انتظار چیست ؟ منتظر کیست ؟

مشخصات کتاب

عنوان و نام پدیدآور : انتظار چیست؟ منتظر کیست؟/ مولف واحد پژوهش مسجد مقدس جمکران .

مشخصات نشر : قم: مسجد مقدس جمکران ۱۳۸۶.

مشخصات ظاهری : ۶8 ص.

شابک : ۴۰۰۰ریال ؛ ۵۰۰۰ ریال چاپ سوم 978-964-973-054-7:

یادداشت : چاپ دوم.

یادداشت : چاپ سوم: ۱۳۸۸.

موضوع : محمدبن حسن (عج)، امام دوازدهم، ۲۵۵ق. -- غیبت

موضوع : مهدویت-- انتظار

شناسه افزوده : مسجد جمکران (قم). واحد پژوهش

شناسه افزوده : مسجد جمکران (قم)

رده بندی کنگره : BP۲۲۴/۴/الف۷۸۵ ۱۳۸۸

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۶۴۲

شماره کتابشناسی ملی : ۱۲۳۹۳۱۸

اشاره

انتظار چیست؟ منتظر کیست؟

مولف واحد پژوهش مسجد مقدس جمکران

فهرست

تصویر

تصویر

تصویر

مقدمه‌

امام صادق‌علیه السلام می‌فرمایند:

«...مَنْ سَرَّهُ أَنْ یَکُونَ مِنْ اَصْحابِ اْلقائِم‌علیه السلام فَلْیَنْتَظِرْ وَلْیَعْمَلْ بِالْوَرَعِ وَمَحاسِنِ اْلاَخْلاقِ، وَهُوَ مُنْتَظِرٌ. فَإِنْ ماتَ وَقامَ اْلقائِمُ بَعْدَهُ، کانَ لَهُ منَ اْلاَجْر مثْلُ اَجْر مَنْ اَدْرَکَهُ، فَجدُّوا وَانْتَظِروُا هَنیئاً لَکُمْ أَیّتُهَا اْلعصابَةُ اْلمَرْحُومَةُ»؛⁽¹⁾

«هرکس که دوست دارد از یاران قائم‌علیه السلام باشد، باید انتظار کشیده و از گناه پرهیز کند و اخلاقش نیکو باشد، در حالی‌که منتظر است. پس اگر چنین کسی پیش از قیام، مرگش فرا رسد پاداشی دارد مثل پاداش کسی که امام عصرعلیه السلام را درک کرده باشد. پس کوشش کنید و انتظار بکشید، که گوارایتان باد ای گروه مورد رحمت.»

جامعه منتظر، جامعه پویا!

عظمت وجودی و ابعاد مختلف شخصیت حضرت صاحب الامرعلیه السلام موجب شده که در طول بیش از هزار سالی که از غیبت کبری می‌گذرد، گروه‌های مختلف مردم با توجّه به گرایش‌های خاص اعتقادی، اجتماعی و فرهنگی که داشته‌اند، از منظر خود به تحلیل شخصیت آن حضرت در جهان هستی بپردازند و تنها درک و تصور خود از این موضوع را مطابق با واقع و تصور صحیح از شخصیت آن یگانه هستی تلقی کند.

در این راستا جمعی از اصحاب سیر و سلوک و رهروان طریق عرفان با مطرح نمودن موضوع خلیفة اللَّه و انسان کامل و نیز نقشی که حجت الهی در جهان هستی دارد تنها به جنبه فرا طبیعی آن وجود مقدس توجّه کرده و از سایر جنبه‌ها غفلت نموده‌اند.

دسته‌ای دیگر از مسلمانان توجّه خود را تنها معطوف به جنبه طبیعی آن وجود مقدس نموده و ضمن طرح نقشی که آن حضرت به عنوان امام و پیشوای مردم به عهده دارند هیچ گونه مسؤولیتی را در عصر غیبت متوجه مردم ندیدند و تنها تکیلف مردم را دعا برای فرج آن حضرت دانستند تا حضرت بیایند و امور مردم را خود اصلاح کنند.

عدّه‌ای هم ضمن توجّه به جنبه فرا طبیعی و طبیعی وجود مقدّس

امام عصرعلیه السلام تمام همّ و غم خود را متوجه ملاقات با آن حضرت ساخته و تنها وظیفه خویش را توسل به آن حضرت برای نیل به دیدار آن وجود اقدس، می‌دانند.

امّا در این میان، گروهی دیگر با در نظر گرفتن همه ابعاد مذکور به مطرح نمودن معنای صحیح انتظار پرداخته و در صدد تعیین وظیفه و نقش مردم در دوران غیبت برآمدند.⁽¹⁾

شاید بتوان امام خمینی‌قدس سره را به عنوان بارزترین چهره از این گروه یاد کرد. ایشان در صحیفه نور با صراحت به نقد و بررسی برداشت‌های مختلفی که از مسأله انتظار وجود دارد پرداخته و دیدگاه خود را در این زمینه چنین مطرح ساختند:

«البته این پرکردن دنیا از عدالت را ما نمی‌توانیم بکنیم، اگر می‌توانستیم می‌کردیم. امّا ما چون نمی‌توانیم بکنیم ایشان باید بیایند. الان عالم پر از ظلم است ... (اگر) ما بتوانیم جلوی ظلم را بگیریم، باید بگیریم، تکلیفمان است. قرآن و ضرورت اسلام ... تکلیف ما کرده است که باید برویم همه کار را بکنیم،... چون نمی‌توانیم بکنیم باید او بیاید... امّا ما باید فراهم کنیم کار را، فراهم کردن اسباب این است که کار را نزدیک بکنیم، که مهیا بشود عالم برای آمدن حضرت‌علیه السلام...»⁽²⁾

در جایی دیگر نیز می‌فرمایند: «انتظار فرج، انتظار قدرت اسلام

است. باید کوشش کنیم تا قدرت اسلام در عالم تحقق پیدا کند و مقدمات ظهور ان شاء اللَّه تهیه شود.»⁽¹⁾

ما در صدد آن هستیم تا ضمن بررسی مفهوم، اهمیّت و ضرورت، فضیلت و آثار انتظار، به برخی از وظایف شیعیان و منتظران واقعی حضرت بقیة اللَّه‌علیه السلام در عصر غیبت بپردازیم. به امید آن‌که خود از منتظران و عاملان واقعی باشیم ان شاء اللَّه.

فصل اول

انتظار

تعریف انتظار

انتظار چیست؟ انتظاری که این همه از آن سخن به میان می‌آید یعنی چه؟!

تعریف لغوی

انتظار در لغت به معنای درنگ در امور، نگهبانی، چشم به راه بودن و نوعی امید داشتن به آینده است.⁽¹⁾

تعریف اصطلاحی

عالم بزرگوار آیت اللَّه موسوی اصفهانی مؤلف «مکیال المکارم» می‌فرماید:

«وهو کیفیّة نفسانیّة ینبعث منها التّهیّوء لما تنتظره، وضدّه الیأس فکلّما کان الانتظار اشدّ کان التّهیّوء آکد...».⁽²⁾

انتظار حالتی است روحی و نفسانی که موجب آمادگی برای آنچه انتظارش را می‌کشند، می‌شود. و ضد آن یأس و ناامیدی است. پس هرقدر انتظار شدیدتر باشد آمادگی نیز بیشتر خواهد بود... .

مفهوم انتظار

امام خمینی‌قدس سره در باره مفهوم انتظار می‌فرمایند: «انتظار فرج، انتظار قدرت اسلام است و باید کوشش کنیم تا قدرت اسلام در عالم تحقق پیدا کند و مقدمات ظهور ان شاء اللَّه تهیه شود».⁽¹⁾

اهمیّت و ضرورت انتظار

اعتقاد به مهدی موعودعلیه السلام به‌عنوان امام غایب و مصلح جهانی از ویژگی‌های مهم تفکر شیعی است. از همین رو در این تفکر، انتظار آن منجی از اهمیت و جایگاه خاصی برخوردار بوده و بخش عظیمی از معارف شیعی را به خود اختصاص داده است.

در تفکر شیعی انتظار مهدی موعودعلیه السلام با ویژگی‌هایی که برای آن بیان شده همواره به عنوان یکی از اصول مسلّم اعتقادی مطرح بوده و در روایات امامان شیعه‌علیهم السلام بر ضرورت آن تصریح و تأکید شده است. ذیلاً به برخی از روایات به‌عنوان نمونه اشاره می‌شود.

1 - محمد بن ابراهیم نعمانی معروف به شیخ مفید از علما و محدثین قرن چهارم در کتاب «الغیبة» به سند خود از ابوبصیر روایت نموده است که روزی امام صادق‌علیه السلام خطاب به اصحاب خود فرمودند:

«اَلا اُخْبِرکُمْ بِما لایَقْبَلُ اللَّه عَزّوَجلّ، مِنَ اْلِعبادِ عَمَلاً إِلاّ بِهِ؟

فَقُلْتُ : بلی؛

فَقالَ : شَهادَةُ أَنْ لا اِلهَ اِلاّ اللَّه، وَأَنّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ، وَاْلاِقْرارُ بِما اَمَرَ اللَّه، وَاْلوِلایَةُ لَنا، وَالْبَرائَةُ مِنْ اَعْدائِنا - یَعنِی اْلاَئِمَّة خاصَّةً - وَالتَّسْلِیمُ لَهُمْ، وَاْلوَرَعُ، وَاْلاِجْتِهاد وَالطُّمَأْنِینَةُ، وَاْلاِنْتِظارُ لِلْقائِمِ‌علیه السلام...».⁽¹⁾

«...آیا شما را خبر ندهم به چیزی که خداوند عزّوجلّ هیچ عملی را جز به وسیله آن از بندگان قبول نمی‌کند؟!

