دفاع از تشیع و پاسخ به شبهات

مشخصات کتاب

سرشناسه : رضوانی علی‌اصغر، 1341

عنوان و نام پدیدآور : دفاع از تشیع و پاسخ به شبهات/ تالیف علی‌اصغر رضوانی.

مشخصات نشر : قم مسجد مقدس جمکران 1386.

مشخصات ظاهری : 448 ص.

شابک : 964-9730-45-1 ؛ 4000ریال (چاپ سوم) ؛ 48000 ریال چاپ چهارم ؛ 30000ریال

چاپ دوم 978-964-973-045-5 :

وضعیت فهرست نویسی : فاپا(چاپ دوم)

یادداشت : چاپ اول: 1385(فیپا).

یادداشت : چاپ دوم.

یادداشت : چاپ سوم: تابستان 1387.

یادداشت : چاپ چهارم: 1388.

یادداشت : کتابنامه: ص. [424]-429؛ همچنین به صورت زیرنویس.

یادداشت : نمایه.

موضوع : شیعه -- دفاعیه‌ها و ردیه‌ها

موضوع : شیعه -- عقاید

شناسه افزوده : مسجد جمکران (قم)

رده بندی کنگره : BP212/5/ر57د7 1386

رده بندی دیویی : 297/417

شماره کتابشناسی ملی : 1130765

اشاره

دفاع از تشیّع و پاسخ به شبهات

تألیف: علی اصغر رضوانی

فهرست اجمالی

تصویر

مقدمه ناشر

در عصر کنونی که جهان با سرعت چشمگیر رو به سوی مدرن شدن گذاشته و معنویت در حاشیه قرار دارد انسان‌های فهیم به دور از جو سازی‌های جریان‌های انحرافی در اشفته بازار کنونی در پی معنویت راستین و شاه راهی برای رسیدن به اهداف متعالی هدایت گران واقعی بشر؛ یعنی پیامبران الهی و جانشینان صادق انان که در مسیر تاریخ چراغ‌های روشنی‌بخش و نجات دهنده عصرها و نسل‌ها بوده‌اند می‌باشند. حرکت معنوی و صحیح کشتی نجات‌بخش از بدو خلقت به سوی پیامبر اعظم محمّد بن عبداللَّه پیامبر خوبی‌ها صلی الله علیه واله و بعد از ان وجود مبارک با ناخدایی و هدایت امامان معصوم‌علیهم السلام در حال نجات دادن و حیات بخشیدن به سانحه دیده‌گان باتلاق انحراف و گمراهی بوده‌اند و خواهند بود.

استکبار جهانی و صهیونیزم که نابودی خود را در هدایت بشر می‌دانند با نیرنگ و دروغ و انحراف و افتراء سعی در مکدر نمایاندن خورشید منور تشیع را دارند و با استفاده از نااهلان و بی‌خردان جمود الفکر و متعصب گاه به کشتن و گاه به تکفیر مسلمانان مؤمن و موحد می‌پردازند تا با ایجاد تفرقه بین مسلمین، یهود و مسیحیان صهیونیسم را خوشحال نمایند و حال ان که فرهنگ شهادت در اسلام ناب محمّدی که محصولی به جز تشیع ندارد، خنثی کننده توطئه شوم ان‌ها خواهد بود. ما در این

اشفته بازار سعی بر ان داریم تا در دفاع از تشیع و اشنا کردن انسان‌های فهیم و مشتاق هدایت، انجام وظیفه کرده باشیم. از همه عزیزان که ما را در این امر مهم یاری نموده و مشوق می‌باشند به خصوص حضرت ایت اللَّه وافی تولیت محترم مسجد مقدس جمکران و مؤلف محترم استاد گرانقدر اقای حاج علی اصغر رضوانی کمال تشکر را داریم امید است مورد رضای حضرت حق قرار گیرد.

حسین احمدی

مدیر مسؤول انتشارات

مسجد مقدس جمکران

پیشگفتار

مساله حقیقت تشیع و مبدا پیدایش ان مورد اهتمام و توجّه بسیاری از مؤلفان و مؤرخان قدیم و جدید قرار گرفته و محّل تضارب اراء و افکار بوده است. بیشتر مؤلفان هنگام بحث از حقیقت تشیع ان را مذهبی می‌دانند که در عصر تقسیمات اعتقادی به سبب اختلاف اعتقادی و سیاسی پدید امده که همگی بعد از گذشت نیم قرن از هجرت پیامبر اکرم صلی الله علیه واله بوده است. بدین جهت اراء مختلفی درباره پیدایش این فرقه و عقاید انان مطرح کرده‌اند؛ گاهی می‌گویند: انان پیروان عبداللَّه بن سبااند و عقایدشان را از یهودیت گرفته‌اند و برخی افکار این فرقه را منتسب به پارسیان قدیم می‌دانند که مجوس بوده‌اند. و عده‌ای پیدایش این فرقه و مذهب را در نتیجه و عکس العمل ان اتفاقاتی می‌دانند که در کربلا بر ضد اهل بیت پیامبرعلیهم السلام اتفاق افتاد و سرمنشا ان شهادت امام علی‌علیه السلام بود. این گونه اراء و نظرات درباره مبدا پیدایش مذهب تشیع ادامه یافت؛ برخی دیگر پیدایش ان را به بعد از سقیفه نسبت داده و عده‌ای به عصر عثمان و گوهی به شروع معرکه جمل یا صفین نسبت داده‌اند. و سبب همه این گونه نسبت‌ها عدم شناخت صحیح از تشیع و شیعه به عنوان الگوی حقیقت اسلام و مسلمین با تمام مظاهرش می‌باشد، و این‌که تشیع حادثه‌ای عارض بر فکر امّت اسلام یا عقیده‌ای وارداتی از یکی از امّت‌های دیگر نبوده، بلکه عقیده‌ای اسلامی به تمام معنا بوده است که بذر اول ان را خداوند متعال در قران کریمش و رسول گرامی اسلام‌صلی الله علیه واله در سننش کاشته و ابیاری کرده‌اند و اهل بیت عصمت و طهارت نیز در طول بیش از دو قرن موقیعت این مذهب را ترسیم کرده و شبهات را

از ان زدوده‌اند، و علمای اسلامی نیز تاکنون درصدد تثبیت و تبیین ان برامده و حقاینت ان را به اثبات رسانده‌اند.

ولی چیزی که مایه تاسف است این‌که مؤرخان و مؤلفان هنگام بحث و بررسی از مبدا پیدایش این مذهب تنها به کتاب‌ها و اراء دشمنان این مذهب پرداخته و دیدگاه صحیح و واقعی که برگرفته از قران و سنت و واقعیات خارجی است را بیان کنیم و در ضمن اراء مخالفان را نقل کرده و نقد نماییم.

علی اصغر رضوانی

پیدایش تشیع‌

اشاره

پیدایش تشیع‌

وقتی درباره مذهبی بحث می‌شود، این سؤال‌ها پیش می‌اید که:

سؤال خاص این است که چه علل و عواملی در پیدایش مذهب تشیع دخیل بوده است؟ در این بحث عوامل جدایی شیعه از عامه و ظهور تشیع را بررسی خواهیم کرد.

سخنی با مخالفین‌

گروهی از نویسندگانی که در مورد شیعه و تشیع قلم زده‌اند، چنین پنداشته‌اند که تشیع ایده و ارمان نوظهوری است که بر اثر عوامل و جریاناتی خاص، از پیکره واحد جامعه اسلامی جدا شده و در طول زمان گسترش یافته است. لذا در مورد سبب پیدایش این مکتب اختلاف کرده‌اند؛ عده‌ای می‌گویند: این مکتب زاییده فکر عبداللَّه بن سبا و تشکیلات سیاسی اوست.

ص:11

عده‌ای دیگر پیدایش ان را در زمان امام علی‌علیه السلام و در جنگ صفّین یا جمل می‌دانند.

گروهی نیز این نگرش را متاثّر از افکار فارسیان قدیم دانسته‌اند که در پیکره جامعه اسلامی رسوخ کرده است.

انچه اینان را به طرح این خیالات واداشته، ان است که گمان کرده‌اند اقلیت شیعه مانند عضو زایدی است که از سازمان واحد بدن جدا شده و از اصل و ریشه خود بریده است. بنابراین باید در جست‌وجوی علل این جدایی بود. انان می‌پندارند که اصل اولی در امّت اسلامی، غیر شیعی بودن است، لذا دنبال علت پدید امدن تشیع برامده‌اند. ولی این فرضیه صحیح نیست؛ زیرا:

اولا: کثرت عددی را دلیل بر حقّانیت، و قلّت عددی و ضعف عِده و عُده را دلیل بر عدم حقانیت قرار دادن، درست نیست و مخالف موازین صحیح عقلی و نقلی است.

قران کریم در موارد زیادی رهروان حقّ را قلیل و پیروان باطل را کثیر شمرده است: «وقَلِیلٌ مِنْ عِبادی الشَّکور»؛⁽¹⁾«و تعداد کمی از بندگان من شکر گزارند.» در جای دیگر می‌فرماید: «وانَّ کثِیرا مِنَ النّاسِ لَفاسِقُونَ»؛⁽²⁾«همانا کثیری از مردم فاسقند.» هم چنین می‌فرماید: «واکثَرهمْ لِلْحَقِ‌ّ کارهونَ»؛⁽³⁾«و بیشتر مردم نسبت به حق کراهت دارند.»

بنابراین قران مجید چنین معیاری را که اقلیت همیشه غیر اصیل است باطل می‌شمارد.

ثانیا: اسلامِ بی تشیع را بر اساس کثرت عددی، صفت اصلی اسلام قرار دادن و اسلام شیعی را بر اساس قلّت عددی، صفت عارضی اسلام قرار دادن نکته‌ای است که با تقسیم بندی معمول در عقاید اسلامی سازگاری ندارد.

ص:12

علاوه بر این، پیدایش عقیده و ارمان تشیع را نمی‌توان با پیدایش اصطلاح شیعه و تشیع هم زمان دانست؛ زیرا پیدایش محتوا و روح هر مکتب با پیدایش اسم و اصطلاح ان متفاوت است. بنابراین برای ورود به بحث شیعه و پیدایش منشا ان، باید سراغ روح ان مذهب رفت، نه اسم و اصطلاح ان؛ حتّی اگر در روایات و کلمات صاحب شریعت چنین واژه‌هایی نتوان یافت؛ اگرچه این گفته نیز از باب تسامح است؛ زیرا پیامبر اسلام‌صلی الله علیه واله در روایات متعددی به شیعه بشارت‌هایی داده است که بدان‌ها اشاره خواهیم کرد.

تشیع در لغت‌

جوهری در «صحاح اللغة» می‌گوید: «تشیع عبارت است از: مشایعت، یعنی پیروی نمودن، یاری نمودن، ولایت کسی را داشتن».⁽¹⁾به همین مضمون نیز در تاج العروس⁽²⁾و لسان العرب⁽³⁾وارد شده است.

تشیع در اصطلاح‌

تشیع در اصطلاح از نگرشی برخاسته است که امامت را منصبی الهی دانسته و معتقد است که انتخاب امام به وسیله نص و از جانب خداوند صورت می‌گیرد. در این میان پیامبر گرامی اسلام‌صلی الله علیه واله به پیروی از سنّت الهی که در میان انبیای گذشته نیز وجود داشته - به دستور خداوند - امامان و اوصیای بعد از خود را معرفی کرده است. این بزرگواران که اول انان علی بن ابی طالب علیه السلام است، و اخر انان امام مهدی‌علیه السلام، هم در زمینه مرجعیت دینی و در بخش ولایت، حاکمیت و رهبری جامعه، امام و مقتدای مردم پس از رسول خداصلی الله علیه واله هستند.

ص:13

مرحوم شیخ محمّد جواد مغنیه می‌گوید: «تشیع عبارت است از ایمان به وجود نص از جانب پیامبرصلی الله علیه واله بر امامت امام علی‌علیه السلام و خلافت او، بدون ان‌که در حقّ او یا فرزندانش غلو شده باشد».⁽¹⁾

پیدایش تشیع‌

پیدایش تشیع‌

در مورد پیدایش تاریخی شیعه و ظهور ان نظرات گوناگونی از سوی مورخین ارائه شده که به عمده ان‌ها اشاره می‌کنیم:

1 - ظهور تشیع در عصر پیامبرصلی الله علیه واله‌

شیعه امامیه معتقد است که بذر اولیه تشیع را خداوند در قران کریم نشانده و پیامبر اکرم صلی الله علیه واله در طول دوران رسالتش ان را ابیاری کرده است. بنابراین شجره طیبه تشیع در زمان حضور نبی گرامی اسلام به ثمر نشسته و به همین جهت عده‌ای در زمان پیامبرصلی الله علیه واله به این عنوان معروف بوده‌اند؛ مثل: سلمان فارسی، ابوذر غفاری، مقداد بن اسود و غیره. این قول و نظریه را - ان شاء اللَّه - اثبات خواهیم کرد.

2 - ظهور تشیع در سقیفه‌

بعضی از تاریخ نگارانِ اهل سنّت معتقدند: هنگامی که در سقیفه عده‌ای - به تبع نص - به دنبال حضرت علی‌علیه السلام رفتند، تشیع به وجود امد. ابن خلدون،⁽²⁾دکتر حسن ابراهیم حسن،⁽³⁾احمد امین مصری⁽⁴⁾و محمّد عبداللَّه عنّان⁽⁵⁾از نویسندگان اهل سنت و جولد تسهیر⁽⁶⁾(شرق‌شناس معروف) این نظریه را پذیرفته‌اند.

3 - ظهور تشیع هنگام قتل عثمان‌

گروهی نیز عقیده دارند که هنگام حمله مردم به خانه عثمان و کشتن او، تشیع

ص:14

ظهور پیدا کرده است. از میان اهل سنت، ابن حزم اندلسی⁽¹⁾و دکتر علی سامی النشار⁽²⁾و از بین شرق‌شناسان، فلهاوزن چنین نگرشی دارند.⁽³⁾

4 - ظهور تشیع پس از شهادت حسین بن علی‌علیه السلام‌

دکتر کامل مصطفی شبیبی معتقد است که تشیع و شیعه پس از شهادت امام حسین‌علیه السلام ظاهر گشته است.⁽⁴⁾

5 - تاثّر تشیع از افکار فارسیان‌

برخی معتقدند که فکر و ایده تشیع برخاسته از افکار ایرانی است که به پایتخت اسلام نفوذ کرده است. از میان شرق شناسان، دوزی،⁽⁵⁾فان فلوتن،⁽⁶⁾براون،⁽⁷⁾و از میان اهل سنت، احمد امین مصری⁽⁸⁾و احمد عطیة اللَّه⁽⁹⁾چنین نظریه‌ای را ابراز کرده‌اند.

6 - تشیع متاثر از افکار ابن سبا

عده‌ای معتقدند که تشیع متاثّر از افکار عبداللَّه بن سبا می‌باشند که در عصر عثمان، مسلمان شد. برخی از این افراد عبارتند از: دکتر علی سامی النشار،⁽¹⁰⁾سید محمد رشید رضا،⁽¹¹⁾شیخ محمّد ابوزهره⁽¹²⁾و ابوالحسن ملطی.⁽¹³⁾

در این بحث نظریه اول را به اثبات خواهیم رساند که در نتیجه، ارای دیگر خود به خود ابطال خواهند شد؛ اگرچه در رساله‌ای مستقلّ هم راجع به عبداللَّه بن سبا بحث نموده‌ایم.

ص:15

سفید

ص:16

عوامل ظهور تشیع‌

اشاره

ص:17

عوامل ظهور تشیع‌

عوامل ظهور و بروز تشیع و یا به تعبیری دیگر: جدایی شیعه از عامه را می‌توان در امور ذیل خلاصه کرد:

اول: وجود ایات فراوان بر امامت و ولایت امام علی‌علیه السلام.

دوم: وجود ایات فراوان بر امامت و ولایت اهل بیت‌علیهم السلام.

سوم: وجود ایات فراوان درباره مرجعیت دینی اهل بیت‌علیهم السلام.

چهارم: وجود ایات فراوان در مورد فضایل و مناقب اهل بیت‌علیهم السلام.

پنجم: وجود روایات فراوان بر امامت و ولایت اهل بیت‌علیهم السلام.

ششم: وجود روایات فراوان درباره مرجعیت دینی اهل بیت‌علیهم السلام.

هفتم: وجود روایات فراوان درباره فضایل و مناقب اهل بیت‌علیهم السلام.

هشتم: وجود روایات فراوان در مدح شیعه و پیروان اهل بیت‌علیهم السلام.

ما سعی کرده‌ایم در این بحث برای هر یک از امور فوق به طور فهرست‌وار ادله و شواهدی اقامه نماییم:

عامل اول: ایات امامت و ولایت امام علی‌علیه السلام‌

عامل اول: ایات امامت و ولایت امام علی‌علیه السلام‌

با مراجعه به قران کریم پی به وجود ایاتی خواهیم برد که بر امامت و ولایت امام علی‌علیه السلام یا مجموعه اهل بیت‌علیهم السلام دلالت می‌کنند که در ذیل به برخی از ان‌ها اشاره خواهیم کرد:

1 - ایه ولایت‌

خداوند متعال می‌فرماید: «انَّما ولِیکمُ اللَّه ورسُولُه والَّذِینَ امَنُوا الَّذِینَ یقِیمُونَ

ص:18

الصَّلَواةَ ویؤْتُونَ الزکواةَ وهمْ راکعُونَ»؛⁽¹⁾«ولی امر شما تنها خدا و رسول خدا و مؤمنانی هستند که نماز را به پا داشته و فقیران را در حال رکوع زکات می‌دهند.»

داستان نزول ایه شریفه بنابر انچه در کتاب‌های تاریخی، تفسیری و روایی امده، چنین است: روزی مرد فقیری در مسجد از مردم تقاضای کمک کرد ولی کسی به او توجه ننمود، حضرت علی‌علیه السلام که در حال رکوع بود، انگشتر خود را به عنوان صدقه به او داد. ان‌گاه این ایه توسط جبرئیل بر پیامبر - که در منزل بود - نازل شد.

ابن کثیر به سند صحیح از سلمة بن کهیل نقل کرده که گفت: حضرت علی‌علیه السلام انگشتر خود را در حال رکوع صدقه داد و در این هنگام بود که این ایه نازل شد: « انَّما ولِیکمُ...».⁽²⁾

و نیز حاکم نیشابوری به سند صحیح از امام علی‌علیه السلام نقل کرده که این ایه « انَّما ولِیکمُ اللَّه...» بر رسول خداصلی الله علیه واله نازل شد حضرت از خانه خارج شده و به مسجد امدند. مردم در حال رکوع و قیام نماز بودند. حضرت نماز به جای اورد، در ان هنگام سائلی پیدا شد، حضرت به او فرمود: ای سائل ایا کسی به تو چیزی داد؟ او عرض کرد: کسی به جز این رکوع کننده یعنی حضرت علی‌علیه السلام انگشتر خود را به من عطا نفرمود.⁽³⁾

همین مضمون را نیز ابن عساکر به سند صحیح از امام علی‌علیه السلام نقل کرده است.⁽⁴⁾

وانگهی می‌توان از این ایه ولایت و امامت حضرت علی‌علیه السلام را از راه دیگری استفاده کرد و ان این‌که مقصود از ولایت رسول خدا همان اولویت به تصرف و امامت است انجا که قران می‌فرماید: «النَّبِی اولَی بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ انفُسِهمْ»⁽⁵⁾و در روز غدیر پیامبرصلی الله علیه واله فرمود: «الست اولی بکم من انفسکم؟»؛ «ایا من اولی به شما از خود شما

ص:19

نیستم؟» عرض کردند: اری. ان‌گاه فرمود: «فمن کنت مولاه فعلی مولاه»؛ «هرکه من مولای اویم پس علی مولای اوست».

مضمون این حدیث توسط ده نفر از صحابه نقل گردیده و بیش از پنجاه نفر از علمای اهل سنت ان را در کتب خود اورده‌اند؛ مثل طبرانی،⁽¹⁾ابوبکر جصّاص،⁽²⁾واحدی،⁽³⁾زمخشری⁽⁴⁾و... .

2 - ایه تبلیغ‌

خداوند می‌فرماید: « یا ایها الرسُولُ بَلِّغْ ما انْزلَ الَیک مِنْ ربِّک و انْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رسالَتَه و اللَّه یعْصِمُک مِنَ النَّاسِ»؛⁽⁵⁾«ای رسول! ابلاغ نما انچه را که پروردگارت بر تو نازل کرده و اگر ابلاغ نکنی رسالتت را ابلاغ ننموده‌ای و خداوند تو را از مردم محافظت می‌نماید.»

ابونعیم اصفهانی به سند صحیح از ابوسعید خدری نقل کرده که ایه فوق در شان علی بن ابی طالب نازل شده است.⁽⁶⁾

و نیز ابن عساکر به سند صحیح از ابوسعید خدری نقل می‌کند که این ایه شریفه در روز غدیر خم بر رسول خداصلی الله علیه واله در شان امام علی‌علیه السلام نازل شد.⁽⁷⁾

این حدیث را هشت نفر از صحابه و چهارده نفر از علمای اهل سنت نقل کرده‌اند.

3 - ایه اکمال‌

خداوند متعال می‌فرماید: «الْیومَ اکمَلْتُ لَکمْ دینَکمْ واتْمَمْتُ عَلَیکمْ نِعْمَتِی ورضِیتُ لَکمُ الْاسْلامَ دینا»؛⁽⁸⁾«امروز دینتان را بر شما کامل نموده و نعمتم را بر شما تمام کردم و راضی شدم که اسلام دین شما باشد.»

ص:20

خطیب بغدادی به سند صحیح از ابوهریره نقل می‌کند که گفت: «من صام یوم ثمان عشر من ذی الحجّة کتب له صیام ستین شهرا. وهو یوم غدیر خم، لمّا اخذ النبی‌صلی الله علیه واله بید علی بن ابی طالب، فقال: الست ولی المؤمنین؟ قالوا: بلی یا رسول اللَّه‌صلی الله علیه واله قال: من کنت مولاه فعلی مولاه. فقال عمر بن الخطّاب: بخّ بخّ یابن ابی طالب، اصبحت مولای ومولی کلّ مسلم. فانزل اللَّه: « الْیومَ اکمَلْتُ لَکمْ دینَکمْ»...»؛⁽¹⁾«هر کس روز هجدهم ذی حجه [روز غدیر خم را روزه بگیرد خداوند ثواب شصت ماه روزه را به او عطا می‌کند. روز غدیر روزی است که پیامبرصلی الله علیه واله دست علی را گرفت و فرمود: ایا من ولی مؤمنین نیستم؟ گفتند: اری ای رسول خدا! ان‌گاه فرمود: هر که من مولای او هستم این علی مولای اوست. در این حال عمر بن خطّاب دو بار به علی تبریک گفت و عرض کرد: ای پسر ابی طالب تو مولای من و مولای تمام مسلمانان گشتی، در این هنگام ایه فوق نازل شد.»

همین مضمون را ابن عساکر با چند سند صحیح دیگر⁽²⁾و همچنین بیش از پانزده

نفر از علمای اهل سنت نیز نقل کرده‌اند.

عامل دوم: ایات امامت اهل بیت‌علیهم السلام‌

از جمله این ایات می‌توان به ایه «اولی الامر» اشاره کرد:

خداوند متعال می‌فرماید: « اطِیعُوا اللَّه واطِیعُوا الرسُولَ واولِی الْامْر مِنْکمْ»؛⁽³⁾«خدا و رسول و صاحبان امر از خود را اطاعت کنید.»

مقصود از اولی الامر معصومینی هستند که اطاعت انان به طور مطلق همانند اطاعت خدا و رسول خدا واجب است. البته در حقّ کسانی غیر از این دوازده امام، ادعای عصمت نشده است.

ص:21

به بیان دیگر: اولی الامر همان دوازده امیری هستند که پیامبرصلی الله علیه واله در احادیث دوازده خلیفه به ان‌ها اشاره کرده و به نصّ حدیث غدیر اول انان حضرت علی‌علیه السلام است و نیز به نصّ حدیث ثقلین همگی ان‌ها از عترت و اهل بیت پیامبرند.

پیامبرصلی الله علیه واله فرمود: «من اطاعنی فقد اطاع اللَّه و من عصانی فقد عصی اللَّه، و من اطاع علیا فقد اطاعنی و من عصی علیا فقد عصانی»؛⁽¹⁾«هر کسی مرا اطاعت کند خدا را اطاعت کرده و هر کسی مرا نافرمانی کند خدا را نافرمانی کرده است و هر کسی علی را اطاعت کند مرا اطاعت کرده و هر کسی علی را نافرمانی کند مرا نافرمانی کرده است».

عامل سوم: ایات مرجعیت دینی اهل بیت‌علیهم السلام‌

عامل سوم: ایات مرجعیت دینی اهل بیت‌علیهم السلام‌

برخی از ایات دلالت بر عصمت و مرجعیت دینی اهل بیت‌علیهم السلام دارند که عبارت‌اند از:

1 - ایه تطهیر

خداوند متعال می‌فرماید: « انَّما یرید اللَّه لِیذْهبَ عَنْکمُ الرجْسَ اهلَ الْبَیتِ ویطَهرکمْ تَطْهیرا»؛⁽²⁾«همانا خداوند اراده کرده تا هرگونه رجس و پلیدی را از شما اهل‌بیت‌علیهم السلام دور کرده و شما را کاملا پاک نماید.»

شکی نیست که این ایه - که دلالت بر عصمت دارد - در شان اهل بیت پیامبرصلی الله علیه واله وارد شده است.

این شان نزول را سیزده نفر از صحابه و ده‌ها نفر از علمای اهل سنت در کتب خود ذکر کرده‌اند.

ترمذی در صحیحش از عمر بن ابی سلمه نقل می‌کند که گفت: «نزلت هذه الایة علی النبی‌صلی الله علیه واله:« انَّما یرید اللَّه...» فی بیت امّ سلمه، فدعا النبی‌صلی الله علیه واله فاطمة و حسنا

ص:22

و حسینا فجلّلهم بکساء وعلی خلف ظهره ثم قال: اللّهمّ هؤلاء اهل بیتی فاذهب عنهم الرجس وطهرهم تطهیرا»؛⁽¹⁾«هنگامی که ایه تطهیر بر پیامبرصلی الله علیه واله در خانه ام سلمه نازل شد، پیامبرصلی الله علیه واله علی، فاطمه، حسن و حسین‌علیهم السلام را دعوت کرد و سپس کساء را بر روی انان کشید و عرض کرد: بار خدایا! اینان اهل بیت من هستند. پس رجس و پلیدی را از انان دور کن و انان را پاک فرما».

2 - ایه هدایت‌

خداوند متعال می‌فرماید: « انَّما انْتَ مُنْذِر و لِکلِّ قَومٍ هاد»؛⁽²⁾«همانا تو بیم دهنده‌ای و برای هر قومی هدایت‌گری می‌باشد.»

طبری به سند صحیح از رسول خداصلی الله علیه واله روایت کرده‌اند که فرمود: «انا المنذر وعلی الهادی وبک یهتدی المهتدون بعدی»؛⁽³⁾«من منذر و علی هادی است و با تو ای علی! هدایت شوندگان هدایت یابند.»

عبداللَّه بن احمد بن حنبل به سند صحیح از امام علی‌علیه السلام در تفسیر ایه فوق نقل کرده که فرمود: «رسول اللَّه المنذر والهادی رجل من بنی هاشم»؛⁽⁴⁾«رسول خدا بیم دهنده است و هادی مردی از بنی هاشم می‌باشد.»

و نیز حبری به سند صحیح از ابن عبّاس نقل کرده که گفت: « انَّما انْتَ مُنْذِر»، مقصود رسول اللَّه است. « ولِکلِّ قَومٍ هاد» مقصود علی است.⁽⁵⁾

و نیز حاکم نیشابوری به سند صحیح از امام علی‌علیه السلام در تفسیر ایه فوق نقل کرده که حضرت فرمود: «رسول خداصلی الله علیه واله بیم دهنده و من هدایت‌گرم».⁽⁶⁾

مضمون این حدیث را نه نفر از صحابه و بیست و چهار نفر از علمای اهل سنت نقل کرده‌اند.

ص:23

عامل چهارم: ایات فضایل‌

عامل چهارم: ایات فضایل‌

در ذیل به برخی از این ایات اشاره می‌کنیم:

1 - سوره دهر

خداوند متعال می‌فرماید: « ویطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلی حُبِّه مِسْکینا ویتِیما واسِیرا انَّما نُطْعِمُکمْ لِوجْه اللَّه لَا نُرید مِنْکمْ جَزاءً ولَا شُکورا»؛⁽¹⁾«و هم به دوستی خدا به فقیر و طفل یتیم و اسیر طعام می‌دهند [و گویند] فقط برای رضای خدا به شما طعام می‌دهیم و از شما هیچ پاداش و سپاسی هم نمی‌طلبیم.»

سی و شش نفر از علمای اهل سنت تصریح نموده‌اند که این ایه در شان اهل بیت پیامبرعلیهم السلام نازل شده است: فخر رازی در التفسیر الکبیر، ذیل همین ایه، قاضی بیضاوی در انوار التنزیل، سیوطی در الدر المنثور، ابوالفداء در تاریخش،⁽²⁾بغدادی در تاریخش⁽³⁾و غیره.

2 - ایه شراء

خداوند متعال می‌فرماید: « ومِنَ النّاسِ مَنْ یشْری نَفْسَه ابْتِغاءَ مَرضاتِ اللَّه واللَّه رءُوفٌ بِالْعِباد»؛⁽⁴⁾«برخی مردانند که از جان خود در طلب رضایت خداوند درگذرند و خداوند دوست‌دار چنین بندگانی است.»

ابن عباس می‌گوید: «نزلت الایة فی علی حین هرب رسول اللَّه‌صلی الله علیه واله من المشرکین الی الغار مع ابی بکر ونام علی فراش النبی‌صلی الله علیه واله»؛⁽⁵⁾«این ایه در شان علی‌علیه السلام نازل شد، هنگامی که رسول خداصلی الله علیه واله از دست مشرکین فرار کرده و با ابوبکر به غاری پناه برد، علی‌علیه السلام در رخت خواب پیامبرصلی الله علیه واله خوابید.»

ابن ابی الحدید می‌گوید: «و قد روی المفسرون کلهم انَّ قول اللَّه تعالی: « ومِنَ

ص:24

النّاسِ...» انزلت فی علی لیلة المبیت علی الفراش»؛⁽¹⁾«تمام مفسرین، روایت کرده‌اند که ایه فوق در شان علی‌علیه السلام نازل شد، ان هم در شبی که ان حضرت در رخت خواب پیامبرصلی الله علیه واله ارمید.»

چهارده نفر از علمای اهل سنت بر نزول ایه شریفه در شان امام علی‌علیه السلام تصریح نموده‌اند که عبارتند از: زینی دحلان،⁽²⁾فخر رازی،⁽³⁾ابن اثیر،⁽⁴⁾دیار بکری⁽⁵⁾و غیره.

سیزده نفر نیز تصریح نموده‌اند که این ایه در «لیلة المبیت» بر پیامبرصلی الله علیه واله نازل شده است که عبارتند از: احمد بن حنبل،⁽⁶⁾طبری،⁽⁷⁾ابن سعد،⁽⁸⁾ابن هشام،⁽⁹⁾ابن اثیر،⁽¹⁰⁾ابن کثیر⁽¹¹⁾و غیره.

3 - ایه مباهله‌

خداوند متعال می‌فرماید: « فَمَنْ حَاجَّک فِیه مِنْ بَعْد ما جَاءَک مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعالَوا نَدعُ ابْنَاءَنا وابْنَاءَکمْ ونِسَاءَنا ونِسَاءَکمْ وانفُسَنا وانفُسَکمْ ثُمَّ نَبْتَهلْ فَنَجْعَل لَّعْنَتَ اللَّه عَلَی الْکاذِبِینَ»؛⁽¹²⁾«پس هر کس با تو در مقام مجادله (درباره عیسی) براید پس از ان‌که به وحی خدا بر احوال او اگاه شدی بگو که بیایید ما و شما با فرزندان و زنان خود با هم به مباهله برخیزیم تا دروغ‌گو و کافران را به لعن عذاب خدا گرفتار سازیم.»

مفسرین، اجماع دارند بر این که مراد از «انفسنا» در این ایه علی بن ابی طالب‌علیه السلام است که در این جا از علی‌علیه السلام به نفس پیامبرصلی الله علیه واله تعبیر شده است.

احمد بن حنبل نقل می‌کند: «... و لمّا نزلت هذه الایة « نَدعُ ابْناءَنا وابْناءَکمْ» دعا رسول اللَّه‌صلی الله علیه واله علیا وفاطمة وحسنا وحسینا رضوان اللَّه علیهم اجمعین، فقال: اللّهمّ

ص:25

هؤلاء اهلی»؛⁽¹⁾«هنگامی که این ایه نازل شد پیامبرصلی الله علیه واله علی، فاطمه، حسن و حسین را خواست، ان‌گاه عرض کرد: بار خدایا اینان اهل بیت من هستند.»

مسلم نقل کرده که معاویة بن ابوسفیان سعد بن ابی وقّاص را خواست و به او گفت: «ما منعک ان تسبَّ اباتراب؟ فقال: امّا ما ذکرت ثلاثا قالهنّ له رسول اللَّه‌صلی الله علیه واله فلن‌اسبّه، لان تکون لی واحدة منهنّ احبُّ الی من حمر النّعم... ولمّا نزلت هذه الایة: « فَقُلْ تَعالَوا نَدعُ ابْناءَنا وابْناءَکمْ» دعا رسول اللَّه‌صلی الله علیه واله علیا وفاطمة وحسنا وحسینا فقال: اللّهمّ هؤلاء اهلی»؛⁽²⁾«چه چیز تو را مانع شده که ابوتراب را سب کنی؟ گفت: سه فضیلت را رسول خداصلی الله علیه واله درباره علی‌علیه السلام بیان داشته که با وجود ان‌ها هرگز او را سب نخواهم کرد، و اگر یکی از ان‌ها برای من بود از شترهای قرمز [گران قیمت نزد من ارزشمندتر بود... هنگامی که این ایه نازل شد « فَقُلْ تَعالَوا...» رسول خداصلی الله علیه واله علی و فاطمه و حسن و حسین‌علیهم السلام را خواست و عرض کرد: بار خدایا! اینان اهل من هستند.»

