرفت، و قبل از این که خداوند ابراهیم را امام بنماید، او را خلیل گرفت، هنگامی که همه اشیاء برای او جمع شد فرمود: إِنِّی جاعِلُکَ لِلنَّاسِ إِماماً...الحدیث.

و در عیون⁽²⁾از امام رضاعلیه السلام در حدیثی طولانی نقل شده است که: «إن الإمامة خص اللَّه بها إبراهیم الخلیل‌علیه السلام بعد النبوة و الخلة مرتبة ثالثة و فضیلة شرفه بها و أشاد بها ذکره فقال عز و جل إِنِّی‌جاعِلُکَ لِلنَّاسِ إِماماً» یعنی: «خداوند امامت را بعد از نبوت و خلت ویژه ابراهیم خلیل قرار داد، لذا امات مرتبه سوم آن حضرت است و خداوند او را به امامت مشرف ساخت» و آیه شریفه «إِنِّی جاعِلُکَ لِلنَّاسِ إِماماً» به آن اشاره کرده است.

و در کافی⁽³⁾همانند این از آن حضرت روایت شده است.

دلیل بر تأویل آیه به مطالب فوق روایت قمی است، گفت: «سئل أبو عبد اللَّه عن قول إبراهیم هذا رَبِّی أشرک فی قوله هذا رَبِّی فقال لا من قال هذا الیوم فهو مشرک، و لم یکن من إبراهیم شرک و إنما کان فی طلب ربه و هو من غیره شرک» یعنی: «از امام صادق‌علیه السلام از سخن ابراهیم که فرمود «هذا رَبِّی» پرسیدند، آیا در این گفته مشرک شد. فرمود: هر کس امروز چنین بگوید مشرک است، و از ابراهیم شرکی روی نداده است، چه این که ابراهیم در جستجوی پروردگارش بوده، ولی اگر دیگری چنین بگوید مشرک است. عیاشی⁽⁴⁾نظیر آن را روایت کرده و این را اضافه کرده است که: «به علت این‌که ابراهیم جویای پروردگارش بوده ولی به کفر نرسیده بود، لذا هر کس چنین تفکری نماید منزلتی همانند ابراهیم دارد».

پس مرتبه اسم اللَّه مرتبه عبودیت و مرتبه نبوت مرتبه وجود است و مرتبه رسالت رساندن و تبلیغ دریافت هایش به مردم است، پس این مرتبه ظاهر نبوت بوده و مرتبه دیگری

به شمار نمی‌رود. و مرتبه عدم مرتبه خلت است و امامت مرتبه‌ای است که به عالم حیرت می‌رساند، و در آنجا به حقیقت و انانیت خویش دست پیداکند که منتهای سیر مردم است. به همین خاطر حبرئیل حامل منصب نبوت و رساننده احکام رسالت و عزرائیل حامل منصب خلت می‌باشد، ولی خداوند برای منصب امامت حاملی قرار نداده، و فرمود: «إِنِّی جاعِلُکَ لِلنَّاسِ إِماما» و در فقره «مهبط الوحی» تفاوت بین این مراتب و روایات آنها بیان شد.

اکنون که مطالب فوق بیان شد، روشن شد که ایشان ائمه‌علیه السلام هستند و دعاة به خدا و رهبران هدایت هستند، چه اینک هدایت از اسم اللَّه نشأت گرفته و اسم اللَّه سّر ایشان است و بعد از طی‌درجات با آن به مرتبه احسان و حقیقت می‌توان رسید.

وَ السَّادَةِ الْوُلاةِ

فرمود:

در مجمع فرمود: «ساد یسود سیادة، و اسم سودد و به معنای مجد و شرف است، به مرد سید و به زن سیده گفته می‌شود» و گفت: «سید به معنای رئیس که در قوم بزرگ است و در فامیل فرمان برده می‌شود گرچه هاشمی و یا علوی نباشد، و نیز سید به معنای کسی است که در خیر از دیگران پیشی می‌گیرد و نیز سید به معنای مالک است، و بر رب و شریف و فاضل و کریم و حلیم و کسی که اذیت های قوم خود را تحمل می‌کند و بر زوح و مقدم اطلاق می‌شود.

گویم: ظاهر این است که حقیقت سیادت به معنای مجد و شرف است و دیگر معانی از لوازم آن می‌باشد، و مجد عبارت از علو است که کنه آن درک نمی‌شود، و تفاوت بین مجد و شرف این است که مجد به لحاظ ذات و شرف به لحاظ ملکات و صفات می‌باشد، و به خواست خدا در «و مجدتم کرمه» شاهد آن را می‌آوریم، و لذا رسول خدا مجد ذاتی و شرافت صفاتی و ملکاتی را در جمله سید در لفظ «أَنَا سَیدُ وُلْدِ آدَمَ وَ لَا فَخْرَ»⁽¹⁾جمع کرده است.

ولاة جمع والی است و ولی به معنای اولی به تصرف در مواردی که بر آن ولایت دارد می‌باشد.

و دانستید که ایشان به همه آن معانی سادات خلقند و والیان ایشان می‌باشند چه این که خداوند فرمود: «إِنَّما وَلِیکُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا»⁽²⁾و نیز سخن خدای تعالی:«النَّبِی أَوْلی

بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ...»⁽¹⁾و نیز رسول خدا فرمود: «مَنْ کُنْتُ مَوْلَاهُ فَهَذَا عَلِی مَوْلَاهُ»⁽²⁾و نیز دیگر اخبار بر مطلب بالا دلالت دارد.

وَ الذَّادَةِ الْحُمَاةِ

«ذود» به معنای مطلق طرد و منع نیست، چنان که ظاهر کلمات بسیاری چنین است، و بلکه «ذود» به معنای منع از اختلاط است، چنان که خدای تعالی در قصه موسی فرمود: «وَجَدَ مِنْ دُونِهِمُ امْرَأَتَینِ تَذُودانِ»⁽³⁾یعنی: «حضرت موسی غیر از چوپانان دو زن را دید که گوسفندان راحراست می‌کردند» چه این که این دو زن گوسفندان خود را از اختلاط با گوسفندان دیگر حفظ می‌کردند، تا از آب باز گردند.

و «حماة» جمع «حامی» از «حمی الطبیب المریض ما یضره» یعنی: «طبیب مریض را از غذاهای زیان آور بازداشت» پس امامان «ذادة» هستند یعنی ایشان به اعتبار این که شیعیان را جمع می‌کنند و از اختلاط با پیروان مخالفان باز میدارند «ذاده» ایشان می‌باشند، و «حماة» به اعتبار این است که ایشان از کارهای زشت و ملکات بد و عقاید هلاک کنند شیعیان را باز می‌دارند.

وَ أَهْلِ الذِّکْرِ

قبلا بیان شد که «ذکر» نام قرآن و نام پیامبرصلی الله علیه وآله است چه این که خداوند فرمود: «یا أَیهَا الَّذِی نُزِّلَ عَلَیهِ الذِّکْرُ إِنَّکَ لَمَجْنُونٌ»⁽⁴⁾ای کسی که بر تو قرآن (ذکر) نازل شده تو دیوانه‌ای». و فرمود: «أَ أُلْقِی الذِّکْرُ عَلَیهِ مِنْ بَینِنا بَلْ هُوَ کَذَّابٌ أَشِرٌ»⁽⁵⁾آیا بر او از بین ما قرآن نازل شده بلکه او دروغگویی خوشگذران است».