گفتم: آری.

فرمود: گواهی دادن به این‌که هیچ کس شایسته پرستش، جز خداوند نیست و این‌که محمّدصلی الله علیه وآله بنده و فرستاده اوست، و اقرار کردن به آنچه خداوند به آن امر فرموده، و ولایت ما و بیزاری از دشمنان ما - اهل بیت‌علیهم السلام - و تسلیم شدن در برابر دستورات آنان و پرهیزگاری و اجتهاد (کوشش) و صبر و انتظار برای آمدن قائم‌علیه السلام...».

همان‌طور که ملاحظه می‌فرمایید، انتظار مهدی موعودعلیه السلام از مواردی شمرده شده که اعمال بندگان بدون آن پذیرفته نمی‌شود.

2 - شیخ صدوق‌قدس سره در کتاب «کمال الدین و تمام النّعمة» به سند خود از «عبدالعظیم حسنی» روایت می‌کند که گفت: بر مولای خود امام جوادعلیه السلام وارد شدم و می‌خواستم از ایشان در باره قائم سؤال کنم که آیا مهدی‌علیه السلام خود اوست یا کسی غیر اوست؟!

پس آن حضرت، خود شروع به سخن گفتن کرده و به من فرمودند:

«یا اَبا اْلقاسِم! اِنّ اْلقائمَ‌علیه السلام مِنّا هُوَ اْلمَهْدیّ الَذِّی یَجِب أَنْ یَنْتَظِرَ فِی غَیبَتِهِ، وَیُطاع فِی ظُهُورِهِ، وَهُوَ الثّالث مِنْ وُلْدِی...»؛⁽¹⁾

«ای ابوالقاسم! به درستی که قائم‌علیه السلام‌از ماست و اوست مهدی؛ کسی که واجب است انتظار کشیدن او در زمان غیبتش، و واجب است اطاعتش وقتی‌که ظهور فرمود، و او سومین (نسل) از فرزندان من است.»

روایت یاد شده و بسیاری از روایات دیگر که در این مقاله جای طرح آن نیست، بر لزوم و ضرورت بلکه وجوب انتظار حضرت مهدی موعودعلیه السلام در دوران غیبت دلالت می‌کنند.

فضیلت انتظار

حال باید دید، انتظار که این همه مورد تأکید قرار گرفته و یکی از شرایط اساسی اعتقاد در تفکر شیعی محسوب می‌شود، چه فضیلت و پاداشی دارد؟

در روایات رسیده از ائمه اطهارعلیهم السلام آن‌چنان منزلت و مقامی‌برای منتظران مهدی موعودعلیه السلام بیان شده که انسان را به شگفتی وا می‌دارد، که آیا ممکن است چنین عمل به ظاهر ساده‌ای این همه فضیلت و پاداش داشته باشد ؟!!

تا بدانجا که امام جوادعلیه السلام فرمودند:

«...اَفضَلُ اَعْمالِ شیعَتنا اِنْتِظار اْلفَرج...»؛⁽¹⁾

«برترین اعمال شیعیان ما انتظار فرج (مهدی موعودعلیه السلام)است.»

البته با اندکی تأمّل و توجّه به فلسفه انتظار و وظایف منتظران واقعی سرّ این همه فضیلت روشن خواهد شد. چه این‌که در نبوی شریف آمده است:

«اَفْضَلُ اْلاَعْمال اَحْمَزُها»⁽²⁾

و شاید سرّ این فضیلت بزرگ، سختی و مشقّتی باشد که در انتظار واقعی نهفته است، والاّ صرف ادّعای انتظار که مشکل و دشوار نیست.

در اینجا به روایاتی چند از پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله و ائمه معصومین‌علیهم السلام

پیرامون فضیلت انتظار و منزلت و مقامی‌که برای منتظران واقعی مصلح جهانی بیان شده است، اشاره می‌کنیم. شاید تذکری باشد برای نگارنده و خواننده، به‌امید این‌که از منتظران حقیقی قدوم آن منجی عالم بشریّت باشیم ان شاء اللَّه.

1 - از امیرالمؤمنین‌علیه السلام نقل شده که پیامبرصلی الله علیه وآله فرموده است:

«اَفْضَلُ اْلعِبادَة اِنْتِظارُ اْلفَرَج...»؛⁽¹⁾

«بهترین عبادت‌ها، انتظار فرج است.»

2 - امام سجادعلیه السلام به ابا خالد می‌فرمایند:

«...یا اَبا خالِد! إِنّ أَهْل زَمان غیبَتِه القائلِین بأمامَتِهِ، وَالْمُنْتَظِرین لِظُهوُرِهِ، أَفْضَل مِنْ اَهْل کُلّ زَمان...»؛⁽²⁾

«اهل زمان غیبت او (امام مهدی‌علیه السلام) که معتقد به امامت او و منتظران ظهور او هستند، برتر از اهل هر زمانی هستند...».

3 - مرحوم صدوق از امام صادق‌علیه السلام روایت کرده که آن حضرت بعد از معرفی فرزندش امام موسی بن جعفرعلیه السلام و این‌که امام مهدی‌علیه السلام که کامل کننده دوازده امام است از صلب اوست، فرمودند:

«...اَلمُنْتَظِر لِلثّانِی عَشَر مِنْهُمْ کَالشّاهِرِ سَیْفَهُ بَیْنَ یَدَیْ رَسوُلِ اللَّهِ‌صلی الله علیه وآله یَذُبُّ عَنْهُ...»؛⁽³⁾

«کسی که منتظر دوازدهمین آنان باشد، مانند کسی است که شمشیرش را از غلاف بیرون کشیده و پیش روی رسول خداصلی الله علیه وآله از آن حضرت دفاع می‌نماید.»

4 - در همان کتاب نیز به نقل از امام صادق‌علیه السلام در روایت دیگری در فضیلت منتظران چنین آمده است:

«...یا اَبابَصیر! طُوبی لِشیعَةِ قائِمِناعلیه السلام اَلمُنتظِرین لِظهُورِهِ فِی غَیبَتِهِ، وَاْلمُطیعِینَ لَهُ فِی ظُهوُرِهِ، اُولئِک اُولِیاءُ اللَّهِ اَلذّین لاخَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَلاهُمْ یَحْزَنُون»؛⁽¹⁾

«ای ابابصیر! خوشا به حال شیعیان قائم ما، کسانی که در غیبتش منتظِر ظهور او هستند، و در حال ظهورش نیز فرمانبردار اویند. آنان اولیای خدا هستند که نه ترسی بر آن‌هاست و نه اندوهگین می‌شوند».

5 - مرحوم مجلسی روایتی به سند خود از «فیض بن مختار» نقل می‌کند که در آن روایت امام صادق‌علیه السلام می‌فرمایند:

«مَنْ ماتَ مِنْکُمْ وَهُوَ مُنْتَظِرُ لِهذا اْلاَمْر کَمَنْ هُوَ مَعَ اْلقائِم‌علیه السلام فِی فُسْطاطِهِ.

قالَ: ثُمّ مَکَثَ هَنِیئة، ثُمّ قالَ : لا، بَلْ کَمَنْ قارَعَ مَعَهُ بِسیفِهِ، ثُمَّ قالَ: لا، وَاللَّه کَمَنْ اسْتُشْهِدَ مَعَ رَسوُل اللَّه‌صلی الله علیه وآله»؛⁽²⁾

«راوی می‌گوید: امام صادق‌علیه السلام فرمودند: هرکس از شما بمیرد در حالی‌که منتظر این امر ( ظهور امام عصر) باشد، همانند کسی است که با حضرت قائم‌علیه السلام در خیمه‌اش بوده باشد. سپس حضرت چند لحظه‌ای درنگ کرده، آن‌گاه فرمودند: نه، بلکه مانند کسی است که در خدمت آن حضرت شمشیر بزند. سپس فرمودند: نه، به خدا قسم همچون کسی است که در رکاب رسول خداصلی الله علیه وآله شهید شده باشد».

با توجّه به روایات فوق و این‌که ما شیعیان انتظار ظهور آن وجود شریف را می‌کشیم و خود را منتظر حضرت‌علیه السلام می‌دانیم، به بررسی وظایف منتظران در دوران سخت و حیرت انگیز غیبت می‌پردازیم. امّا بجاست ابتدا به بررسی برداشت‌های نادرست و متفاوت از انتظار فرج که توسط امام راحل عظیم الشأن صورت گرفته بپردازیم، سپس وظایف حقیقی منتظران واقعی را از نظر این بزرگ مرجع عالم تشیّع و به نقل از روایات ائمه معصومین‌علیهم السلام بیان کنیم.

فصل دوم

اشاره

برداشت‌های انحرافی از انتظار

رهبر فقید انقلاب اسلامی در یکی از بیانات خود در دیدار با مسؤولین وزارت پست و تلگراف به مناسبت نیمه شعبان سال 1367 ه.ش، برداشت‌های متفاوتی که از موضوع «انتظار فرج» شده است را دسته‌بندی کرده و به شرح ذیل مورد نقد و بررسی قرار می‌دهند:

دیدگاه انحرافی اوّل‌

اولین دیدگاه در باب موضوع «انتظار فرج» که حضرت امام خمینی‌قدس سره به طرح آن می‌پردازند، دیدگاه کسانی است که تکلیف مردم در زمان غیبت را تنها دعا برای تعجیل فرج حضرت حجّت‌علیه السلام می‌دانند.