بیست و چهار نفر از صحابه و تابعین این مضمون را نقل کرده و ایه را در شان اهل بیت‌علیهم السلام می‌دانند. از قرن سوم تا سیزدهم نیز بیش از پنجاه نفر از علمای اهل سنت این مضمون را نقل کرده‌اند.

4 - ایه مودت‌

خداوند متعال می‌فرماید: « قُلْ لَا اسَْلُکمْ عَلَیه اجْرا الَّا الْمَودةَ فِی الْقُربَی ؛⁽³⁾«بگو من از اجر رسالت جز این نمی‌خواهم که مودت مرا در حقّ خویشاوندان من منظور دارید.»

جمهور عامه روایت کرده‌اند که بعد از نزول ایه فوق، سؤال کردند: ای رسول خدا! نزدیکان تو که مودت انان بر ما واجب است کیانند؟ فرمود: «علی، فاطمه، حسن و حسین».

حاکم نیشابوری به سند خود از علی بن الحسین نقل کرده که فرمود: «خطب الحسن بن علی حین قتل علی، فحمد اللَّه واثنی علیه، ثمّ قال: لقد قبض فی هذه اللیلة

ص:26

رجل لا یسبقه الاولون بعمل ولا یدرکه الاخرون، وقد کان رسول اللَّه‌صلی الله علیه واله یؤتیه رایته فیقاتل وجبرئیل عن یمینه ومیکائیل عن یساره، فما یرجع حتّی یفتح اللَّه علیه. و ما ترک علی اهل الارض صفراء ولا بیضاء الّا سبعمائة درهم فضلت من عطایاه اراد ان یبتاع بها خادما لاهله... ثمّ قال: ایها النّاس! من عرفنی فقد عرفنی، ومن لم یعرفنی فانا الحسن بن علی، وانا بن النبی وانا بن الوصی، وانا بن البشیر، وانا بن النذیر، وانا بن الداعی الی اللَّه باذنه، وانا بن السّراج المنیر، وانا من اهل البیت الّذی کان جبرئیل ینزل الینا ویسعد من عندنا، وانا من اهل البیت الّذی اذهب اللَّه عنهم الرجس وطهرهم تطهیرا. وانا من اهل البیت الّذی افترض اللَّه مودتهم علی کلّ مسلم، فقال تبارک وتعالی لنبیه‌صلی الله علیه واله: (قل لا اسالکم علیه اجرا الّا المودة فی القربی ومن یقترف حسنة نزد له فیها حسنا» فاقتراف الحسنة مودتنا اهل البیت»⁽¹⁾«حسن بن علی‌علیه السلام بعد از شهادت علی‌علیه السلام خطبه‌ای ایراد فرمود. در ان خطبه حمد و ستایش خدا کرده. ان گاه فرمود: در این شب کسی از دنیا رحلت نمود که هیچ یک از اولین، در عمل بر او پیشی نمی‌گیرد و هیچ یک از اخرین او را درک نخواهد نمود. پیامبرصلی الله علیه واله پرچم را به دست علی‌علیه السلام می‌داد و جنگ می‌نمود در حالی که جبرئیل طرف راستش و میکائیل طرف چپ او بودند، و باز نمی‌گشت تا این که خداوند به دست او فتح و پیروزی قرار می‌داد. و بر اهل زمین، هیچ زرد و سفیدی (طلا و نقره) نگذاشت، جز ششصد درهم از زیادی عطاهایش، که می‌خواست با ان خادمی را برای اهلش تهیه کند... ان گاه فرمود: ای مردم! هر کس مرا می‌شناسد که می‌شناسد، و هر کس که مرا نمی‌شناسد، پس من حسن بن علی هستم. من پسر پیامبرم، من پسر وصی‌ام، من پسر بشارت دهنده‌ام، من پسر بیم دهنده هستم. و من پسر دعوت کننده به سوی خدا به اذن اویم. من پسر چراغ نور دهنده‌ام. من از اهل بیتی هستم که جبرئیل بر ما نازل می‌شد و از نزد ما بالا می‌رفت. من از اهل بیتی هستم که خداوند پلیدی را از انان دور کرده و ان‌ها را کاملا پاک نموده است. و من از اهل بیتی هستم که خداوند دوستی و مودت ان‌ها را بر هر

ص:27

مسلمان واجب کرده است. خداوند تبارک و تعالی فرموده است: «قل لا اسئلکم علیه اجرا الا المودةَ فی القربی و من یقترف حسنة نزد له فیها حسنا»، به دست اوردن حسنه مودت ما اهل بیت است».

این جریان را بیست و چهار نفر از صحابه و تابعین و حدود شصت نفر از علمای اهل سنت نقل کرده‌اند؛ امثال: سیوطی،⁽¹⁾طبری،⁽²⁾احمد بن حنبل و دیگران.

عده‌ای نیز مانند: ابن حبّان در تفسیرش حدیث را از مسلّمات دانسته است.

عامل پنجم: روایات امامت و ولایت‌

عامل پنجم: روایات امامت و ولایت‌

یکی دیگر از عوامل ظهور و بروز شیعه، روایاتی است که دلالت بر امامت و ولایت اهل بیت‌علیهم السلام و در راس انان علی بن ابی طالب‌علیه السلام دارد؛ مانند:

1 - حدیث غدیر

پیامبر اکرم صلی الله علیه واله در غدیر خم فرمود: «من کنت مولاه فعلی مولاه»؛⁽³⁾«هر که من مولای اویم این علی مولای اوست.»

2 - حدیث دوازده خلیفه‌

پیامبر اکرم صلی الله علیه واله فرمود: «یکون بعدی اثنا عشر امیرا کلّهم من قریش»؛⁽⁴⁾«بعد از من دوازده خلیفه و امیر خواهد بود که همه انان از قریش هستند.»

3 - حدیث ولایت‌

پیامبر اکرم صلی الله علیه واله خطاب به علی‌علیه السلام فرمود: «انت ولی کلّ مؤمن بعدی؛⁽⁵⁾«تو ولی و سرپرست هر مؤمنی بعد از من هستی.»

ص:28

4 - حدیث وصایت‌

پیامبرصلی الله علیه واله فرمود: «انّ لکلّ نبی وصیا ووارثا وانّ علیا وصیی و وارثی»؛⁽¹⁾«همانا برای هر پیامبری، وصی و وارثی است و همانا علی وصی و وارث من است.»

5 - حدیث منزلت‌

پیامبر اکرم صلی الله علیه واله فرمود: «انت منّی بمنزلة هارون من موسی الا انّه لا نبی بعدی»؛⁽²⁾«تو نزد من مانند هارون نزد موسایی، مگر ان که بعد از من پیامبری نیست.»

6 - حدیث خلافت‌

پیامبرصلی الله علیه واله خطاب به علی‌علیه السلام فرمود: «انت اخی ووصیی وخلیفتی فیکم فاسمعوا له واطیعوا»؛⁽³⁾«تو برادر، وصی و جانشین من در میان قومت می‌باشی، پس به سخنان او گوش داده و او را اطاعت کنید.»

عامل ششم: وجود روایات فراوان بر مرجعیت دینی اهل بیت‌علیهم السلام‌

عامل ششم: وجود روایات فراوان بر مرجعیت دینی اهل بیت‌علیهم السلام‌

از روایات نیز می‌توان مرجعیت دینی اهل بیت‌علیهم السلام را استفاده نمود که در ذیل به برخی از ان‌ها اشاره می‌کنیم:

1 - حدیث ثقلین‌

ترمذی از جابربن عبداللَّه انصاری نقل می‌کند که گفت: «رایت رسول اللَّه‌صلی الله علیه واله فی حجته یوم عرفة وهو علی ناقته القصواء یخطب، فسمعته یقول: یا ایها الناس! قد ترکت فیکم ما ان اخذتم به لن تضلّوا: کتاب اللَّه وعترتی اهل بیتی»؛⁽⁴⁾«در حجة الوداع روز عرفه رسول‌خداصلی الله علیه واله را دیدم در حالی که بر شتر خود «قصواء» سوار بود و خطبه می‌خواند. شنیدم که فرمود: ای مردم! من در میان شما دو چیز گرانبها می‌گذارم که اگر به ان دو چنگ زنید هرگز گمراه نخواهید شد: کتاب خدا و عترتم».

ص:29

مضمون این حدیث را سی و چهار نفر از صحابه نقل کرده‌اند و نیز دویست و شصت و شش نفر از علمای اهل سنت در کتب خود به ان اشاره نموده‌اند.

2 - حدیث «انا مدینة العلم»

حاکم نیشابوری به سند خود از جابر نقل می‌کند که رسول خداصلی الله علیه واله فرمود: «انا مدینة العلم وعلی بابها فمن اراد العلم فلیاتها من بابها»؛⁽¹⁾«من شهر علمم و علی دروازه ان است، هر کس که اراده کرده است شهر علم را دریابد باید از درب ان وارد شود.»

و نیز رسول خداصلی الله علیه واله فرمود: «انا دار الحکمة وعلی بابها»، «من خانه حکمت هستم و علی درب ان است».

مضمون این حدیث را ده نفر از صحابه، پانزده نفر از تابعین و ده‌ها نفر از علمای اهل سنت نقل کرده‌اند.

3 - حدیث سفینه‌

پیامبر اکرم صلی الله علیه واله فرمود: «مثل اهل بیتی کسفینة نوح، من تخلف عنها زخّ فی النّار»؛⁽²⁾«مثل اهل بیت من مثل کشتی نوح است، هرکس از ان تخلف کند دراتش قرار خواهد گرفت.»

این حدیث را هشت نفر از صحابه؛ هفت نفر از تابعین و صد و پنجاه نفر از علمای اهل سنت نقل کرده‌اند.

4 - حدیث امان‌

حاکم نیشابوری از ابن عباس نقل می‌کند که پیامبرصلی الله علیه واله فرمود: «النجوم امان لاهل السماء من الغرق واهل بیتی امان لامتی من الاختلاف، فاذا خالفتها قبیلة من العرب اختلفوا فصاروا حزب ابلیس»؛⁽³⁾«ستارگان، امان بر اهل زمینند از غرق شدن. و اهل بیت من امان این امت از اختلافند، اگر قبیله‌ای از عرب با اهل بیتم مخالفت نمایند بین خودشان اختلاف شده و از گروه شیطان محسوب خواهند شد».

این حدیث را گروه زیادی از علمای اهل سنت نقل کرده‌اند.

ص:30

5 - حدیث «علی مع الحقّ»

رسول خداصلی الله علیه واله فرمود: «رحم اللَّه علیا، اللّهمّ ادر الحق معه حیثما دار»؛⁽¹⁾«خدا رحمت کند علی را، بار خدایا! هرجا علی است حق را با او قرار بده».

حاکم نیشابوری از ام‌سلمه نقل می‌کند که رسول خداصلی الله علیه واله فرمود: «علی مع القران والقران مع علی، لن یفترقا حتّی یردا عَلَی الحوض»؛⁽²⁾«علی با قران و قران باعلی است، این دو از یکدیگر جدا نمی‌شوند تا در کنار حوض کوثر بر من وارد شوند».

این حدیث را بیست و سه نفر از صحابه و ده‌ها نفر از علمای اهل سنت نقل کرده‌اند.

ایات و روایاتی که در شان اهل بیت‌علیهم السلام ذکر شد، نه تنها فضیلتی برای انان محسوب می‌شود بلکه از انجا که این فضایل انحصاری انان است دلالت بر افضلیت و برتری انان بر دیگران دارد، وطبق نصّ عده‌ای از اهل سنت؛ همچون ابن تیمیه امامت حقّ افضل امت است.

عامل هفتم: روایات فضایل‌

عامل هفتم: روایات فضایل‌

در ذیل به برخی از این روایات اشاره می‌کنیم:

1 - حدیث نور

پیامبر اکرم صلی الله علیه واله فرمود: «کنت انا وعلی بن ابی طالب علیه السلام نورا بین یدی اللَّه قبل ان یخلق ادم باربعة الاف عام، فلمّا خلق ادم قسّم ذلک النور جزئین. فجزء انا وجزء علی»؛⁽³⁾«من و علی بن ابی طالب نوری واحد نزد خداوند متعال بودیم، چهار هزار سال قبل از ان که خداوند حضرت ادم را خلق کند، بعد از خلقت ادم ان نور را به دو جزء تقسیم نمود: جزئی من و جزء دیگر ان علی است.»

این حدیث را هشت نفر از صحابه، هشت نفر از تابعین و بیش از چهل نفر از علمای اهل سنت نقل کرده‌اند.

ص:31

2 - حدیث «احبّ الخلق»

امام علی‌علیه السلام کسی است که طبق نصّ نبوی: «احبّ الخلق الی اللَّه» است.

ترمذی به سند خود از انس بن مالک نقل می‌کند: «کان عند النبی‌صلی الله علیه واله طیر فقال: اللّهمّ ائتنی باحبّ خلقک الیک یاکل معی من هذا الطیر. فجاء علی فاکل معه»؛⁽¹⁾«مرغ بریانی نزد پیامبرصلی الله علیه واله بود. عرض کرد: خدایا! محبوب‌ترین خلق نزد خودت را نزد من بفرست تا با من در این غذا شرکت کند. در این هنگام علی‌علیه السلام وارد شد و با او در غذا شرکت کرد».

این حدیث صحیح را نُه نفر از صحابه، نود و یک نفر از تابعین و پنجاه نفر از علمای اهل سنت نقل کرده‌اند. هفت نفر از انان نیز درباره این حدیث کتاب تالیف نموده‌اند و گروهی از انان نیز حدیث را از مسلّمات دانسته‌اند؛ مانند: مسعودی در «مروج الذهب»،⁽²⁾ابن عبد البر در «الاستیعاب»، محمّد بن طلحه شافعی در «مطالب السؤول»،⁽³⁾صفوری در «نزهة المجالس» و فضل بن روزبهان در «ابطال الباطل».

3 - امام علی‌علیه السلام میزان ایمان و نفاق‌

رسول خداصلی الله علیه واله فرمود: «لا یحبّ علیا الا مؤمن ولا یبغض علیا الا منافق»؛ «دوست ندارد علی را مگر مؤمن و مبغوض ندارد علی را مگر منافق.»

این مضمون را هشت نفر از صحابه و حدود چهل نفر از علمای اهل سنت نقل کرده‌اند، مانند مسلم در «صحیح»،⁽⁴⁾ترمذی در «صحیح»،⁽⁵⁾احمد در «مسند»⁽⁶⁾و ابن ماجه در «سنن».⁽⁷⁾

4 - امام علی‌علیه السلام برادر معنوی پیامبرصلی الله علیه واله‌

جابر بن عبداللَّه و سعید بن مسیب می‌گویند: «انّ رسول اللَّه‌صلی الله علیه واله اخی بین اصحابه، فبقی رسول اللَّه‌صلی الله علیه واله وابوبکر وعمر وعلی‌علیه السلام، فاخی بین ابی‌بکر وعمر وقال لعلی: انت

ص:32

اخی وانا اخوک»؛ «رسول خداصلی الله علیه واله بین اصحابش عقد اخوت بست و تنها رسول خدا، ابوبکر، عمر و علی باقی ماندند، ان گاه بین ابوبکر و عمر عقد اخوت بست و سپس به علی‌علیه السلام فرمود: «تو برادر من و من برادر تو ام.»

این حدیث را چهارده نفر از صحابه و حدود چهل نفر از علمای اهل سنت نقل کرده‌اند؛ امثال: ترمذی در صحیح⁽¹⁾و حاکم در مستدرک.⁽²⁾

5 - امام علی‌علیه السلام و باز بودن درب خانه او به مسجد

احمد بن حنبل از زید بن ارقم نقل می‌کند: «کان لنفر من الصحابه ابواب شارعة فی المسجد، فقال رسول اللَّه‌صلی الله علیه واله: سدوا هذه الابواب الّا باب علی. فقال بعضهم فیه. فقال صلی الله علیه واله: و اللَّه ما سددت شیئا و لافتحته و لکن امرت بشی‌ء فاتبعته»؛⁽³⁾«گروهی از اصحاب، درهایی را ازمنزلشان به مسجد باز نموده بودند، پیامبرصلی الله علیه واله فرمود: همه درها بسته شود، غیر از درب خانه علی. برخی از مردم سخنانی گفتند، ان گاه فرمود: من درب‌ها را از جانب خود نبستم و باز نگذاشتم، بلکه مامور شدم و به ماموریتم عمل نمودم.»

ترمذی نقل می‌کند که رسول خداصلی الله علیه واله فرمود: «سدوا الابواب کلها الّا باب علی»؛⁽⁴⁾«همه درب‌ها را به مسجد، ببندید، جز درب خانه علی».

این حدیث را حدود دوازده نفر از صحابه و سی نفر از علمای عامه نقل کرده‌اند.

6 - امام علی‌علیه السلام و رد شمس‌

ابوهریره می‌گوید: «نام رسول اللَّه‌صلی الله علیه واله وراسه فی حجر علی، ولم یکن صلّی العصر حتی غربت الشمس، فلما قام النبی‌صلی الله علیه واله دعا له فردت علیه الشمس حتی صلّی، ثم غابت ثانیة»؛⁽⁵⁾«رسول خداصلی الله علیه واله در حالی که سرش در دامان علی‌علیه السلام بود خوابید، و ایشان نماز عصر را نخوانده بود که خورشید غروب کرد. پیامبرصلی الله علیه واله که بیدار شد برای او دعا کرد،

ص:33

خورشید بازگشت، علی‌علیه السلام نماز عصر را در وقت خود به جای اورد، ان گاه خورشید بازگشت».

این حدیث را نُه نفر از صحابه و چهل نفر از علمای عامه نقل کرده‌اند که ده نفر از ان‌ها درباره این حدیث کتاب تالیف نموده، حدود سیزده نفر نیز ان را تصحیح کرده‌اند؛ امثال: ابوجعفر طحاوی،⁽¹⁾طبرانی،⁽²⁾بیهقی،⁽³⁾هیثمی⁽⁴⁾و قسطلانی.⁽⁵⁾

7 - امام علی‌علیه السلام و ابلاغ سوره برائت‌

ابو رافع می‌گوید: «بعث رسول اللَّه‌صلی الله علیه واله ابابکر بسورة «برائة» الی الموسم، فاتی جبرئیل فقال: انّه لن یؤدیها عنک الا انت او رجل منک. فبعث علیا فی اثره حتّی لحقه بین مکة والمدینة، فاخذها وقراها علی الناس فی الموسم»؛⁽⁶⁾«رسول خداصلی الله علیه واله ابوبکر را برای ابلاغ سوره برائت به مکه فرستاد. جبرئیل بر پیامبرصلی الله علیه واله نازل شد و گفت: سوره را یا باید خودت ابلاغ کنی یا کسی که از توست. پیامبرصلی الله علیه واله علی‌علیه السلام را به دنبال او فرستاد. علی‌علیه السلام بین مکه و مدینه به ابوبکر رسید، سوره را از او گرفته و بر مردم قرائت نمود».

این حدیث را هفتاد و سه نفر از علمای اهل سنت نقل کرده‌اند که برخی از انان عبارت‌اند از: احمد بن حنبل در مسند،⁽⁷⁾ابن ماجه در سنن⁽⁸⁾و ترمذی در صحیح.⁽⁹⁾

8 - امام علی‌علیه السلام مولود کعبه‌

حاکم نیشابوری می‌گوید: «قد تواترت الاخبار انّ فاطمة بنت اسد ولدت امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب - کرم اللَّه وجهه - فی جوف الکعبه»؛⁽¹⁰⁾«در اخبار متواتر امده است که فاطمه دختر اسد، امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب - کرم اللَّه وجهه - را داخل کعبه زایید».

ص:34

این حدیث را هفده نفر از علمای اهل سنت نقل کرده، دوازده نفر به تواتر یا شهرت ان تصریح نموده و نه نفر نیز به اختصاص این فضیلت به امام علی‌علیه السلام تصریح کرده‌اند.

9 - امام علی‌علیه السلام و گرفتن لواء

بریده اسلمی از رسول خداصلی الله علیه واله نقل می‌کند که فرمود: «لاعطین اللّواء غدا رجلا یحبّ اللَّه ورسوله و یحبّه اللَّه ورسوله. فلمّا کان من الغد تطاول لها ابوبکر وعمر، فدعا علیا علیه السلام وهو ارمد فتفل فی عینیه واعطاه اللواء، ونهض معه من الناس ما نهض»؛⁽¹⁾«فردا پرچم را به دست کسی خواهم داد که خدا و رسول او را دوست دارد و خدا و رسول نیز او را دوست دارند. روز بعد ابوبکر و عمر منتظر بودند که ان‌ها را صدا زند، ولی پیامبرصلی الله علیه واله علی‌علیه السلام را در حالی که درد چشم داشت صدا زد و اب دهان در چشم او مالید، ان گاه پرچم را به دست او داد و عده‌ای نیز با او حرکت کردند.»

10 - امام علی‌علیه السلام اولین مسلمان و مؤمن‌

پیامبرصلی الله علیه واله به فاطمه‌علیها السلام فرمود: «انّه لاول اصحابی اسلاما»؛⁽²⁾«علی اولین نفر از اصحاب من است که اسلام اورد».

11 - امام علی‌علیه السلام اولین نمازگزار با پیامبرصلی الله علیه واله‌

حاکم نیشابوری به سندش از امام علی‌علیه السلام نقل می‌کند که فرمود: «عبدت اللَّه مع رسول اللَّه‌صلی الله علیه واله سبع سنین قبل ان یعبده احد من هذه الامّه»؛⁽³⁾«با رسول خداصلی الله علیه واله هفت سال قبل از دیگران عبادت کردم».

عامل هشتم: وجود روایات فراوان در مدح شیعه‌

در مصادر حدیثی اهل سنت روایات بسیاری می‌یابیم که پیامبر اکرم صلی الله علیه واله پیروان اهل بیت علیهم السلام را تحت عنوان شیعیان علی‌علیه السلام مورد مدح و ستایش قرار داده است، اینک به برخی از ان‌ها اشاره می‌کنیم:

ص:35

جابر بن عبداللَّه انصاری می‌گوید: «کنّا عند النبی‌صلی الله علیه واله فاقبل علی‌علیه السلام فقال النبی‌صلی الله علیه واله: و الذی نفسی بیده انّ هذا و شیعته لهم الفائزون یوم القیامة. و نزلت: «انّ الّذِین امَنُوا...»؛⁽¹⁾«نزد رسول خداصلی الله علیه واله بودیم که علی‌علیه السلام وارد شد، پیامبرصلی الله علیه واله فرمود: «قسم به کسی که جانم به دست اوست همانا این (علی) و شیعیان او قطعا کسانی هستند که روز قیامت به فوز بهشت و سعادت نایل خواهند شد.»

امام علی‌علیه السلام فرمود: «قال لی رسول اللَّه‌صلی الله علیه واله: انت و شیعتک فی الجنة»؛⁽²⁾«رسول خداصلی الله علیه واله به من فرمود: تو و شیعیانت در بهشت خواهید بود».

این مضمون را حدود سی و چهار نفر از علمای اهل سنت نقل کرده‌اند که برخی از ان‌ها عبارتند از: ابن عساکر، ابن حجر، ابن اثیر، طبرانی، هیثمی، حاکم نیشابوری، سیوطی، ابن حجر، بلاذری، طبری، خطیب بغدادی، علامه مناوی، متقی هندی، الوسی و شوکانی.

مفهوم شیعه در لغت‌

واژه شیعه از نظر لغت در دو معنا به کار رفته است.

1 - موافقت و هماهنگی دو فرد یا دو گروه در عقیده یا عمل، بدون این که یکی تابع دیگری باشد؛ چنان که در لسان العرب⁽³⁾امده: «شیعه جماعتی را گویند که بر امری اجتماع کنند. پس هر قومی که بر امری اجتماع کنند را شیعه نامند.»

این معنا در قران کریم نیز به کار رفته است؛ چنان که از حضرت ابراهیم‌علیه السلام به عنوان شیعه حضرت نوح‌علیه السلام یاد شده است: « وانَّ مِنْ شِیعَتِه لَابْراهیمَ».⁽⁴⁾

حضرت ابراهیم‌علیه السلام از پیامبران اولوا العزم و صاحب شریعت بود و پیرو شریعت

ص:36

نوح نبود، ولی از ان جا که روش او در توحید هماهنگ با روش نوح بود، شیعه نوح (هماهنگ با نوح) نامیده شده است.

در این معنا تقدم و تاخّر زمانی شرط نیست، یعنی همان گونه که فرد متاخر را می‌توان شیعه فرد متقدم دانست، عکس ان نیز پذیرفته است.⁽¹⁾چنان که در قران کریم امده است: « ولَقَد اهلَکنا اشْیاعَکمْ»،⁽²⁾مقصود از «اشیاع» مشرکان و کافران امت‌های پیشینند که در مخالفت با پیامبرانشان همانند مشرکان و کافران عصر رسالت بوده‌اند.⁽³⁾

2 - متابعت و پیروی از دیگری: در «قاموس المحیط» امده است: «شیعه رجل، اتباع و انصار اوست».⁽⁴⁾پیروی از عقیده و راه و رسم دیگری معمولا با محبت و دوستی همراه است. در کاربرد واژه شیعه نیز این معنا مراد است؛ چنان که قران کریم در مورد فردی قبطی که از هواداران و پیروان حضرت موسی‌علیه السلام بود فرموده است: « فَاسْتَغاثَه الَّذِی مِنْ شِیعَتِه عَلَی الَّذِی مِنْ عَدوه»؛⁽⁵⁾«در ان حال ان شخص که شیعه موسی بود، دادخواهی و یاری علیه دشمن خواست.»

از دو معنای یادشده معنای دوم شناخته شده‌تر و معروف‌تر است و هرگاه قرینه‌ای در میان نباشد، همین معنا اراده خواهد شد؛ چنان که در کتب لغت و تفسیر نیز این معنا بیشتر مورد توجه واقع شده است.

مفهوم شیعه در اصطلاح‌

مورخان و محقّقان در ملل و نحل، عنوان شیعه را به طور مطلق بر شیعه دوازده امامی اطلاق می‌کنند که در ذیل به برخی از این کلمات اشاره می‌کنیم:

1 - شهرستانی می‌گوید: «الشیعة هم الّذین شایعوا علیا علی الخصوص وقالوا

ص:37

بامامته وخلافته نصا ووصیة»؛⁽¹⁾«به کسانی که فقط از علی‌علیه السلام پیروی نموده و امامت و خلافت او را به سبب نصّ و وصیت پذیرفته‌اند، شیعه اطلاق می‌شود.»

2 - ابن خلدون می‌نویسد: «الشیعة لغة هم الصحب و الاتباع و یطلق فی عرف الفقهاء و المتکلمین من الخلف و السلف علی اتباع علی و بنیه»؛⁽²⁾«شیعه در لغت به معنای همراه و پیرو است، امّا در عرف فقیهان و متکلّمان به پیروان علی و اولاد اوعلیهم السلام اطلاق می‌شود».

3 - میر سید شریف جرجانی می‌نویسد: «الشیعة هم الذین شایعوا علیا وقالوا انّه الامام بعد رسول اللَّه‌صلی الله علیه واله واعتقدوا انّ الامامة لاتخرج عنه وعن اولاده»؛⁽³⁾«شیعه به کسانی گفته می‌شود که از علی‌علیه السلام پیروی نموده و امامت او را پس از رسول خداصلی الله علیه واله پذیرفته‌اند و معتقدند که امامت از او و فرزندانش خارج نمی‌شود».

4 - محمّد فرید وجدی می‌نویسد: «و الشیعة هم الذین شایعوا علیا فی امامته و اعتقدوا انّ الامامة لاتخرج عن اولاده و قالوا لیست الامامة قضیة مصلحیة تناط باختیار العامة بل هی قضیة اصولیة هی رکن الدین. و لابد ان‌یکون الرسول‌صلی الله علیه واله قد نصّ علی ذلک صریحا. و الشیعة یقولون بعصمة الائمة من الکبائر و الصغائر و القول بالتولی و التبری قولا وفعلا الّا فی حال التقیة اذا خافوا بطش ظالم»؛⁽⁴⁾«به کسانی که علی‌علیه السلام را امام دانسته و از او پیروی کرده‌اند و امامت را خارج از اولاد او نمی‌دانند، شیعه اطلاق می‌شود. اینان معتقدند که امامت قضیه‌ای مصلحتی نیست تا امّت به اختیار خود کسی را به عنوان امام معرفی کنند، بلکه رکن و پایه‌ای از ارکان دین می‌باشد. به همین جهت باید رسول خداصلی الله علیه واله به صراحت، امام پس از خود را معرفی نماید. از معتقدات دیگر شیعه این است که انان امامان را از گناهان کبیره و صغیره معصوم دانسته و می‌گویند: انسان در گفتار و رفتار باید تولّی و تبری را رعایت کند، مگر این که از دشمن ظالم بترسد که در ان حال می‌تواند تقیه نماید.»

ص:38

5 - فیروز ابادی می‌گوید: «و قد غلب هذا الاسم علی کل من یتولّی علیا واهل بیته حتی صار اسما لهم خاصا»؛⁽¹⁾«این اسم (شیعه) بر هر کسی که ولایت علی و اهل بیت‌علیهم السلام را قبول نموده است، غلبه پیدا کرده، تا جایی که اسمّ خاصّ ان‌ها قرار گرفته است.»

6 - ابن اثیر می‌گوید: «وقد غلب هذا الاسم علی کل من یزعم انّه یتولّی علیا -رض واهل بیته حتی صار لهم اسما خاصا. فاذا قیل فلان من الشیعة عرف انّه منهم»؛⁽²⁾«این اسم - شیعه - بر هر کسی که ولایت علی - رضی الله عنه - و اهل بیتش را بپذیرد به حیثی که اسم خاص او شود، غلبه پیدا کرده است. پس هرگاه گفته شود: فلان شخص از شیعه است به این معنا شناخته می‌گردد».

این تعبیر از ابن منظور نیز رسیده است.⁽³⁾

7 - ازهری می‌گوید: «والشیعة قوم یهوون هوی عترة النبی محمّدصلی الله علیه واله ویوالونهم»؛⁽⁴⁾«شیعه قومی است که هوای عترت پیامبرصلی الله علیه واله را در دل دارد و ولایت او را پذیرفته است».

در «معجم الوسیط» امده است: «شیعه فرقه بزرگی از مسلمانان است که بر محبّت علی و ال او و سزاوارتر بودن انان به امامت اجتماع کرده‌اند»⁽⁵⁾

8 - ابوالحسن اشعری می‌گوید: «وانّما قیل لهم الشیعة؛ لانّهم شایعوا علیا و یقدمونه علی سائر اصحاب رسول اللَّه صلی الله علیه واله»؛⁽⁶⁾«به شیعیان، به این جهت شیعه اطلاق می‌شود که از علی‌علیه السلام پیروی نموده و او را بر سایر اصحاب پیامبرصلی الله علیه واله مقدم می‌دارند.»

9 - پطرس بستانی می‌گوید: «الشیعة فرقة من کبار فرق الاسلام بایعوا علیا وقالوا انّه الامام بعد رسول اللَّه‌صلی الله علیه واله بالنص الجلی او الخفی واعتقدوا انّ الامامة لاتخرج عنه

ص:39

وعن اولاده»؛⁽¹⁾«شیعه یکی از گروه‌های بزرگ اسلامی است که با علی بیعت کرده‌اند. انان کسانی‌اند که معتقدند به این که امامت پس از رسول خداصلی الله علیه واله به نصّ جلّی یا خفّی به علی‌علیه السلام رسیده است و این منصب از او و اولادش خارج نمی‌شود.»

10 - دکتر ناصر بن علی عائض حسن الشیخ - از نویسندگان وهابی - می‌گوید: «کلمة الشیعة اتخذت معنی اصطلاحیا مستقلا حیث اطلقت علی جماعة اعتقدوا انّ الامامة لیست الی نظر الامة یتعین القائم بها بتعیینهم، بل انّها رکن الدین وقاعدة الاسلام ولایجوز لنبی اغفالها ولاتفویضها الی الامة بل یجب علیه ان یعین الامام للامّة»؛⁽²⁾«کلمه شیعه، معنای اصطلاحی خاصّی به خود گرفته و به کسانی اطلاق می‌شود که امامت را از مصالح عمومی نمی‌دانند تا نظر امّت در ان معتبر باشد، بلکه ان را رکنی از ارکان دین دانسته و معتقدند که جایز نیست پیامبرصلی الله علیه واله از تعیین امام پس از خود غفلت نموده و یا ان را به امّت واگذار نماید، بلکه بر او واجب است تا چنین شخصی را معرفی نماید.»

11 - شیخ مفیدرحمه الله نیز می‌گوید: «الشیعة من شایع علیا وقدمة علی اصحاب رسول اللَّه‌صلی الله علیه واله اعتقد انّه الامام بوصیة من رسول اللَّه‌صلی الله علیه واله وبارادة من اللَّه تعالی ایضا»؛⁽³⁾«به کسانی که از امام علی‌علیه السلام پیروی نموده و او را بر دیگر صحابه مقدم داشته‌اند، شیعه گفته می‌شود. ان‌ها معتقدند که امام علی‌علیه السلام پس از رسول خداصلی الله علیه واله به اراده خداوند متعال و وصیت پیامبر اکرم صلی الله علیه واله به عنوان امام معرفی شده است.»

پیامبر و دعوت به تشیع‌

1 - ابن حجر و دیگران از ابن عباس نقل کرده‌اند: «لمّا انزل اللَّه تعالی: « انَّ الَّذِینَ امَنُوا وعَمِلُوا الصّالِحاتِ اولَئِک همْ خَیر الْبَریةِ» قال رسول اللَّه‌صلی الله علیه واله لعلی: هو انت

ص:40

وشیعتک...»؛⁽¹⁾«هنگامی که خداوند ایه « انَّ الَّذِینَ امَنُوا وعَمِلُوا الصّالِحاتِ اولَئِک همْ خَیر الْبَریةِ»⁽²⁾را نازل کرد رسول خداصلی الله علیه واله خطاب به حضرت علی‌علیه السلام فرمود: «مقصود از ان تو و شیعیان تو است...».

2 - حاکم حسکانی نیز از ابن عباس نقل کرده که «نزلت هذه الایة « انَّ الَّذِینَ امَنُوا وعَمِلُوا الصّالِحاتِ اولَئِک همْ خَیر الْبَریةِ» فی علی و اهل البیت»؛⁽³⁾«این ایه « انَّ الَّذِینَ امَنُوا وعَمِلُوا الصّالِحاتِ...» در شان علی و اهل بیت‌علیهم السلام نازل شد.

3 - و نیز به سندش از امام علی‌علیه السلام نقل کرده که فرمود: «قبض رسول اللَّه‌صلی الله علیه واله وانا مسنده الی صدری فقال: یا علی! الم تسمع قول اللَّه :« انَّ الَّذِینَ امَنُوا...» هم شیعتک وموعدی و موعدکم الحوض...»؛⁽⁴⁾«رسول خداصلی الله علیه واله در حالی که من او را به سینه چسبانده بودم از دنیا رحلت نمود، حضرت فرمود: ای علی! ایا قول خداوند تعالی: « انَّ الَّذِینَ امَنُوا وعَمِلُوا الصّالِحاتِ اولَئِک همْ خَیر الْبَریةِ» را نشنیده‌ای؟ ان‌ها شیعیان تو هستند و موعد من و موعد شما در کنار حوض (کوثر) است...».

4 - ابن مردویه از عایشه نقل کرده که گفت: قلت لرسول اللَّه: من اکرم الخلق الی اللَّه؟ قال: یا عائشة! امّا تقر این « انَّ الَّذِینَ امَنُوا...»؛⁽⁵⁾به رسول خداصلی الله علیه واله عرض کردم چه کسی کریم ترین خلق بر خداوند است. پیامبرصلی الله علیه واله فرمود: ایا نخوانده‌ای این ایه را « انَّ الَّذِینَ امَنُوا وعَمِلُوا الصّالِحاتِ اولَئِک همْ خَیر الْبَریةِ...».

5 - ابن عساکر به سندش از جابر بن عبداللَّه انصاری نقل می‌کند که فرمود: «کنّا عند النبی‌صلی الله علیه واله فاقبل علی، فقال النبی‌صلی الله علیه واله: والذی نفسی بیده انّ‌هذا وشیعته لهم الفائزون یوم القیمة. ونزلت: « انَّ الَّذِینَ امَنُوا...» فکان اصحاب النبی اذا اقبل علی قالوا: جاء خیر

ص:41

البریة»؛⁽¹⁾«ما نزد پیامبرصلی الله علیه واله بودیم که علی‌علیه السلام وارد شد. پیامبرصلی الله علیه واله فرمود: قسم به کسی که جانم به دست اوست همانا این (علی) و پیروان و شیعیان او به طور حتم در روز قیامت به فوز خواهند رسید. در این هنگام بود که این ایه نازل شد: « انَّ الَّذِینَ امَنُوا وعَمِلُوا الصّالِحاتِ اولَئِک همْ خَیر الْبَریةِ». لذا هرگاه اصحاب پیامبر مشاهده می‌کردند که علی‌علیه السلام می‌اید می‌گفتند: خیر البریه امد».

6 - ابن مردویه از امام علی‌علیه السلام نقل کرده که رسول خداصلی الله علیه واله به من فرمود: «الم تسمع قول اللَّه « انَّ الَّذِینَ امَنُوا...» انت و شیعتک...»؛⁽²⁾ایا قول خدا را نشنیده‌ای « انَّ الَّذِینَ امَنُوا...»، مقصود تو و شیعیان تو است...».

7 - طبری در تفسیر خود به سندش از ابی الجارود از امام باقرعلیه السلام در تفسیر ایه « اولَئِک همْ خَیر الْبَریةِ» نقل کرده که پیامبرصلی الله علیه واله فرمود: «انت یا علی و شیعتک»؛⁽³⁾«مقصود تو هستی ای علی و شیعیان تو».

روایات هم‌مضمون‌

روایات دیگری به همین مضمون در مصادر حدیثی اهل سنت یافت می‌شود که به برخی از ان‌ها اشاره‌ای می‌کنیم:

1 - ابن حجر از امّ سلمه نقل کرده: «کانت لیلتی وکان النبی‌صلی الله علیه واله عندی فاتته فاطمة فتبعها علی - رض - فقال النبی‌صلی الله علیه واله: یا علی! انت واصحابک فی الجنة، انت وشیعتک فی الجنة»؛⁽⁴⁾«نوبت من بود که رسول خداصلی الله علیه واله نزد من باشد، فاطمه‌علیها السلام به سراغ حضرت امد و به دنبال او علی‌علیه السلام امد. پیامبرصلی الله علیه واله فرمود: ای علی! تو و اصحاب تو در بهشت می‌باشید، تو و شیعیان تو در بهشت خواهید بود.

ص:42

2 - حاکم حسکانی در ذیل ایه « ومِمَّنْ خَلَقْنا امَّةٌ یهدونَ بِالْحَقِ‌ّ وبِه یعْدلُونَ»⁽¹⁾از امام علی‌علیه السلام نقل‌کرده که‌فرمود:«هم انا وشیعتی»؛⁽²⁾«مقصود از ان‌ها من و شیعیان من‌می‌باشند».

3 - ابن مغازلی به سندش از انس بن مالک نقل کرده که رسول خداصلی الله علیه واله فرمود: «یدخلون من امّتی الجنّة سبعون الفا لاحساب علیهم. ثمّ التفت الی علی فقال: هم شیعتک وانت امامهم»؛⁽³⁾«از امّتم هفتاد هزار نفر بدون حساب وارد بهشت می‌شوند. ان گاه به علی‌علیه السلام التفات کرده و فرمود: اینان شیعیان تواند و تو امام انانی.

4 - گنجی شافعی به سندش از ابوسعید خدری نقل می‌کند که رسول خداصلی الله علیه واله به علی‌علیه السلام نظر کرده و فرمود: «هذا وشیعته هم الفائزون یوم القیمة»؛⁽⁴⁾«این (علی) و شیعیان او در روز قیامت بهشتید».

5 - خوارزمی از پیامبر اکرم‌صلی الله علیه واله نقل کرده که خطاب به علی‌علیه السلام فرمود: «وانّ شیعتک علی منابر من نور، وانّ الحق علی لسانک...»؛ «و همانا شیعیان تو بر منبرهایی از نورند، و همانا حقّ بر زبان تو است...».⁽⁵⁾

6 - ابن عساکر به سندش از امام علی‌علیه السلام نقل کرده که رسول خداصلی الله علیه واله به او فرمود: «انت و شیعتک فی الجنّة»؛⁽⁶⁾«تو و شیعیان تو در بهشتید».

7 - سمهودی به سندش از امام علی‌علیه السلام نقل کرده که رسول خداصلی الله علیه واله فرمود: «السابقون الی ظلّ العرش یوم القیمة طوبی لهم. قیل یا رسول اللَّه! ومن هم؟ قال: شیعتک یا علی ومحبّوک»؛⁽⁷⁾«خوشا به حال سبقت گیرندگان بر سایه عرش الهی در روز قیامت. عرض شد: ای رسول خدا! انان کیانند؟ فرمود: شیعیان تو ای علی و محبّین تو.

ص:43

8 - خطیب بغدادی به سند خود از رسول خداصلی الله علیه واله نقل کرده که خطاب به علی‌علیه السلام فرمود: «انت وشیعتک فی الجنّة»؛⁽¹⁾«تو و شیعیان تو در بهشتند.»

9 - هیثمی از رسول خداصلی الله علیه واله نقل کرده که خطاب به علی‌علیه السلام فرمود: «انت اول داخل الجنّة من امّتی، وانّ شیعتک علی منابر من نور...»؛⁽²⁾«تو اول کسی هستی که از امت من داخل بهشت می‌شود. و همانا شیعیان تو بر منبرهایی از نورند...».

10 - علامه مناوی از ام سلمه - رضی اللَّه عنها - نقل کرده که رسول خداصلی الله علیه واله فرمود: «علی وشیعته هم الفائزون یوم القیامة»؛⁽³⁾«علی و شیعیان او همان فائزان و نجات یافتگان در روز قیامتند.»

مفاد احادیث‌

این گونه احادیث به دو نکته مهم اشاره دارد:

1 - دعوت مردم به تشیع و متابعت و پیروی از حضرت علی‌علیه السلام و در نتیجه بازکردن راه برای پیدایش خط فکری خاص بین صحابه که همان تشیع باشد. و این دعوت از ناحیه شخص رسول خداصلی الله علیه واله است.

2 - به تبع نکته اول به این نتیجه می‌رسیم که تشیع و دنباله روی از امام علی‌علیه السلام بعد از رسول خداصلی الله علیه واله امری غیر از اسلام نخواهد بود، بلکه سبب امتداد و بقای ان خواهد شد.

این مطلب با احادیث دیگری که در مصادر حدیثی اهل سنت امده نیز تایید می‌شود:

پیامبر اکرم‌صلی الله علیه واله فرمود: «من اطاعنی فقد اطاع اللَّه، ومن عصانی فقد عصی اللَّه، ومن اطاع علیا فقد اطاعنی، ومن عصی علیا فقد عصانی»؛⁽⁴⁾«هرکس مرا اطاعت کند خدا را اطاعت کرده، و هرکسی مرا نافرمانی کند خدا را نافرمانی کرده است. و هرکس علی را اطاعت کند مرا اطاعت کرده، و هرکس علی را نافرمانی کند مرا نافرمانی کرده است».

ص:44

این حدیثی است که حاکم نیشابوری تصریح به صحت ان بنابر شرط شیخین کرده و ذهبی نیز در «تلخیص المستدرک» راویان ان را توثیق نموده است.

راویان احادیث از علمای اهل سنت‌

این گونه احادیث را گروه زیادی از علمای اهل سنت در کتاب‌های خود ذکر کرده‌اند که برخی از ان‌ها عبارتند از:

1 - ابن عساکر.⁽¹⁾

2 - ابن حجر هیتمی.⁽²⁾

3 - ابونعیم اصفهانی.⁽³⁾

4 - ابن اثیر.⁽⁴⁾

5 - حاکم حسکانی حنفی.⁽⁵⁾

6 - دیلمی.⁽⁶⁾

7 - طبرانی.⁽⁷⁾

8 - هیثمی.⁽⁸⁾

9 - سیوطی.⁽⁹⁾

10 - قندوزی.⁽¹⁰⁾

11 - ابن مغازلی شافعی.⁽¹¹⁾

12 - گنجی شافعی.⁽¹²⁾

ص:45

13 - حمّوئی.⁽¹⁾

14 - خوارزمی.⁽²⁾

15 - ابن حجر.⁽³⁾

16 - بلاذری.⁽⁴⁾

17 - سمهودی.⁽⁵⁾

18 - طبری.⁽⁶⁾

19 - ابن صباغ مالکی.⁽⁷⁾

20 - خطیب بغدادی.⁽⁸⁾

21 - مسعودی.⁽⁹⁾

22 - میر سید علی همدانی.⁽¹⁰⁾

23 - مناوی.⁽¹¹⁾

24 - ذهبی.⁽¹²⁾

25 - ابو الفرج اصفهانی.⁽¹³⁾

26 - شبلنجی.⁽¹⁴⁾

27 - متقی هندی.⁽¹⁵⁾

28 - الوسی.⁽¹⁶⁾

29 - شوکانی.⁽¹⁷⁾

ص:46

تصحیح احادیث‌

تصحیح احادیث‌

این احادیث را از طرق مختلف می‌توان تصحیح نمود:

1 - سندی‌

این روایات در کتب فریقین به حدی فراوان است که انسان می‌تواند به مضمون ان اطمینان حاصل کند، خصوصا ان‌که این رویات را اهل سنت نقل کرده‌اند که موافق اعتقاد ان‌ها نبوده است، و این به نوبه خود بر این دلالت دارد که این روایات قابل انکار نبوده و نمی‌توان ان‌ها را جعلی دانست. و لذا ابن حجر هیتمی بعد از نقل برخی از این احادیث بدون ان‌که در سند ان‌ها ایرادی وارد کند درصدد توجیه دلالی برامده است.

2 - مضمونی‌

در این روایات به این مطلب تصریح شده که امام علی‌علیه السلام و شیعیان و پیروان او از اهل نجاتند و مصداق واقعی «خیر البریة» می‌باشند. پس در حقیقت مضمون این احادیث اشاره به الگو بودن و رهبری امام علی‌علیه السلام در جامعه بعد از رسول اکرم‌صلی الله علیه واله دارد و این‌که هر یک از مسلمانان وظیفه دارند تا بعد از رسول خداصلی الله علیه واله او را الگو قرار داده و از او پیروی کنند. این مضمون را می‌توان با احادیث متواتر و صحیح السند دیگر مورد تایید و تاکید قرار داد؛ مثل حدیث ثقلین، حدیث غدیر و دیگر احادیثی که پیامبرصلی الله علیه واله در ان‌ها حضرت علی‌علیه السلام را امام بعد از خود معرفی کرده و مردم را نیز به متابعت از او دعوت کرده است.

ارتباط ایه با امامت‌

بین شیعه و اهل سنت اختلاف است که ایا امامت انتصابی است که امام باید از جانب خداوند تعیین شود یا این‌که به انتخاب مردم واگذار شده است؟ در هر دو صورت از این ایه و روایاتی که در ذیل ان امده است به دست می‌اید که امام علی‌علیه السلام بهترین مردم است. و از ان‌جا که این اصل کلّی مورد موافقت حتّی ابن تیمیه است که

ص:47

بهترین‌ها باید رهبر و امام باشند، نتیجه می‌گیریم که امام علی‌علیه السلام از ان جهت که بهترین است باید امام و رهبر جامعه اسلامی بعد از رسول اکرم‌صلی الله علیه واله باشد، خواه که خلافت به انتصاب باشد و یا انتخاب.

به بیان دیگر: بعد از ایه «خیر البریه» چنین امده است: «رضِی اللَّه عَنْهمْ ورضُوا عَنْه» خدا از انان راضی است و انان نیز از خدا راضی می‌باشند. و مطابق روایاتی که ذکر شد این، صفت امام علی‌علیه السلام و شیعیان او می‌باشد. و هنگامی که این ایه را با ایه «اکمال» یعنی «...ورضِیتُ لَکمُ الْاسْلامَ دینا» ضمیمه کنیم، به دست می‌اید که «خیر البریه» کسانی هستند که ایمان و عمل صالح را از کانال امام علی‌علیه السلام به دست اورده باشند؛ زیرا مطابق روایات صحیح السند، ایه اکمال بعد از واقعه غدیرخم بر پیامبر اکرم‌صلی الله علیه واله نازل شده است.

بررسی شبهات‌

بررسی شبهات‌

از ان‌جا که این روایات نصّ بر حقانیت امام علی‌علیه السلام و شیعیان ان حضرت است لذا اهل سنت درصدد برامده‌اند که از هر طریق ممکن در ان‌ها خدشه وارد کنند، اینک به بررسی هر یک از ان‌ها پرداخته و پاسخ می‌دهیم:

1 - برتری امام علی‌علیه السلام از پیامبرصلی الله علیه واله!!

الوسی می‌گوید: «اگر منظور از «خیر البریة» علی بن ابی طالب‌علیه السلام است، لازم می‌اید که او از پیامبر اکرم‌صلی الله علیه واله بالاتر باشد، چون به طور مطلق امده و شامل پیامبر نیز می‌شود».⁽¹⁾

پاسخ‌

اولا: ایه اشاره به بهترین مردم بعد از رسول خداصلی الله علیه واله دارد. و لذا رسول خداصلی الله علیه واله تخصّصا خارج است.

ص:48

ثانیا: مطابق برخی از ادله؛ همچون ایه «مباهله» و حدیث «طیر» و حدیث «نور» امام علی‌علیه السلام نفس پیامبرصلی الله علیه واله در جمیع فضایل است، و بین ان دو جدایی نیست تا دلالت بر برتری امام علی‌علیه السلام بر پیامبرصلی الله علیه واله داشته باشد.

ثالثا: برای «خیر البریة» شدن، قران چند صفت ذکر کرده است که یکی از ان‌ها ایمان به خدا و رسول گرامی اسلام است. پس امام علی‌علیه السلام به جهت ایمان به رسالت پیامبر اسلام به مقام «خیر البریة» بودن رسیده است.

رابعا: پیامبر اکرم‌صلی الله علیه واله خطاب به امت خود کرده و ان‌ها را به پیروی از خیر البریه یعنی حضرت علی‌علیه السلام دعوت می‌کند. واضح است که مردم را دعوت می‌کند که بعد از وفاتش حضرت علی‌علیه السلام را که بهترین فرد روی زمین است متابعت کنند.

2 - شیعه یعنی محبّ!!

ابن حجر مکی در «الصواعق المحرقة» بعد از نقل برخی از این احادیث می‌گوید: «شیعیان علی‌علیه السلام همان اهل سنتند؛ زیرا ان‌ها هستند که علی را ان طور که خدا و رسول فرمان داده دوست دارند، و اما غیر از اهل سنت همه دشمن علی می‌باشند؛ زیرا محبّتی که خارج از شرع بوده و از راه هدایت انحراف دارد در حقیقت بزرگ‌ترین دشمنی است، و به همین جهت است که سبب هلاکت ان‌ها می‌شود...».⁽¹⁾

پاسخ‌

اولا: ایشان کلمه «شیعه» را به محبّ معنا کرده است، در حالی که این معنا با کلمه شیعه سازگاری ندارد، شیعه در لغت به معنای پیرو است.

ثانیا: این معنا با معنای اصطلاحی «شیعه» نیز سازگاری ندارد؛ زیرا شیعه در اصطلاح به گروهی اطلاق می‌شود که از اهل بیت عصمت و طهارت پیروی کرده و قائل به امامت و وصایت ان‌ها می‌باشند.

شهرستانی می‌گوید: «شیعه کسانی هستند که به طور خصوص از علی‌علیه السلام پیروی کرده و به امامت و خلافت او به نص و وصیت قائل شده‌اند».⁽²⁾

ص:49

میر سید شریف جرجانی می‌گوید: «شیعه کسانی هستند که علی‌علیه السلام را مشایعت کرده و معتقدند که او امام بعد از رسول خداست و امامت از او و اولادش خارج نمی‌شود».⁽¹⁾

ثالثا: به ابن حجر می‌گوییم: اگر شیعیان امیر المؤمنین‌علیه السلام همان اهل سنتند که محبّ او هستند ان گونه که در کتاب و سنت امده، پس چرا در مدح دشمنان او کتاب تالیف کرده و ان‌ها را می‌ستایند؟ مگر خود ابن حجر نیست که رساله مستقلّی در دفاع از معاویه به نام «تطهیر الجنان» تالیف کرده است؟ ایا دشمنی معاویه نسبت به امام علی‌علیه السلام برای ابن حجر معلوم نبوده است؟

رابعا: به چه دلیل محبّت غیر از اهل سنّت به امیرالمؤمنین خارج از حد شرع است؟ مگر محبّت ان‌ها در حد خدایی است؟ هرگز چنین نیست. این محبّت شماست - بر فرض اگر باشد - که در حد تقصیر و کوتاهی است، نه این‌که محبّت ما در حقّ ان حضرت افراط باشد، ما اگر او را دوست داریم زیرا مطابق حدیث «رایه» خداوند متعال او را دوست دارد.

خامسا: شما چگونه اهل بیت عصمت و طهارت را دوست دارید در حالی که بزرگانتان؛ امثال بخاری از نواصب و دشمنان امیرالمؤمنین‌علیه السلام امثال عمران بن حطّان روایت نقل می‌کنند ولی نسبت به اهل بیت‌علیهم السلام یا بی‌توجهی کرده و یا اصلا روایتی نمی‌کنند؟

سید شرف الدین می‌گوید: «همانا شیعه علی و اهل بیت‌علیهم السلام مسلمانانی هستند که در دین متابع ان‌ها بوده و از انان پیروی کرده‌اند. و ما - بحمد اللَّه - تمام توجه خود را در فروع دین و عقاید ان، و اصول فقه و قواعد ان، و علوم سنت و کتاب، و فنون اخلاق و سلوک و اداب، به ان‌ها معطوف داشته و با اقرار به امامت و خضوع نسبت به

ص:50

ولایت ان‌ها، این امور را به توسط ان‌ها اخذ نمودیم... و از این طریق شیعیان ان‌ها به حساب امده‌ایم و انان نیز وسیله ما شده‌اند. و خدا را سپاس می‌گوییم بر این‌که ما را به دین خود هدایت فرمود، و توفیق داد تا به دو گوهر گرانبها و دو ریسمانش که رسولش ما را به ان دعوت کرده بود تمسک کنیم. و وارد مدینه علم پیامبرش از دروازه ان شویم، دروازه‌ای که باب امرزش گناهان و ایمنی اهل زمین و کشتی نجات این امّت است...».⁽¹⁾

3 - عدم اطلاق لفظ شیعه بر فرقه امامیه!!

دکتر ناصر بن عبداللَّه بن علی قفاری وهابی درکتاب خود «اصول مذهب الشیعة» می‌گوید: «با مراجعه به معاجم اهل سنت نیافتم که لفظ «شیعه» بر فرقه‌ای اطلاق شود که الان به این اسم معروفند مگر در برخی از اخبار ضعیف یا موضوع، اخباری که در ان‌ها لفظ شیعه به کار رفته و از ان‌ها به عنوان شیعه علی‌علیه السلام تمجید شده است. مثل حدیثی که می‌گوید: "فاستغفرت لعلّی وشیعته"، و حدیث: "مثلی مثل شجرة انا اصلها وعلی فرعها... والشیعة ورقها"، و حدیث: "انت وشیعتک فی الجنة"».⁽²⁾

پاسخ‌

اولا: به چه دلیل که این گونه روایات ضعیف یا جعلی است؟ ایا به مجرد این‌که مضمون حدیثی با عقاید شما سازگاری ندارد جعلی یا ضعیف است؟ ایا نباید بر ادعای خود اقامه دلیل کرد؟

ثانیا: روایات به حدی زیاد است که می‌توان ادعای تواتر یا شهرت ان‌ها را نمود که در این صورت احتیاج به بررسی سندی ندارد؛ زیرا از راه تراکم احتمالات مفید یقین است.

ثالثا: می‌توان مضمون این روایات را با احادیث دیگر صحیح السند؛ همچون حدیث غدیر و ثقلین تایید نمود.

ص:51

4 - اطلاق شیعه بر هر گروه و حزب!!

او همچنین می‌گوید: «اسم شیعه لقبی است که بر هر مجموعه‌ای اطلاق می‌شود که دور رهبرش گرد امده است، گرچه برخی از شیعیان قصد دارند که با چشم پوشی از حقایق تاریخی ادعا کنند عنوان شیعه اولین بار بر انان اطلاق شده است. اینان فراموش کرده‌اند که معاویه نیز این کلمه را بر اتباع خود اطلاق کرده است. ولی وقایع تاریخی گواهی می‌دهد که این لقب اختصاص بر اتباع علی پیدا نکرد مگر بعد از کشته شدن علی‌علیه السلام همان‌گونه که برخی می‌گویند، یا بعد از مقتل حسین همان‌گونه که رای برخی دیگر است».⁽¹⁾

پاسخ‌

اولا: اطلاق لقب شیعه بر هر گروهی که به دور رهبرش گرد امده، از باب اطلاق معنای لغوی این کلمه است؛ مثل این‌که گفته می‌شود: شیعه ال ابی سفیان، شیعه معاویه و... و لذا هر گاه در غیر از مورد اتباع حضرت علی‌علیه السلام به کار می‌رود با اضافه به ان افراد استعمال می‌شود، بر خلاف اتباع ان حضرت که به طور مطلق بر انان اطلاق می‌شود. یعنی هر گاه به طور مطلق و بدون اضافه کلمه «شیعه» به کار رفت، مقصود از ان شیعیان حضرت علی‌علیه السلام است. این مطلبی است که مورخین و صاحبان ملل و نحل از علمای اهل سنت به ان اشاره کرده‌اند:

شهرستانی می‌گوید: «شیعه کسانی هستند که به طور خصوص از علی پیروی کرده و قائل به امامت و خلافت او به عنوان نص و وصیتند».⁽²⁾

ابن خلدون می‌گوید: «شیعه در لغت به معنای مصاحبان و پیروان است و در عرف فقها و متکلّمین از خلف و سلف بر پیروان علی و فرزندان او اطلاق می‌شود».⁽³⁾

میر سید شریف جرجانی می‌گوید: «شیعه کسانی هستند که از علی‌علیه السلام پیروی کرده و قائل به امامت او بعد از رسول خداصلی الله علیه واله هستند و معتقدند که امامت از او و اولادش خارج نمی‌شود».⁽⁴⁾

ص:52

فرید وجدی می‌گوید: «شیعه کسانی هستند که علی را در امامت پیروی کرده و معتقدند که امامت از اولاد او خارج نمی‌گردد. و نیز معتقد به عصمت امامان از گناهان کبیره و صغیره‌اند و قائل به تولّی و تبری در قول و فعل‌اند، مگر در حال تقیه، در صورتی که از شدت ظالم بترسند».⁽¹⁾

ثانیا: مطابق روایاتی که ذکر کردیم کلمه شیعه اولین بار در کلمات رسول خداصلی الله علیه واله بر پیروان حضرت علی‌علیه السلام اطلاق شد. و نیز مطابق رای برخی از علمای اهل سنت برای اولین بار به عده‌ای از صحابه در عصر پیامبر اطلاق گردید:

ابوحاتم رازی می‌گوید: «انّ اول اسم ظهر فی الاسلام علی عهد رسول اللَّه هو الشیعة وکان هذا لقب اربعة من الصحابة هم: ابوذر و سلمان والمقداد وعمّار»؛⁽²⁾«اولین لقب و کلمه‌ای که در عهد رسول خداصلی الله علیه واله ظهور و بروز کرد کلمه «شیعه» بود. این کلمه لقب چهار نفر از صحابه یعنی ابوذر، سلمان، مقداد و عمّار بوده است».

ابن خلدون می‌نویسد:«کان جماعة من الصحابة یتشیعون لعلی ویرون استحقاقه علی غیره»؛⁽³⁾«جماعتی ازصحابه شیعه علی‌علیه السلام بودند و او را سزاوارتر ازدیگران به‌خلافت می‌دانستند».

استاد محمّد کرد علی می‌گوید: «عرف جماعة من کبار الصحابة بموالاة علی فی عصر رسول اللَّه‌صلی الله علیه واله، مثل سلمان الفارسی القائل: بایعنا رسول اللّه‌صلی الله علیه واله علی النصح للمسلمین و الائتمام بعلی بن ابی طالب و الموالات له، و مثل ابی سعید الخدری الذی یقول: امر الناس بخمس فعملوا باربع و ترکوا واحدة، و لمّا سئل عن الاربع قال: الصلاة و الزکاة و صوم شهر رمضان و الحج. و قیل: ما الواحدة التی ترکوها؟ قال: ولایة علی بن ابی طالب. قیل له: و انّها لمفروضة معهنّ؟ قال: نعم هی مفروضة معهنّ. و مثل ابی‌ذر الغفاری و عمار بن یاسر و حذیفة بن الیمان و ذی الشهادتین خزیمة بن ثابت وابی ایوب الانصاری وخالد بن سعید بن العاص وقیس بن سعد»؛⁽⁴⁾«گروهی از

ص:53

بزرگان صحابه، معروف به موالیان علی‌علیه السلام در عصر رسول خداصلی الله علیه واله بودند؛ از ان جمله سلمان فارسی است که می‌گفت: ما با رسول خداصلی الله علیه واله بیعت کردیم بر خیر خواهی مسلمانان و اقتدا به علی بن ابی طالب‌علیه السلام و موالیان او. و ابوسعید خدری که می‌گفت: مردم به پنج عمل امر شدند چهار تا را انجام داده و یکی را ترک نمودند. از او سؤال شد: انچه را ترک نمودند چه بود؟ او در جواب گفت: ولایت علی بن ابی طالب‌علیه السلام. از او سؤال شد: ایا ولایت با چهار عمل دیگر واجب است؟ پاسخ داد اری. و ابوذر غفاری و عمار بن یاسر و حذیفة بن یمان ذوالشهادین و خزیمة بن ثابت و ابوایوب انصاری و خالد بن سعید بن عاص و قیس بن سعد».

دکتر صبحی صالح می‌نویسد: «کان بین الصحابة حتی فی عهد النبی‌صلی الله علیه واله شیعة لربیبه علی، منهم ابوذر الغفاری و المقداد بن الاسود و جابر بن عبداللَّه وابی بن کعب وابو الطفیل عامر بن واثلة و العباس بن عبدالمطلب و جمیع بنیه و عمار بن یاسر و ابو ایوب الانصاری»؛⁽¹⁾«در میان صحابه حتّی در عصر پیامبر اکرم‌صلی الله علیه واله برای علی‌علیه السلام پیروان و شیعیانی بوده است، از ان جمله می‌توان به ابوذر غفاری، مقداد بن اسود، جابر بن عبداللَّه، ابی بن کعب، ابوالطفیل عامر بن واثله، عباس بن عبدالمطلّب و تمام فرزندان او، عمار بن یاسر و ابو ایوب انصاری اشاره کرد».

5 - دعوت اسلام به اجتماع نه تفرقه!!

او همچنین می‌گوید: «برخی از روافض در قدیم و جدید می‌گویند: پیامبرصلی الله علیه واله اولین کسی است که بذر تشیع را غرس کرده است و شیعه نیز در عصر او ظهور و بروز پیدا کرده است، و لذا برخی از صحابه در ان عصر شیعه علی بوده و از موالیان او به حساب می‌امدند... .

این رایی است بی‌اساس در کتاب و سنّت و هیچ سند تاریخی ثابتی ندارد، بلکه رایی است که از اصول اسلام تهی بوده و با حقایق تاریخی ثابت تنافی دارد.

ص:54

اسلام برای اجتماع امّت بر یک کلمه امده است نه ان‌که ان‌ها را دسته دسته و حزب حزب نماید. نزد رسول خدا شیعه و سنّی وجود نداشت؛ زیرا خداوند می‌فرماید « انَّ الدینَ عِنْد اللَّه الْاسْلامُ»...».⁽¹⁾

پاسخ‌

اولا: در جای خود به اثبات رساندیم که رسول خداصلی الله علیه واله اولین کسی است که بذر تشیع را غرس کرده، بلکه می‌توان ادعا کرد که خداوند متعال در قران کریم این کار را کرده است. مگر نه این است که ایه «ولایت» و ایه «اکمال» و ایه «تبلیغ» و ایه «انذار» و ایات دیگر در شان حضرت علی‌علیه السلام و امامت و خلافت و پیروی از ان حضرت نازل شده است؟ و در مرحله بعد پیامبر اکرم‌صلی الله علیه واله به دستور خداوند متعال امر خلافت و امامت حضرت علی‌علیه السلام را به مردم ابلاغ کرد. در سال سوم بعثت بعد از نزول ایه « وانْذِر عَشِیرتَک الْاقْربِینَ» حضرت علی‌علیه السلام را به امامت و خلافت و وصایت خود نصب نمود.

او تا سال اخر عمر خود در مواضع مختلف و مناسبت‌های گوناگون به این مساله مهم اشاره می‌کرد، تا ان‌که سال اخر رسالتش در روز هجدهم ذی حجّه حضرت علی‌علیه السلام را در سرزمین غدیر خم به امارت و خلافت منصوب نمود. ایا این‌ها دلالت بر این ندارد که تشیع یعنی اعتقاد به امامت و خلافت حضرت علی‌علیه السلام و اولاد معصوم او ریشه‌های قرانی و حدیثی دارد؟ و به تعبیر دیگر مؤسس این مذهب خدا و رسول است؟

ثانیا: همان‌گونه که در پاسخ به سؤال قبل اشاره شد، شیعه در عصر رسول خداصلی الله علیه واله ظهور پیدا کرده و مطابق رای عده‌ای از علمای اهل سنت برخی از صحابه، معروف به تشیع بوده‌اند.

ثالثا: اعتقاد به تشیع و نسبت به برخی از صحابه و این‌که پیامبر اکرم‌صلی الله علیه واله مؤسس و مؤید و مروج ان بوده است، هیچ منافاتی با اصول اسلام و حقایق تاریخی ثابت ندارد. اری اسلام برای تالیف و وحدت و اجتماع امّت اسلامی امد و اعتقاد برخی از

ص:55

صحابه به وصایت حضرت علی‌علیه السلام و به تعبیری دیگر شیعه او بودن در عصر پیامبرصلی الله علیه واله به معنای دو دستگی در عصر رسول خداصلی الله علیه واله نبوده است، بلکه معنای ان این است که در عصر رسول خداصلی الله علیه واله به جهت روایاتی که از ان حضرت درباره امامت و خلافت حضرت علی‌علیه السلام رسیده بود، لذا در همان عصر عده‌ای به حضرت‌علیه السلام ارادت داشته و او را به عنوان وصی و خلیفه رسول خداصلی الله علیه واله می‌شناختند و به وصایت او اعتقاد داشتند.

رابعا: اری، ما نیز معتقدیم که اسلام برای اجتماع امت بر یک کلمه و یک گفتار امده است ولی این بدان معنان نیست که ان یک کلمه هر کلمه‌ای می‌خواهد باشد، بلکه اسلام برای اجتماع امّت بر حقّ و حقیقت امده است. اسلام مردم را به چنگ زدن به ریسمانی دعوت می‌کند که همگی را به خداوند رهنمون می‌سازد و او غیر از معصوم شخص دیگری نیست. و اگر رسول خداصلی الله علیه واله مردم را به پیروی و مشایعت از حضرت علی‌علیه السلام دعوت می‌کند در حقیقت امت بعد از خود را به اسلام نابی دعوت می‌کند که تنها از کانال ائمه عصمت و طهارت به دست می‌اید. مگر پیامبر اکرم‌صلی الله علیه واله از تفرق امت بعد از خود به 73 فرقه خبر نداده است؟⁽¹⁾

حضرت‌صلی الله علیه واله در حقیقت این مطلب را گوشزد می‌کند که فرقه ناجیه و اهل نجات بعد از من فرقه‌ای هستند که از حضرت علی‌علیه السلام پیروی کرده و سنت من و دین خدا را از کانال او و اهل بیت معصومش‌علیهم السلام اخذ نمایند. پس در حقیقت پیامبرصلی الله علیه واله با دعوتش به اقتدا و پیروی از حضرت علی‌علیه السلام مسلمانان بعد از خودش را به وحدت و توحید کلمه بر محور حقّ و حقیقت دعوت می‌کند که همان خطّ امامت و ولایت حضرت علی‌علیه السلام و اولاد معصوم اوست.