«بعضی‌ها انتظار فرج را به این می‌دانند که در

مسجد، در حسینیّه و در منزل بنشینند و دعا کنند و فرج امام زمان‌علیه السلام را از خدا بخواهند. این‌ها مردم صالحی هستند که یک همچو اعتقادی دارند، بلکه بعضی (یکی) از آن‌ها را که من سابقاً می‌شناختم بسیار مرد صالحی بود، یک اسبی هم خریده بود، یک شمشیری هم داشت و منتظر حضرت صاحب‌علیه السلام بود. این‌ها به تکالیف شرعی خودشان هم عمل می‌کردند و نهی از منکر هم می‌کردند و امر به معروف هم می‌کردند، لکن همین، دیگر غیر از این کاری ازشان نمی‌آمد و به فکر این هم که یک کاری بکنند نبودند».⁽¹⁾

دیدگاه انحرافی دوم‌

دیدگاه دوّمی که حضرت امام خمینی‌قدس سره بدان اشاره می‌کنند؛ بسیار شبیه به دیدگاه اوّل است، با این تفاوت که در دیدگاه دوّم به‌طور کلّی وظیفه‌ای که هر فرد مسلمان نسبت به جامعه خود دارد به فراموشی سپرده شده و حتی از امر به معروف و نهی از منکر هم غفلت شده است:

«دسته دیگری بودند که انتظار فرج را می‌گفتند؛ این

است که ما کار نداشته باشیم به این که در جهان چه می‌گذرد، بر ملّت‌ها چه می‌گذرد، بر ملّت ما چه می‌گذرد، به این چیزها ما کار نداشته باشیم، ما تکالیف خودمان را عمل می‌کنیم، برای جلوگیری از این امور هم خود حضرت بیایند ان شاء اللَّه درست می‌کنند، دیگر ما تکلیفی نداریم، تکلیف ما همین است که دعا کنیم ایشان بیایند و کاری به کار آنچه در دنیا می‌گذرد یا در مملکت خودمان می‌گذرد نداشته باشیم. این‌ها یک دسته‌ای، مردمی بودند که صالح بودند (ظاهراً)...».⁽¹⁾

نقد امام خمینی‌قدس سره بر دو دیدگاه (1و2)

امام خمینی‌قدس سره در ادامه بیاناتشان به نقد و بررسی دو دیدگاه یاد شده پرداخته و می‌فرمایند:

«ما اگر دستمان می‌رسید و قدرت داشتیم باید برویم تمام ظلم‌ها و جورها را از عالم برداریم، تکلیف شرعی ماست، منتها ما نمی‌توانیم. این که هست این است که حضرت‌علیه السلام عالم را پر می‌کند از عدالت، نه (این‌که) شما دست بردارید از این تکلیفتان، نه این که شما دیگر تکلیف ندارید».⁽²⁾

دیدگاه انحرافی سوم‌

سوّمین برداشت از مفهوم «انتظار» که در بیانات حضرت امام‌قدس سره بدان اشاره شده است، برداشت کسانی است که به استناد روایاتی که در آن‌ها آمده است؛ حضرت قائم (ارواحنا له الفداء) زمانی ظهور می‌کنند که دنیا پر از فساد و تباهی شده باشد، می‌گویند: ما نباید در زمان غیبت با انحراف‌ها و مفاسدی که در جامعه وجود دارد کاری داشته باشیم، بلکه باید جامعه را به حال خود بگذاریم تا به خودی خود زمینه ظهور حضرت فراهم شود:

«یک دسته‌ای می‌گفتند که خوب! باید عالم پر معصیت بشود تا حضرت بیاید. ما باید نهی از منکر نکنیم، امر به معروف هم نکنیم تا مردم هرکاری می‌خواهند بکنند، گناه‌ها زیاد بشود تا فرج نزدیک بشود».⁽¹⁾

دیدگاه انحرافی چهارم‌

دیدگاه چهارم به شکلی افراطی تر همان برداشت گروه سوم را مطرح ساخته و معتقد است که ما نه تنها نباید جلوی معاصی و گناهانی که در جامعه وجود دارد را بگیریم، بلکه باید به آن‌ها دامن بزنیم تا زمینه ظهور حضرت حجّت‌علیه السلام هر چه بیشتر فراهم شود:

«یک دسته‌ای از این بالاتر بودند می‌گفتند: باید دامن زد به گناه‌ها، دعوت کرد مردم را به گناه تا دنیا پر از جور و ظلم شود و حضرت‌علیه السلام تشریف بیاورند. این هم دسته‌ای بودند که البته در بین این دسته منحرف‌هایی هم بودند، اشخاص ساده لوح هم بودند، منحرف‌هایی هم بودند که برای مقاصدی به این (امر) دامن می‌زدند».⁽²⁾

نقد امام خمینی‌قدس سره بر دو دیدگاه (3و4):

حضرت امام‌قدس سره دو دیدگاه اخیر را به شدّت مورد انتقاد قرار داده و در ادامه سخنانشان می‌فرمایند:

«...یعنی خلاف ضرورت اسلام، خلاف قرآن! این معنا که ما دیگر معصیت بکنیم تا حضرت صاحب علیه السلام بیاید! حضرت صاحب‌علیه السلام که تشریف می‌آورند برای چه می‌آیند؟! برای این که گسترش بدهند عدالت را، برای این که حکومت را تقویت کنند، برای این که فساد را از زمین ببرند. ما خلاف آیات شریفه قرآن دست از نهی از منکر برداریم، دست از امر به معروف برداریم و توسعه بدهیم گناهان را برای این که حضرت بیایند. حضرت بیایند چه می‌کنند؟! حضرت می‌آیند می‌خواهند همین کارها را بکنند. الآن دیگر ما هیچ

تکلیفی نداریم ؟ دیگر بشر تکلیفی ندارد ؟ بلکه تکلیفش این است که دعوت کند مردم را به فساد ؟! به حسب رأی این جمعیّت که بعضی‌هایشان بازیگرند و بعضی‌هایشان نادان، این است که ما باید بنشینیم دعا کنیم به صدام! هرکسی نفرین به صدام کند، خلاف امر کرده است، برای این که حضرت دیر می‌آیند!! و هر کسی دعا کند به صدام، برای این که، این (صدام) فساد زیاد می‌کند. ما باید دعا گوی آمریکا باشیم، دعا گوی شوروی باشیم، و دعا گوی اذنابشان، از قبیل صدام باشیم و امثال این‌ها، تا این که این‌ها عالم را پر کنند از جور و ظلم و حضرت تشریف بیاورند! بعد حضرت تشریف بیاورند، چه کنند ؟! حضرت بیایند که ظلم و جور را بردارند، همان کاری که ما می‌کنیم و ما دعا می‌کنیم که ظلم و جور باشد، حضرت می‌خواهند همین را بردارند...».⁽¹⁾

دیدگاه انحرافی پنجم‌

آخرین دیدگاهی که حضرت امام‌قدس سره در بیانات خود به آن

می‌پردازند، دیدگاه کسانی است که هر اقدامی برای تشکیل حکومت در زمان غیبت را خلاف شرع دانسته و عقیده دارند که این عمل با نصوص روایات مغایر است:

«یک دسته دیگری بودند که می‌گفتند که هر حکومتی اگر در زمان غیبت محقق بشود، این حکومت باطل و برخلاف اسلام است. آن‌ها مغرور بودند، آن‌هایی که بازیگر نبودند، مغرور بودند به بعض روایاتی که وارد شده است بر این امر؛ که هر علَمی بلند شود قبل ظهور حضرت، آن علَم، علَمِ باطل است. آن‌ها خیال کرده بودند که ... هر حکومتی باشد، در صورتی که آن روایات، که هرکس علَم بلند کند، علَم مهدی به عنوان مهدویت (خود) بلند کند. حالا ما فرض می‌کنیم که یک همچو روایاتی باشد، آیا معنایش این است که ما تکلیفمان دیگر ساقط است ؟!⁽¹⁾

نقد امام خمینی‌قدس سره بر دیدگاه پنجم‌

و در ادامه نیز (امام امت) اضافه می‌فرمایند:

«این‌هایی که می‌گویند که هر علَمی بلند بشود... خیال کردند که هر حکومتی باشد این بر خلاف انتظار فرج است، این‌ها نمی‌فهمند چی دارند می‌گویند، این‌ها تزریق کرده‌اند بهشان، که این حرف‌ها را بزنند، نمی‌دانند دارند چی چی می‌گویند، حکومت نبودن

یعنی این‌که همه مردم به جان هم بریزند، بکشند هم را، بزنند هم را، از بین ببرند، بر خلاف نص آیات الهی رفتار بکنند. ما اگر فرض می‌کردیم دویست تا روایت هم در این باب داشتند، همه را به دیوار می‌زدیم برای این‌که خلاف قرآن است. اگر هر روایتی بیاید که نهی از منکر را بگوید نباید کرد، این را باید به دیوار زد. این گونه روایت قابل عمل نیست ...».⁽¹⁾

در جایی دیگر امام راحل قدس سره می‌فرمایند:

« ارزش دارد که انسان در مقابل ظلم بایستد و مشتش را گره کند و توی دهنش بزند و نگذارد که این قدر ظلم زیاد بشود، این ارزش دارد. ما تکلیف داریم آقا! این طور نیست که حالا که منتظر ظهور امام زمان‌علیه السلام هستیم، پس دیگر بنشینیم در خانه‌هامان، تسبیح را دست بگیریم و بگوئیم عَجّل عَلی فَرَجِه.

عجّل با کار شما باید تعجیل بشود. شما باید زمینه را فراهم کنید برای آمدن او و فراهم کردن این است که مسلمین را با هم مجتمع کنید همه با هم بشوید، ان شاء اللَّه ظهور می‌کند ایشان».⁽²⁾

دیدگاه صریح امام خمینی‌قدس سره در مورد انتظار (فصل الخطاب)

حضرت امام خمینی‌قدس سره در پایان بررسی دیدگاه‌های یاد شده، نظر خود در باب مفهوم انتظار فرج را به صراحت مطرح کرده، می‌فرمایند:

«...البته این پر کردن دنیا را از عدالت، این را ما نمی‌توانیم بکنیم، اگر می‌توانستیم می‌کردیم امّا چون نمی‌توانیم بکنیم ایشان باید بیایند. الان عالم پر از ظلم است، شما یک نقطه هستید در عالم، عالم پر از ظلم است، (اگر) ما بتوانیم جلوی ظلم را بگیریم، باید بگیریم، تکلیفمان است. ضرورت اسلام و قرآن تکلیف ما کرده است که باید برویم همه کار را بکنیم. امّا نمی‌توانیم بکنیم، چون نمی‌توانیم بکنیم باید او بیاید تا بکند، امّا (ما) باید فراهم کنیم کار را، فراهم کردن اسباب این است که کار را نزدیک بکنیم، کار را همچو بکنیم که مهیّا بشود عالم برای آمدن حضرت‌علیه السلام.»⁽¹⁾

فرمایش امام راحل یادآور حدیث شریف نبوی صلی الله علیه وآله است که می‌فرمایند:

«...یَخْرُجُ ناسٌ مِنَ اْلمَشْرِقِ فَیُوَطِئُونَ لِلْمَهْدِی‌علیه السلام یَعْنِی سُلْطانه»؛⁽²⁾

«بله، انتظار فرج از منظر امام خمینی‌قدس سره مفهومی جز آمادگی فردی، اجتماعی و ... در جهت زمینه‌سازی تشکیل حکومت جهانی و دولت کریمه حضرت ولی عصرعلیه السلام ندارد و این همان

چیزی است که در فرهنگ و تفکر شیعی به آن اشاره شده و در احادیث معصومین‌علیهم السلام از آن سخن رفته است».

اینجاست که هر فرد منصفی بر نقش بزرگ و مؤثر امام راحل در احیای اندیشه انتظار صحیح اعتراف نموده و اقرار خواهد کرد، که هیچ حرکتی در طول دوران غیبت کبری به اندازه حرکت رهایی بخش امام خمینی‌قدس سره در راستای زمینه‌سازی ظهور حضرت بقیّة اللَّه الاعظم (ارواحنا له الفداء) تأثیر نداشته است.

به امید روزی که این انقلاب اسلامی کم‌نظیر یا بی‌نظیر، به انقلاب جهانی حضرت صاحب الامرعلیه السلام متصل شود و چشمان بی‌رمق و منتظِر شیعه به جمال دلربای یوسف فاطمه‌علیها السلام روشن گردد ان‌شاءاللَّه.

با اندکی توجّه به نقد و بررسی آراء و نظریات امام راحل از لابلای بیانات گهر بار حضرتش کم و بیش و وظایف واقعی منتظران قدوم منجی عالم بشریّت از قبیل؛ اصلاح فردی، اجتماعی، زمینه سازی حکومت جهانی حضرت و ... رهنمون می‌شویم.

اکنون نوبت آن رسیده که به بررسی وظایف شیعه در دوران غیبت کبری پرداخته و با الهام گیری از روایات ائمه معصومین‌علیهم السلام در حدّ مجال این مقاله برخی از آن‌ها را برای خوانندگان عزیز بیان نماییم.

فصل سوم: وظایف و تکالیف منتظران‌

اشاره

وظایف و تکالیف منتظران‌

در این که شیعیان در طول دوران غیبت کبری رها نبوده، وظایف و تکالیفی دارند شک و تردیدی وجود ندارد، امّا بحث روی تعداد و نوع تکالیف و وظایف آن‌هاست، که در این زمینه سخنان بسیاری مطرح شده، تا بدانجا که در برخی از کتب تا هشتاد وظیفه برای منتظران برشمرده‌اند.⁽¹⁾

لکن از آنجا که این مقاله گنجایش ذکر و تبیین همه وظایفی را که در عصر غیبت به عهده شیعیان نهاده شده ندارد، به اهم وظایف منتظران می‌پردازیم. ان شاء اللَّه که خود از عاملین به وظایف و تکالیف باشیم.

تحصیل شناخت صفات و ویژگی‌های امام عصرعلیه السلام‌

اشاره

اولین و مهم‌ترین وظیفه هر شیعه و منتظِر، آن است که ابتداء منتظَر - یعنی کسی که انتظارش کشیده می‌شود - را بشناسد، و معرفت او و صفات و ویژگی‌هایش را کسب نماید.

این مطلب به اندازه‌ای اهمیّت دارد که در روایات فریقین (شیعه و سنّی) از پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله و ائمه هدی‌علیهم السلام آمده است:

«مَنْ ماتَ وَلَمْ یَعْرِفْ اِمامَ زَمانِهِ ماتَ مِیتَةً جاهِلیَّةً»؛⁽¹⁾

«هرکس بمیرد و امام زمانش را نشناسد، به مرگ جاهلی مرده است.»

در روایتی دیگر که مرحوم کلینی به سند صحیح از «فضیل بن یسار» و به نقل از امام باقرعلیه السلام در اصول کافی آورده، چنین آمده است:

«عَنْ فُضیل بْن یَسار قالَ: سَمِعْتُ اَبا جَعْفَرعلیه السلام یَقُولُ: مَن ماتَ وَلَیْسَ لَهُ اِمام فَمِیتَته مِیتَةً جاهلیّةً، وَمَنْ ماتَ وَهُوَ عارِفٌ لاِمامِهِ لَمْ یَضُّره، تَقدّم هذا اْلاَمْر أَوْ تَأخّر وَمَنْ ماتَ وَهُوَ عارِفٌ لاِمامِهِ، کانَ کَمَنْ هَوَ مَعَ اْلقائِم‌علیه السلام فی فُسْطاطِهِ»؛⁽²⁾

«فضیل بن یسار: شنیدم که حضرت اباجعفر (امام محمد باقرعلیه السلام)، می‌فرمودند: هرکس در حالی که امامی نداشته باشد

بمیرد، مُردنش، مردن جاهلیّت است و هرکس در حالی‌که امامش را شناخته است بمیرد، پیش افتادن و یا تأخیر این امر (دولت آل محمّدعلیهم السلام) به او ضرر نمی‌رساند، و هرکس بمیرد در حالیکه امامش را شناخته باشد، همچون کسی است که در خیمه قائم‌علیه السلام با آن حضرت بوده باشد».

در این زمینه دانشمند فرزانه صاحب «کتاب مکیال المکارم» چنین می‌فرمایند:

«شناخت امام به دلیل عقل و نقل ثابت و لازم است».

دلیل عقل

چون آن حضرت امامی است که اطاعتش واجب می‌باشد، و کسی که اطاعتش واجب است باید حقّانیّتش را شناخت، تا با شخص دیگری که مدّعی مقام آن جناب است، اشتباه نگردد، بنابراین شناخت و معرفت مولایمان حضرت حجّت‌علیه السلام واجب است ... .

دلیل نقل

شیخ صدوق‌قدس سره از حضرت ابوالحسن موسی بن جعفرعلیه السلام روایت کرده، که فرمود: هرکس در چهار چیز شک کند به تمام آنچه خدای تبارک و تعالی نازل فرموده کفر ورزیده است ... یکی از آن‌ها: شناختن امام در هر زمان؛ از جهت شخص و صفات اوست.⁽¹⁾

دقّت و توجّه به محتوای ادعیه‌ای که به خواندن آن‌ها در دوران غیبت سفارش بسیار شده است، نیز انسان را به اهمیّت شناخت امام و حجّت الهی هدایت می‌کند، چنان‌که در یکی از دعاهای معروف و معتبر که شیخ صدوق قدس سره آن را در کتاب «کمال الدّین» به نقل از زراره از امام صادق‌علیه السلام آورده می‌خوانیم:

«...قالَ: یا زُراره! إِنْ اَدْرَکْتَ ذلِکَ الزّمان فَأَدِمْ هذا الدّعاءَ⁽¹⁾: اَللّهُمَ عَرِّفْنِی نَفْسَکَ، فَأِنَّک إِنْ لَمْ تُعَرِّفْنِی نَفْسَکَ لَمْ اَعْرِفْ نَبِیَّکَ، اَللّهُمَ عَرِّفْنِی رَسُولَکَ فَإِنَّکَ إِنْ لَمْ تُعَرِّفْنِی رَسُولَکَ لَمْ اَعْرِفْ حُجَّتَکَ، اَللّهُمّ عَرِّفْنِی حُجَّتَکَ فَإِنَّکَ إِنْ لَمْ تُعَرِّفْنِی حُجَّتَکَ ضَلَلْتُ عَن دِینِی...».⁽²⁾

(اللّهمّ لا تَمِتْنِی مِیتَةً جاهِلیَّةً وَلا تُزِعْ قَلْبِی بَعْدَ إِذْ هَدَیْتَنِی...)؛⁽³⁾

بار الها! خودت را به من بشناسان که اگر خودت را به من نشناسانی رسولت را نخواهم شناخت، بار الها! رسولت را به من بشناسان که اگر فرستاده‌ات رابه من نشناسانی حجّت تو را نخواهم شناخت، بار الها! حجّت خود را به من بشناسان که اگر حجّتت را به من نشناسانی از دینم گمراه می‌گردم، (خداوندا! مرا

به مرگ جاهلیت نمیران و دلم را - از حق - پس از آن‌که هدایتم فرمودی منحرف نگردان...).

مؤلّف محترم کتاب «مکیال المکارم»، مقصود از « معرفت امام‌علیه السلام» را که در روایات مورد تأکید قرار گرفته، چنین شرح می‌دهند:

«بدون تردید مقصود از شناختی که امامان ما - که درودها و سلام‌های خداوند بر ایشان باد - ما را نسبت به امام زمانمان امر فرموده‌اند؛ شناختن آن حضرت است آن چنان‌که هست، به گونه‌ای که (این شناخت) سبب سالم ماندنمان از شبهه‌های دشمنان و ملحدین گردد و مایه نجاتمان از گمراه ساختن افترا زنندگان شود، و چنین شناختی جز به دو امر حاصل نمی‌گردد:

یکی: شناخت شخص امام‌علیه السلام به نام و نسبت.