خامسا: دعوت مسلمانان به پیروی از حضرت علی‌علیه السلام هیچ گونه منافاتی با ایه « انَّ الدینَ عِنْد اللَّه الْاسْلامُ» ندارد؛ زیرا ولایت، امامت و وصایت حضرت امیرعلیه السلام ادامه

ص:56

و امتداد حیات اسلام است. تشیع روح اسلام اصیل و دین محمدی است. با ابلاغ ولایت حضرت امیرعلیه السلام بود که دین کامل و نعمت خداوند تمام شد. و نیز خداوند دینی را که با ولایت حضرت امیرعلیه السلام باشد مورد رضایت خود قرار داده است.

6 - اثبات تشیع با روایات جعلی!!

او همچنین می‌گوید: «شیعه درصدد مشروعیت بخشیدن به عقیده خود یعنی تشیع است. انان برای رد ادعای دشمنانشان که تشیع را به اصل اجنبی باز می‌گرداند این ادعا را نموده و درصدد تایید و اثبات مذهب خود به هر وسیله برامده‌اند، لذا روایاتی را در این زمینه جعل کرده و به رسول خداصلی الله علیه واله نسبت داده‌اند و گمان کرده‌اند که از طرق اهل سنت روایت شده است در حالی که ان‌ها روایاتی است که بزرگان سنت و ناقلین شریعت به ان‌ها معرفت ندارند بلکه اکثر ان‌ها جعلی یا در طریق ان طعن وجود داشته یا از تاویلاتِ فاسد بعید است...».⁽¹⁾

پاسخ‌

هدف ما از تالیف این کتاب اثبات این مطلب است که روایاتی را که شیعه برای اثبات حقانیت تشیع، امامت، خلافت و وصایت حضرت علی‌علیه السلام و اولاد معصوم او دارد، همگی صحیح بوده و از میزان معتبر نزد اهل سنت برخوردار است.

ما درصدد اثبات این مطلب هستیم که ایاتی از قبیل ایه ولایت و ایه تطهیر و ایه اکمال و تبلیغ و انذار و... و نیز احادیثی از قبیل حدیث غدیر، ولایت، ثقلین، دوازده خلیفه، سفینه و امان و ده‌ها حدیث دیگر همگی مطابق موازین رجالی و حدیثی اهل سنت صحیح بوده و لذا اهل سنت باید به معنا و مضمون ان‌ها التزام داشته باشند. و این معنا را در طول مباحث خود در این کتاب دنبال کرده و به اثبات رسانده‌ایم.

7 - هرگز صحابه عقیده شیعه را نداشتند!!

او همچنین می‌گوید: «انان گمان کرده‌اند که شیعه از عمّار و ابوذر و مقداد تشکیل شده است. ایا انان به عقیده‌ای از عقاید شیعه؛ از قبیل ادعای نصّ، تکفیر شیخین:

ص:57

ابوبکر و عمر و بیشتر صحابه و اظهار برائت و سبّ و کراهت از ان‌ها معتقد بودند؟ هرگز، هیچ یک از این امور درباره انان واقعیت ندارد...».⁽¹⁾

پاسخ‌

اولا: همان‌گونه که اشاره کردیم نص از جانب خداوند و رسول او برای امامت حضرت علی‌علیه السلام است و با وجود این دو احتیاج به تایید دیگران نیست.

ثانیا: ما اهل سبّ و فحش نسبت به هیچ یک از صحابه نیستیم.

ثالثا: همان‌گونه که اشاره شد مورخان تصریح دارند که اول لقبی که به عنوان یک مذهب در زمان رسول خداصلی الله علیه واله ظاهر شد لقب شیعه بود. این کلمه لقب چهار نفر از صحابه به نام ابوذر، سلمان، مقداد و عمار بوده است.

مورخین نقل کرده‌اند که جماعتی از صحابه از بیعت ابوبکر سرباز زده و به دفاع از حضرت علی‌علیه السلام در خانه او تحصّن نمودند؛ از قبیل: عباس بن عبدالمطّلب، فضل بن عباس، عتبة بن ابولهب، سلمان فارسی، ابوذر غفاری، عمّار یاسر، مقداد بن اسود، براء بن عازب، ابی بن کعب، سعد بن ابی وقّاص، طلحة بن عبیداللَّه، زبیر بن عوام، خزیمة بن ثابت، فروة بن انصاری، خالد بن سعید بن عاص اموی و سعد بن عباده انصاری.⁽²⁾

رابعا: با مراجعه به منابع حدیثی پی می‌بریم که در میان صحابه افرادی از قبیل ابوذر و مقداد و سلمان و... معتقد به نصّ و وصایت حضرت علی‌علیه السلام بوده‌اند. اینک به برخی از این نصوص اشاره می‌کنیم:

1 - از ابوذر نقل شده که می‌فرمود: «انّه ستکون فتنة، فان ادرکتموه فعلیکم بکتاب اللَّه وعلی بن ابی طالب»؛⁽³⁾«همانا فتنه‌ای در پیش است، اگر ان را درک کردید بر شما باد به کتاب خدا و علی بن ابی طالب‌علیه السلام».

2 - سلمان از بیعت نکردن مردم با حضرت امیرعلیه السلام و عدم تمسک به هدایت او

ص:58

اظهار تاسّف و ناراحتی کرد، می‌گوید: «اری علیا بین ظهرانیکم فلاتقومون فتاخذون بحجزته، فوالذی نفسی بیده لایخبرکم احد بسر نبیکم بعده»؛⁽¹⁾«علی را می‌بینم که بین شما حرکت می‌کند ولی شما اقدامی نکرده و به دامان او چنگ نمی‌زنید! قسم به کسی که جانم به دست اوست بعد از او کسی شما را از سر پیامبرتان اگاه نمی‌سازد».

3 - مقداد از رسول خداصلی الله علیه واله نقل کرده که فرمود: «معرفة ال محمد برائة من النار، وحبّ ال محمد جواز علی الصراط، والولاء لال محمّد امان من العذاب»؛⁽²⁾«شناخت ال محمّد برائت از اتش است. و حبّ ال محمّد گذر بر صراط. و ولاء ال محمّد امانی از عذاب است».

4 - ابو ایوب انصاری از رسول خداصلی الله علیه واله نقل کرده که به دخترش فاطمه‌علیها السلام فرمود: «اما علمت انّ اللَّه عزوجل اطلع علی اهل الارض فاختار منکم اباک فبعثه نبیا، ثمّ اطلع الثانیة فاختار بعلک فاوحی الی فانکحته واتخذته وصیا»؛⁽³⁾«ایا نمی‌دانی که خداوند عزوجلّ توجّهی بر اهل زمین کرد، از میان انان پدرت را انتخاب نمود و او را به نبوت مبعوث کرد. ان‌گاه توجه دیگری نمود و شوهر تو را انتخاب کرد و به من وحی رساند که دخترم را به نکاح او در اورده و او را وصی خود گردانم».

5 - ابوسعید خدری از رسول خداصلی الله علیه واله نقل کرده که فرمود: «همانا وصی و موضع سر و بهترین کسی که بعد از خود می‌گذارم، کسی که وعده‌های مرا انجام داده و دین مرا بر پا خواهد نمود، علی بن ابی طالب است».⁽⁴⁾

6 - انس بن مالک می‌گوید: رسول خداصلی الله علیه واله وضو گرفت و دو رکعت نماز به جای اورد، ان‌گاه فرمود: «اول من یدخل علیک من هذا الباب امام المتقین وسید المسلمین ویعسوب الدین وخاتم الوصیین... فجاء علی...»؛ «اول کسی که بر تو از این در وارد می‌شود امام متّقین و سید مرسلین و رهبر دین و خاتم اوصیا است...». ناگهان علی‌علیه السلام وارد

ص:59

شد. پیامبرصلی الله علیه واله فرمود: چه کسی امد ای انس؟ انس می‌گوید: عرض کردم: علی. ان‌گاه حضرت‌صلی الله علیه واله در حالی که خوشحال بود نزد او امد و او را در بغل گرفت... .⁽¹⁾

7 - بریده می‌گوید: پیامبرصلی الله علیه واله فرمود: «برای هر پیامبری وصیی و وارثی است و همانا علی وصی و وارث من است».⁽²⁾

8 - ابوذر روزی در عهد عثمان بر در مسجد رسول خداصلی الله علیه واله ایستاده و در ضمن خطبه‌ای گفت: «... و محمّد وارث علم ادم و انچه به ان پیامبران تفضیل داده شده‌اند می‌باشد، و علی بن ابی طالب وصی محمّد و وارث علم او است...».⁽³⁾

9 - مالک بن حارث اشتر هنگام بیعت با علی بن ابی طالب‌علیه السلام فرمود: «ای مردم! این، وصی اوصیا و وارث علم انبیا است...».⁽⁴⁾

10 - هنگامی که حضرت امیرعلیه السلام مردم را در کوفه جمع کرد و در رابطه حرکت به سوی صفین برای جنگ با معاویه با انان سخن گفت، عمرو بن حمق از جا بلند شد و خطاب به امام‌علیه السلام عرض کرد: ای امیرمؤمنان! من به جهت قرابتی که بین من و توست، یا مالی که به من عطا کنی، یا مقام و پستی که مرا با ان بالا بری، تو را دوست ندارم، بلکه به جهت پنج خصلت است که تو را دوست دارم: تو پسر عموی رسول خداصلی الله علیه واله و وصی او و پدر ذریه ان حضرت هستی که در میان ما از رسول خداصلی الله علیه واله باقی مانده است. و تو سابق‌ترین مردم به اسلام و دارای عظیم‌ترین مهاجرین در سهم جهاد هستی».⁽⁵⁾

11 - محمّد بن ابوبکر در نامه خود به معاویه چنین می‌نویسد: «... وای بر تو! چگونه خودت را با علی‌علیه السلام مقایسه می‌کنی در حالی که او وارث رسول خداصلی الله علیه واله و وصی و پدر اولاد او است...».⁽⁶⁾

ص:60

با مراجعه به تاریخ جنگ جمل و صفین و نیز موضوع غدیر خم پی می‌بریم که بسیاری از صحابه و تابعین در این معرکه‌ها به ولایت و امامت و وصایت حضرت علی‌علیه السلام اقرار کرده و ان را در اشعار خود اورده‌اند؛ از قبیل:

و... برای مراجعه به اشعار انان به شرح ابن ابی‌الحدید بر نهج البلاغه جلد اول از صفحه 147 به بعد مراجعه کنید.

8 - تغییر در تشیع!!

او می‌گوید: «عقاید شیعه و افکار انان در تغیر و پیشرفت دائم است.

تشیع در عصر اول غیر از تشیع در عصرهای بعد از ان است. و لذا در صدر اول شیعه را بر کسانی اطلاق می‌کردند که علی را بر عثمان مقدم می‌داشتند...».⁽¹⁾

پاسخ‌

اولا: همان‌گونه که اشاره شد عقیده شیعه به امامت اهل بیت‌علیهم السلام از ابتدا از قران و سنت نبوی برگرفته شد، و گروهی از صحابه به ان اعتقاد داشتند. این عقیده در طول تاریخ و قرن‌ها ادامه پیدا کرد و تا کنون باقی است. این تعداد شیعیان است که دائما در پیشرفت و گسترش است.

ثانیا: اری، به یک معنا عقیده شیعه در تطور و پیشرفت است، و ان این‌که بزرگان شیعه در طول تاریخ درصدد تهذیب و تبیین و گسترش مفاهیم شیعی بوده و ادله خود را بر مدعای خود بر امامت اهل بیت گسترش داده و فقه و عقاید و اخلاقیات و مسائل گوناگون را به روز تفسیر کرده و با حفظ مبانی و اصول، ان‌ها را در بین جوامع بشری و اسلامی تبیین کرده است.

ثالثا: در جای خود اشاره کرده‌ایم که تشیع بر سه معنی به کار رفته است:

الف) تشیع حبّی: یعنی اعتقاد به این‌که اهل بیت‌علیهم السلام دارای فضایلی بی‌کران هستند و لذا باید ان‌ها را دوست داشت. اهل سنت عموما این نوع تشیع را با شدت و ضعف دارا هستند. لذا به جهت شدت محبت شافعی به اهل بیت‌علیهم السلام عده‌ای او را شیعه معرفی کرده‌اند.

ب) تشیع سیاسی: این عنوان در اصطلاح بر کسانی اطلاق می‌شد که حضرت علی‌علیه السلام را بر سایر صحابه خصوصا عثمان مقدم می‌داشتند. کوفیان در عصر امام علی و امام حسن و امام حسین‌علیهم السلام را به طور عموم می‌توان از این دسته به حساب اورد.

ج) تشیع عقیدتی و ولایی: این دسته کسانی هستند که معتقد به ولایت و امامت و وصایت بلا فصل حضرت علی‌علیه السلام می‌باشند و نیز یازده اولاد معصوم او را امامان به حقّ بر عموم مسلمانان می‌دانند. این دسته از افراد از عصر رسول خداصلی الله علیه واله وجود داشته و تا کنون در رشد و گسترش هستند.

9 - تبری حضرت علی‌علیه السلام از عقاید شیعه!!

او نیز می‌گوید: «شیعیان خود را پیروان علی می‌دانند، و درصدد وانمود کردن این

مطلب هستند که علی نیز هم عقیده با انان است، در حالی که او از عقاید شیعه در حقّ خود و فرزندانش متبری است. لذا باید قیدی را برای رفع ابهام اورد و ان این‌که: شیعه گمان می‌کند که از پیروان علی است؛ زیرا انان در حقیقت پیرو او نیستند و امیرالمؤمنین بر اعتقادات انان نیست...».⁽¹⁾

پاسخ‌

اولا: تمام حرف‌های او ادعاهایی بدون دلیل و مدرک است، به چه دلیل حضرت علی‌علیه السلام از عقاید شیعه در حقّ خود و فرزندانش متبری است؟ چرا ان حضرت این عقاید را قبول ندارد؟ انسان با صرف ادعا و به مجرد این‌که یک عقیده‌ای با عقاید اباء و اجدادش سازگاری ندارد نمی‌تواند ان را انکار کند.

ثانیا: اعتقاد شیعه همان وصایت و خلافت و امامت بلا فصل حضرت علی‌علیه السلام و امامان معصوم بعد از او است. عقیده‌ای که می‌گوید: پیامبر اکرم‌صلی الله علیه واله برای بعد از خود جانشین معین کرده و مردم را در تمام امور به ان‌ها ارجاع داده است. این عقیده‌ای است که شیعه از قران و روایات نبوی استفاده کرده و بر ان اقامه برهان نموده است. چرا و چگونه حضرت علی‌علیه السلام از ان متبری است؟ ایه ولایت و حدیث غدیر و حدیث ثقلین و ده‌ها دلیل دیگر چه می‌گویند؟ ایا بر مدعای شیعه دلالت ندارد؟

مگر نبود که حضرت علی‌علیه السلام واقعه غدیر را به شعر دراورد و در ان به مفاد امامت و ولایت خود اشاره کرده است؟ ان‌جا که فرمود:

فاوجب لی ولایته علیکم

رسول اللَّه یوم غدیر خم

مگر نه این است که حضرت علی‌علیه السلام در طول 25 سال خانه‌نشینی از زمان سقیفه و بعد از فوت رسول خداصلی الله علیه واله تا اخر خلافت عثمان و نیز در عصر حکومتش تا هنگام به شهادت رسیدنش هر گاه موقعیت مناسبی می‌دید به امامت و وصایت خود تذکر می‌داد و حدیث غدیر و ثقلین و سایر ادله را بر مردم می‌خواند و دیگران را نیز بر ان‌ها گواه می‌گرفت؟

این امور را در مباحث مربوطه اشاره کرده‌ایم.⁽¹⁾

امام علی‌علیه السلام مساله ولایت خود را حتّی به معاویه نیز گوشزد می‌کند و در نامه‌ای که به او می‌نویسد به مقام امامت و ولایت خود اشاره می‌نماید.⁽²⁾

و نیز امام علی‌علیه السلام در احادیثی دیگر اشاره به وصایت و علم و حکمت و طهارت و عصمت خود نموده و بر مردم احتجاج می‌کند.⁽³⁾

حضرت در نامه‌ای که به عامل خود برای گرفتن صدقات و زکوات می‌دهد، در کیفیت معاشرت و تعامل با قبایل می‌نویسد: به مردم خطاب کرده بگویید: «عباد اللَّه! ارسلنی الیکم ولی اللَّه وخلیفته لاخذ منکم حقّ اللَّه فی اموالکم»؛⁽⁴⁾«ای بندگان خدا! ولی خدا و جانشین او مرا به سوی شما فرستاده تا حقّ خداوند در اموالتان را از شما بگیرم.»

در این جمله حضرت‌علیه السلام اشاره به مقام ولایت و خلافت خود نموده است.

بعد از شهادت امام حسن‌علیه السلام، شیعیان حضرت با امام حسین‌علیه السلام به عنوان امام به حق و خلیفه رسول خداصلی الله علیه واله بیعت کردند. نافع بن هلال در روز عاشورا خود را به عنوان شیعه حضرت علی‌علیه السلام معرفی کرده و می‌گوید: «انا الجملی، انا علی دین علی»؛ من جملی و بر دین علی هستم.»، در مقابل دشمنان حضرت که خود را بر دین عثمان معرفی می‌کردند.⁽⁵⁾

امام سجّادعلیه السلام نیز عقیده تشیع؛ یعنی همین عقیده‌ای که شیعیان در طول تاریخ اسلام تا کنون به ان اعتقاد دارند را در ادعیه خود اشاره می‌کند، ان‌جا که می‌فرماید: «ربّ صلّ علی اطائب اهل بیته، الذین اخترتهم لامرک، وجعلتهم خزنة علمک، وحفظة دینک، وخلفاءک فی ارضک، وحججک علی عبادک وطهرتهم من الرجس والدنس تطهیرا بارادتک، وجعلتهم الوسیلة الیک، والمسلک الی جنّتک»؛⁽⁶⁾«پروردگارا بر پاکان

از اهل بیت پیامبر درود فرست، همان‌ها که برای امر خودت انتخابشان کردی و ان‌ها را خزانه علم و نگاهبانان دین خود قرار دادی و به عنوان جانشینان خود در زمین و حجت‌های خود بر بندگانت برگزیدی و با اراده خود انان را از پلیدی و ناپاکی، پاک ساختی و انان را به عنوان وسیله‌ای به سوی خود و راهی به سوی بهشتت برگزیدی.»

منشا این اعتقادات از شیعه تعلیمات امامان به شیعیانشان است. انان بودند که خطوط اساسی را برای شیعیان خود ترسیم می‌کردند و انان را بر اعتقاد به این خطوط و عقاید تشویق می‌نمودند. امام باقرعلیه السلام مردم را در موارد مختلف دعوت به خود کرده و از انان می‌خواهد تا علم و معارف دینی را از اهل بیت‌علیهم السلام اخذ کنند. حضرت‌علیه السلام در حدیث صحیح السندی به سلمة بن کهیل و حَکم بن عیینه می‌فرماید: «شرقا او غربا فلا تجدان علما صحیحا الّا شیئا خرج من عندنا»؛⁽¹⁾«اگر به شرق و غرب عالم سفر کنید علم صحیح را به جز علمی که از خاندان ما خارج می‌شود نخواهید یافت.»

و نیز در روایتی دیگر فرمود: «فلیذهب الناس حیث شاؤوا فواللَّه لیس الامر الّا من هنا»؛⁽²⁾«مردم هر کجا می‌خواهند بروند پس به خدا سوگند! امر غیر از اینجا نخواهد بود. - اشاره به خانه خود نمود - ».

10 - خروج از روش اسلام!!

و نیز می‌نویسد: «شیخ شیعه نجاشی در تعریف شیعه می‌گوید: (شیعه کسانی هستند که هر گاه در علومی که از رسول خداعلیه السلام اخذ کرده‌اند اختلاف نمودند از قول علی‌علیه السلام اخذ می‌کنند. و هر گاه در علومی که از علی‌علیه السلام اخذ کرده‌اند اختلاف کردند، از قول جعفر بن محمّد اخذ می‌کنند). حال اگر در علومی که از جعفر بن محمّد نقل کرده‌اند اختلاف شد از چه کسی اخذ می‌کنند؟ در این تعریف، جوابی نمی‌بینیم...».

ان‌گاه می‌گوید: «این تعریف خروج از منهج و روش اسلام است؛ زیرا هنگام اختلاف در نقل از رسول خداصلی الله علیه واله باید به مقیاس‌های ترجیح اخبار صحیح از غیر صحیح مراجعه کرد، نه این‌که به قول علی و جعفر مراجعه نمود... .

دیگر این‌که: چگونه اختلاف در نقل از رسول خدا و علی هست ولی اختلاف در نقل از جعفر نیست...؟ ایا جعفر از ان دو افضل است؟!».⁽¹⁾

پاسخ‌

اولا: این تعریف از نجاشی نیست بلکه نجاشی به سندش از ابان بن تغلب نقل می‌کند. و این کار خلاف امانت‌داری است که مغرضانه انجام گرفته است، و اهل فن این غرض‌ورزی را به خوبی درک می‌کند.

ثانیا: مقصود ابان بن تغلب از این تعریف برای شیعه این است که مردم بعد از رسول خداصلی الله علیه واله به طور حتم در علومی که از حضرت‌صلی الله علیه واله به جای مانده اختلاف کرده‌اند و برای رسیدن به قول حق وظیفه دارند به سراغ کسی بروند که هرگز اشتباه نکرده و نمی‌کند و حق را بر مردم اشکار می‌سازد، این چنین شخصی به نصّ نبوی کسی به جز امام علی بن ابی طالب‌علیه السلام نیست. و از ان‌جا که ابان بن تغلب معاصر امام صادق‌علیه السلام بوده در اخر اشاره می‌کند که هر گاه در علومی که از حضرت علی‌علیه السلام رسیده اختلاف در تفسیر و تبیین پدید امد باید به معصوم دیگر که در ان عصر امام صادق‌علیه السلام است مراجعه کنند.

مگر نه این است که پیامبر در شان حضرت علی‌علیه السلام فرمود: «یا علی! انت تبین لامّتی ما اختلفوا فیه من بعدی»؛⁽²⁾«ای علی! تو کسی هستی که برای امتم مسائلی را که در ان اختلاف نمایند تبیین و واضح می‌کنی.»

پیامبرصلی الله علیه واله فرمود: «علی العلم»؛⁽³⁾«علی عَلَم [هدایت است.»

و نیز فرمود: «علی رایة الهدی»؛⁽⁴⁾«علی‌علیه السلام پرچم هدایت است.»

و نیز فرمود: «علی منّی بمنزلتی من ربّی»؛⁽⁵⁾«علی‌علیه السلام نزد من به منزله من نزد پروردگار من است.»

قران منزلت رسول خداصلی الله علیه واله را بیان کرده است، ان‌جا که می‌فرماید: « وما انْزلْنا عَلَیک الْکتابَ الا لِتُبَینَ لَهمُ الَّذِی اخْتَلَفُوا فِیه...»؛⁽¹⁾«و ما کتاب [قران را بر تو نازل نکردیم جز برای ان‌که برای مردم ان‌چه را که در ان اختلاف و نزاع کرده‌اند تبیین نمایی.»

این مقام و منزلت را به عینه رسول خداصلی الله علیه واله از جانب خداوند به حضرت علی‌علیه السلام اعطا نمود، تا برای بعد از خودش هر گاه در مساله‌ای اختلاف شد به او مراجعه کنند. بلکه مطابق برخی از نصوص صحیح السند، این مقام و منزلت را برای یازده امام معصوم از اهل بیت خود نیز قرار داد، ان‌جا که فرمود: «انّی تارک فیکم الثقلین کتاب اللَّه وعترتی ما ان تمسّکتم بهما لن تضلّوا بعدی ابدا»؛⁽²⁾«همانا من در میان شما دو چیز گرانبها می‌گذارم: کتاب خدا و عترتم، اگر به ان دو تمسک کنید هرگز بعد از من گمراه نخواهید شد.»

در نتیجه این‌که رجوع به امام علی‌علیه السلام در مسائل اختلافی و نیز امام صادق‌علیه السلام خروج از مقیاس‌های علمی برای ترجیح احادیث اختلافی نیست.

از این بیان نیز استفاده می‌شود که این تعریف دلالت بر برتری امام صادق‌علیه السلام از پیامبر و حضرت علی‌علیهما السلام ندارد؛ زیرا ابان بن تغلب معاصر امام صادق‌علیه السلام است و امامان بعد از او را درک نکرده است. یعنی کسانی که بعد از ان زمان می‌ایند اگر در سخنان امام صادق‌علیه السلام اختلاف کردند باید به امام بعدی مراجعه کنند.

در اخر جواب به این مطلب اشاره می‌کنیم که اهل بیت‌علیهم السلام به نصّی که از ان‌ها رسیده، هر چه می‌گویند همان سنّت واقعی رسول خداصلی الله علیه واله و قول خداوند متعال است.

امام صادق‌علیه السلام فرمود: «حدیثی حدیث ابی، وحدیث ابی حدیث جدی، وحدیث جدی حدیث الحسین، وحدیث الحسین حدیث الحسن، وحدیث الحسن حدیث امیرالمؤمنین، وحدیث امیرالمؤمنین حدیث رسول اللَّه، وحدیث رسول اللَّه قول اللَّه

عزوجلّ»؛⁽¹⁾«حدیث من حدیث پدرم، حدیث پدرم حدیث جدم، و حدیث جدم حدیث حسین، و حدیث حسین حدیث حسن، و حدیث حسن حدیث امیرالمؤمنین، و حدیث امیرالمؤمنین حدیث رسول خداصلی الله علیه واله و حدیث رسول خداصلی الله علیه واله گفتار خداوند عزوجلّ است.»

11 - تمسک به تعریف شیخ مفیدرحمه الله!!

قفاری همچنین در ضمن کلماتش به تعریف شیخ مفیدرحمه الله اشاره کرده که فرمود: «شیعه پیروان امیرالمؤمنین - صلوات اللَّه علیه - بر سبیل ولاء و اعتقاد به امامت حضرت بعد از رسول صلوات اللَّه علیه بلا فصل می‌باشند...».⁽²⁾

بر این تعریف تمسک کرده می‌گوید: «در این تعریف شیخ مفید ذکری از ایمان به امامت اولاد علی نمی‌یابیم با این‌که نزد شیعه هرکس چنین اعتقادی نداشته باشد شیعه نیست. همان‌گونه که او از برخی جوانب اساسی در تشیع و ان‌چه که سنگ اساسی برای تشیع است غافل شده است مثل مساله نصّ و عصمت و دیگر اصول امامت».⁽³⁾

پاسخ‌

قفاری در این مورد همانند بقیه موارد امانت‌داری نکرده و دیگر عبارات شیخ مفیدرحمه الله را نقل نکرده است. شیخ‌رحمه الله در ادامه کلماتش می‌فرماید: «فهو عَلَم علی من دان بوجوب الامامة و وجودها فی کل زمان، و اوجب النص الجلی و العصمة و الکمال لکلّ امام، ثم حصر الامام فی ولد الحسین بن علی‌علیه السلام و ساقها الی الرضا علی بن موسی‌علیه السلام...»؛⁽⁴⁾«نشانه مذهب امامیه و شیعه بر کسی عَلَم شده که متدین و معتقد به وجوب امامت و وجود ان در هر زمان است. کسی که نصّ جلی و عصمت و کمال را برای هر امامی واجب می‌داند. و نیز امامت را در اولاد حسین بن علی‌علیهما السلام تا امام رضاعلیه السلام قرار می‌دهد...».

مقصود ایشان از محدود کردن به امام رضاعلیه السلام این است که امام رضاعلیه السلام را نیز بعد از حضرت موسی بن جعفرعلیهما السلام قبول داشته باشد؛ زیرا واقفیه بر ان حضرت توقف کرده

و قائل به امامت امام رضاعلیه السلام نشده‌اند. لذا هر کس امام رضاعلیه السلام را قبول کند دیگر امامان تا امام مهدی‌علیه السلام را نیز قبول کرده است.

شیخ مفیدرحمه الله این بیانات را به طور وفور در لابه‌لای این کتاب و کتاب‌های دیگر اشاره کرده است.

او در جایی دیگر می‌گوید: «اتفقت الامامیة علی انّ امام الدین لایکون الا معصوما من الخلاف للَّه تعالی، عالما بجمیع العلوم، کاملا فی الفضل...»؛⁽¹⁾«امامیه اتفاق کرده‌اند بر این‌که امام دین باید معصوم از مخالفت خداوند متعال باشد و نیز عالم به جمیع علوم دین و کامل در فضیلت و... باشد».

او نیز می‌گوید: «اتفقت الامامیة علی انّ من انکر امامة احد الائمة و جحد ما اوجبه اللَّه تعالی من فرض الطاعة فهو کافر ضالّ مستحق للخلود فی النار»؛⁽²⁾«امامیه اتفاق دارند بر این‌که هر کس امامت یکی از امامان را انکار کرده و منکر وجوب اطاعت ان‌ها شود که خداوند متعال ان‌را واجب کرده، او کافر، گمراه و مستحقّ خلود در اتش دوزخ است».

12 - اشکالی بر تعریف شیخ مفیدرحمه الله!!

دکتر قفاری در ادامه اعتراضاتش می‌گوید: «مطابق نظر مفید، وصف تشیع تنها بر کسی صدق می‌کند که اعتقاد به خلافت علی بن ابی طالب‌علیه السلام از زمان وفات رسول خداصلی الله علیه واله تا هنگام وفات علی دارد و معتقد است که خلافت سه خلیفه دیگر صحیح نبوده است. بنابر این تعریف وصف تشیع بعد از رسول خدا تنها بر سه نفر از صحابه صادق است و باقی صحابه در نظر شیعه کافر بوده و همانند مشرکان در عصر رسول‌اند، و حکومت انان نیز حکومت کفر است که علی در بین انان با پوشش تقیه و نفاق به سر می‌برده است!! چه جسارتی به علی‌علیه السلام و به اصحاب رسول خداصلی الله علیه واله و به اسلام از این بالاتر؟!».⁽³⁾

پاسخ‌

اولا: شیعه در اعتقادش به امامت و ولایت و خلافت بلافصل حضرت علی‌علیه السلام به ادله‌ای از قران و سنت نبوی تمسک کرده و کیفیت دلالت ان‌ها را نیز به طور وضوح تبیین کرده است. و لذا ان حضرت را ولی و امام و خلیفه رسول خداصلی الله علیه واله بعد از وفاتش تا هنگام وفات حضرت علی‌علیه السلام می‌داند.

ثانیا: اگر کسی با دلیل و برهان قطعی اثبات کرد که امام به حقّ از جانب خداوند متعال و ابلاغ رسول خداصلی الله علیه واله امام علی‌علیه السلام است، به طور طبیعی معتقد می‌شود که هر کس خلافت او را که از جانب خدا است بگیرد غاصب حقّ الهی او بوده و در نتیجه با خداوند عناد داشته است. و حکم کسی که با خداوند معاند است پر واضح است.

ثالثا: در جای خود به اثبات رساندیم که امامت، اصلی از اصول دین به حساب می‌اید و لذا در ردیف دیگر اصول دین شمرده شده است. حال اگر کسی منکر این اصل شود همانند ان است که اصل دیگری از اصول دین را انکار کرده باشد.

رابعا: کفر مراتبی دارد، که برخی از مراتب ان تنها در مرتبه قلب انسان خلاصه شده و به جهت مصالحی، به مرحله بروز و ظهور نمی‌رسد.

خامسا: این‌که در برخی روایات امده که مردم بعد از رسول خداصلی الله علیه واله به جز سه نفر از صحابه، بقیه مرتد شدند، این ارتداد را می‌توان بر توجیهاتی از قبیل ارتداد از اهل بیت‌علیهم السلام یا مراتب ارتداد در شدت و ضعف حمل نمود.

سادسا: قفاری تقیه را حمل بر نفاق کرده، در حالی که در جای خود به وضوح اثبات شده که «تقیه» یکی از موضوعات مسلّم قرانی و حدیثی است که برای حفظ جان و ابرو و اموال خود می‌توان از کفار و حتّی از مسلمانانی که مخالف عقیده بر حقّ ما هستند، اعمال نمود.⁽⁴⁾

سابعا: حضرت علی‌علیه السلام گرچه مشاهده می‌کرد که حقّ او گرفته شده و عده‌ای مردم را به بی راهه می‌کشانند، و لذا در مواقع حسّاس و هر جایی که مصلحت می‌دید مردم

ص:70

را به حقانیت خود گوشزد می‌کرد، ولی به جهت حفظ اصل اسلام که مصلحت اهمّ است سکوت نسبی اختیار کرده و چندان با دستگاه خلافت درگیر نمی‌شد. مقصود ما از تقیه حضرت‌علیه السلام در عصر خلافت ان سه نفر، این معنا است.