دوّم: شناخت صفات و ویژگی‌های او.

و باید دانست که به دست آوردن این دو شناخت از اهم واجبات می‌باشد... .⁽¹⁾

البته امر دوّمی که در کلام یاد شده به آن اشاره شده، در عصر ما از اهمیّت بیشتری برخوردار بوده، و در واقع این نوع شناخت است که می‌تواند در زندگی فردی و اجتماعی منتظران منشأ اثر و تحوّل باشد؛ زیرا اگر کسی حقیقتاً به صفات و ویژگی‌های امام عصرعلیه السلام و نقش

و جایگاه آن حضرت در عالم هستی و فقر و نیاز خود نسبت به او واقف شود، هرگز از یاد و نام آن حضرت غافل نمی‌شود.⁽¹⁾

نکته مهمّی که باید مدّ نظر داشت این است که شناخت و معرفت واقعی نسبت به امام و حجّت خدا جز با عنایت خداوند حاصل نمی‌شود، همان‌طور که در دعای «اللّهمّ عرِّفنِی نفسک...» ملاحظه فرمودید باید از درگاه خداوند توفیق معرفت حجّتش را تقاضا و استدعا کرد تا در سایه آن از گمراهی رهایی یافت. این مطلب را از روایتی که در اصول کافی، مرحوم کلینی به سند خویش از «محمّد بن حکیم» نقل کرده، می‌توان دریافت. در این روایت چنین آمده است:

«عَن مُحمّد بن حکیم، قالَ: قلتُ لأَبی عَبْداللَّه‌علیه السلام: اَلْمَعْرِفَةُ مِنْ صُنعِ مَن هیَ؟

قالَ: مِن صُنع اللَّه، لیسَ لِلْعِبادِ فِیها صُنعٌ».⁽²⁾

محمّد بن حکیم می‌گوید، به امام صادق‌علیه السلام عرض کردم: معرفت و شناخت، ساخت کیست؟

فرمودند: ساخت خداست، بندگان در ساخت آن نقشی ندارند.

پیوند با مقام ولایت و امامت‌

پس از اهمیّت شناخت و معرفت نسبت به امام‌علیه السلام و واجب الاطاعة بودنش، نوبت به پیوند و عهد با مقام ولایت می‌رسد که از وظایف

مهم ّ هر شیعه منتظر است، و این مطلب در روایات بسیاری مورد سفارش و تأکید قرار گرفته است: که به برخی از آن‌ها تمسّک می‌جوییم:

ابو زینب نعمانی‌0 در کتاب «الغیبة» روایتی را در این زمینه آورده است:

«عَن بُریدِ بْن مُعاویة العِجْلی، عَن اَبی جَعفَر مُحمّد بْن عَلیّ الباقِر علیه السلام فِی قوله عزَّوَجَلّ:

«إِصْبِروا وَصابِروُا وَرابِطوُا وَاتّقوُاللَّه لَعَلَّکُمْ تُفْلِحوُنْ...».⁽¹⁾

فقال‌علیه السلام: اِصْبِروا عَلی اَداءِ الْفَرائِض، وَصابِروُا عَدوَّکُمْ، وَرابِطوُا إِمامکُم المُنتَظَر»؛⁽²⁾

«برید بن معاویه می‌گوید: امام باقرعلیه السلام در تفسیر آیه شریفه «اِصْبِروُا...» فرمودند:

بر انجام واجبات صبر کنید و در مقابل دشمنانتان پایداری داشته باشید، و پیوند خود را با امام منتظرتان مستحکم نمایید».

روایات دیگری نیز به همین مضمون از امام صادق و امام کاظم‌علیهما السلام وارد شده است که به جهت اختصار از ذکر آن‌ها صرف نظر می‌کنیم.⁽³⁾

این‌که می‌بینیم در روایت‌های متعددی، ائمه‌علیهم السلام شیعیان خود خود

را به تجدید عهد و بیعت با امام زمان خود سفارش کرده و از آن‌ها خواسته‌اند که در آغاز هر روز و حتّی بعد از هر نماز واجب، دعای عهد بخوانند، همه نشان از اهمیّت پیوند (و میثاق) دائمی شیعیان با مقام عظمای ولایت و حجّت خدا دارد.

یکی از مشهورترین دعاهای عهد، دعایی است که مرحوم سیّد بن طاووس آن را در کتاب ارزشمند «مصباح الزائر» به نقل از امام صادق‌علیه السلام روایت کرده و در ابتدای آن آمده است:

«مَن دَعاء إلیَ اللَّه تَعالی اَرْبَعیِنَ صَباحاً بِهذا اْلعَهْد کانَ مِنْ اَنْصارِ قائِمِناعلیه السلام فَأِنْ ماتَ قَبْلَه اَخْرَجهُ اللَّه تَعالی مِنْ قَبْرِهِ، وَأَعْطاهُ بِکُلِ‌ّ کَلِمةٍ أَلْف حَسَنة، وَمَحا عَنْهُ أَلْف سیّئَةٍ»؛⁽¹⁾

«هرکس چهل بامداد، خدا را با این عهد بخواند، از یاران قائم ما خواهد بود، پس اگر پیش از (ظهور) قائم‌علیه السلام از دنیا برود، خداوند تعالی او را از قبرش خارج می‌سازد (تا قائم‌علیه السلام را یاری دهد)، و خداوند به شماره هر کلمه (از آن) هزار حسنه به او عطا کند و هزار بدی را از او بر طرف می‌سازد».

به دلیل اهمیّت و اعتبار مضمون این دعای شریف در اینجا بخشی از آن را نقل می‌کنیم:

بعد از ذکر خدا و درود و صلوات بر امام غائب‌علیه السلام چنین آمده است:

«...اَللّهُم اِنِّی اُجَدِّدُ لَهُ فِی صَبیحَةِ یَومِی هذَا وَما عِشْتُ مِنْ اَیّامِ حَیاتِی عَهْداً وَ عَقْدَاً وَبیْعَةً لَهُ فِی عُنُقِی لا اَحُولُ عَنْها وَلا اَزُولُ اَبَداً اَللّهُمّ اجْعَلْنِی مِن اَنْصارِهِ وَاَعْوانِهِ وَالذّابِینَ عَنْهُ وَاْلمُسارِعِینَ اِلَیهِ فِی قَضاءِ حَوائِجِهِ وَاْلمُمْتَثِلِینَ لاَوامِرِهِ وَنَواهِیهِ وَاْلُمحامِینَ عَنْهُ وَالسّابِقِینَ اِلی اِرادَتِهِ وَاْلمُسْتَشْهَدِینَ بَیْنَ یَدَیْهِ...»؛⁽¹⁾

«بار خدایا! من در بامداد این روز و تمام دوران زندگانی‌ام، عهد و عقد و بیعتی را که از آن حضرت برگردن دارم با او تجدید می‌کنم، که هرگز ازآن عهد و بیعت برنگردم و برآن پایدار بمانم.

بار خدایا! مرا از انصار و یاران آن حضرت و مدافعان از حریم مقدّس او، شتابندگان در پی انجام مقاصدش و امتثال کنندگان دستورات و اوامر و نواهی‌اش، و حمایت کنندگان از وجود شریفش، و سبقت جویان به سوی خواسته‌اش و شهید شدگان در رکاب و در حضور حضرتش قرار ده (امّین یارب العالمین)».

دقّت در عبارت‌های بالا می‌تواند تصویری روشن از مفهوم عهد و پیمان با امام و حجّت زمان به ما ارائه دهد، عهد و پیمانی ناگسستنی برای یاری و نصرت امام زمان خود و اطاعت مخلصانه، تا پای جان از اوامر و نواهی او.

به راستی اگر هر شیعه منتظر، در آغاز هر روز با حضور و توجّه، چنین عهد و میثاقی را با امام و مقتدای خویش تجدید نماید، هرگز تن به سستی، ذلّت، خواری، ظلم، بی‌عدالتی و گناه نخواهد داد؟!

آیا هرگز به رضای مولای خود بی اعتنایی می‌کند؟! و به گناه و معصیت آلوده می‌شود؟!

مسلّماً خیر. بدون هیچ شکّی اگر در جامعه‌ای چنین فرهنگی حاکم شود و همه فقط به دنبال رضای امام خویش باشند، آن جامعه هرگز دچار بحران و تهاجم فرهنگی، از خود بیگانگی، یأس و ناامیدی و انحطاط نخواهد شد.

این نکته در جای خود ثابت است، که اگر همه ما(شیعیان منتظر)، با همدلی و وحدت دست بیعت و یاری به سوی مولای خود دراز کنیم و بر نصرت او اتّفاق داشته باشیم و از گناه دوری کنیم، فرَج مولایمان را قریباً درک خواهیم نمود، و برای همیشه از ظلم و ظلمت رهایی خواهیم یافت.