ص:71

سفید

ص:72

تاریخ تشیع‌

اشاره

ص:73

تاریخ تشیع‌

در بحث ظهور شیعه، به عواملی چند اشاره کرده و گفتیم که مؤسس شیعه خداوند متعال است؛ زیرا در قران کریم، علی‌علیه السلام را به‌عنوان ولی و سرپرست، بعد از رسول‌خداصلی الله علیه واله معین کرده و مردم را به پیروی از او دعوت نموده است. نه‌تنها علی‌علیه السلام بلکه با معرفی‌کردن اهل‌بیت عصمت و طهارت به عنوان افراد معصوم، همه را به پیروی از ان بزرگواران فراخوانده است. و در طول 23 سال بعثت، پیامبر اکرم‌صلی الله علیه واله نیز مردم را به پیروی از امام علی‌علیه السلام و التزام به امامت و ولایت ان حضرت و امامت یازده امام بعد از او فرمان داده است. ایا در زمان پیامبرصلی الله علیه واله کسانی بوده‌اند که علی‌علیه السلام را به این عنوان پذیرفته و او را ولی و جانشین بعد از رسول خداصلی الله علیه واله قبول کرده باشند؟ وضعیت شیعیان و پیروان علی‌علیه السلام در طول تاریخ اسلام تا این زمان چگونه بوده است؟

تشیع در عصر پیامبرصلی الله علیه واله‌

گروهی از صحابه در زمان پیامبر اکرم‌صلی الله علیه واله با شنیدن ایات و روایات در امر امامت و ولایت و خلافت امام علی‌علیه السلام، بعد از پیامبر اکرم‌صلی الله علیه واله، به او اعتقاد پیدا کرده، زعامت و امامت او را پذیرفتند و از ارادتمندان ان حضرت قرار گرفتند. این گروه از همان زمان به «شیعه علی‌علیه السلام» معروف شدند:

1 - ابوحاتم رازی می‌گوید: «انّ اول اسم ظهر فی الاسلام علی عهد رسول اللَّه‌صلی الله علیه واله هو الشیعة، و کان هذا لقب اربعة من الصحابة هم: ابوذر و سلمان و المقداد و عمّار»؛⁽¹⁾«اولین لقب و کلمه‌ای که در عهد رسول خداصلی الله علیه واله ظهور کرد کلمه «شیعه» بود. این کلمه، لقب چهار نفر از صحابه بوده است که عبارتند از: ابوذر، سلمان، مقداد و عمّار.»

ص:74

2 - ابن‌خلدون می‌نویسد: «کان جماعة من الصحابة یتشیعون لعلی و یرون استحقاقه علی غیره»؛⁽¹⁾«جماعتی از صحابه، شیعه علی بودند و او را سزاوارتر از دیگران به خلافت می‌دانستند».

3 - استاد محمّد کردعلی می‌گوید: «عرف جماعة من کبار الصحابة بموالاة علی‌علیه السلام فی عصر رسول اللَّه‌صلی الله علیه واله مثل سلمان الفارسی القائل: بایعنا رسول اللَّه‌صلی الله علیه واله علی النصح للمسلمین والائتمام بعلی بن ابی‌طالب والموالاة له. ومثل ابی سعید الخدری الّذی یقول: امر الناس بخمسٍ فعملوا باربعٍ و ترکوا واحدةً، ولمّا سئل عن الاربع قال: الصلاة والزکاة وصوم شهر رمضان و الحج. و قیل: ما الواحدة التی ترکوها؟ قال: ولایة علی بن ابی‌طالب. قیل له: و انّها لمفروضة معهنّ؟ قال: نعم هی مفروضة معهنّ. ومثل ابی ذر الغفاری وعمّار بن یاسر وحذیفة بن الیمان وذی الشهادتین خزیمة بن ثابت وابی ایوب الانصاری وخالد بن سعید بن العاص وقیس بن سعد بن عبادة»؛⁽²⁾«گروهی از بزرگانِ صحابه، معروف به موالیان علی‌علیه السلام در عصر رسول خداصلی الله علیه واله بودند؛ از ان جمله سلمان فارسی است که می‌گفت: ما با رسول خداصلی الله علیه واله بیعت کردیم بر خیرخواهی مسلمانان و اقتدا به علی بن ابی‌طالب‌علیه السلام و موالیان او. و ابو سعید خدری است که گفت: مردم به پنج کار امر شدند؛ چهار تا را انجام دادند و یکی را ترک نمودند. وقتی از ان چهار مورد سؤال شد گفت: نماز، زکات، روزه ماه رمضان و حج. از او سؤال شد انچه را که ترک نمودند چه بود؟ او در جواب گفت: ولایت علی بن ابی‌طالب‌علیه السلام. از او سؤال شد ایا ولایت با چهار عمل دیگر واجب است؟ پاسخ داد: اری. و ابوذر غفاری، عمار بن یاسر، حذیفة بن یمان، ذی‌الشهادتین خزیمة بن ثابت، ابوایوب انصاری، خالد بن سعید بن عاص و قیس بن سعد بن عباده.»

او در ادامه کلماتش می‌نویسد: «وامّا ما ذهب الیه بعض الکتّاب من انّ اصل مذهب التشیع من بدعة عبداللَّه بن سبا المعروف بابن السوداء، فهو وهم و قلّة معرفة بحقیقة مذهبهم. ومن علم منزلة هذا الرجل عند الشیعة وبرائتهم منه ومن احواله واعماله،

ص:75

وکمال علمائهم فی الطعن فیه بلا خلاف بینهم، علم مبلغ هذا القول من الثواب. لاریب فی انّ ظهور الشیعة کان فی الحجاز ولد المتشیع له»؛⁽¹⁾«و امّا انچه که بعضی از نویسندگان به ان رسیده‌اند، از این که اصل مذهب تشیع از بدعت‌های عبداللَّه بن سبا معروف به ابن السوداء است، این از وهم و کمی شناخت حقیقت مذهب شیعیان است. و هر کس شناختی از جایگاه این مرد نزد شیعه و تبری انان از او و گفتار و کردار او دارد و بفهمد که علمای شیعه همگی بدون اختلاف او را مذمّت کرده‌اند علم پیدا می‌کند که تا چه اندازه‌ای این نسبت به شیعه صحیح است! شکی نیست در این که ظهور شیعه در حجاز کشور شیعیان علی بوده است».

4 - دکتر صبحی صالح می‌نویسد: «کان بین الصحابة حتّی فی عهد النبی‌صلی الله علیه واله شیعة لربیبه علی، منهم: ابوذر الغفاری والمقداد بن الاسود و جابر بن عبداللَّه وابی بن الکعب و ابو الطفیل عامر بن واثلة والعباس بن عبد المطلب و جمیع بنیه وعمّار بن یاسر وابو ایوب الانصاری»؛⁽²⁾«در میان صحابه حتی در عصر پیامبر اکرم‌صلی الله علیه واله برای علی‌علیه السلام پیروان و شیعیانی بوده است؛ از ان جمله می‌توان ابوذر غفاری، مقداد بن اسود، جابر بن عبداللَّه، ابی بن کعب، ابوالطفیل عامر بن واثله، عباس بن عبدالمطلب و تمام فرزندان او، عمار یاسر و ابوایوب انصاری را نام برد.»

5 - استاد محمّد عبداللَّه عنّان می‌گوید: «من الخطا ان یقال: انّ الشیعة ظهرت و لاول مرة عند انشقاق الخوارج، بل کان بدء الشیعة و ظهورهم فی عصر الرسول‌صلی الله علیه واله حین امره اللَّه بانذار عشیرته فی الایة 214 من الشعراء (و انذر عشیرتک الاقربین)، و لبّی النبی فجمع عشیرته فی بیته و قال لهم مشیرا الی علی: هذا اخی و وصیی و خلیفتی فیکم فاسمعوا له و اطیعوا»؛⁽³⁾«این اشتباه است که گفته می‌شود شیعه برای اولین بار هنگام جدایی خوارج ظهور پیدا کرده است، بلکه ظهور شیعه در عصر رسول خداصلی الله علیه واله بوده

ص:76

است، هنگامی که خداوند رسولش را فرمان داد تا عشیره خود را مطابق ایه 214 سوره شعرا انذار کند. پیامبرصلی الله علیه واله دعوت خدا را پذیرفته و عشیره خود را در خانه‌اش جمع کرد و در حالی که اشاره به علی‌علیه السلام می‌نمود، خطاب به انان فرمود: این، یعنی علی، برادر و وصی و جانشین من در میان شماست، پس به سخنان او گوش فراداده و او را اطاعت کنید».

6- نوبختی می‌گوید: «انّ اول الفرق الشیعة و هم فرقة علی بن ابی‌طالب‌علیه السلام المسمّون شیعة علی فی زمان النبی‌صلی الله علیه واله، و بعده معروفون بانقطاعهم الیه و القول بامامته»؛ «همانا اولین فرقه از فرقه‌های اسلامی، شیعه است و ان فرقه علی بن ابی‌طالب می‌باشد که در زمان پیامبر به شیعه علی نام‌گذاری شده و بعد از او معروف به توجه به ان حضرت و اعتقاد به امامت او بوده‌اند.»

برنامه تشیع در زمان رسول خداصلی الله علیه واله‌

برنامه تشیع در زمان رسول خداصلی الله علیه واله‌

شیعیان در زمان رسول خداصلی الله علیه واله بعد از ان که از ولایت و جانشینی امام علی‌علیه السلام اطلاع یافتند درصدد تثبیت این مقام و ولایت از راه‌های مختلف برامدند که از ان جمله است:

1 - بیعت با امیرالمؤمنین‌علیه السلام در روز غدیر خم‌

پیامبرصلی الله علیه واله در روز غدیر خم خطبه‌ای ایراد کرد و در ان، مقام و منصب علی بن ابی‌طالب‌علیه السلام را برای خلافت ابلاغ نمود، ان‌گاه فرمود: «امرت عن اخذ البیعة منکم و الصفقة لکم بقبول ما جئت به عن اللَّه عزوجلّ فی علی امیر المؤمنین و الائمة من بعده، الذین هم منّی و منه ائمة قائمة منهم المهدی الی یوم القیامة الذی یقضی بالحق... .

معاشر الناس! انّکم اکثر من ان تصافقونی بکف واحدةٍ، و قد امرنی اللَّه عزوجلّ ان اخذ بالسنتکم الاقرار بما عقدت لعلی من امرة المسلمین و من جاء بعده من الائمة منّی و منه علی ما اعلمتکم: انّ ذریتی من صلبه، فقولوا باجمعکم: انا سامعون، مطیعون

ص:77

راضون منقادون لما بلّغت عن ربّنا و ربک فی امر علی و امر ولده من صلبه من الائمة، نبایعک علی ذلک بقلوبنا و انفسنا و السنتنا و ایدینا علی ذلک، نحیی ونموت ونبعث ولانغیر و لانبدل، و لانشک و لانرتاب، و لا نرجع عن عهده و لاننقض المیثاق، نطیع اللَّه و نطیعک و علیا امیرالمؤمنین وولده الائمة الذین ذکرتهم من ذریتک... .

فناداه القوم: سمعنا و اطعنا علی امر اللَّه و امر رسوله بقلوبنا و السنتنا و ایدینا. و تداکوا علی رسول اللَّه و علی علی - علیهماالسلام - فصافقوا بایدیهم...»؛⁽¹⁾«من مامورم که از شما بیعت گرفته نسبت به انچه از جانب خدا در حق علی امیرالمؤمنین و امامان بعد از او اورده‌ام از شما التزام بگیرم، امامانی که ان‌ها از ذریه من و اویند. امامانی که قیام کننده بر حق می‌باشند. و از جمله انان مهدی است که تا روز قیامت به حق حکم خواهد کرد... .

ای مردم! شما بیش از ان هستید که با یک دست با من بیعت کنید، در حالی که خداوند عزوجلّ مرا امر کرده که از زبان شما نسبت به پیمانی که برای علی به عنوان امیرالمؤمنین و امامان بعد از او گرفته‌ام، اقرار بگیرم. امامانی که از من و از اویند، ان‌گونه که من به شما ابلاغ کردم، این که ذریه من از صلب اوست. پس همه شما بگویید: ما شنوا و مطیع و راضی و منقاد دستوراتی هستیم که از جانب پروردگار ما و تو در امر علی و امر اولاد از صلب او از امامان، ابلاغ کردی. با تو به قلب‌ها و جان‌ها و زبان‌ها و دست‌هایمان بیعت می‌کنیم و بر این امر زندگی کرده و می‌میریم و مبعوث می‌گردیم و هرگز تغییر و تبدیل نخواهیم داد و شک و ریبی نخواهیم داشت. و از عهد خود بازنمی‌گردیم و پیمانی که بسته‌ایم نقض نخواهیم کرد. خدا را اطاعت کرده و تو و علی امیر المؤمنین و اولاد او، امامانی که از ذریه و صلبت بعد از حسن و حسین نام بردی اطاعت خواهیم نمود. امامانی که مقام ان‌ها را نزد خود و پروردگارم عزوجلّ به شما شناساندم... .

ص:78

مردم خطاب به حضرت‌صلی الله علیه واله عرض کردند: گوش فراداده و اطاعت امر خدا و امر رسولش را به قلب‌ها و زبان‌ها و دستان خود خواهیم کرد. در این هنگام بود که مردم نزد رسول خدا و علی - علیهما السلام - ازدحام کرده و با دستان خود بیعت نمودند...».

2 - سرودن شعر در دفاع از ولایت‌

حسان بن ثابت بعد از واقعه غدیر از پیامبرصلی الله علیه واله اجازه خواست تا نصب امام علی‌علیه السلام به ولایت را به شعر دراورد. پیامبرصلی الله علیه واله نیز به او اجازه داد، ان‌گاه واقعه غدیر را چنین سرود:

ینادیهم یوم الغدیر نبیهم

بخمّ واسمع بالرسول منادیا

فقال له قم یا علی فانّنی

جعلتک من بعدی اماما وهادیا

تا اخر شعر.⁽¹⁾

3 - کار عملی در تثبیت ولایت‌

از جمله کارهایی که پیروان امام علی‌علیه السلام در جهت تثبیت امامت و ولایت ان حضرت انجام دادند این بود که شهادت به ولایت او را بعد از شهادت به رسالت پیامبرصلی الله علیه واله در اذانشان به‌عنوان تبرک، نه به قصد جزئیت، می‌گفتند تا از این راه، هم اعتقادشان را به ولایت محکم کنند و هم به دیگران گوشزد نمایند.

شیخ عبداللَّه مراغی مصری نقل می‌کند: «انّ سلمان الفارسی ذکر فیهما - الاذان والاقامة - الشهادة بالولایة لعلی بعد الشهادة بالرسالة فی زمن النبی‌صلی الله علیه واله، فدخل رجل علی رسول اللَّه فقال: یا رسول اللَّه! سمعت امرا لم اسمع به قبل هذا؟ فقال رسول‌اللَّه‌صلی الله علیه واله: ما هو؟ قال: سلمان یشهد فی اذانه بعد الشهادة بالرسالة الشهادة بالولایة لعلی. قال: سمعتم خیرا»؛⁽²⁾«در زمان پیامبرصلی الله علیه واله سلمان فارسی در اذان و اقامه نمازش شهادت به ولایت را بعد از شهادت به رسالت می‌گفت. شخصی بر رسول خداصلی الله علیه واله وارد شد و عرض کرد: ای رسول خدا! چیزی شنیدم که تاکنون نشنیده بودم. پیامبرصلی الله علیه واله فرمود: ان چیست؟

ص:79

عرض کرد سلمان در اذانش بعد از شهادت به رسالت، شهادت به ولایت می‌گوید. رسول خداصلی الله علیه واله فرمود: نیکی و خیر شنیده‌ای.».

و نیز نقل می‌کند که شخصی بر رسول خداصلی الله علیه واله وارد شد و عرض کرد: «یا رسول اللَّه! انّ اباذر یذکر فی الاذان بعد الشهادة بالرسالة الشهادة بالولایة لعلی و یقول: اشهد انّ علیا ولی اللَّه؟ فقال: کذلک، او نسیتم قول یوم غدیر خم: من کنت مولاه فعلی مولاه؟ فمن نکث فانّما ینکث علی نفسه»؛⁽¹⁾«ای رسول خدا! ابوذر در اذان، بعد از شهادت به رسالت، شهادت به ولایت علی‌علیه السلام یعنی: «اشهد انّ علیا ولی اللَّه» می‌گوید. پیامبرصلی الله علیه واله فرمود: همین‌طور است. ایا فراموش کردید گفتار مرا در روز غدیر خم «من کنت مولاه فعلی مولاه» پس هرکس پیمان‌شکنی کند برضرر خود چنین کرده است.»

تشیع هنگام وفات پیامبرصلی الله علیه واله‌

شیعیان هنگام وفات پیامبرصلی الله علیه واله با توجه به دستورهای ان حضرت درصدد تثبیت و تنفیذ دستورات برامدند؛ از ان جمله:

1 - با تاکید و اصرار پیامبرصلی الله علیه واله به اوردن دوات و قلم برای نوشتن وصیت، در ان هنگام، دسته و جماعتی بودند که اصرار به اوردن دوات و قلم داشتند تا پیامبرصلی الله علیه واله وصیت خود را مکتوب دارد، ولی از ان‌جا که طرف مقابل قوی بود نتوانستند این دستور را عملی سازند.

2 - بعد از ان‌که پیامبرصلی الله علیه واله به جهت عمل نکردن به دستورش، جمعیت را از خود دور کرد، افرادی از شیعیانِ امام علی‌علیه السلام امثال مقداد و ابوذر را نزد خود نگاه داشت، ان‌گاه وصیت خود را نسبت به امامان بعد از خود نزد انان مطرح نمود.⁽²⁾

3 - بنابر نقل مظفر در «السقیفة» پیامبرصلی الله علیه واله گروهی از شیعیان و ارادتمندان امام علی‌علیه السلام را هنگام فرستادن لشکر اسامه به جنگ و مقابله با لشکر روم، نزد خود

ص:80

نگاه داشت، تا چنانچه مرگ او فرا رسید این چند نفر با بیعت با امام علی‌علیه السلام خلافت و حکومت را برای ان حضرت تمام کنند، ولی متاسفانه عمر، ابوبکر و برخی دیگر با تخلّف از لشکر اسامة بن زید، این نقشه و تدبیر عالی پیامبرصلی الله علیه واله را برهم زدند تا مبادا خلافت از دست انان گرفته شود.

4 - هنگامی که برخی، به جهت رسیدن به ملک و سلطنت بعد از فوت پیامبرصلی الله علیه واله به سقیفه بنی‌ساعده رفته، مشغول تقسیم قدرت یا تصاحب ان برای خود بودند، در حالی که جنازه رسول خداصلی الله علیه واله هنوز دفن نشده بود، شیعیان به پیروی امامشان علی‌علیه السلام مشغول دفن رسول خداصلی الله علیه واله و عزاداری برای ان حضرت بودند.

تشیع در ایام خلافت ابوبکر

تشیع در ایام خلافت ابوبکر

شیعیان بعد از وفات رسول خداصلی الله علیه واله نیز به تلاش خود در راه عملی‌کردن دستور پیامبرصلی الله علیه واله در رابطه با امام علی‌علیه السلام ادامه دادند، و در این راه اقداماتی انجام دادند که به برخی از ان‌ها اشاره می‌کنیم:

1 - کاندیدا کردن امام علی‌علیه السلام برای بیعت‌

از ان‌جا که شیعیان سفارش‌های پیامبرصلی الله علیه واله را در حقّ امام علی‌علیه السلام دیده و شنیده بودند و معتقد به امامت و جانشینی امام علی‌علیه السلام بعد از رسول خداصلی الله علیه واله، از جانب خداوند و رسول‌صلی الله علیه واله بودند، از این رو بعد از وفات پیامبرصلی الله علیه واله فورا طرح کاندیدا کردن امام را برای بیعت مطرح نمودند. عباس بن عبدالمطلب به امام علی‌علیه السلام می‌گوید: «امدد یدک ابایعک یبایعک الناس»؛⁽¹⁾دستانت را به من بده تا با تو بیعت کنم و مردم نیز با تو بیعت خواهند کرد.

2 - تحصّن شیعیان در خانه فاطمه زهراعلیها السلام‌

شیعیان بعد از واقعه سقیفه و تمام شدن خلافت به نفع ابوبکر، به‌عنوان اعتراض به خانه حضرت زهراعلیها السلام امده، در انجا تحصن کردند، تا ضمن اعتراض به

ص:81

خانه حضرت زهرا علیها السلام آمده ، در آنجا تحصن کردند ، تا ضمن اعتراض به عمل انجام شده ، بر امامت و ولایت بحقّ امام علی علیه السلام صحّه بگذارند.

مسعودی در حوادث وفات پیامبرصلی الله علیه واله نقل می‌کند: «انّ الامام علیا اقام ومن معه من شیعته فی منزله بعد ان تمّت البیعة لابی بکر»؛⁽¹⁾«همانا امام علی‌علیه السلام و کسانی که با او از شیعیان بودند، بعد از ان‌که بیعت با ابو بکر تمام شد، در منزل حضرت اقامت گزیدند».

عمر بن خطاب می‌گوید: «انّه کان من خبرنا حین توفّی اللَّه نبیه انّ علیا والزبیر ومن معهما تخلّفوا عنّا فی بیت فاطمة»؛⁽²⁾«از جمله اتفاقاتی که بعد از وفات رسول خداصلی الله علیه واله افتاد ان‌که علی و زبیر و گروهی که با ان‌دو بودند از بیعت و همکاری با ما سرپیچی کرده، در خانه فاطمه تحصّن نمودند».

متخلفین از بیعت با ابوبکر عبارتند از:

1 - سلمان فارسی

2 - عمار یاسر

3 - براء بن عازب

4 - ابوذر غفاری.

5 - مقداد بن اسود.

6 - ابان بن سعید.

7 - عباس بن عبدالمطلب و جماعتی از بنی‌هاشم وجمعی از مهاجرین و انصار.⁽³⁾

ابن اثیر می‌گوید: «وکان ابان احد من تخلّف عن بیعة ابی‌بکر لینظر ما یصنع بنوهاشم، فلمّا بایعوه بایع»؛⁽⁴⁾«ابان از جمله کسانی بود که از بیعت با ابوبکر سر باز زد تا ببیند بنی‌هاشم چه می‌کنند؛ بعد از ان‌که دید بنی‌هاشم بیعت کردند او نیز بیعت نمود».

ص:82

3 - موضع‌گیری‌ها در دفاع از ولایت‌

شیعیان بعد از ان‌که تحصّنشان توسط عمر بن خطاب بر هم‌خورد، وارد مسجد رسول خداصلی الله علیه واله شده، درصدد احتجاج و اقامه حجت بر مردم امدند، تا انان را از این خواب غفلت بیدار سازند. اینک به موضع‌گیری‌های برخی از انان اشاره می‌کنیم:

الف) فضل بن عباس

او در ضمن سخنان خود خطاب به مردم فرمود: «.. وصاحبنا اولی بها منکم»؛⁽¹⁾«صاحب ما - علی‌علیه السلام - به خلافت، از شما سزاوارتر است».

ب) مقداد بن اسود

او می‌گوید: «واعجبا لقریش ودفعهم هذا الامر عن اهل‌بیت نبیهم وفیهم اول المؤمنین...»؛⁽²⁾«عجب دارم از قریش که چگونه خلافت را از اهل‌بیت نبی‌شان گرفت درحالی‌که درمیان انان کسی است - علی‌علیه السلام - که اول مؤمن به پیامبرصلی الله علیه واله است».

ونیز می‌فرمود: «معرفة ال محمّد برائة من النار، وحبّ ال محمّد جواز علی الصراط، والولاء لال محمّد امان من العذاب»؛⁽³⁾«شناخت و معرفت ال محمّد برائت از عذاب، ودوستی انان جواز و مجوز عبور از پل صراط، و ولایت انان امان از عذاب جهنم است».

ج) سلمان فارسی

او در دفاع از خاندان عصمت و طهارت خطاب به مردم می‌گوید: «ای مردم! همانا ال محمّد از خاندان نوح، ال ابراهیم و از ذریه اسماعیل است. انان عترت پاک و هدایتگر محمّدند. ال محمّد را به منزله سر از بدن، بلکه به منزله دو چشم از سر بدانید؛ زیرا انان نسبت به شما مانند اسمان سربرافراشته، کوه‌های نصب‌شده، خورشید روشنی‌بخش و درخت زیتون‌اند،..»⁽⁴⁾

ص:83

و در جایی دیگر خطاب به مردم می‌فرماید: «می‌بینم که علی‌علیه السلام بین شماست ولی دست به دامان او نمی‌زنید، قسم به کسی که جانم به دست قدرت اوست، کسی بعد از علی‌علیه السلام از اسرار پیامبرتان خبر نمی‌دهد.»⁽¹⁾

بعد از واقعه سقیفه خطاب به مردم فرمود: «کرداز وناکرداز، لو بایعوا علیا لاکلوا من فوقهم ومن تحت ارجلهم»؛⁽²⁾«کردید انچه نباید می‌کردید، و نکردید انچه را که باید می‌کردید، اگر با علی‌علیه السلام بیعت می‌کردید نعمت فراوانی برای شما از اسمان و زمین جاری بود.»

د) ابوذر غفاری

او می‌گوید: «اصبتم قناعة وترکتم قرابة، لو جعلتم هذا الامر فی اهل‌بیت نبیکم ما اختلف علیکم اثنان»؛⁽³⁾«به کم قناعت کردید، و قرابت رسول خداصلی الله علیه واله را رها ساختید، اگر امر خلافت را در اهل‌بیت نبی‌تان قرار می‌دادید هرگز دو نفر هم در میان شما اختلاف نمی‌کرد.»

ه) ابی بن کعب

او از جمله کسانی بود که هرگز با ابوبکر بیعت نکرد و شورای سقیفه را بی‌ارزش خواند.⁽⁴⁾

ابونعیم اصفهانی در کتاب «حلیة الاولیاء» از قیس بن سعد نقل می‌کند:

«وارد مدینه شدم تا با یاران پیامبرصلی الله علیه واله ملاقات کنم، علی الخصوص خیلی علاقه داشتم که ابی را ملاقات نمایم، وارد مسجد پیامبرصلی الله علیه واله شدم و در صف اول به نماز ایستادم، ناگهان مردی را دیدم که نماز خود را تمام کرد و شروع به حدیث گفتن نمود. گردن‌ها به سوی او کشیده شد تا بیاناتش را بشنوند. او سه بار گفت: سران این امّت گمراه شدند و اخرتشان تباه شد، ولی من دلم به حال ان‌ها نمی‌سوزد، بلکه به حال مسلمانانی می‌سوزد که به دست انان گمراه شدند.»⁽⁵⁾

ص:84

و نیز اورده است: «ابی بن کعب - که شاهد انحراف مردم از قطب اصلی رهبری اسلامی بود و از این وضع رنج می‌برد - می‌گفت: «روزی که پیامبر اسلام‌صلی الله علیه واله زنده بود همه متوجّه یک نقطه بودند ولی پس از وفات پیامبرصلی الله علیه واله صورت‌ها به چپ و راست منحرف گردید.»⁽¹⁾

ذهبی نقل می‌کند: «یکی از انصار از ابی بن کعب پرسید: ابی! از کجا می‌ایی؟ پاسخ داد: از منزل خاندان پیامبرصلی الله علیه واله. او گفت: وضع انان چگونه است؟ گفت: چگونه می‌شود وضع کسانی که خانه انان تا دیروز محلّ رفت‌وامد فرشته وحی و کاشانه پیامبر خداصلی الله علیه واله بود، ولی امروز جنب‌وجوشی در انجا به چشم نمی‌خورد و از وجود پیامبرصلی الله علیه واله خالی مانده است. این را گفت در حالی که بغض گلویش را می‌فشرد و گریه مجال سخن را به او نمی‌داد، به طوری که وضع او حضّار را نیز به گریه واداشت.»⁽²⁾

و) بریدة بن خضیب اسلمی

ذهبی در ترجمه او می‌نویسد: «بعد از غصب خلافت از طرف ابوبکر، بریده خطاب به ابوبکر کرده، گفت: « انّا للَّه‌ِ وانّا الَیه راجِعُونَ»، چه مصیبت‌هایی که حق از طرف باطل کشید، ای ابوبکر! ایا فراموش کردی یا خودت را به فراموشی می‌زنی؟ کسی تو را گول زده یا نفست تو را گول زده است؟ ایا به یاد نداری که چگونه رسول خداصلی الله علیه واله ما را امر نمود که علی‌علیه السلام را امیرالمؤمنین بنامیم؟ ایا یاد نداری که پیامبرصلی الله علیه واله در اوقات مختلف، اشاره به علی کرده، می‌فرمود: این، امیرمؤمنین، و قاتل ظالمین است؟ از خدا بترس و نفس خود را محاسبه کن، قبل از ان‌که وقت بگذرد و خودت را از انچه باعث هلاکت نفس است نجات بده. و حقّ را به کسی که از تو به ان سزاوارتر است واگذار، و در غصب ان پافشاری مکن، برگرد، تو می‌توانی برگردی، تو را نصیحت کرده و به راه نجات راهنمایی می‌کنم، کمک کار ظالمین مباش.»⁽³⁾

ص:85

ز) خالد بن سعید

ابن اثیر می‌گوید: «تاخر خالد و اخوه ابان عن بیعة ابی‌بکر، فقال لبنی‌هاشم: انّکم لطوال الشجر، طیبو الثمر، نحن تبع لکم... فلمّا بایع بنوهاشم ابابکر بایعه خالد»؛⁽¹⁾«خالد و برادرش ابان از بیعت با ابوبکر سرباز زدند و به بنی‌هاشم خطاب کرده گفتند: همانا شما خاندانی ریشه‌دار و اصلی هستید که افراد شایسته‌ای را به جامعه تحویل داده است و ما به دنبال شماییم... بعد از ان‌که بنی‌هاشم با ابوبکر - با تهدید و زور - بیعت کردند این دو برادر - خالد و ابان - نیز بیعت نمودند».

4 - سکوت معنادار

از جمله موضع‌گیری‌های شیعیان در خلافت ابوبکر و عمر و عثمان، سکوت معنادار انان بود؛ زیرا از طرفی حقّ را با علی‌علیه السلام دانسته و دیگران را لایق مقام خلافت نمی‌دانستند. از طرف دیگر مصالح اسلام و مسلمین را در نظر می‌گرفتند، کسانی که به تعبیر امیرالمؤمنین، تازه مسلمان‌اند. از طرف سوم دشمنان داخلی و خارجی را در کمین می‌دیدند، لذا با یک جمع‌بندی، سکوت را بر هر چیز دیگر ترجیح دادند. به این معنا که دست به شمشیر نبرند و برای گرفتن حقّ امیرالمؤمنین‌علیه السلام اقدامی انجام ندهند، ولی این بدان‌معنا نبود که سکوت مطلق داشته باشند؛ زیرا حقّ هیچ‌گاه نباید به طور مطلق خاموش بماند، بلکه در هر موردی که صلاح می‌دیدند از راه‌های مختلف حقانیت امیرالمؤمنین‌علیه السلام را گوشزد می‌کردند.

5 - مخالفت عملی‌

در برخی از موارد نیز عملا با خلیفه غاصب مقابله می‌کردند که می‌توان یک نمونه از ان را اقدام عملی مالک بن نویره در ندادن زکات به نماینده ابوبکر، خالد بن ولید دانست؛ زیرا او معتقد بود که ابوبکر شایسته خلافت نیست و دادن زکات به نماینده او کمک به ظالم است؛ ازاین‌رو از دادن زکات به او سرپیچی کرد... .

ص:86

نمونه دیگر از مخالفت عملی را می‌توان هجرت بلال از مدینه دانست؛ زیرا بلال به خاطر منصب مهمّی که نزد رسول خداصلی الله علیه واله داشت، احساس کرد که اگر در مدینه بماند باید برای خلیفه وقت اذان‌گو باشد، و از ان‌جا که اذان او در حقیقت تایید خلافت غاصب است، به‌همین‌خاطر مصلحت را در ان دید که از مدینه پیامبرصلی الله علیه واله به محلّی دور هجرت کند تا از او بهره‌برداری سیاسی نشود و در انجا بود تا از دار دنیا رحلت کرد.⁽¹⁾

6 - مبارزه منفی‌

اشاره

حضرت زهراعلیها السلام بعد از وفات پدرش و مشاهده خلافکاری‌های دستگاه خلافت و بعد از این‌که نتوانست از راه گفت و گو ونصیحت انان را متنبّه سازد، راه مبارزه منفی را پیش گرفت. و این راه را چه تا زمانی که زنده بود و چه برای بعد از شهادتش دنبال کرد:

الف) غضب حضرت زهراعلیها السلام بر ابوبکر

بخاری در باب «خمس» در مساله میراث حضرت زهراعلیها السلام از فدک نقل می‌کند: فاطمه دختر رسول خداصلی الله علیه واله غضبناک شد و با ابوبکر قهر نمود. و این متارکه ادامه داشت تا از دنیا رحلت نمود.⁽²⁾

او نیز در باب غزوه خیبر به سندش از عایشه نقل کرده که گفت: فاطمه دختر پیامبرصلی الله علیه واله کسی را به نزد ابی بکر فرستاد تا میراث خود را از رسول خداصلی الله علیه واله که همان فئ مدینه و فدک و انچه از خمس خیبر باقی مانده بود بر او بفرستد. ابوبکر گفت: رسول خداصلی الله علیه واله فرمود: ما چیزی را به ارث نمی‌گذاریم انچه هست همه صدقه می‌باشد. تا این‌که می‌گوید: ابوبکر از پرداخت میراث حضرت امتناع کرد. فاطمه - علیها السلام - بر او ناراحت شد و با او قهر کرد و تا زنده بود با او سخن نگفت».⁽³⁾

ص:87

ب) وصیت به دفن شبانه

بخاری به سندش از عایشه نقل کرده که گفت: «فاطمه دختر پیامبرصلی الله علیه واله کسی را به نزد ابوبکر فرستاد تا میراث خود از رسول خداصلی الله علیه واله از فئ مدینه و فدک و انچه از خمس خیبر باقی مانده باز خواهد... ابوبکر از پرداخت ان‌ها امتناع ورزید. فاطمه - علیها السلام - بر ابوبکر غضبناک شد و با او قهر کرده و تا زنده بود با او سخن نگفت. بعد از پیامبرصلی الله علیه واله شش ماه زنده بود. و هنگامی که وفات نمود شوهرش علی - علیه السلام - او را شبانه دفن کرد و ابوبکر را از دفن حضرت اگاه نکرد.»⁽¹⁾

ابن ابی الحدید می‌نویسد: «علی و حسن و حسین - علیهما السلام - فاطمه را شبانه دفن کرده و قبرش را مخفی نمودند.»⁽²⁾

او نیز می‌گوید: «خبر صحیح نزد من این است که فاطمه - علیها السلام - از دنیا رحلت نمود در حالی که بر ابوبکر و عمر غضبناک بود ولذا وصیت کرد تا این دو نفر بر جنازه او نماز نخوانند.»⁽³⁾

مسلم در ضمن قضیه غضب حضرت زهراعلیها السلام بر ابوبکر و وفات حضرت می‌گوید: «...علی - علیه السلام - خبر وفات فاطمه را به ابوبکر نرساند و خودش بر او نماز گزارد».⁽⁴⁾

حلبی از واقدی نقل کرده که گفت: «نزد ما به اثبات رسیده که علی - کرمّ اللَّه وجهه - فاطمه را شبانه دفن کرد و بر ان حضرت با عباس و فضل نماز گزارد و هرگز کسی را خبر ننمود».⁽⁵⁾

استاد توفیق ابو علم می‌گوید: «فاطمه زهراعلیها السلام سه وصیت کرد: یکی این‌که کسانی که بر ان‌ها غضب نموده در تشییع جنازه‌اش حاضر نشوند و جنازه‌اش شبانه به خاک سپرده شود.»⁽⁶⁾

ص:88

ابوبکر جوهری نقل می‌کند: «هنگامی که زمان وفات فاطمه - علیها السلام - فرار رسید بر امیرالمؤمنین - علیه السلام - وصیت کرد که هرگاه از دنیا رفتم مرا شبانه دفن کن و هرگز ابوبکر و عمر را از این امر اگاه مساز...»⁽¹⁾

ابن قتیبه می‌گوید: «...فاطمه - علیها السلام - قسم یاد کرد که هرگز با ابوبکر سخن نگوید و وصیت کرد تا شبانه دفن شود تا ابوبکر در تشییع جنازه‌اش حاضر نگردد، لذا شبانه دفن شد».⁽²⁾

تشیع در ایام خلافت عمر بن خطّاب‌

عمر بن خطاب با توجه به نقش مهمّی که در دوران خلافت ابوبکر داشت، به خلافت رسید و بدین جهت با مخالفت رو به رو نشد. امام علی‌علیه السلام و شیعیان با این اقدام مخالف بودند، امّا بیعت سریع مردم، فرصتی برای مخالفت امام و شیعیان باقی نگذاشت. سابقه رفتار تند عمر در دوران خلافت ابوبکر، زمینه هرگونه مخالفت عملی را منتفی می‌ساخت.⁽³⁾

علی‌علیه السلام اگرچه میراث خویش را برباد رفته و خود را شایسته رهبری می‌دانست، ولی برای حفظ موقعیت حسّاس جهان اسلام، هم‌چنان سکوت توام با بیان حقّ و حقیقت، و تذکر به حقانیت خود را ادامه می‌داد.