چنان‌که در توقیع (نامه) شریف امام عصرعلیه السلام به شیخ مفیدقدس سره چنین آمده است:

«...وَلَو اَنَّ اَشْیاعَنا، وَفَّقَهُمُ اللَّه لِطاعَتِهِ، عَلی اِجْتِماعٍ مِنَ اْلقُلوُب فِی اْلوَفاءِ بِاْلعَهْدِ عَلَیْهِمْ، لَما تَأَخَّرَ عَنْهُمْ اْلُیمْن

بِلِقائِنا وَلَتَعَجَّلَتْ لَهُمْ السَّعادَة بِمُشاهِدَتِنا عَلی حَقِ‌ّ اْلمَعْرِفَة وَصِدْقِها مِنْهُمْ بِنا...»؛⁽¹⁾

«...اگر شیعیان ما که خداوند آنان را در اطاعتش یاری دهد، در وفای عهد و پیمانی که از ایشان گرفته شده یکدل و مصمم باشند، نعمت لقاء و دیدار ما از آنان به تأخیر نمی‌افتد و سعادت دیدار ما برای آن‌ها با معرفت کامل و راستین نسبت به ما تعجیل می‌گردد...».

گفتم که روی ماهت از ما چرا نهان است؟

گفتا: تو خود حجابی، ورنه رخم عیان است

گفتم که از که پرسم جانا نشان کویت؟

گفتا نشان چه پرسی، آن کوی بی‌نشان است‌

تهذیب نفس و خودسازی‌

یکی دیگر از وظایف مهم شیعیان منتظر، تهذیب نفس و آراستن خود به اخلاق و رفتار نیکو می‌باشد، که در این زمینه نیز روایاتی چند از ائمه اطهارعلیهم السلام وارد شده و مورد تأکید قرار گرفته است.

در روایتی که نعمانی‌قدس سره به سند خود از امام صادق‌علیه السلام نقل کرده، آمده است:

« عَن أَبِی بَصِیر، عَنْ أَبِی عَبْداللَّه‌علیه السلام... قالَ: مَنْ سَرَّهُ أَنْ یَکوُنَ مِنْ أَصْحابِ اْلقائِمِ‌علیه السلام، فَلْیَنْتَظِر، وَلْیَعمَلْ بِالْوَرَعِ وَمَحاسِنِ اْلاَخْلاق، وَهُوَ مُنْتَظِرٌ، فَأِنْ ماتَ وَقامَ الْقائِمَ‌علیه السلام بَعْدَهُ کانَ لَهُ مِنَ أْلاَجْرِ مِثْل اَجْرِ مَن اَدْرَکهُ، فَجِدّوُا وَانْتَظِروا، هَنِیئاً لَکُمْ اَیَّتُهَا اْلاِصابَة اْلمَرْحُومَة»؛⁽¹⁾

«... هرکس دوست دارد از یاران حضرت قائم‌علیه السلام باشد، باید که انتظار بکشد، و در این حال پرهیزکاری کند و اخلاق و رفتار نیک داشته باشد، در حالی‌که منتظر باشد، پس چنانچه بمیرد و پس از مرگش قائم‌علیه السلام قیام کند، پاداش او همچون پاداش کسی خواهد بود که آن حضرت را درک کرده باشد، پس تلاش کنید و در انتظار بمانید، گوارا باد برای شما ای گروه مشمول رحمت خداوند.

موضوع خودسازی و تهذیب نفس از چنان اهمیّتی برخوردار است که در توقیع شریف امام عصرعلیه السلام به شیخ مفیدقدس سره که ذیلاً به آن اشاره شده، سبب و عامل محروم گشتن شیعیان از دیدار حجّت خدا و طولانی شدن غیبت، اعمال ناپسند و گناهان برخی از شیعیان شمرده شده است:

«...فَما یَحْبِسُنا عَنْهُمْ اِلاّ ما یَتَّصِلُ بِنا مِمّا نَکْرههُ، وَ لا نُؤثِرُهُ مِنْهُمْ»؛⁽²⁾

«...پس تنها چیزی که ما را از آنان (شیعیان) پنهان می‌دارد، همانا چیزهای (اعمال) ناپسند و ناخوشایندی است که از ایشان به ما می‌رسد و خوشایند و مورد پسند ما نیست و از آنان انتظار نمی‌رود.

همچنین در بعضی از اخبار آمده است که اعمال شیعیان مستمراً به امام زمان‌علیه السلام عرضه می‌شود و اشراف کامل بر اعمال و رفتار ما دارند، لذا بایستی بسیار مراقب اعمال و رفتار خود باشیم.

چنان‌که در همان توقیع شریف آمده است:

«فَاِنّا نُحیطُ عِلْماً بِاَنْبائِکُمْ وَ لا یَعْزِب عَنَّا شَیٌ مِنْ اَخْبارِکُمْ»؛⁽¹⁾

«ما بر اخبار و احوال شما آگاهیم و احاطه داریم و هیچ چیز از اوضاع شما بر ما پوشیده و مخفی نمی‌ماند».

کسب آمادگی برای ظهور (زمینه‌سازی)

یکی دیگر از وظایف منتظران در زمان غیبت کسب آمادگی‌های همه جانبه برای ظهور آن منجی عالم است که به فرموده حضرتش، امر ظهور به یکباره محقق می‌شود و شاید فرصت از دست برود، آن‌گاه پشیمانی سودی ندارد.

توقیع شریف حضرت بقیةاللَّه‌علیه السلام به شیخ مفیدقدس سره را با دقّت ملاحظه کنید:

«...فَلْیَعْمَلْ کُلُّ اِمْرِی‌ءٍ مِنْکُمْ بِما یَقْرَبُ بِهِ مِنْ مَحَبَّتِنا وَلْیَتَجَنَّبْ ما یُدْنِیهِ مِنْ کِراهِیِّتِنا وَسَخَطِنا، فَإِنَّ اَمْرَنا بَغْتَةً فُجْأَةً حِینَ لا تَنْفَعُهُ تَوْبَةٌ وَلایُنَجِّیهِ مِنْ عِقابِنا نَدَمٌ عَلی حَوْبَةٍ»؛⁽¹⁾

«امام عصرعلیه السلام در توقیع شریف فرمودند: پس هریک از شما (شیعیان) باید آنچه را که موجب دوستی ما می‌شود، پیشه خود سازد، و از هر آنچه موجب خشم و ناخشنودی ما می‌گردد، دوری گزیند. زیرا فرمان ما (امر ظهور) به یکباره وناگهانی فرا می‌رسد، و در آن زمان توبه و بازگشت برای او سودی ندارد و پشیمانی از گناه نمی‌تواند او را از کیفر و عقاب ما نجات بخشد».

در حدیثی دیگر که مرحوم نعمانی در کتاب «الغیبة» به سند خود از امام صادق‌علیه السلام نقل کرده، در رابطه باتهیه سلاح و آمادگی ظاهری نیز چنین آمده است:

«...لیَعِدَنَّ اَحَدکُم لِخُروج اْلقائِم‌علیه السلام وَلَو سَهْماً فَإِنَّ اللَّهَ تَعالی إِذا عَلِمَ ذلِک مِنْ نِیَّتِهِ، رَجَوتُ لاَنْ یَنسی فِی عُمْرِهِ حَتّی

یدْرِکَهُ (فَیَکوُن مِنْ اَعْوانِهِ و اَنْصارِهِ)»؛⁽¹⁾

«...هر یک از شما باید که برای خروج حضرت قائم‌علیه السلام (سلاحی) مهیّا کند هر چند که یک تیر باشد، که خدای تعالی هرگاه بداند که کسی چنین نیّتی دارد، امیدوارم عمرش را طولانی کند تا آن حضرت را درک کند (و از یاران و همراهانش قرار گیرد ان شاء اللَّه)».

البتّه به نظر می‌رسد که شاید مراد از تهیّه سلاح ولو به یک تیر، آمادگی شیعیان باشد.

اصلاح جامعه (امر به معروف و نهی از منکر):

یکی از تکالیف مهم و عمده دینی، امر به معروف و نهی از منکر است. با این دو عمل است که احکام و واجبات الهی برقرار می‌ماند و جامعه دینی، از انحرافات به ویژه تهاجم فرهنگی عصر ما رهایی می‌یابد.

همچنین می‌دانیم که رضا و خشنودی حضرت مهدی موعودعلیه السلام، در آن است که به «معروف» عمل شود و از «منکر» دوری شود؛ بنابراین، انسان منتظر، نمی‌تواند در این باره بی‌تفاوت باشد.

بزرگ‌ترین امر کننده به معروف و نهی کننده از منکر، در روزگار

ظهور، خود حضرت حجّت‌علیه السلام است، پس چگونه ممکن است که جامعه منتظِر، خشنودی حضرت مهدی‌علیه السلام را نخواهد، و در این بُعد، به حضرتش اقتدا نکند، و به او تشبّه نجوید؟!

در حدیث شریف نبوی‌صلی الله علیه وآله چنین آمده است:

«طُوبی لِمَنْ اَدْرَکَ اْلقائِم‌علیه السلام اَهْلِ بَیْتِی، وَهُوَ مُقْتَدٍ بِهِ، قَبْل قِیامِهِ...»؛⁽¹⁾

«خوشا به حال کسی که قائم اهل بیتم را قبل از قیامش (در زمان غیبتش) در حالی‌که به او اقتدا کرده باشد درک کند».

و شاخص مهمّ این اقتدا، امر به معروف و نهی از منکر کردن، و اصلاح جامعه و آمادگی داشتن برای اجرای احکام الهی است.

انتظار کشیدن فرج و صبر کردن‌

انتظار بدون صبر و پایداری در برابر مشکلات، معنی پیدا نمی‌کند و این در حقیقت انتظار نیست، زیرا روح و جوهر اصلی انتظار، مقاومت و صبر است.

در احادیث معصومین‌علیهم السلام همواره به انتظار فرجی که همراه با صبر باشد تأکید شده است.

امیرالمؤمنین‌علیه السلام می‌فرمایند:

«...إِسْتَعینوُا بِاللَّه وَاصْبِروُا، إِنَّ الأَرْضَ للَّهِ یُورِثُها مَنْ یَشآءُ مِنْ عِبادِهِ وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِین»؛⁽¹⁾

«...از خدا کمک بگیرید و صبر کنید، که زمین از آن خدا است و به هر کس که بخواهد آن را به وراثت می‌دهد(او را وارث زمین می‌کند) و سر انجام (نیک) از آن پرهیز کاران است».

وعده حتمی الهی درباره وراثت صالحان (بر زمین)، در صورت صبر و استقامت، تحقق می‌پذیرد.

امام صادق‌علیه السلام می‌فرمایند:

«مِنْ دِینِ الْأَئِمَّةِ اَلْوَرَعْ... و اِنْتِظارُ الْفَرَجِ بِالصَّبْر»؛⁽²⁾

«از دین ائمه‌علیهم السلام پرهیزکاری ... و انتظار فرج با صبر و شکیبایی است».

اطاعت از ولیّ فقیه در زمان غیبت‌

در دوران غیبت کبری، ارتباط مستقیم با امام عصرعلیه السلام مقدور نمی‌باشداز این رو می‌بایست برای آشنایی با دستورات قرآن و اهل بیت‌علیهم السلام به کارشناسان مسائل دینی که همان فقیهان وارسته و عادل و جامع الشّرایط هستند مراجعه نمود و علاوه بر مسائل دینی

در موارد حکومتی نیز علاوه بر مسائل دینی به ولی فقیه که در رأس حکومت اسلامی است مراجعه نموده و تبعیت کنند.

در این‌باره امام صادق‌علیه السلام می‌فرمایند:

«فَأَمَّا مَنْ کانَ مِنَ الفُقَهاءِ صائِناً لِنَفْسِهِ، حافِظاً لِدینِهِ، مُخالِفاً لِهَواهُ، مُطِیعاً لاَمْرِ مَوْلاهُ، فَلِلْعَوامُ أَنْ یُقَلِّدوهُ، وَذلِکَ لایَکوُنُ إِلاّ بَعْض فُقَهاءِ الشّیعِةِ لا جَمیِعَهُم»؛⁽¹⁾

«و امّا هرکس از فقیهان که نفس خویش را نگهدارد، و دین خود را حفظ کند، و با خواسته‌های نفسانی خود مخالفت کند، و مطیع امر مولایش باشد، بر توده مردم (واجب) است که از او تقلید کنند، و این شامل بعضی از فقیهان شیعه می‌شود نه تمامی آن‌ها».

حضرت بقیة اللَّه الاعظم‌علیه السلام در توقیع شریف به اسحاق بن یعقوب‌قدس سره چنین می‌فرمایند:

«...وَاَمَّا اْلحَوادِثِ اْلواقِعَةُ فَارْجِعوُا فِیها اِلی رُواةِ حَدیثِنا، فَاِنَّهُمْ حُجَّتِی عَلَیْکُمْ وَ اَناَ حُجَّةُ اللَّه عَلَیْهُمْ...».⁽²⁾

«...و امّا در حوادثی که بوقوع می‌پیوندد، به راویان حدیث ما (فقها) رجوع کنید که آنان حجّت من بر شما هستند، من نیز حجّت خدا بر آن‌ها هستم...».

با توجّه به کثرت وظایف منتظران، قدوم بقیة اللَّه الاعظم‌علیه السلام و عدم گنجایش این کتاب، به همین تعداد از وظایف بسنده، و به تعدادی دیگر از وظایف شیعیان فهرست وار به‌عنوان تذکّر اشاره می‌کنیم.

سایر وظایف منتظران در زمان غیبت کبری (فهرست وار)

1 - خواندن دعای فرج آن حضرت، با ادعیه وارده از سوی معصومین‌علیهم السلام.⁽¹⁾

2 - اظهار اشتیاق به دیدار آن جناب؛ چنانچه در دعای عهد چنین آمده است:

«... اَللّهُمّ اَرِنی الطَّلْعَةَ الرَشیده وَالغُرَّةَ الحَمیدَه...».⁽²⁾

3 - برگزاری مجالس برای ذکر مناقب و فضایل آن حضرت.

4 - اندوهگین بودن از فراق آن حضرت.

5 - قیام هنگام شنیدن نام مخصوص آن حضرت (قائم).

6 - مداومت به خواندن دعای غریق.

«یا اَللَّهُ، یا رَحْمنُ، یا رَحِیمْ، یا مُقَلِّبَ اْلقُلُوب ثَبِّتْ قَلِبی عَلی دِینِکْ».

7 - خواندن دعای مخصوص در زمان غیبت که در مفاتیح الجنان نیز آمده است.⁽³⁾

8 - شناختن علائم ظهور حضرت.

9 - تسلیم بودن امر خدا و عجله نکردن در امر ظهور، که امام صادق‌علیه السلام فرمودند:

«عجله کنندگان هلاک گردند و تسلیم شدگان نجات یابند».⁽¹⁾

10 - صدقه دادن برای سلامتی آن وجود شریف.

11 - حج رفتن به نیابت آن حضرت و نیز فرستادن نایب از طرف حضرتش.

12 - یاری کردن حضرت با رفتار و اعمالی که آن حضرت بر آن‌ها رضایت قلبی دارند.

13 - زیارت کردن آن حضرت به زیارات وارده و آل یس.⁽²⁾

14 - صلوات و درود فرستادن بر آن حضرت.

15 - هدیه کردن نماز و قرائت قرآن برای آن حضرت.

16 - توّسل و طلب شفاعت از خداوند به وسیله آن حضرت.

17 - استمداد و دادخواهی و عرض حاجت به آن حضرت، زیرا صاحب الامر هستند.

18 - دعوت کردن مردم به سوی آن حضرت.

19 - رعایت حقوق مادّی و معنوی آن حضرت.

20 - حفظ اسرار آن حضرت و تقیّه از اشرار در مواقع مورد لزوم.

21 - در خواست صبر از خداوند.

22 - رعایت ادب در نام بردن آن حضرت.

23 - عدم تعیین وقت ظهور، و تکذیب وقت گذاران و مدعیان ملاقات و ارتباط با حضرت.

24 - تکذیب مدعیان نیابت خاصّه طبق توقیع شریف به آخرین نایب خاص خود.⁽¹⁾

امید است که این کتاب مختصر در نگارنده بیش از هر کس تأثیر گذاشته و موجب شود که از منتظران واقعی حضرت بقیة اللَّه الاعظم (ارواحنا له الفداء) بشویم ان شاء اللَّه.

پایان - 15/11/1384 ه ش

مطابق با 5/ محرم الحرام /1426 ق

کتابنامه

(درس نامه)؛ چاپ 2، قم: مرکز حهانی علوم اسلامی/ دفتر تحقیقات، 1379

مهدی علیزاده؛ چاپ 1، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی‌قدس سره، 1379.( ترجمه کتاب عربی المهدی المنتظر فی الفکر الاسلامی).