شیعیان نیز همانند امیرالمؤمنین‌علیه السلام سکوت معناداری داشتند، ان‌ها اگرچه سکوت کرده و به جهت حفظ اسلام و وحدت مسلمین دست به اقدامی عملی علیه حکومت وقت نمی‌زدند ولی با بیانات خود با انان مخالفت می‌ورزیدند.

عمر بن خطاب در مجلسی گفت: «دلیل قریش در انتخاب نکردن علی‌علیه السلام به خلافت این بود که انان کراهت داشتند خلافت و نبوت در یک خاندان جمع شود.

ص:89

ابن‌عباس که در ان مجلس بود در برابر این سخن عمر موضع‌گیری کرده، خطاب به او فرمود: قریش نسبت به انچه که خداوند نازل کرده بود، کراهت داشتند.»⁽¹⁾

تشیع در ایام خلافت عثمان‌

عثمان شیوه دو خلیفه پیشین را دنبال نکرد. ابتدا والیان عمر را از ولایات برداشت و بستگان خود را بر کار گماشت. حکم بن العاص را که پیامبرصلی الله علیه واله به طائف تبعید کرده بود، به مدینه برگرداند و خزانه مسلمین را به او سپرد. مروان بن حکم را مشاور خویش قرار داد و یک‌پنجم زکات شمال افریقا را که مبلغ دومیلیون و پانصد و بیست‌هزار دینار بود به وی بخشید و او را به دامادی خویش برگزید.

وی از بیت‌المال بصره مبلغ ششصدهزار درهم به داماد دیگر خویش، عبداللَّه بن خالد بن اسید، حواله کرد. عبداللَّه بن عامر، پسردائی خویش را که نوجوانی بود به حکومت بصره انتخاب کرد. عبداللَّه بن سعد بن ابی‌سرح، برادر رضاعی خود را - که پیامبرصلی الله علیه واله در فتح مکه به سبب ارتداد وی دستور قتلش را صادر کرده بود - به حکومت مصر و خراج ان سرزمین برگزید. ولید بن عقبة بن ابی‌معیط برادر مادری خود را به کوفه فرستاد و پس از فساد و تباهی و شراب‌خواری او سعید بن عاص، فامیل دیگر خود را به ان شهر گماشت. سعید با اعمال سیاست اشرافی اموی و بیان این‌که زمین‌های سرسبز عراق از برای قریش است، موجب اعتراض و شورش مردم کوفه گردید.⁽²⁾

در این دوران علی‌علیه السلام و شیعیان در مقابل بدعت‌های عثمان و والیانش ساکت نمی‌نشستند.

ص:90

ابن ابی‌الحدید می‌نویسد: «انّ الّذی علیه اکثر ارباب السیر وعلماء الاخبار انّ عثمان نفی اباذر اولا الی الشام ثم استقدمه الی المدینة لمّا شکی منه معاویة، ثمّ نفاه من المدینة الی الربذة لمّا عمل بالمدینة ما کان یعمل بالشام»؛⁽¹⁾«بیشتر تاریخ‌نویسان و عالمان اخبار بران‌اند که عثمان ابتدا ابوذر را به شام تبعید کرد و بعد از ان‌که معاویه از او به عثمان شکایت کرد، او را به مدینه خواست و از مدینه، به‌خاطر مخالفت با خلیفه، به ربذه تبعید نمود.»

زمانی که ابوذر را به ربذه تبعید کردند و علی‌علیه السلام و فرزندانش او را بدرقه نمودند، ابوذر نگاهی به امام‌علیه السلام کرد و گفت: وقتی شما و فرزندانت را می‌بینم به یاد سخن رسول‌خداصلی الله علیه واله در مورد شما می‌افتم و گریه می‌کنم.⁽²⁾

و نیز از پیامبر اکرم‌صلی الله علیه واله نقل می‌کرد که فرمود: «زود است که شما را فتنه فرارسد، اگر گرفتار ان شدید بر شما باد عمل به کتاب خدا و اقتدا به علی بن ابی‌طالب‌علیه السلام.»⁽³⁾

در زمان خلافت عثمان، ابوذر بر درب مسجد رسول خداصلی الله علیه واله ایستاد و در خطبه‌ای که ایراد کرد، فرمود: «ای مردم! محمّد وارث علم ادم و فضایل انبیاست، و علی بن ابی‌طالب وصی محمّد و وارث علم اوست... .»⁽⁴⁾

بلاذری می‌نویسد: «مقداد بن عمرو، عمار بن یاسر، طلحه و زبیر با تعداد دیگری از اصحاب رسول خداصلی الله علیه واله به عثمان نامه نوشتند و او را به نکاتی چند تذکر دادند و او را از خدا ترساندند. و در ضمن تهدید کردند که اگر به تذکرات انان گوش فرا ندهد برضد او اقدام خواهند کرد. عمار نامه را گرفته نزد عثمان اورد. به مجرد این‌که صدر نامه را برای او خواند، عثمان با غضب به او گفت: ایا تو از بین دوستانت جرات خواندن نامه تهدیدامیز را برای من داری؟ عمار در جواب گفت: دلیلش این است که ناصح‌ترین قوم خود به تو هستم. عثمان در جواب گفت: دروغ می‌گویی ای فرزند

ص:91

سمیه! عمّار گفت: به خدا سوگند من پسر سمیه و فرزند یاسرم. سپس عثمان به غلامش دستور داد که دست و پای او را بشکنند. ان‌گاه با دو پایش درحالی‌که در کفش بود شروع به لگدزدن به عمار کرد که بر اثر ان «فتق» بر او عارض شد.»⁽¹⁾

تشیع در ایام امامت امیرالمؤمنین‌علیه السلام‌

تشیع در ایام امامت امیرالمؤمنین‌علیه السلام‌

خلافت امام علی‌علیه السلام در اواخر سال سی‌وپنج ه.ق. شروع شد و تقریبا چهار سال و نُه ماه ادامه یافت. شیعیان امیرالمؤمنین‌علیه السلام هنگام بیعت عمومی با ان حضرت وقت را مناسب دیدند تا یادی از ولایت امیرالمؤمنین‌علیه السلام کرده، مردم را به ان مقام شامخ تذکر دهند تا اگر خواستند با ان حضرت بیعت کنند با انگیزه‌ای حقیقی باشد. از این رو هنگام بیعت مردم با امیرالمؤمنین‌علیه السلام، مالک بن حارث اشتر خطاب به مردم کرده، فرمود: «ای مردم! این علی‌علیه السلام وصی اوصیا و وارث علم انبیاست، او کسی است که بلاهای بزرگ را به جان خریده و زحمت‌های فراوانی در راه اسلام تحمل کرده است. او کسی است که کتاب خدا به ایمان او شهادت داده و پیامبرش او را به بهشت رضوان بشارت داده است. کسی که تمام فضایل در او جمع شده، و احدی از گذشتگان و اهل این زمان در سابقه و علم و فضلش شک نکرده است... .»⁽²⁾

خزیمة بن ثابت نیز پس از بیعت با امام علی‌علیه السلام می‌گفت: «ما کسی را برگزیدیم که رسول خداصلی الله علیه واله او را برای ما برگزید.»⁽³⁾

امام علی‌علیه السلام به کوفه امد و ان شهر را محلّ اقامت خود، به‌عنوان پایتخت، انتخاب نمود؛ تا ان‌که بتواند تشیع را در عراق گسترش داده و خود را نیز به اهل عراق معرفی نماید. از طرفی کوفه منطقه‌ای سوق‌الجیشی بود، و چون کلّ عراق نیز به شام نزدیک بود، ان حضرت خواست تا علاوه بر عراق؛ شام را نیز تحت نظر قرار دهد.

ص:92

بعد از ورود امام علی‌علیه السلام به عراق، مردم با ملاحظه امام علی‌علیه السلام به عنوان قهرمان سیاست، در مقابل استیلای شامیان از او حمایت کردند و مدت‌ها از حامیان مذهبی امام علی‌علیه السلام بودند.

پس از جنگ جمل، اصطلاح شیعه علی‌علیه السلام شامل همه کسانی می‌شد که از علی‌علیه السلام در مقابل عایشه حمایت می‌کردند. علاوه بر ان به اشخاص و گروه‌های غیرمذهبی که به دلایل سیاسی از علی‌علیه السلام حمایت می‌کردند، لفظ شیعه اطلاق می‌گردید.

نصربن مزاحم می‌گوید: امام علی‌علیه السلام هنگام برشمردن جنایات طلحه و زبیر فرمود: «انّ اتباع طلحة والزبیر قتلوا شیعتی وعمّالی»؛⁽¹⁾«همانا پیروان طلحه و زبیر در بصره شیعیان و عاملان مرا به قتل رساندند».

در این مفهوم وسیع بود که کلمه شیعه در سند حکمیت در صفین به‌کار رفت. ده سال بعد، زمانی که شیعیان شروع به تثبیت موقعیت اسمی خود کردند، کوشش‌هایی برای جدایی حامیان علی‌علیه السلام صورت گرفت و بین حامیان مذهبی و غیرمذهبی وی تمایزی حاصل شد.

امام علی‌علیه السلام در طول چهار سال و نه ماه حکومت خویش، اگرچه نتوانست جامعه اسلامی را به صورت اول خویش بازگرداند، اما به موفقیت‌های مهمّی دست یافت که عبارتند از:

1 - معرفی‌کردن شخصیت واقعی رسول خداصلی الله علیه واله برای مردم.

2 - تبیین احکام فراموش‌شده اسلام.

3 - جلوگیری از بدعت‌ها و تحریف‌های دینی درحد امکان.

4 - تصحیح و اصلاح احکامی که به اشتباه برای مردم تبیین شده بود.

5 - تبیین مقدار زیادی از معارف دینی.

6 - تربیت شاگردانی جلیل القدر؛ مانند: اویس قرنی، کمیل بن زیاد، میثم تمّار، رشید هجری و... .

ص:93

در عصر حکومت امام علی‌علیه السلام اگرچه فشارها و حصرهای سیاسی از شیعه برطرف شد، ولی درعوض مبتلا به جنگ‌های داخلی متعدد شدند و در این جنگ‌ها نیز با گفتار و عمل، دست از دفاع از امیرالمؤمنین‌علیه السلام برنداشتند.

شیعیان با وجود شکست در جنگ‌ها برای دفاع از امیرالمؤمنین‌علیه السلام و مقابله با مخالفین ان‌حضرت، دست از دفاع عقیدتی از ان‌حضرت‌علیه السلام برنداشتند.

الف) جنگ جمل‌

شیعیان عقیدتی در جنگ جمل به جهت اگاهی دادن مخالف و موافق به حقانیت امیرالمؤمنین‌علیه السلام در خطبه‌ها و رجزهای حماسی خود، ان حضرت را به دیگران معرفی می‌کردند.

ابوالهیثم بن تیهان که بدری است، می‌گوید:

قل للزبیر وقل لطلحة انّنا

نحن الذین شعارنا الانصار

انّ الوصی امامنا وولینا

برح الخفاء وباحت الاسرار⁽¹⁾

مردی از قبیله ازد به میدان امده، می‌گوید:

هذا علی وهو الوصی

اخاه یوم النجوة النبی

وقال هذا بعدی الولی

وعاه واع ونسی الشقی⁽²⁾

حجر بن عدی کندی، صحابی جلیل‌القدر، می‌گوید:

یا ربّنا سلّم لنا علیا

سلّم لنا المبارک المضیا

المؤمن الموحّد التقیا

لاخَطِل الرای ولا غویا

بل هادیا موفّقا مهدیا

واحفظه ربّی واحفظ النبیا

فیه فقد کان له ولیا

ثمّ ارتضاه بعده وصیا⁽³⁾

ص:94

زحر بن قیس جعفی می‌گوید:

اضربکم حتّی تقروا لعلی

خیر قریش کلّها بعد النبی

من زانه اللَّه وسمّاه الوصی

انّ الولی حافظا ظهر الولی⁽¹⁾

ب) جنگ صفین‌

در جنگ صفین نیز شیعیان به طرق مختلف به دفاع از امیرالمؤمنین‌علیه السلام و حریم ولایت برامدند.

عده‌ای با بیان خطبه‌ها، به دفاع از مقام او برامدند. ابن ابی‌الحدید می‌گوید: «بعد از ان‌که امیرالمؤمنین‌علیه السلام مردم را در کوفه برای حرکت به طرف صفین به‌جهت جنگ با معاویه جمع کرد، عمرو بن حمق خزاعی ایستاد و امام علی‌علیه السلام را مورد خطاب قرار داده، عرض کرد: «ای امیرمؤمنان! من تو را به جهت خویشاوندی یا طلب مال، یا سلطنت و جاه، دوست ندارم، بلکه دوستی من نسبت به تو از ان جهت است که پنج خصلت در تو یافتم که در دیگری نبوده است: تو پسرعموی رسول خدا و جانشین و وصی او هستی، و پدر ذریه پیامبری که در میان ما به ودیعت گذارده شده است. تو اول کسی هستی که اسلام اورد، و سهم تو در جهاد از همه بیشتر است... .»⁽²⁾

امّ خیر نیز در روز صفین در تحریک سپاهیان امام علی‌علیه السلام می‌فرمود: «عجله کنید - خداوند شما را رحمت کند - به یاری امام عادل و باتقوای باوفا و راستگو که وصی رسول خداست.»⁽³⁾

برخی دیگر نیز با اشعار خود به دفاع از مقام ولایت برامدند:

قیس بن سعد، صحابی عظیم و سید خزرج، می‌گوید:

وعلی امامنا و امام

لسوانا اتی به التنزیل

یوم قال النبی من کنت مولاه

فهذا مولاه خطب جلیل

انّ ما قاله النبی علی الامّة

حتم ما فیه قال وقیل⁽⁴⁾

ص:95

و نعمان بن عجلان انصاری نیز می‌گوید:

کیف التفرق والوصی امامنا

لا کیف الّا حیرة وتخاذلا

لاتغبنُنّ عقولکم، لا خیر فی

من لم یکن عند البلابل عاقلا

وذوو معاویة الغوی وتابعوا

دینَ الوصی لتحمدوه اجلا⁽¹⁾

اینان در اشعار خود عمدتا بر مساله وصایت و جانشینی امام علی‌علیه السلام از رسول‌خداصلی الله علیه واله تاکید داشتند.

برخی دیگر نیز پس از ان‌که امام علی‌علیه السلام از صفین به کوفه بازگشت و خوارج از او جدا شدند، در کنار امام علی‌علیه السلام ثابت‌قدم ماندند و بار دیگر با ان‌حضرت تجدید بیعت و عهد نمودند. از جمله عهد انان این بود که به حضرت خطاب کرده، عرض کردند: «ما دوست هر کسی هستیم که تو دوست انی، و دشمن هر کسی هستیم که تو با انان دشمنی داری.»⁽²⁾

عده‌ای دیگر با نوشتن نامه به معاویه او را مورد عتاب و سرزنش قرار داده، مقام ولایت و خلافت به‌حق امیرالمؤمنین‌علیه السلام را به او گوشزد می‌کردند.

محمّد بن ابوبکر در نامه‌ای که به معاویه می‌نویسد، می‌گوید: «...وای بر تو! چگونه خودت را در کنار علی‌علیه السلام قرار می‌دهی، کسی که وارث رسول خداصلی الله علیه واله و وصی او و پدر فرزندان اوست. کسی که قبل از دیگران به او گروید و اخرین کسی بود که عهد پیامبرصلی الله علیه واله را شنید. او را از اسرارش اگاه و در امرش شریک ساخت.»⁽³⁾

دارمیه حجونیه از زنان شیعه امام علی‌علیه السلام در برابر معاویه در بیان علل دوستی علی‌علیه السلام گفت: «من او را دوست دارم؛ زیرا مساکین را دوست می‌داشت و به واماندگان کمک می‌کرد. او فقیه در دین بود و از بیان حق کوتاهی نمی‌نمود. او از جانب رسول‌خداصلی الله علیه واله ولایت داشت... .»⁽⁴⁾

ص:96

پیشگامان تشیع از صحابه‌

با مراجعه به کتب رجال و تراجم و تاریخ و بررسی و تحقیق در شرح حال صحابه، پیروی بسیاری از انان از علی بن ابی طالب‌علیه السلام نمایان می‌گردد. مرحوم «شرف الدین» اسامی دویست نفر از انان را در کتاب شریف «الفصول المهمّة» اورده است.

ایت اللَّه محمدحسین کاشف الغطاءرحمه الله می‌فرماید: «من با تتبّعی که در کتب تراجم صحابه داشته‌ام؛ امثال: کتاب «استیعاب» و «اصابة» و «اسدالغابة» و نظایر این‌ها، به این نتیجه رسیده‌ام که حدود سیصد نفر از صحابه، از شیعیان حضرت علی‌علیه السلام بوده‌اند. و شاید کسی که بیشتر تفحّص کند، از این تعداد، بیشتر پیدا نماید.»

اینک به اسامی تعدادی از این صحابه اشاره می‌شود:

ص:97

از مشاهیر غیر بنی هاشم، به این افراد می‌توان اشاره نمود.

ص:98

شرح حال برخی از پیشگامان تشیع‌

1 - سلمان فارسی‌

سلمان فارسی، ایرانی الاصل و اهل «جی» اصفهان یا «استخر» فارس یا «رامهرمز» است. او پس از تحقیق در ایین زرتشت، به مسیحیت گرویده و با تامّل در تعلیمات حضرت مسیح‌علیه السلام قبل از جنگ خندق به اسلام گروید. وی یکی از یاران صدیق و معروف و فداکار پیامبرصلی الله علیه واله بود. در حالی که هر یک از مهاجرین و انصار وی را از خود می‌دانستند. پیامبرصلی الله علیه واله فرمود: «سلمان از ما اهل بیت است».

سلمان با انتساب به خاندان پیامبرصلی الله علیه واله از موقعیت و شرافت ویژه‌ای در میان یاران رسول خداصلی الله علیه واله برخوردار گردید. او در تمام غزوات در کنار پیامبرصلی الله علیه واله، با مشرکین به نبرد می‌پرداخت.⁽¹⁾

وی در زمان پیامبرصلی الله علیه واله از هواداران حضرت علی‌علیه السلام بود و پس از رحلت رسول خداصلی الله علیه واله و حکومت «ابوبکر» سخن معروف خود را به زبان فارسی چنین گفت: «کردید و نکردید»، و به این وسیله از پیروی نکردن با علی‌علیه السلام انتقاد کرد.

سلمان، از استوارترین یاران امام علی‌علیه السلام و یکی از چهارتن، شیعیان صدیق و نخستین امام، به شمار امده است⁽²⁾.

سادگی رفتار و حمایت او از حضرت علی‌علیه السلام بی شک در گرایش هموطنان او به اسلام و تشیع بی تاثیر نبوده است.

ص:99

2 - ابوذر غفاری‌

ابوذر، قبل از اسلام نیز موحّد بوده است. وی با شنیدن دعوت پیامبرصلی الله علیه واله در مکه، با شنیدن ایه‌هایی از قران، گمشده خویش را یافت و مسلمان شد.

مورخان، او را پنجمین مسلمان دانسته‌اند. چون به جهت تبلیغ اسلام، در معرض خطر قرار گرفت، پیامبر وی را مامور تبلیغ در قبیله‌اش قرار داد.

ابوذر در نزد پیامبرصلی الله علیه واله از مقام و منزلت ویژه‌ای برخوردار بود.⁽¹⁾او در زمان خلافت خلیفه سوم، به اسراف و تبذیرهای خلیفه و مشاورانش، به ویژه «مروان» اعتراض کرد. خلیفه وی را به روستای کوچک «ربذه» تبعید نمود.

حضرت علی‌علیه السلام و فرزندانش او را بدرقه کرده و با او وداع کردند... وی یار صدیق پیامبرصلی الله علیه واله بود.

رسول خداصلی الله علیه واله در حق او فرمود: «افرین بر ابوذر که تنها راه می‌رود و تنها می‌میرد و تنها برانگیخته می‌شود».⁽²⁾

3 - مقداد بن عمرو

مقداد، از قبیله «کنده» یا «بهره» و از اعراب جنوبی بود. وی از یاران و مهاجرین پیامبرصلی الله علیه واله در مکه و به نقلی هفتمین ایمان اورنده بود. وی به فرمان پیامبرصلی الله علیه واله به حبشه مهاجرت نمود. و در تمام غزوات در کنار پیامبرصلی الله علیه واله در دفاع از اسلام و پیامبر خالصانه به نبرد پرداخت.

مقداد در یکی از غزوات به پیامبر عرض کرد: «یا رسول اللَّه! ما چون قوم بنی اسرائیل نیستیم که بگوییم تو و خدایت به جنگ بروید و ما ایستاده‌ایم، بلکه ما از هر طرف به نبرد و حمایت از تو و دین خدا خواهیم پرداخت.»⁽³⁾

او از ارکان اربعه شیعه و در گروه خالص‌ترین و نخستین یاران امام علی‌علیه السلام در زمان پیامبرصلی الله علیه واله بوده است.

ص:100

4 - عمار بن یاسر

عمار و پدر و مادرش از نخستین مسلمانان و ایمان اورندگان به پیامبرصلی الله علیه واله بودند. قریش «یاسر» و «سمیه» و «عمار» را شکنجه می‌کردند. روزی پدر و مادر عمار توسط قریش شکنجه می‌شدند، پیامبرصلی الله علیه واله در حالی که قدرت یاری انان را نداشت بر انان گذر کرد و فرمود: «بشارت باد خاندان یاسر را به بهشت پروردگار».⁽¹⁾

عمار، چون یاران دیگر پیامبر به مدینه هجرت کرد. در پیمان برادری اسلامی، بین مهاجرین و انصار، پیامبرصلی الله علیه واله وی را برادر «حذیفة بن یمان» قرار داد. حضرت‌صلی الله علیه واله نام منافقان را بر این دو بیان کرد. به همین جهت این دو را «منافق شناس» می‌خواندند.⁽²⁾

عمار در تمام جنگ‌ها همراه پیامبر حضور داشت، پیامبر به عمار فرمود: «قاتل عمار در اتش است» و نیز فرمود: «تو را گروه ستمکاران به قتل می‌رسانند».

وی در حالی که نود و سه یا چهار سال از عمرش می‌گذشت، در جنگ «صفین» همراه با لشکر حضرت علی‌علیه السلام با سپاه معاویه به نبرد پرداخت. و با شهادت خود، سپاهیان معاویه را به تردید انداخت.⁽³⁾برخی از سپاهیان که در حمایت از حضرت علی‌علیه السلام دچار تردید بودند، پایدارتر شدند.⁽⁴⁾

عمار بن یاسر را چهارمین فرد از شیعیان نخستین و حامیان امام علی‌علیه السلام دانسته‌اند.

5 - خذیمة بن ثابت‌

«خذیمه»از انصار و از قبیله «اوس» بود. پیامبرصلی الله علیه واله گواهی او را مساوی با گواهی دو نفر دانستند و از این جهت وی را «ذوالشهادتین» نامیدند. در فتح مکه، پرچم قبیله «بنی خطبه» را در دست داشت. وی در جنگ‌های «جمل» و «صفین» در کنار امام علی‌علیه السلام بود. و به دست سپاهیان معاویه به شهادت رسید.⁽⁵⁾

ص:101

او در هنگام بیعت با حضرت علی‌علیه السلام به عنوان نماینده و دومین نفر از انصار، بیانی دارد که نشان دهنده ایمان و اخلاص او به حضرت علی‌علیه السلام است.

یعقوبی می‌نویسد: «... سپس خذیمة بن ثابت، «ذوالشهادتین» برخاست و عرض کرد: ای امیرمؤمنان! برای کار خود جز تو را نیافتم و بازگشت جز به تو نبود. اگر درباره تو درست بگویم، تو در ایمان و دانایی از مردمان دیگر برتری. و به خدا داناتر و سزاوارترین مؤمنان به پیامبرصلی الله علیه واله می‌باشی، تو انچه انان دارند داری و انان انچه را که تو داری ندارند».⁽¹⁾⁽²⁾

6 - براء بن عازب‌

براءبن عازب، از اشراف انصار و از قبیله «خزرج» بود، در پانزده یا هجده غزوه شرکت داشت. بعد از پیامبرصلی الله علیه واله به امام علی‌علیه السلام پیوست. در کنار حضرت‌علیه السلام در جنگ‌های «جمل» و «صفین» شرکت داشت و به نبرد با مخالفان حضرت پرداخت و در زمان «مصعب بن زبیر» در کوفه وفات یافت.⁽³⁾⁽⁴⁾

7 - ابوالهیثم بن تیهان‌

وی از جمله انصاری بود که در پیمان «عقبه اول و دوم» در مکه به حضور پیامبرصلی الله علیه واله شرفیاب شد و در بازگشت به مدینه، به تبلیغ اسلام پرداخت. در تمامی غزوات در کنار پیامبرصلی الله علیه واله قرار داشت و یکی از نقبای دوازده‌گانه انصار بود که پیامبرصلی الله علیه واله انان را چون حواریون حضرت عیسی‌علیه السلام دانسته‌اند.⁽⁵⁾⁽⁶⁾

ابوالهیثم، از اولین کسانی بود که به عنوان نماینده انصار با حضرت علی‌علیه السلام بیعت کرد،⁽⁷⁾و بنا به نقلی، وی در جنگ «صفین» به شهادت رسید.

ص:102

8 - خالد بن سعید بن عاص بن امیة بن عبد شمس‌

خالد، چهارمین یا پنجمین ایمان اورنده به پیامبرصلی الله علیه واله و نخستین فرد مسلمان از قبیله خویش بود. او در هر دو هجرت به حبشه حضور داشت و پس از مراجعت به مدینه، در فتح مکه و غزوات «حنین» و «طائف» و «تبوک» شرکت داشت و سپس به عنوان عامل و نماینده پیامبرصلی الله علیه واله برای دریافت صدقات یمن، انتخاب شد و به انجا رهسپار گشت.⁽¹⁾

پس از رحلت پیامبرصلی الله علیه واله به مدینه بازگشت و از بیعت با ابو بکر خودداری ورزید و به حضرت علی بن ابی طالب‌علیه السلام پیوست.

وی در بیعت با حضرت‌علیه السلام چنین گفت: «به خدا سوگند در میان همه مردم هیچ کس سزاوارتر از تو نیست که جای پیامبرصلی الله علیه واله را بگیرد».⁽²⁾

شهادت وی را در زمان ابوبکر و برخی در زمان خلیفه دوم، در سال چهاردهم هجرت دانسته‌اند.

9 - ابوایوب انصاری‌

ابوایوب، در «عقبه» با پیامبرصلی الله علیه واله بیعت کرد. حضرت‌صلی الله علیه واله در ورود به مدینه تا زمانی که خانه‌ای برای او بنا گردید، در منزل وی ساکن شد. وی در همه جنگ‌ها در کنار پیامبرصلی الله علیه واله به دفاع از اسلام می‌پرداخت.⁽³⁾

پس از کشته شدن «عثمان»، ابوایوب انصاری، از نخستین کسانی بود که به طرفداری از حضرت علی‌علیه السلام پرداخت و از طرف امام علی‌علیه السلام حاکم مدینه شد.

ابوایوب، در جنگ‌های «جمل»، «صفین» و «نهروان» در کنار امام علی‌علیه السلام بود. سخنان وی در برابر مردم کوفه برای یاری امام، گواه درجه ایمان و اخلاص او به امام علی‌علیه السلام بوده است... .

ص:103

وی در سال 52 وفات کرد و در کنار دیوار «قسطنطنیه» مدفون گردید.

10 - حذیفة بن یمان‌

حذیفه، از انصار و یکی از ممتازان یاران پیامبرصلی الله علیه واله بود. وی از راویان حدیث بوده و در تمامی «غزوات» پیامبرصلی الله علیه واله شرکت داشته است. در زمان پیامبرصلی الله علیه واله طرفدار حضرت علی‌علیه السلام و بعد از ان، از مدافعین ایشان بوده است.

فرزندان وی در تبعیت از پدر، در حمایت از امام علی‌علیه السلام در «صفین» به شهادت رسیدند. وفات وی در سال (35هق) در مدائن رخ داد.

11 - عثمان بن حنیف‌

وی از انصار و از قبیله «اوس» بود. «ترمذی» او را از اصحاب بدر دانسته است، برخی دیگر گفته‌اند: وی به جز جنگ بدر در غزوات دیگر پیامبرصلی الله علیه واله نیز شرکت داشته است.⁽¹⁾

بعد از کشته شدن خلیفه سوم، در خدمت امام علی‌علیه السلام قرار گرفت و به حکومت «بصره» برگزیده شد.

وقتی «اصحاب جمل» قصد «بصره» کردند؛ ابتدا با «عثمان بن حنیف»، والی بصره عهد کردند که منتظر رسیدن امام علی‌علیه السلام باشند، ولی بر خلاف تعهد خویش بر او تاختند و موهای صورت او را کندند و محافظان بیت المال را کشته و ان را غارت نمودند.⁽²⁾پس از ان «عثمان بن حنیف» در کوفه ساکن شد و در زمان معاویه بدرود حیات گفت.

12 - سهل بن حنیف‌

«سهل»، از انصار و از قبیله «اوس» بود. در تمام «غزوات» شرکت داشت و از اندک افرادی بود که با پیامبرصلی الله علیه واله پیمان مرگ بستند.⁽³⁾

ص:104

او در جنگ «وادی القری» یکی از پرچمداران پیامبرصلی الله علیه واله بود.⁽¹⁾وی در نبرد «فُلس» - که پیامبرصلی الله علیه واله حضرت علی‌علیه السلام را برای شکستن بتخانه «صلی» اعزام کرده بود - پرچمدار امام علی‌علیه السلام بود.⁽²⁾

«سهل» از یاران با وفای امام علی‌علیه السلام بود. و با ان حضرت از مدینه به طرف بصره حرکت کرده و در جنگ «جمل» و «صفین» شرکت داشت. وی در سال (38ه) هجری وفات یافت.⁽³⁾

13 - ابوالطفیل عامر بن واثله‌

وی در سال وقوع جنگ «احد» به دنیا امد و از فرزندان مهاجران بود. او هشت سال از زمان پیامبرصلی الله علیه واله را درک کرد و به دیدار حضرت‌صلی الله علیه واله نایل شد. وی از یاران با اخلاص حضرت علی‌علیه السلام بوده و در تمام جنگ‌های امام علی‌علیه السلام شرکت داشت. وی پس از شهادت امام علی‌علیه السلام در مکه ساکن گردید و تا زمان وفاتش در مکه باقی ماند و برخی گفته‌اند در کوفه اقامت داشته است.

«ابوالطفیل» به تفضیل امام علی‌علیه السلام بر شیخین قائل بود و امام را از انان برتر می‌دانست. وی را فردی «شاعر»، «فاضل»، «عاقل»، «فصیح» و «حاضرجواب» در بین یاران مخلص امام علی‌علیه السلام دانسته‌اند.⁽⁴⁾

علاوه بر اشخاص نامبرده، به اسامی افراد دیگری از شیعیان امام علی‌علیه السلام نیز می‌توان اشاره کرد؛ از قبیل:

ص:105

جنایات معاویه بر شیعه در اواخر حکومت امام علی‌علیه السلام‌

از سال 39 هجری، معاویه هجوم همگانی و گسترده‌ای را برعلیه شیعیان امیرالمؤمنین‌علیه السلام اغاز نمود و با فرستادن افرادی خشن و بی‌دین برای سرکوب شیعیان، حیطه حکومت حضرت را مورد تاخت وتاز قرار داد:

1 - نعمان بن بشیر را با هزار نفر برای سرکوب مردم عین‌التمر فرستاد.