فهرست منشورات مسجد مقدّس جمکران‌

1- قرآن کریم/چهار رنگ - گلاسه رحلی خط نیریزی / الهی قمشه‌ای

2 - قرآن کریم/نیم‌جیبی (کیفی) خط عثمان طه / الهی قمشه‌ای

3- قرآن کریم/وزیری (بدون ترجمه) خط عثمان طه

4 - قرآن کریم/وزیری (ترجمه زیر، ترجمه مقابل) خط عثمان طه / الهی قمشه‌ای

5- قرآن کریم/(وزیری، جیبی، نیم‌جیبی) خط نیریزی / الهی قمشه‌ای

6- کلیات مفاتیح الجنان/عربی انتشارات مسجد مقدّس جمکران

7 - کلیات مفاتیح الجنان/(وزیری، جیبی، نیم‌جیبی) خط افشاری / الهی قمشه‌ای

8- منتخب مفاتیح الجنان/ (جیبی، نیم‌جیبی) خط افشاری / الهی قمشه‌ای

9 - منتخب مفاتیح الجنان/ جیبی، نیم‌جیبی) خط خاتمی / الهی قمشه‌ای

10 - نهج البلاغه/(وزیری، جیبی) سید رضی‌رحمه الله/محمد دشتی

11 - صحیفه سجادیه ویرایش حسین وزیری/الهی قمشه‌ای

12- ادعیه و زیارات امام زمان‌علیه السلام واحد پژوهش مسجد مقدّس جمکران

13 - آئینه اسرار حسین کریمی قمی

14 - آثار گناه در زندگی و راه جبران علی اکبر صمدی

15- آخرین پناه محمود ترحمی

16 - آخرین خورشید پیدا واحد تحقیقات

17 - آشنایی با چهارده معصوم (1و2)/شعر و رنگ‌آمیزی سیّد حمید رضا موسوی

18 - آقا شیخ مرتضی زاهد محمد حسن سیف اللهی

19 - آیین انتظار (مختصر مکیال المکارم) واحد پژوهش

20 - ارتباط با خدا واحد تحقیقات

21 - از زلال ولایت واحد تحقیقات

22 - اسلام‌شناسی و پاسخ به شبهات علی اصغر رضوانی

23 - امامت، غیبت، ظهور واحد پژوهش

24- امامت و غیبت از دیدگاه علم کلام علم الهدی / واحد تحقیقات

25 - امامت و ولایت در امالی شیخ صدوق سیّد محمّد حسین کمالی

26 - امام رضا، امام مهدی و حضرت معصومه‌علیهم السلام(روسی) آلمات آبسالیکوف

27- امام رضاعلیه السلام در رزمگاه ادیان سهراب علوی

28 - امام‌شناسی و پاسخ به شبهات علی اصغر رضوانی

29 - انتظار بهار و باران واحد تحقیقات

30- انتظار و انسان معاصر عزیز اللَّه حیدری

31 - اهّمیت اذان و اقامه محمد محمدی اشتهاردی

32- با اولین امام در آخرین پیام حسین ایرانی

33- بامداد بشریت محمد جواد مروّجی طبسی

34 - بهتر از بهار/کودک شمسی (فاطمه) وفائی

35 - پرچمدار نینوا محمد محمدی اشتهاردی

36- پرچم هدایت محمد رضا اکبری

37 - پیامبر اعظم‌صلی الله علیه وآله و تروریسیم و خشنونت‌طلبی علی اصغر رضوانی

38- پیامبر اعظم‌صلی الله علیه وآله و جهاد و برده‌داری علی اصغر رضوانی

39 - پیامبر اعظم‌صلی الله علیه وآله و حقوق اقلیت‌ها و ارتداد علی اصغر رضوانی

40 - پیامبر اعظم‌صلی الله علیه وآله و حقوق زن علی اصغر رضوانی

41 - پیامبر اعظم‌صلی الله علیه وآله و صلح‌طلبی علی اصغر رضوانی

42 - تاریخ امیر المؤمنین‌علیه السلام / دو جلد شیخ عباس صفایی حائری

43- تاریخ پیامبر اسلام‌صلی الله علیه وآله/دو جلد شیخ عباس صفایی حائری

44- تاریخچه مسجد مقدس جمکران/(فارسی، عربی، اردو، انگلیسی) واحد تحقیقات

45 - تاریخ سید الشهداءعلیه السلام شیخ عباس صفایی حائری

46 - تجلیگاه صاحب الزمان‌علیه السلام سید جعفر میرعظیمی

47- تشرف‌یافتگان (چهار دفتر) میرزا حسین طبرسی نوری

48- جلوه‌های پنهانی امام عصرعلیه السلام حسین علی‌پور

49 - چهارده گفتار ارتباط معنوی با حضرت مهدی‌علیه السلام حسین گنجی

50 - چهل حدیث /امام مهدی‌علیه السلام در کلام امام علی‌علیه السلام سید صادق سیدنژاد

51- چهل حدیث برگزیده از پیامبر اعظم‌صلی الله علیه وآله احمد سعیدی

52- حضرت مهدی‌علیه السلام فروغ تابان ولایت محمد محمدی اشتهاردی

53 - حکمت‌های جاوید محمد حسین فهیم‌نیا

54- ختم سوره‌های یس و واقعه واحد پژوهش

55 - خزائن الاشعار (مجموعه اشعار) عباس حسینی جوهری

56- خورشید غایب (مختصر نجم الثاقب) رضا استادی

57- خوشه‌های طلایی (مجموعه اشعار) محمد علی مجاهدی (پروانه)

58- دار السلام شیخ محمود عراقی میثمی

59 - داستان‌هایی از امام زمان‌علیه السلام حسن ارشاد

60 - داغ شقایق (مجموعه اشعار) علی مهدوی

61- در انتظار منجی (روسی) آلمات آبسالیکوف

62 - در جستجوی نور صافی، سبحانی، کورانی

63 - در کربلا چه گذشت؟ (ترجمه نفس المهموم) شیخ عباس قمی / کمره‌ای

64- دفاع از حریم امامت و ولایت(مختصر شب‌های‌پیشاور) کریم شنی

65 - دلشده در حسرت دیدار دوست زهرا قزلقاشی

66 - دین و آزادی محمّد حسین فهیم‌نیا

67- رجعت یا حیات دوباره احمد علی طاهری ورسی

68 - رسول ترک محمد حسن سیف اللهی

69 - روزنه‌هایی از عالم غیب سید محسن خرّازی

70- زیارت ناحیه مقدّسه واحد تحقیقات

71- سحاب رحمت عباس اسماعیلی یزدی

72- سخنرانی مراجع در مسجد جمکران واحد پژوهش مسجد مقدّس جمکران

73- سرود سرخ انار الهه بهشتی

74- سقّا خود تشنه دیدار طهورا حیدری

75 - سلفی‌گری (وهابیت) و پاسخ به شبهات علی اصغر رضوانی

76 - سیاحت غرب آقا نجفی قوچانی

77 - سیمای امام مهدی‌علیه السلام در شعر عربی دکتر عبد اللهی

78 - سیمای جهان در عصر امام زمان‌علیه السلام(دوجلدی) محمّد امینی گلستانی

79- سیمای مهدی موعودعلیه السلام در آئینه شعر فارسی محمد علی مجاهدی (پروانه)

80 - شرح زیارت جامعه کبیره (ترجمه الشموس الطالعه) محمّد حسین نائیجی

81- شمس وراء السحاب/ عربی السیّد جمال محمّد صالح

82 - صبح فرا می‌رسد مؤسسه فرهنگی تربیتی توحید

83 - ظهور حضرت مهدی‌علیه السلام سید اسد اللَّه هاشمی شهیدی

84 - عاشورا تجلّی دوستی و دشمنی سید خلیل حسینی

85 - عریضه‌نویسی سید صادق سیدنژاد

86- عطر سیب حامد حجّتی

87- عقد الدرر فی أخبار المنتظرعلیه السلام/عربی المقدس الشافعی

88 - علی‌علیه السلام مروارید ولایت واحد تحقیقات

89 - علی‌علیه السلام و پایان تاریخ سید مجید فلسفیان

90- غدیرخم (روسی، آذری لاتین) علی اصغر رضوانی

91 - غدیرشناسی و پاسخ به شبهات علی اصغر رضوانی

92- فتنه وهابیت علی اصغر رضوانی

93 - فدک ذوالفقار فاطمه‌علیها السلام سید محمد واحدی

94 - فرهنگ اخلاق عباس اسماعیلی یزدی

95 - فرهنگ تربیت عباس اسماعیلی یزدی

96- فرهنگ درمان طبیعی بیماری‌ها(پخش) حسن صدری

97- فوز اکبر محمد باقر فقیه ایمانی

98 - فریادرس حسن محمودی

99- قصه‌های تربیتی محمّد رضا اکبری

100 - کرامات المهدی‌علیه السلام واحد تحقیقات

101 - کرامت‌های حضرت مهدی‌علیه السلام واحد تحقیقات

102 - کمال الدین وتمام النعمة (دو جلد) شیخ صدوق‌رحمه الله/منصور پهلوان

103 - کهکشان راه نیلی (مجموعه اشعار) حسن بیاتانی

104 - گردی از رهگذر دوست (مجموعه اشعار) علی اصغر یونسیان (ملتجی)

105 - گفتمان مهدویت آیت اللَّه صافی گلپایگانی

106 - گنجینه نور و برکت، ختم صلوات مرحوم حسینی اردکانی

107 - مام فضیلت‌ها عباس اسماعیلی یزدی

108 - مشکاة الانوار علّامه مجلسی‌رحمه الله

109 - مفرد مذکر غائب علی مؤذنی

110 - مکیال المکارم (دو جلد) موسوی اصفهانی/ حائری قزوینی

111 - منازل الآخرة، زندگی پس از مرگ شیخ عباس قمی‌رحمه الله

112 - منجی موعود از منظر نهج البلاغه حسین ایرانی

113 - منشور نینوا مجید حیدری‌فر

114 - موعودشناسی و پاسخ به شبهات علی اصغر رضوانی

115 - مهدی‌علیه السلام تجسّم امید و نجات عزیز اللَّه حیدری

116 - مهدی منتظرعلیه السلام در اندیشه اسلامی العمیدی / محبوب القلوب

117- مهدی موعودعلیه السلام، ترجمه جلد 13 بحار - دو جلد علّامه مجلسی‌رحمه الله/ارومیه‌ای

118 - مهربان‌تر از مادر / نوجوان حسن محمودی

119 - مهر بیکران محمد حسن شاه‌آبادی

120 - میثاق منتظران (شرح زیارت آل یس) سید مهدی حائری قزوینی

121 - ناپیدا ولی با ما / (فارسی ،ترکی استانبولی، انگلیسی، بنگالا) واحد تحقیقات

122 - نجم الثاقب میرزا حسین نوری‌رحمه الله

123- نجم الثاقب(دوجلدی) میرزا حسین نوری‌رحمه الله

124- ندای ولایت بنیاد غدیر

125 - نشانه‌های ظهور او محمد خادمی شیرازی

126- نشانه‌های یار و چکامه انتظار مهدی علیزاده

127 - نگاهی به مسیحیت و پاسخ به شبهات علی اصغر رضوانی

128 - نماز شب واحد پژوهش مسجد مقدّس جمکران

129 - نهج الکرامه گفته‌ها و نوشته‌های امام حسین‌علیه السلام محمّد رضا اکبری

130- و آن که دیرتر آمد الهه بهشتی

131 - واقعه عاشورا و پاسخ به شبهات علی اصغر رضوانی

132 - وظایف منتظران واحد تحقیقات

133 - ویژگی‌های حضرت زینب‌علیها السلام سید نور الدین جزائری

134- هدیه احمدیه/(جیبی، نیم‌جیبی) میرزا احمد آشتیانی‌رحمه الله

135 - همراه با مهدی منتظر مهدی فتلاوی/بیژن کرمی

136- یاد مهدی‌علیه السلام محمد خادمی شیرازی

137 - یار غائب از نظر(مجموعه اشعار) محمد حجّتی

138 - ینابیع الحکمة/عربی - پنج جلد عباس اسماعیلی یزدی

جهت تهیه و خرید کتاب‌های فوق، می‌توانید با نشانی:

قم - صندوق پستی 617 ، انتشارات مسجد مقدّس جمکران مکاتبه و یا با شماره تلفن های 7253700 ، 7253340 - 0251 تماس حاصل نمایید.

کتاب‌های درخواستی بدون هزینه پستی برای شما ارسال می‌گردد.

سایر نمایندگی‌های فروش:

تهران: 66939083 ، 66928687 - 021

یزد: 6246489، 2-6280671 - 0351

فریدونکار: 14 - 5664212 - 0122