2 - سفیان بن عوف را با شش‌هزار نفر برای سرکوب مردم هیت و از انجا به انبار و مدائن فرستاد.

3 - عبداللَّه بن مسعدة بن حکمه فزاری که از دشمنان امیرالمؤمنین‌علیه السلام بود را با هزار و هفتصد نفر به تیماء فرستاد.

4 - ضحاک بن قیس را با سه‌هزار نفر به واقعه برای غارت هرکس که در طاعت امام علی‌علیه السلام است فرستاد. و در مقابل، حضرت امیرالمؤمنین‌علیه السلام حجر بن عدی را با چهار هزار نفر برای مقابله با او فرستاد.

5 - عبدالرحمن بن قباث بن اشیم را با جماعتی به بلاد جزیره فرستاد، که حضرت کمیل را برای مقابله با او فرستاد.

6 - حرث بن نمر تنوخی را نیز به جزیره فرستاد تا با هرکس که در اطاعت امام علی‌علیه السلام است مقابله کند که در ان واقعه افراد زیادی کشته شدند.⁽¹⁾

ص:106

7 - در سال 40 ه.ق، بُسر بن ارطاة را با لشکری به سوی مکه و مدینه و یمن فرستاد، او هنگامی که به مدینه رسید، عبیداللَّه بن عباس که عامل مدینه از طرف امام علی‌علیه السلام بود، از انجا فرار کرده و در کوفه به حضرت ملحق شد، ولی بُسر هر دو فرزند او را به شهادت رسانید.⁽¹⁾

یکی دیگر از مناطقی که سر راه «بُسر» مورد غارت قرار گرفت، منطقه‌ای بود که گروهی از قبیله همدان و شیعیان حضرت علی‌علیه السلام در ان‌جا سکونت داشتند. بُسر با حرکتی غافلگیرانه به ان‌ها حمله کرد. بسیاری از مردان را کشت، و تعدادی از زنان و فرزندان انان را به اسارت برد. و این اولین بار بود که زنان و کودکان مسلمین به اسارت برده می‌شدند.⁽²⁾

مسعودی در مورد بسر بن ارطاة می‌گوید: «او افرادی از خزاعه و همدان و گروهی را که معروف به «الانباء» از نژاد ایرانیان مقیم یمن بودند کشت. و هرکسی را که مشاهده می‌کرد میل به علی دارد یا هوای او را در سر دارد، می‌کشت.»⁽³⁾

ابن ابی‌الحدید می‌گوید: «بُسر به طرف اهل حسبان که همگی از شیعیان علی‌علیه السلام بودند، امد و با انان سخت درگیر شد و به‌طور فجیعی انان را به قتل رسانید. و از انجا به طرف صنعا امد و در انجا صد نفر از پیرمردان را که اصالتا از فارس بودند کشت، تنها به جرم این‌که دو فرزند عبیداللَّه بن عباس در خانه یکی از زنان انان مخفی شده است. و بُسر در حمله‌هایش حدود سی‌هزار نفر را به قتل رساند و عده‌ای را نیز در اتش سوزاند.»⁽⁴⁾

او نیز می‌نویسد: «معاویه در نامه‌ای به تمام کارگزارانش نوشت: به هیچ‌یک از شیعیان علی و اهل‌بیتش اجازه گواهی ندهید. و در مقابل، شیعیانِ عثمان را پناه داده

ص:107

و انان را اکرام کنید... . و نیز در نامه‌ای دیگر به کارگزاران خود نوشت هرکسی که ثابت شد محبّ علی و اهل‌بیت اوست اسمش را از دیوان محو کرده و عطا و روزی‌اش را قطع نمایید. و در ضمیمه این نامه نوشت: هرکس که متّهم به ولای اهل‌بیت‌علیهم السلام است او را دستگیر کرده و خانه او را خراب کنید. بیشتر مصیبت بر اهل عراق بود خصوصا اهل کوفه... .»⁽¹⁾

روزی معاویه به امام حسین‌علیه السلام گفت: «یا اباعبداللَّه! اعلمت انّا قتلنا شیعة ابیک، فحنّطناهم وکفناهم وصلّینا علیهم ودفنّاهم؟»؛⁽²⁾«ای اباعبداللَّه! ایا علم پیدا کردی که ما شیعیان پدرت را به قتل رسانده و حنوط و کفنشان کرده و بر انان نمازگزارده و دفنشان کرده‌ایم؟»

تشیع در عصر امام حسن‌علیه السلام‌

هنگامی که امام حسن‌علیه السلام مجبور به مصالحه با معاویه گردید، یکی از خطراتی که امام‌علیه السلام احساس می‌کرد امنیت شیعیان حضرت علی‌علیه السلام بود. ازاین‌رو در قرارداد خود با معاویه تصریح کرد که باید امنیت به اصحاب امام علی‌علیه السلام داده شود. معاویه نیز ان را پذیرفت. ولی در همان روز اول معاویه اعلام کرد که ان تعهدات را نمی‌پذیرد و زیر پا می‌گذارد.

ابن ابی‌الحدید از ابی‌الحسن مدائنی روایت می‌کند: «معاویه در نامه خود به والیان چنین نوشت: من ذمه خود را از هرکسی که روایتی در فضیلت ابی‌تراب و اهل‌بیتش نقل نماید، بری کردم. بعد از این دستور خطبا در هر منطقه بر منبر شروع به لعن علی‌علیه السلام و تبری از او و اهل‌بیتش نمودند. شدیدترین مردم در بلا و مصیبت اهل کوفه بودند؛ زیرا ان هنگام در کوفه تعداد زیادی از شیعیان وجود داشتند. معاویه، «زیاد» را

ص:108

والی بصره و کوفه نمود. او شیعیان را خوب می‌شناخت، بر اساس دستور معاویه هرجا که شیعیان را می‌یافت به قتل می‌رساند، و یا این‌که آنان را ترسانده، دست و پای انان را قطع می‌نمود و چشمان آنان را از حدقه درآورده، به دار آویزان می‌کرد. همچنین عده‌ای را نیز از عراق تبعید نمود. لذا هیچ شیعه معروفی در عراق باقی نماند... .»⁽¹⁾

ابن اعثم می‌نویسد: «زیاد، دائما در پی شیعیان بود و هرکجا انان را می‌یافت به قتل می‌رساند، به‌طوری که شمار زیادی را کشت. او دست و پای مردم را قطع و چشمانشان را کور می‌کرد. البته خود معاویه نیز جماعتی از شیعیان را به قتل رساند.⁽²⁾معاویه خود دستور به دار آویختن گروهی از شیعیان را صادر کرد.⁽³⁾زیاد شیعیان را در مسجد جمع می‌کرد، تا از علی‌علیه السلام اظهار بی‌زاری جویند.⁽⁴⁾او در بصره نیز در جست‌جوی شیعیان بود و با یافتن ان‌ها آنان را به قتل می‌رساند.⁽⁵⁾عده‌ای از صحابه و تابعین به دستور معاویه به شهادت رسیدند.

در سال 53 هجری معاویه حجر بن عدی و اصحابش را به قتل رساند و او اولین کسی بود که به همراه اصحابش به شیوه قتل صبر در اسلام کشته شد.⁽⁶⁾

عمرو بن حمق خزاعی، صحابی عظیم را که امام حسین‌علیه السلام او را سیدالشهدا نامید، بعد از آن‌که معاویه او را امان داد، به قتل رساند.⁽⁷⁾

مالک اشتر، یکی از اشراف و بزرگان عرب و یکی از فرماندهان جنگ‌های امام علی‌علیه السلام بود. معاویه او را در مسیر مصر به وسیله سمّ، به دست یکی از غلامانش به قتل

ص:109

رسانید.⁽¹⁾رشید هجری، از شاگردان امام علی‌علیه السلام و خواص وی بود، زیاد دستور داد که از علی‌علیه السلام برائت جسته و او را لعنت کند، او امتناع ورزید. ازاین رو دو دست و دو پا و زبان او را بریده و به دار آویخت.⁽²⁾

جویریه بن مهر عبدی را به جرم داشتن ولایت علی‌علیه السلام دستگیر نموده و بعد از جداکردن دو دست و دو پای او، بر شاخه درخت خرما به دار اویخت.

تشیع در عصر امام حسین‌علیه السلام‌

ابن ابی‌الحدید می‌گوید: «وضع تا وقتی که حسن بن علی، از دار دنیا رحلت نمود، این چنین بود. در این هنگام مصیبت و فتنه بر شیعیان بیشتر شد، کار به جایی رسید که شیعیان در بین مردم از جان خویش ترس داشتند و یا از شهر خود فرار کرده و به‌طور پنهانی زندگی می‌کردند.⁽³⁾

امام محمد باقرعلیه السلام می‌فرماید: «بیشتر مصیبت برای ما و شیعیان، بعد از رحلت امام حسن‌علیه السلام بود که در ان زمان در هر شهر، شیعیان ما را می‌کشتند و دست‌ها و پاهای آن‌ها را به این گمان که شیعه هستند از بدن جدا می‌کردند. هرکسی که متّهم به دوستی و ارتباط با ما می‌شد، او را زندانی نموده و یا اموالش را غارت می‌کردند یا خانه‌اش را خراب می‌نمودند و این مصیبت و بلا هم‌چنان شدت یافت تا زمان عبیداللَّه ابن زیاد».⁽⁴⁾

سال شصت هجری قمری، معاویه هلاک شد و پسرش یزید، طبق بیعتی که پدرش از مردم برای وی گرفته بود، زمام حکومت اسلامی را در دست گرفت. به شهادت تاریخ، یزید، هیچ‌گونه شخصیت دینی نداشت. حتی در زمان حیات پدرش، جوانی بود که به اصول و قوانین اسلام، اعتنا نمی‌کرد و جز عیاشی و بی‌بندوباری و شهوترانی، کاری نمی‌دانست. در سه سال حکومت خود فجایعی را به راه انداخت که در تاریخ ظهور اسلام، با ان همه فتنه‌ها که انجام گرفته، بی‌سابقه بود.

ص:110

سال اول، حضرت حسین بن علی‌علیه السلام را که سبط پیامبر اکرم‌صلی الله علیه واله بود، با فرزندان و خویشان و یاران و شیعیانش، با فجیع‌ترین وضع، به شهادت رساند و زنان و کودکان و اهل‌بیت پیامبر را به‌همراه سرهای بریده شهداء، در شهرها گرداند.⁽¹⁾

سال دوم مدینه را قتل عام کرد و جان و مال و ابروی مردم ان دیار را تا سه روز برای لشکریانش مباح نمود.⁽²⁾

و در سال سوم کعبه مقدسه را خراب کرد و ان را به اتش کشید.⁽³⁾

ابومخنف از حجاج نقل کرده که گفت: «اجتمعت الشیعة فی منزل سلیمان بن صرد، فذکروا هلاک معاویه، فحمدنا اللَّه علیه، فقال: انّ معاویة قدهلک وانّ حسینا قد تقبّض علی القوم ببیعته، وقد خرج الی مکة وانتم شیعته وشیعة ابیه...»؛⁽⁴⁾«شیعیان در منزل سلیمان بن صرد جمع شده و خبر از هلاکت معاویه دادند. انان همگی خدا را از این جهت ستایش کردند. سلیمان بن صرد گفت: همانا معاویه به هلاکت رسیده و حسین بیعت خود را دریغ داشته و از مدینه به مکه حرکت نموده است، و شما شیعیان پدرش هستید... ».

طبری و ابن اثیر قصه دعوت ولید از امام حسین‌علیه السلام در دارالاماره بعد از هلاکت معاویه را نقل کرده است. او می‌گوید: عبداللَّه بن زبیر به حضرت عرض کرد: فدایت گردم ای پسر رسول خداصلی الله علیه واله! من بر تو می‌ترسم که اگر به نزد او در دارالاماره روی تو را در آنجا حبس نماید، و تو را رها نکنند تا با یزید بیعت کرده یا تو را بکشند.

امام حسین‌علیه السلام فرمود: «انّی لست ادخل وحدی، ولکن اجمع اصحابی الی وخدمی و انصاری واهل الحقّ من شیعتی، ثمّ امرهم ان یاخذ کل واحد سیفه...»؛⁽⁵⁾«من به تنهایی بر او وارد نمی‌شوم، بلکه اصحاب و خدمتکاران و یاران اهل حق از شیعیانم را جمع می‌کنم و آنان را سفارش می‌کنم تا هر کدام شمشیر خود را به همراه خود داشته باشند...».

ص:111

تبرئه شیعه از دخالت در شهادت امام حسین‌علیه السلام‌

یکی از اعتراضاتی که اخیرا نسبت به شیعیان می‌شود این است که: قاتلین امام حسین‌علیه السلام از خود شیعیان بوده‌اند؛ زیرا عمده لشکریان عمر بن سعد را در کربلا مردم کوفه تشکیل می‌دادند. و کوفیان در آن عصر همه از شیعیان علی بن ابی طالب‌علیه السلام به شمار میآمدند. پس این که برای امام حسین‌علیه السلام عزاداری می‌کنند، در حقیقت بر اعمال گذشتگان از خودشان اشک ماتم می‌ریزند، که چرا فرزند رسول خداصلی الله علیه واله را به قتل رساندند.

سید علی جلال حسینی مصری در کتاب «الحسین» می‌گوید: «امر عجیب در مورد امام حسین‌علیه السلام ان است که شیعیانش او را می‌کشند ان گاه در تمام بلاد مسلمین در هر سال و روز کشتنش تا این زمان بر او اقامه جلسات حزن می‌نمایند».⁽¹⁾

ما درصدد برامدیم تا این قضیه را تحلیل کنیم تا ببینیم قاتلان امام حسین‌علیه السلام چه کسانی بوده‌اند؟

ابعاد تشیع‌

ابعاد تشیع‌

لازم به ذکر است که تشیع، اشکال و ابعاد گوناگونی داشته که به چهار بعد ان می‌توان اشاره کرد:

1 - تشیع سیاسی‌

یعنی اعتقاد به برتری حضرت علی‌علیه السلام بر سایر صحابه، حتی خلفا و حقانیت حضرت در جنگ‌های خود با خوارج و اصحاب صفین و جمل.

تشیع سیاسی؛ یعنی وجود جمعیتی در تاریخ اسلام که روش سیاسی معینی داشته‌اند، انان کسانی بوده‌اند که رهبری اهل بیت‌علیهم السلام را تایید می‌کردند، نه از ان جهت که از جانب خدا منصوبند، بلکه از آن جهت که افضل مردمند. این طرز تفکر در بین

ص:112

بسیاری از تابعین، محدثین و فقها وجود داشته است. آن‌ها اهل بیت را خصوصا در مواضع سیاسی‌شان بر دیگران ترجیح می‌دادند، و بدین جهت آنان را شیعه سیاسی در مقابل گروهی دیگر از اهل سنت که تابع دستگاه خلافت بودند، می‌نامند.

این دیدگاه در کتاب‌های جرح و تعدیل و رجال اهل سنت نیز کشیده شده است؛ زیرا مشاهده می‌شود که برخی از شخصیت‌های قرن اول و دوم و سوم را با همین معیار به تشیع متّصف نموده‌اند، و عده بسیاری را به عنوان «فیه تشیع یسیر» معرفی نموده‌اند. آنان امام علی‌علیه السلام را بر سایر خلفا یا خصوص عثمان برتری می‌دادند.

2 - تشیع عقیدتی‌

تشیع عقیدتی، یعنی اعتقاد به امامت و خلافت و وصایت و مرجعیت دینی اهل بیت از جانب خداوند متعال که در راس ان علی بن ابی طالب‌علیه السلام قرار دارد. این دیدگاه و نظریه به تبع دستورات قران و روایات نبوی، دیدگاهی رایج در میان صحابه از زمان حیات رسول خداصلی الله علیه واله بوده است. برخی از صحابه مخلص و تابع نص که اهل اجتهاد در مقابل نص نبودند، از همان ابتدا امام علی‌علیه السلام را به تبع دستورات خدا و رسول او، ولی و جانشین رسول خداصلی الله علیه واله می‌دانستند. این خط در بین صحابه و تابعین و دیگران ادامه داشت. در بحث از تاریخ شیعه به وجود این خط فکری در طول تاریخ به طور مبسوط اشاره نمودیم.

اهل بیت علیهم السلام گر چه از حاکمیت سیاسی و رهبری سیاسی کنار زده شدند، ولی از اوایل قرن دوم، هویت فقهی و مرجعیت دینی و علمی انان نمودار شد.

ابان بن تغلب که از اصحاب امام محمد باقر و امام صادق‌علیهما السلام است، شیعه را این چنین معرفی می‌کند: «شیعه کسانی هستند که هرگاه مردم در مساله‌ای که از رسول خداصلی الله علیه واله رسیده اختلاف کردند، رجوع به امام علی‌علیه السلام کرده و حکم را از او اخذ می‌کنند، و هر گاه نیز در مساله‌ای که از علی‌علیه السلام رسیده اختلاف کردند، به قول جعفر بن محمّدعلیه السلام رجوع می‌کنند».⁽¹⁾

ص:113

3 - تشیع حبّی‌

بُعد سومی برای تشیع در بین مسلمین مشاهده می‌شود که از ان به تشیع حبّی تعبیر می‌شود. به این معنا در اصطلاح رجالیین اهل سنت عده‌ای به تشیع متصف شده‌اند. از ان‌جا که در احادیث نبوی فضایل و مناقب اهل بیت‌علیهم السلام به طور فراوان به چشم می‌خورد، عده‌ای حتّی از اهل سنت محبّت شدیدی نسبت به ان‌ها پیدا کرده و بدین جهت آنان را به تشیع متّصف نموده‌اند. که از این میان می‌توان به ابن عبد ربّه اندلسی صاحب کتاب «عقدالفرید» و محمّد بن ادریس شافعی اشاره نمود. شافعی در شعری می‌گوید:

ان کان حبّ الولی رفضا

فانّنی ارفض العباد⁽¹⁾

«اگر حبّ ولی [علی‌علیه السلام سبب رفض است، پس همانا من رافضی‌ترین بنده‌ها هستم.»

4 - تشیع دینی‌

بُعد چهارمی در تشیع است که از ان به تشیع دینی و فرهنگی تعبیر می‌شود. مطابق این بُعد، اهل بیت‌علیهم السلام تنها مرجع دینی و فقهی و تفسیری مردمند و وظیفه هر فرد جامعه ان است که در این بُعد به ایشان رجوع کند. افرادی هستند که چنین اعتقادی دارند ولی در عین حال خود را در مسائل سیاسی و حکومتی تابع اهل سنت می‌دانند، آنان قائل به نصّ دینی از قران و روایات بر امامت و وصایت اهل بیت علیهم السلام نیستند، ولی آنان را در علم و مسائل دینی از بقیه برتر می‌دانند. گویا شهرستانی صاحب ملل و نحل را می‌توان از این دسته قرار داد.

شیعه واقعی کیست؟

ممکن است عده زیادی در مسئله‌ای ادعایی داشته باشند، ولی اهل عمل نبوده، و بر اعتقادات خود ثابت قدم نباشند. ادعا می‌کنند که ما متدین به فلان دین هستیم ولی

ص:114

به اصول و موازین آن پایبند نیستند. ادعا می‌کنند اهل فلان مذهبیم، ولی نه تنها از اصول ان مذهب خبر ندارند، بلکه اصول ان را زیر پا می‌گذارند. آنان را نمی‌توان حقیقتا از افراد دین یا مذهب خاص به حساب اورد، اگر چه در ظاهر خود را جزء آن می‌دانند، و در حقیقت سیاهی لشگری برای آن دین و مذهبند. مخالفان ان دین و مذهب نیز برای این دسته و گروه حساب خاص و مهمّی باز نمی‌کنند، و از آنان خوف و هراسی ندارند. و اصلا آنان را جزء ان دین یا مذهب به حساب نمی‌اورند، بلکه افراد حقیقی ان دین و یا مذهب را کسانی می‌دانند که بر اصول خود پایبند بوده، و حاضرند در این راه از جان و مال خود نیز بگذرند.

در رابطه با مذهب تشیع و شیعیان نیز همین را می‌گوییم، به این معنا که اگر چه خیلی‌ها ممکن است ادعا کنند ما شیعیان علی‌علیه السلام و اهل بیت پیامبریم، ولی این ادعا تنها از زبان و لفظ تجاوز نکرده و به قلب آن‌ها ننشسته است، به مبانی و اصول تشیع پا بر جا و پای‌بند نیستند. نمی‌توان تشیع و شیعه عقیدتی را به حساب آن‌ها تمام کرد. شیعه حقیقی و عقیدتی کسی است که نه تنها امام‌کش نیست بلکه جانش را فدای امام خود می‌کند، همان گونه که در روز عاشورا تعداد زیادی از انان که از حرکت امام حسین‌علیه السلام و قیام او اطّلاع پیدا کردند، نهایت فداکاری را کرده و خود را به امامشان رساندند، و جان خود را عاشقانه در راه او در طَبَق اخلاص گذاردند، و به شهادت رسیدند.

همین سؤال و اشکال را می‌توان از خود سؤال کنندگان و اشکال کنندگان پرسید: ایا تمام کسانی که در کشورهای اسلامی ادعای مسلمانی دارند حقیقتا مسلمانند؟ همه آنان به اصول و مبانی اسلام پایبند هستند؟ یا این که نه تنها این چنین نیستند، بلکه در راه محو و نابودی اسلام قدم برمی دارند، و برای استکبار جهانی خدمت می‌کنند؟ ایا کسانی در جوامع و کشورهای اسلامی نیستند که عبد ذلیل و خدمتکار کافران و استعمارگران بر علیه اسلام و مسلمین هستند؟ شما قطعا آنان را مسلمان واقعی نمی‌دانید، بلکه ان‌ها تنها اسمی از اسلام را بر خود نهاده‌اند. در مورد شیعیان نیز

ص:115

ممکن است برخی این چنین باشند که با نام‌گذاری خود به شیعه عقیدتی، عمل کننده به اعتقادات خود نبوده، و بر اصول و مبانی پابرجا و پایبند نباشند.

استاد شیخ علی ال محسن می‌گوید: «این که برخی می‌گویند شیعیان قاتلان حسین‌اند در کلامشان تناقض اشکار است؛ زیرا شیعه امام حسین‌علیه السلام به کسی اطلاق می‌شود که از یاران و متابعان و دوستداران او باشد، چگونه ممکن است بین این معنا و جنگ و کشتن جمع شود؟ ایا شیعه امام‌کش می‌شود؟ بر فرض تسلیم که قاتلان امام حسین‌علیه السلام از شیعیان بودند، ولی با این عملشان به طور قطع از تشیع خارج می‌شوند».⁽¹⁾

سید محسن امین عامِلی در جواب این شبهه می‌نویسد: «پناه بر خدا! این که شیعیان واقعی قاتلان امام حسین‌علیه السلام باشند، کسانی که او را به شهادت رساندند برخی اهل طمع بودند که به دین کاری نداشتند، و برخی دیگر انسان‌هایی پست و شرور بودند، و بعضی هم پیروان رؤسای خود بودند که حبّ دنیا آنان را به این جنایات بزرگ وادار ساخت. و از شیعیان و محبّان حضرت هیچ کس در قتال با او شرکت ننمود.

امّا شیعیان مخلص و حقیقی او همگی از انصار و یاران او بودند، و تا اخر او را همراهی کرده، در رکاب ان حضرت به شهادت رسیدند. ان‌ها با تمام کوشش خود و تا اخرین ساعت از حیات خود دست از یاری او برنداشتند. بسیاری از آنان نیز تمکن یاری و نصرت از حضرت را نداشتند تا در رکاب او جانفشانی کنند. یا این که نمی‌دانستند که کار به اینجا ختم می‌شود و امام‌علیه السلام را به شهادت می‌رسانند. و برخی نیز خود را به خطر انداخته و حصاری را که ابن زیاد بر دور کوفه کشیده بود پاره کرده، خود را به اب و اتش زده تا به هر نحو ممکن به حضرت ملحق شوند. امّا این‌که یکی از شیعیان و محبّان ان حضرت در قتل او شرکت کرده باشد این مطلبی است که هرگز در خارج، واقع نشده است...».⁽²⁾

ص:116

نوع تشیع کوفیان‌

با مراجعه به تاریخ و بررسی دقیق عقاید کوفیان بعد از امام علی‌علیه السلام، خصوصا در عصر امامت امام حسین‌علیه السلام پی می‌بریم که مذهب عموم اهل کوفه تشیع سیاسی بوده است، نه تشیع عقیدتی، انان تنها قائل به افضلیت امام علی‌علیه السلام بر عثمان یا بر سایر صحابه بوده‌اند، و معتقد به ولایت و امامت علی بن ابی طالب و سایر معصومین‌علیهم السلام از راه نصّ نبودند، لذا حساب شیعیان سیاسی را نمی‌توان به حساب شیعیان عقیدتی گذاشت. اینک برای اثبات این ادعا شاهدی را برای ان اقامه می‌کنیم:

ابن عساکر دمشقی شافعی در «تاریخ دمشق» به سند خود از حریث بن ابی مطر نقل می‌کند که شنیدم از سلمة بن کهیل که می‌گفت: من با مسیب بن نجبه فزاری در مسجد کوفه مجالست کردم، و مردم شیعه در آن‌جا زیاد بودند. نشنیدم که احدی از مردم کوفه در رابطه با یکی از اصحاب رسول خداصلی الله علیه واله سخن بگوید، مگر ان که او را مدح می‌کرد، و تمام سخنان آنان در رابطه با علی و عثمان بود.⁽¹⁾

می‌دانیم که اهل سنت همه صحابه را بدون استثنا مدح کرده و آنان را عادل می‌دانند، و تنها گروهی که بعدها آنان را شیعه سیاسی می‌نامیدند، قائل به افضلیت امام علی‌علیه السلام بر عثمان بودند، و در کوفه عده‌ای این عقیده را داشتند، اگر چه عده‌ای دیگر تا این حد هم به امام علی‌علیه السلام اعتقاد نداشتند، همان گونه که از روایت ابن عساکر استفاده می‌شود.

تبعید بسیاری از شیعیان عقیدتی‌

ابن ابی الحدید از ابوالحسن مدائنی روایت می‌کند: «معاویه در نامه خود به والیانش چنین نوشت: من ذمّه خود را از هر کس که روایتی در فضیلت ابوتراب و اهل بیتش نقل نماید، بری کردم. بعد از این دستور در هر منطقه بر بالای منابر شروع

ص:117

به سبّ و لعن علی‌علیه السلام و تبری از او و اهل بیتش نمودند. شدیدترین مردم در بلا و مصیبت، اهل کوفه بودند؛ زیرا در ان هنگام تعداد زیادی از شیعیان در ان شهر وجود داشتند. و معاویه، زیاد را والی بصره و کوفه نمود. او شیعیان را خوب می‌شناخت، به همین جهت به دستور معاویه هر جا که شیعیان را پیدا می‌کرد به قتل می‌رسانید، و یا این که آنان را ترسانده، دست و پایشان را قطع می‌نمود و چشمان آنان را از حدقه دراورده، به دار اویزان می‌کرد. و عده‌ای را از عراق تبعید نمود. لذا هیچ شیعه معروفی در عراق باقی نماند».⁽¹⁾

ملحق شدن گروهی از شیعیان کوفه به امام حسین‌علیه السلام‌

تاریخ گواهی می‌دهد که گروهی از شیعیان فرصت را مناسب دیده و به هر نحو ممکن و با زحمت فراوان خود را به کاروان امام حسین‌علیه السلام ملحق نمودند، که یزید بن ثبیط عبدی و دو فرزندش عبداللَّه و عبیداللَّه از این قبیلند.

یزید بن ثبیط از شیعیان و از اصحاب ابوالاسود به شمار می‌اید. او کسی بود که در میان قوم خود به شرف و کرامت معروف بود.

ابوجعفر طبری می‌گوید: «ماریه دختر منفذ عبدیه زنی از شیعیان به حساب می‌امد و خانه او محلّ اجتماع شیعیان بود که در انجا جمع می‌شدند و گفت‌گو می‌کردند. به ابن زیاد خبر رسید که امام حسین‌علیه السلام به جهت نوشتن نامه بر او به طرف کربلا در حرکت است، لذا به عامل خود دستور داد که دیده‌بان گذاشته و راه را ببندد و هر کس که به کوفه وارد یا خارج می‌شود کنترل نمایند. یزید بن ثبیط عزم خروج از کوفه و ملحق شدن به امام حسین‌علیه السلام را نمود. ده فرزند داشت، آنان را از عزم خود مطّلع ساخت و پیشنهاد کرد که هر کس می‌خواهد با او در این سفر شرکت کند. دو فرزند از ده فرزندش به نام عبداللَّه و عبیداللَّه به درخواست او پاسخ مثبت دادند. ان گاه به خانه

ص:118

ماریه امد و به اصحاب خود گفت: من قصد خارج شدن از کوفه و ملحق شدن به حسین‌علیه السلام را دارم، کیست که با من در این سفر شرکت کند. همگی به او گفتند: ما از اصحاب ابن زیاد می‌ترسیم ... ان گاه با دو فرزند خود و مصاحبت عامر و غلامش و سیف بن مالک و ادهم بن امیه از کوفه به قصد ملحق شدن به کاروان حسینی به حرکت درآمدند. آنان با سرعت هرچه تمام‌تر خود را در سرزمین ابطح در مکه به امام حسین‌علیه السلام رساندند. خبر آمدن آنان که به امام رسید حضرت به سراغ آنان امد، عرض کردند: آنان نیز به دنبال شما آمده‌اند. حضرت در بین راحله آنان به انتظارشان نشست. بعد از لحظاتی یزید بن ثبیط که امام را در منزلش ندید به سوی راحله خود بازگشت و همین که امام حسین‌علیه السلام را ملاقات کرد گفت: « بِفَضْلِ اللَّه وبِرحْمَتِه فَبِذلِک فَلْیفْرحُوا». اشاره به این‌که به فضل خدا و رحمتش که ملاقات با امام حسین‌علیه السلام است باید خشنود بوده و به من تبریک بگویید. ان گاه بر حضرت سلام داده و در محضرش بر زمین نشست، و خبر از امدن خود و فرزندان و عده‌ای دیگر به جهت نصرتش داد. امام حسین‌علیه السلام بر او دعای خیر نمود. ان گاه قافله او را به کنار قافله خود برد، انان با حضرت بودند تا در سرزمین کربلا بعد از مبارزه‌ای به شهادت رسیدند.

و نیز از جمله کسانی که از کوفه به حضرت ملحق شدند، برید بن خضیر همدانی است. او تابعی و قاری قران و از اصحاب علی‌علیه السلام و از اشراف کوفه به شمار می‌آمد. سیره نویسان می‌نویسند: هنگامی که خبر حرکت امام حسین‌علیه السلام از مدینه به مکه به او رسید، از کوفه حرکت کرد و در مکه به حضرت ملحق شد، و با او بود تا در کربلا به شهادت رسید.

و نیز از جمله کوفیان که به حضرت ملحق شدند، سعد بن حرث انصاری و ابوالحتوف بن حرث انصاری است. ان دو در ابتدای امر با عمر بن سعد به جهت قتال با امام حسین‌علیه السلام به سرزمین کربلا وارد شدند، ولی روز عاشورا بعد از شهادت اصحاب امام، هنگامی که صدای طلب نصرت و یاری امام را از طرفی و صدای شیون

ص:119

زنان و کودکان را از طرف دیگر شنیدند، با اسلحه خود از سپاه عمر بن سعد خارج شده و به دفاع از امام حسین‌علیه السلام برآمدند، و بعد از کشتن جماعتی از لشکر عمر بن سعد خود نیز به شهادت رسیدند.

و نیز از جمله کسانی که از شیعیان خالص ان حضرت از کوفه به کربلا امدند، کاروان شش نفره‌ای به نام عمرو بن خالد صیداوی، سعد مولی عمرو بن خالد، مجمع العائذی، عائذ بن مجمع، جنادة بن حرث سلمانی و غلام نافع بجلی یا جملی است که اسب نافع را یدک می‌کشید؛ زیرا نافع خودش از پیش به امام حسین‌علیه السلام ملحق شده بود. اعلان قیس بن مسهر صیداوی و اخبار او از خروج امام حسین‌علیه السلام به سوی عراق، این شش تن را از کوفه به یاری حضرت فرستاد. این شش تن می‌دانستند که دیده‌بان‌ها بر سر راه قرار داده‌اند تا هر کس را که به یاری حسین‌علیه السلام می‌رود دستگیر کنند. طرماح شتربان را راهنما گرفتند تا انان را از بیراهه برده و به امام حسین‌علیه السلام ملحق کند. طرماح انان را به سرعت از بیراهه می‌برد و در راه برای شترها آواز حدی می‌خواند... بیابان‌ها را در نوردیدند و می‌کوشیدند خود را از دید ماموران پنهان دارند تا به امام حسین‌علیه السلام رسیدند. کاروانیان هنگام شرفیابی شعرهای طرماح را برای امام خواندند. حضرتش فرمود: امید است که آن‌چه خدا برای ما خواسته خیر باشد، خواه کشته شویم و خواه پیروز گردیم. حر آنان را مانع شد و خواست که تمام ان‌ها را زندانی کند و یا به کوفه برگرداند. امام فرمود: هرگز نخواهم گذاشت و ما از ایشان دفاع می‌کنیم چنان که از جان خود دفاع نماییم. اینان انصار من‌اند، تو وعده دادی که تا نامه ابن زیاد نرسد متعرض من نشوی. حر گفت: چنین است ولی این‌ها همراه تو نیامده‌اند. امام فرمود: اینان یاران من‌اند و مانند کسانی هستند که همراه من بوده‌اند. لازم است که به وعده خود وفا کنی وگرنه با تو پیکار می‌کنیم. حر که وضع را چنین دید سخن خود را پس گرفت و دست از آن‌ها برداشت... این گروه همگی در روز عاشورا شهید شدند و از نخستین شهدا بودند. در آغاز مبارزه مورد محاصره دشمن قرار گرفتند. امام برادرش

ص:120

عباس را فرمود تا آن‌ها را از محاصره نجات دهد. عباس اطاعت کرد و بر سپاه دشمن حمله کرد تا این که خطّ محاصره را شکست و همگی را نجات داد، و این جوانان با پیکرهای آغشته به خون به سوی امام حسین‌علیه السلام آمدند. حضرت عباس‌علیه السلام در پشت سرشان قرار داشت. سپاهیان یزید خواستند راه را بر این جوانان ببندند، آن‌ها که چنین دیدند از حضرت عباس‌علیه السلام جدا شدند و حمله متقابل نمودند، آن قدر جانبازی کردند تا همگی به شهادت رسیدند. حضرت عباس‌علیه السلام به حضور امام‌علیه السلام رسید و گزارش داد. و امام بر انان درود فرستاد.⁽¹⁾

و نیز از جمله کوفیان حبیب بن مظاهر اسدی صحابی معروف است. او و مسلم بن عوسجه از جمله کسانی بودند که در کوفه برای امام حسین‌علیه السلام بیعت گرفتند و بعد از ورود عبیداللَّه بن زیاد به کوفه و تنها شدن مسلم بن عقیل قصد خروج از کوفه برای نصرت امام حسین‌علیه السلام را کردند.

سیره نویسان می‌نویسند: حبیب اسب خود را محکم زین نمود و به عبد خود گفت: اسب مرا بگیر و به فلان مکان برو و مواظب باش تا کسی از حال تو مطلع نشود، منتظر بمان تا من بیایم. حبیب با همسر و اولاد خود وداع نمود و مخفیانه از شهر خارج شد و چنین وانمود کرد که می‌خواهد از زمین خود سرکشی کند. غلام که دید حبیب دیر کرده اسب را خطاب نمود و گفت: ای اسب! اگر صاحبت نیامد خودت به تنهایی به نصرت حسین برو. در این هنگام در حالی که حبیب صدای غلام را می‌شنید از راه رسید و شروع به گریه کرد و در حالی که اشکش جاری بود، گفت: پدر و مادرم به فدای تو ای فرزند رسول خدا! بندگان نیز آرزوی نصرت و یاری تو را دارند تا چه رسد به آزادگان. ان گاه غلام خود را در راه خدا آزاد کرد. غلام به گریه درآمد و عرض کرد: ای آقای من! به خدا سوگند که هرگز تو را تنها نمی‌گذارم تا با تو به نصرت حسین‌علیه السلام ایم.

ص:121

و نیز از جمله کسانی که از کوفه به نصرت امام حسین‌علیه السلام امد حجاج بن مسروق جعفی از شیعیان امام علی‌علیه السلام است. او از کوفه به مکه امد تا به امام حسین‌علیه السلام ملحق شود. همراه حضرت به کربلا امد. او در اوقات نمازها اذان می‌گفت و از جمله کسانی بود که در سرزمین کربلا به شهادت رسید.

و نیز از جمله کوفیان نعمان بن عمرو ازدی راسبی و برادرش حُلاس بن عمرو است. این دو در ابتدا همراه عمر بن سعد بودند ولی شبانه به لشکر امام حسین‌علیه السلام ملحق شدند و با او بودند که در حمله اول در رکاب امام حسین‌علیه السلام به شهادت رسیدند.

و نیز از جمله کوفیان زهیر بن قین بجلی است. او از اشراف و شجاعان کوفه بود و در جنگ‌ها مواقف عجیبی داشت. در ابتدا عثمانی و طرفدار او بود ولی در سال 60 هجری با اهل بیتش به حج مشرف شد، به هنگام بازگشت به کوفه در بین راه با امام حسین‌علیه السلام مواجه شد. خداوند متعال او را هدایت کرد و از ان‌جا حسینی شد و به طرف کربلا امد و در رکاب ان حضرت به شهادت رسید.

از این‌جا استفاده می‌شود که در کوفه عده زیادی عثمانی بودند حتی تا زمان امام حسین‌علیه السلام و چندان تمایلی به اهل بیت‌علیهم السلام نداشتند. لذا چگونه می‌توان گفت که کوفیان همگی شیعیان عقیدتی امام علی‌علیه السلام بوده‌اند.

از جمله کوفیان سعید بن عبداللَّه حنفی است. او از شیعیان شجاع و عابد کوفه بود. خبر مرگ معاویه که به او رسید شیعیان را در کوفه به دور خود جمع کرد، ان گاه نامه‌ای برای امام حسین‌علیه السلام نوشت و او را به کوفه دعوت کرد. مسلم که به کوفه امد سعید بن عبداللَّه قسم یاد کرد که جان خود را در یاری حسین‌علیه السلام فدا کند.

مسلم بن عقیل نامه‌ای را نوشته و به سعید داد تا به امام برساند. او نیز با رسیدن به امام با حضرت ماند تا در روز عاشورا به شهادت رسید. او از جمله کسانی است که در شب عاشورا بعد از ان که امام خطبه‌ای خواند و اصحاب خود را مخیر به ماندن و فرار از صحرا نمود، ابتدا هر یک از بنی هاشم به دفاع و وفاداری به امام مطالبی را بیان

ص:122

داشتند. سخن آنان که تمام شد اول کسی از اصحاب که به دفاع از حضرت سخن گفت سعید بن عبداللَّه بود. او به حضرت عرض کرد: به خدا سوگند هرگز تو را تنها نخواهیم گذاشت تا این‌که بدانیم حق پیامبر را در مورد تو حفظ نموده‌ایم. به خدا سوگند اگر بدانم که کشته می‌شوم، سپس زنده می‌گردم، آن‌گاه زنده سوزانده می‌شوم و این عمل در حق من هفتاد بار تکرار می‌شود، هرگز دست از یاری تو بر نمی‌دارم ... روز عاشورا نیز خود را سپر تیرها و نیزه‌ها قرار داد تا به امام چیزی اصابت نکند، ان قدر زخم بر بدن او اصابت کرد تا بر زمین افتاد ... ان گاه بعد از لعن دشمنان رو به امام حسین‌علیه السلام نمود و خطاب به او عرض کرد: ای پسر رسول خدا! آیا من به عهدم وفا کردم؟ حضرت فرمود: آری، تو جلودار منی در بهشت. سپس روح از بدن مبارکش مفارقت نمود.

و نیز از جمله کوفیان شوذب بن عبداللَّه همدانی و عابس بن ابی شبیب شاکری است. شوذب از شخصیت‌های شیعی کوفه و شجاعان ان دیار بود. از جمله حافظان حدیث و حاملان ان از امیرالمؤمنین به شمار می‌آمد. با مولای خود از کوفه برای رساندن نامه مسلم به مکه امد، و تا کربلا حضرت را همراهی کرد تا در روز عاشورا هردو به شهادت رسیدند.

عابس بن ابی شبیب شاکری نیز از شخصیت‌های معروف شیعه در کوفه بود. او رئیس قبیله و مردی شجاع، خطیب و اهل عبادت بود. قبیله بنی شاکر از مخلصین در ولایت امیرالمؤمنین‌علیه السلام بودند. در روز عاشورا یک تنه به میدان امد و فریاد زد: آیا کسی هست که با من مقابله کند؟ هیچ کس جرات نکرد، تا آن‌که عمر بن سعد دستور داد او را سنگ‌باران کنند. وضع را که چنین دید، زره و کلاه‌خود را به پشت خود انداخت و با آنان جنگید تا به شهادت رسید.

و نیز از جمله کوفیان عبداللَّه بن عمیر کلبی است. او کسی است که با همسرش امّ وهب به یاری امام حسین‌علیه السلام شتافت. روز عاشورا امّ وهب عمود خیمه را به دست

ص:123

گرفت و به طرف همسر خود امد و گفت: پدر و مادرم به فدای تو! در راه ذریه پیامبر قتال کن. عبداللَّه بن عمیر او را به طرف زن‌ها روانه نمود ولی این شیرزن لباس او را گرفته و رها نمی‌کند، می‌گوید: من هرگز تو را رها نمی‌کنم تا با تو به شهادت برسم. امام حسین‌علیه السلام به او فرمود: از جانب اهل بیت جزای خیر ببینی، به سوی زنان برگرد خداوند تو را رحمت کند، و با آنان باش؛ زیرا قتال از زنان برداشته شده است. او به سوی زنان بازگشت. بعد از شهادت شوهرش بر بالینش امد خاک‌ها را از روی او کنار زد و به او خطاب کرد: بهشت بر تو گوارا باد. شمر لعین به غلام خود دستور داد تا با چوب بر سر او زند. رستم غلام شمر چنان با چوب به سر او کوبید که همان جا به شهادت رسید.

و از جمله کوفیان عبداللَّه بن عروه غفاری و برادرش عبدالرحمن هستند. این دو برادر در سرزمین کربلا به حضرت ملحق شدند. روز عاشورا خدمت حضرت شرفیاب شده و عرض کردند: دشمن از هر طرف شما را احاطه کرده است، ما دوست داریم در خدمت شما بوده و با دشمنانتان بجنگیم تا آن‌ها را از شما دفع کنیم. حضرت فرمود: مرحبا بر شما، نزدیک من آیید. ان دو نیز نزدیک حضرت ان قدر به قتال پرداختند تا هر دو به شهادت رسیدند.

عمرو بن قرظه انصاری نیز از صحابه و راویان حدیث و از اصحاب امیرالمؤمنین‌علیه السلام است که در کوفه همراه او در تمام جنگ‌ها بود. قبل از ممانعت از امام حسین‌علیه السلام خود را در کربلا به ان حضرت ملحق نمود. او نیز در روز عاشورا از جمله کسانی بود که با صورت و سینه خود به دفاع از امام برآمد تا تیرها و نیزه‌ها به حضرت اصابت نکنند. او در حالی که غرق به خون بود بر زمین افتاد، عرض کرد: آیا من به عهد خود وفا کردم؟ حضرت فرمود: اری تو جلودار من در بهشتی، به رسول خدا از جانب من سلام برسان و به او بگو که من نیز پشت سر تو خواهم امد. ان گاه جان به جان آفرین تسلیم کرد.

ص:124

ابوثمامه عمرو صائدی نیز از کوفیان است که در زمان امام علی‌علیه السلام و امام حسن‌علیه السلام همواره در رکاب آن‌ها بود. در کوفه باقی ماند و بعد از مرگ معاویه در نامه‌ای به امام حسین‌علیه السلام او را به کوفه دعوت نمود. در کوفه از جمله کسانی بود که به امر مسلم کمک مالی برای خرید اسلحه جمع می‌نمود ... عبیداللَّه بن زیاد کسی را فرستاد تا او را دستگیر کند. از کوفه فرار کرد و با نافع بن هلال بجلی خود را به امام رسانید. او از جمله کسانی بود که در روز عاشورا در مقابل صفوف نماز خوف امام حسین‌علیه السلام ایستاد تا به حضرت تیری اصابت نکند. بعد از نماز در حالی که سیزده چوبه تیر بر بدنش اصابت کرده بود و با زخم‌های بی شمار بر زمین افتاد و به شهادت رسید.

قاسط بن زهیر و دو برادرش کردوس و مقسط نیز از کوفیانی هستند که در عصر امام علی و امام حسن‌علیهما السلام از اصحاب این دو بزرگوار بودند و هنگامی که خبر حرکت امام حسین‌علیه السلام را از مکه شنیدند در کربلا به ان حضرت ملحق شده و در حمله اول هر سه نفر به شهادت رسیدند.

مسلم بن عوسجه از صحابه رسول خداصلی الله علیه واله است. او از جمله کسانی است که از کوفه برای امام حسین‌علیه السلام نامه نوشت و برای حضرت نیز در کوفه بیعت می‌گرفت. او بعد از شهادت مسلم و هانی بن عروه در کوفه مدتی مخفی گشت و سپس با اهل بیتش فرارکرده و به امام حسین‌علیه السلام پیوست و جان خود را در راه ان حضرت فدا نمود.

از جمله کوفیان شهید یک پا مسلم بن کثیر اعرج ازدی است. او کسی است که یکی از پاهایش را در جنگ‌های امیرالمؤمنین‌علیه السلام از دست داده بود. جهاد با آن‌که از اعرج برداشته شده، ولی از کوفه فرار کرده و خود را به امام رسانید و در کربلا به خدمت امام حسین‌علیه السلام رسیده و در لشکر حضرت قرار گرفت و در روز عاشورا از جمله کسانی بود که در حمله اول به شهادت رسید.

مسعود بن حجاج تیمی و فرزندش عبدالرحمن بن مسعود نیز از جمله کسانی بودند که در رکاب حضرت در روز عاشورا در حمله اول به شهادت رسیدند. این دو

ص:125

نیرنگ سیاسی خوبی را به کار بردند؛ زیرا وقتی دیدند که نمی‌شود از کوفه به سوی امام حسین‌علیه السلام خارج شد، خود را به عنوان لشکر عمربن سعد به کربلا رساندند و بعد به حضرت ملحق شدند.

موقّع بن ثمامه اسدی نیز از جمله کسانی است که از کوفه به کربلا امد. شبانه راه پیمود تا به امام رسید و در روز شهادت دلیرانه جنگید و هنگامی که توانش سلب شده بود به روی زمین افتاد. می‌خواستند سر از پیکرش جدا کنند، خویشانی در سپاه یزید داشت، خود را رسانیدند و از چنگ دشمنش رهایی بخشیدند و به کوفه‌اش بردند. خواستند در نهان به درمانش بپردازند ولی راز پنهان نماند و خبرش به امیر کوفه رسید. دستور داد پیکر مجروح و ناتوان او را در غل و زنجیر کشند و به تبعیدگاه زراره تبعیدش کنند. موقّع سالی را در غل و زنجیر با پیکر آغشته به خون گذرانید و پس از یک سال به امام حسین‌علیه السلام ملحق شد.

اینان برخی از شیعیان عقیدتی کوفه بودند که به حضرت ملحق شدند و جان خود را فدای ان حضرت و مرامش نمودند. عده‌ای دیگر از کوفیان بودند که به امام حسین‌علیه السلام پیوستند ولی مجال شرح حال آن‌ها نیست.⁽¹⁾

شهیدان نامه‌رسان‌

شهیدان نامه‌رسان‌

برخی از شیعیان نیز که قاصد و پیام‌رسان از کوفه به مکه و از مکه به طرف کوفه بودند در این راه به شهادت رسیدند، اینک به نمونه‌هایی از ان‌ها اشاره می‌کنیم:

1 - عبداللَّه بن یقطر حمیری برادر رضائی امام حسین‌علیه السلام‌

سیره نویسان می‌نویسند: «امام حسین‌علیه السلام او را با نامه‌ای در جواب نامه مسلم بن عقیل به کوفه فرستاد. حصین بن تمیم او را در منطقه قادسیه دستگیر کرده و به سوی

ص:126

عبیداللَّه بن زیاد فرستاد. عبیداللَّه از کار او پرسید؟ جوابی نداد. به او گفت: بالای قصر برو و کذّاب بن کذّاب را لعن کن تا بعد از ان رای خود را درباره تو صادر کنم. او نیز بر بالای قصر رفته و رو به مردم کرد و گفت: «ای مردم! من فرستاده حسین پسر فاطمه دختر رسول خدایم که به سوی شما فرستاده شده‌ام، تا او را بر ضد پسر مرجانه و پسر سمیه یاری کرده و پشتیبانی کنید.

عبیداللَّه دستور داد تا او را از بالای قصر به زمین بیندازند. با این عمل استخوان‌هایش شکسته شد و در حالی که تنها رمقی در جانش بود عبدالملک بن عمیر لخمی قاضی و فقیه کوفه بالای سرش امد و سرش را از بدن جدا نمود. هنگامی که او را بر این کار عیب گرفتند، در جواب گفت: خواستم تا او را راحت کنم.

2 - قیس بن مسهر صیداوی‌

از جمله شهیدان نامه‌رسان قیس بن مسهر صیداوی است. او که از جانب مسلم نامه‌ای را به سوی امام حسین‌علیه السلام برده بود در بازگشت امام نامه‌ای را نوشته و به او داد که به مسلم در کوفه بدهد. در بین راه حصین بن تمیم او را دستگیر کرده و نزد عبیداللَّه آورد. او از محتوای نامه سؤال نمود، گفت: ان را پاره کردم تا تو از محتوای ان نامه اطلاع پیدا نکنی. عبیداللَّه گفت: نامه به چه کسانی نوشته شده بود؟ قیس گفت: گروهی که اسامی ان‌ها را نمی‌دانم. عبیداللَّه گفت: اگر اسامی ان‌ها را نمی‌گویی لااقل بر بالای منبر برو و سبّ کذّاب پسر کذّاب کن، یعنی امام حسین‌علیه السلام. او بر بالای منبر رفت و گفت: ای مردم! همانا حسین بن علی‌علیه السلام بهترین خلق خدا و پسر فاطمه دختر رسول خداصلی الله علیه واله است. من فرستاده او به سوی شمایم، من از او در منطقه حاجر جدا شدم، به سوی او بشتابید. ان گاه عبیداللَّه بن زیاد و پدرش را لعنت کرد و درود بر امیرالمؤمنین علی‌علیه السلام فرستاد. ابن زیاد دستور داد تا او را از بالای منبر به پایین بیندازند و با این روش او را نیز به شهادت رسانید. اینان شیعیان واقعی بودند.⁽¹⁾

ص:127

پیشگامان شهادت‌

پیشگامان شهادت‌

تعدادی از مردم کوفه بعد از آمدن حضرت مسلم بن عقیل به کوفه و قبل از شهادت امام حسین‌علیه السلام به جهت بیعت با حضرت مسلم یا فرستادن نامه به امام حسین‌علیه السلام و یا به جهت حرکت برای یاری ان حضرت دستگیر شده و به شهادت نایل آمدند. اینک شرح حال دو تن از آنان را بررسی می‌کنیم:

1 - عمارة بن صلخب آزدی‌

او از جمله شیعیانی بود که با مسلم در کوفه بیعت کرده و با او خروج نمود. مسلم که اسیر شد و به شهادت رسید، ابن زیاد او را نیز دستگیر کرد و به او گفت: از چه قبیله‌ای هستی؟ گفت: از قبیله آزد. ابن زیاد دستور داد تا او را به قبیله‌اش برده و در میان قومش سرش را از گردنش جدا کنند. ابوجعفر می‌گوید: او را در میان قومش گردن زدند.

2 - عبدالاعلی بن یزید کلبی‌

او اسب سوار و جنگ‌جویی شجاع از شیعیان کوفه بود که با مسلم بن عقیل خروج نمود. بعد از ان که مردم، مسلم را تنها گذاشتند، کثیر بن شهاب عبدالاعلی او را دستگیر نموده و تسلیم عبیداللَّه نمود.

ابومخنف می‌گوید: بعد از شهادت مسلم، عبیداللَّه بن زیاد او را حاضر نمود، و از حالش سؤال کرد؟ او در جواب گفت: من از خانه بیرون امدم تا نظاره‌گر معرکه باشم و قصدی بر ضد تو نداشتم. عبیداللَّه از او خواست که بر این مطلب قسم یاد کند، ولی او قسم نخورد. لذا او را در محلّ درندگان به شهادت رساندند.⁽¹⁾

وجود خوارج در کوفه‌

با مراجعه به تاریخ و بررسی شرح حال فرماندهان لشکر عمر بن سعد پی خواهیم

ص:128

برد که همگی آنان از دشمنان سرسخت اهل بیت‌علیهم السلام و از نواصب و خوارج و اموی بودند؛ امثال: عبیداللَّه بن زیاد، عمر بن سعد، شمر بن ذی الجوشن، قیس بن اشعث، عمرو بن حجاج زبیدی، عبداللَّه بن زهیر ازدی، عروة بن قیس احمسی، شبث بن ربعی یربوعی، عبدالرحمن ابی سیره جعفری، حصین بن نمیر، حجار بن ابجر.

و همچنین کسانی که در کشتن امام حسین‌علیه السلام و اهل بیت و اصحابش شرکت داشتند یک نفر از آن‌ها معروف به شیعه نبودند، بلکه غالب ان‌ها به نصب و عداوت و دشمنی با اهل‌بیت‌علیهم السلام شهرت داشته‌اند؛ امثال:

سنان بن انس نخعی، حرمله کاهلی، منقذ بن مره عبدی، ابی الحتوف جعفی، مالک بن نسر کندی، عبدالرحمن جعفی، قشعم بن نذیر جعفی، بحر بن کعب بن تیم اللَّه، زرعة بن شریک تمیمی، صالح بن وهب مری، خولی بن یزید اصبحی، حصین بن تمیم و دیگران.

وجود شامیان در لشکر عمر بن سعد

امام حسین‌علیه السلام لشکریان عمر بن سعد را به لقب شیعیان و پیروان ابو سفیان خطاب کرده، می‌فرماید: «ویحکم یا شیعة ال ابی سفیان! ان لم یکن لکم دین وکنتم لاتخافون المعاد فکونوا احرارا فی دنیاکم»؛⁽¹⁾«وای بر شما ای پیروان ال ابی سفیان! اگر دین ندارید و از معاد و روز بازپسین نمی‌هراسید در دنیایتان آزاد باشید.»

با مراجعه و تتبّع در کلمات امام حسین‌علیه السلام در کربلا و در خطبه‌های حضرت برای ان قوم و احتجاجاتش با آن‌ها، یک مورد هم پیدا نخواهید کرد که ان حضرت‌علیه السلام آنان را با تعبیر شیعیان و موالیان خود و پدرش معرفی کند. همان گونه که در کلمات دیگران نیز این گونه تعبیری نخواهید یافت. و این خود دلیل بر ان است که لشکریان عمر بن سعد شیعه حقیقی اهل بیت‌علیهم السلام نبوده‌اند.

ص:129

برخی از لشکریان عمر بن سعد در جواب سؤال حضرت که چرا ریختن خون مرا بر خود حلال کرده‌اید، گفتند: ما با تو می‌جنگیم به جهت دشمنی که با پدر تو داریم.⁽¹⁾

به خوبی روشن است که اینان اهل شام بودند که توسّط تبلیغات شوم معاویه با علی‌علیه السلام دشمن بوده و بغض ان حضرت را در دل داشتند. ایا شیعه و پیرو می‌گوید: من با پدر تو دشمنم؟ مگر برخی از آن‌ها به امام حسین‌علیه السلام نسبت کذّاب پسر کذاب را ندادند؟⁽²⁾آیا برخی دیگر او را چنین خطاب نکردند که ای حسین! بشارت باد تو را به اتش جهنم؟⁽³⁾آیا به امام حسین‌علیه السلام و اصحابش نگفتند: ای حسین! نماز از تو قبول نخواهد شد.⁽⁴⁾

این چه شیعه‌ای است که چنین عبارات زشتی از زبانش نسبت به ساحت قدس مقتدا و رهبرش خارج می‌شود؟ این تعبیرات همگی ناشی از حقد و کینه آن‌ها نسبت به اهل بیت پیامبرعلیهم السلام است.

تشیع در عصر امام سجادعلیه السلام‌

بعد از هلاکت «یزید بن معاویه» و سست شدن پایه‌های حکومت امویان، شیعیان در کوفه به دنبال «فرمانده‌ای» برای خود بودند، تا جماعت متفرق آنان را جمع نماید و عقده به‌جا مانده از شهادت حسین‌علیه السلام را شفا بخشد.

بعد از مدتی، «مختار» برعلیه «بنی‌امیه» قیام نمود، شیعیان به دور او جمع شدند، او لشکری را به فرماندهی «ابراهیم بن مالک اشتر» به سوی لشکر شام روانه ساخت و ان لشکر را شکست داد و فرمانده‌اش «ابن‌زیاد» را به قتل رسانید؛ این امر آرزوی اهل بیت‌علیهم السلام و شیعیان بود.

بعد از شکست لشکریان شام، «مختار» و شیعیان، قوت گرفتند. به نقل ابن عبد ربّه

ص:130

در «عقد الفرید»، مختار شیعیان را دستور داد تا در کوچه‌های کوفه، شبانه بگردند و ندا دهند: «یا لثارات الحسین».⁽¹⁾

ابوالفداء، در مورد حوادث سال 66 هجری، می‌نویسد: «در این سال، مختار در کوفه به طلب خون «حسین‌علیه السلام» قیام نمود، جماعت زیادی دور او جمع شدند، او بر کوفه تسلط پیدا کرد و مردم نیز با او بر کتاب خدا و سنت رسول و طلب خون اهل‌بیت‌علیهم السلام بیعت نمودند.

خانم «دکتر لیثی» می‌نویسد: «شهادت امام حسین‌علیه السلام در کربلا، واقعه تاریخی بزرگی بود که منجر به تبلور جماعت شیعه و ظهور او به‌عنوان یک فرقه متمیز، که دارای مبانی سیاسی و رنگ دینی است، گردید... واقعه کربلا، در رشد و نمو روح شیعه و زیاد شدن آن‌ها، تاثیر مهمی گذاشت. جماعت شیعه بعد از شهادت امام حسین‌علیه السلام به مانند جماعت منظم با رویه سیاسی متین، در جامعه ظهور پیدا نمود.»⁽²⁾

از طرفی «عبداللَّه بن زبیر» در مکه قیام کرده و نُه سال ریاست کرد. امویان، در این نُه سال، با وی درگیر بودند. شیعیان در این موقعیت مناسب، خدمت حضرت امام سجّادعلیه السلام می‌رسیدند و فرصتی برای بیان مظلومیت سیدالشهدا، در میان مردم، پدید امد.

بنی‌مروان، با پیروزی بر «ال زبیر» حکومت شبه جزیره را به دست گرفتند. بعد از گسترش نفوذ «عبدالملک بن مروان» بر بلاد اسلامی و محکم‌شدن پایه‌های حکومتی او، به فکر مقابله با اهل‌بیت علیهم السلام و شیعیان افتاد. امام شیعیان در ان زمان، امام زین‌العابدین علیه السلام بود.

عبدالملک، برای این‌که از مقام ان حضرت بکاهد، او را از مدینه به شام آورد، ولی بعد از ظهور فضایل و معارف از ان حضرت، محبت امام، در میان مردم بیشتر گردید.

مرکز تجمع شیعیان در ان زمان، کوفه بود. عبدالملک به قصد ریشه‌کن‌کردن تشیع از کوفه، شخصی را به نام «حجّاج» به ان ایالت فرستاد.

ص:131

امام‌باقرعلیه السلام می‌فرماید: «حجّاج سرکار امد و تا توانست، شیعیان را به قتل رساند و به هر گمان و تهمتی آنان را دستگیر نمود. کار به جایی رسید که اگر کسی به او زندیق یا کافر می‌گفتند بهتر بود از این‌که او را شیعه علی‌علیه السلام بگویند.»⁽¹⁾

ابن ابی‌الحدید، از «مدائنی» نقل می‌کند: «هنگامی که «عبدالملک بن مروان» به ولایت رسید، بر شیعه بسیار سخت گرفت و «حجاج بن یوسف» را بر انان گماشت. مردم به بغض علی‌علیه السلام و موالات دشمنان ان حضرت به او تقرب جستند و هرچه را توانستند در فضل دشمنان علی، روایت جعل کردند و در لعن بر علی‌علیه السلام، کوتاهی ننمودند.»⁽²⁾

ابن سعد، در «طبقات»، از «منهال» نقل می‌کند: «من بر علی بن حسین، وارد شدم و به ان حضرت عرض کردم: چگونه صبح کردید؟ خدا امر تو را اصلاح کند؟ حضرت فرمود: من پیرمردی مثل تو در این شهر نمی‌بینم، نمی‌دانی که چگونه صبح کردیم؟ اگر نمی‌دانی، من تو را باخبر نمایم؛ ما در میان قوم خود به مانند بنی‌اسرائیل در میان آل‌فرعون(!!) صبح نمودیم، که فرزندان آنان را ذبح کرده و زنان انان را به کنیزی می‌بردند. کار ما به جایی رسیده که شیخ و سید ما را بر بالای منابر، لعن و دشنام می‌دهند و با این عمل به سوی دشمنان ما تقرب پیدا می‌کنند...»⁽³⁾

قنبر، غلام علی‌علیه السلام، از جمله کسانی است که به دست حجاج، به شهادت رسید. حجاج، به بعضی از نزدیکان خود می‌گوید: «دوست دارم به یکی از اصحاب ابوتراب (علی‌علیه السلام) دست پیداکنم. به او گفتند: ما از قنبر کسی را به علی‌علیه السلام نزدیک‌تر نمی‌دانیم. حجاج، کسی را به دنبال قنبر فرستاد و او را نزد حجاج آورد، حجاج به او گفت: تو قنبری؟ گفت: اری! حجاج گفت: از دین علی تبری بجو! قنبر گفت: آیا تو می‌توانی مرا به افضل از دین علی راهنمایی نمایی؟ حجاج گفت: من تو را خواهم کشت. کدام

ص:132

قتلی برای تو محبوب‌تر است، ان را انتخاب نما! قنبر در جواب گفت: مرا امیرالمؤمنین خبر داده است که بدون حق، ذبح خواهم شد. حجاج نیز، دستور داد تا سر او را مانند گوسفند از تن جدا نمایند.»⁽¹⁾

کمیل بن زیاد، از شیعیان و خواص علی‌علیه السلام می‌باشد، حجاج در زمان ولایتش در کوفه او را طلب کرد. لکن کمیل فرار نمود و در مکانی مخفی گشت. حجاج حقوق قومش را قطع نمود. کمیل، با مشاهده این وضع، با خود گفت: «من پیرمردی هستم که عمرم به سرآمده است، سزاوار نیست که من سبب محرومیت قومم گردم.» لذا خود را تسلیم حجاج نمود. حجاج، با مشاهده کمیل گفت: «من از مدت‌ها منتظر تو بودم». کمیل در جواب فرمود: «خشنود مباش؛ زیرا از عمر من چیزی باقی نمانده است، هرکاری می‌خواهی انجام بده، بازگشت انسان به سوی خداست و بعد از قتل من نیز حسابی هست. امیرالمؤمنین‌علیه السلام مرا خبر داده که تو قاتل منی.» حجاج گفت: «پس حجت بر تو تمام شد.» در این هنگام دستور داد تا گردن او را بزنند.»⁽²⁾

از دیگر شیعیان، سعید بن جبیر است. او مردی معروف به تشیع و زهد و عبادت و عفّت بود. حجاج دستور داد او را دستگیر کردند، و بعد از مشاجرات زیاد بین این دو، حجاج دستور داد تا سرش را از بدن جدا کنند.⁽³⁾

در چنین شرایطی، که تصور نابودی اهل‌بیت علیهم السلام می‌رفت، امام‌سجّاد علیه السلام فعالیت را شروع نمود. و در این راه، موفقیت زیادی کسب کرد.⁽⁴⁾

امام سجّادعلیه السلام توانست به شیعه، حیاتی تازه بخشد. و زمینه را برای فعالیت‌های امام باقر و امام صادق‌علیهما السلام فراهم آورد. به گواهی تاریخ، امام سجّادعلیه السلام در طول سی و چهار سال فعالیت، شیعه را از دشوارترین بحران‌های حیات خویش عبور داد؛ بیست سال حاکمیت حجاج بر عراق و سلطه عبدالملک بن مروان بر کل قلمرو

ص:133

اسلامی، جهت‌گیری روشنی برای کوبیدن شیعیان بود...، حجاج کسی بود که شنیدن لفظ کافر، برای او از شنیدن لفظ شیعه، آرامش بیشتری داشت.⁽¹⁾

روش فقهی حضرت سجادعلیه السلام نقل احادیث پیامبرصلی الله علیه واله از طریق علی‌علیه السلام بود که شیعیان تنها ان احادیث را درست می‌دانستند. بدین‌صورت شیعه اولین قدم‌های فقهی خود را در مخالفت با انحرافات موجود برداشت.

شهر مدینه با توجه به کجروی‌هایی که از اغاز اسلام در ان انجام شده بود، علیه شیعه، تحریک گردیده بود. بنابراین، جای مناسبی برای رشد شیعه به‌شمار نمی‌رفت.

امام سجادعلیه السلام می‌فرمود: «دوستداران واقعی ما در مکه و مدینه، به بیست نفر نمی‌رسند.»⁽²⁾در عین‌حال، در عراق، افراد بیشتری به اهل‌بیت علیهم السلام علاقه‌مند بودند.

تشیع در عصر «امام محمد باقرعلیه السلام»

دوران امامت امام باقرعلیه السلام، مصادف با ادامه فشارهای خلفای بنی‌امیه و حکام بر شیعیان عراق بود. عراق مرکز اصلی تشیع محسوب می‌گردید.

امام ابوجعفر محمدبن علی الباقرعلیه السلام در توصیف مصایبی که بر اهل بیت پیامبرصلی الله علیه واله وارد شد، می‌فرماید: «و کان عظم ذلک وکبره زمن معاویة بعد موت الحسین‌علیه السلام، فقتلت شیعتنا بکلّ بلدة وقطعت الایدی والارجل علی الظنّة، وکلّ من یذکر بحبّنا والانقطاع الینا سجن او نهب ماله او هدمت داره... حتی انّ الرجل لیقال له زندیق او کافر احبّ الیه من ان یقال: شیعة علی...»؛⁽³⁾«عظمت و بزرگی مصایب از زمان معاویه، بعد از مرگ حسین‌علیه السلام بود. در ان هنگام بود که شیعیان ما در هر کشوری کشته شدند و دست‌ها و پاها به مجرد گمان قطع گردیدند. و هرکسی که محبت و میل به ما را می‌داشت او را زندانی کرده، یا مالش را به غارت می‌بردند و یا خانه‌اش را خراب می‌نمودند... و کار به

ص:134

جایی رسید که اگر به کسی زندیق یا کافر می‌گفتی نزد او بهتر بود از این‌که بر او شیعه علی اطلاق می‌کردی... ».

شیعیان هرساله در مراسم حج، با امام تماس داشتند. این تماس‌ها معمولا یا در مکه و یا در بازگشت و عبور از مدینه، صورت می‌گرفت. با توجه به برخی اخبار، مردم عراق از رفتن نزد امام باقرعلیه السلام در مدینه، نهی شده بودند.⁽¹⁾

مشکل «غُلات» در این دوران، یکی از مشکلات برای شیعیان بود. شمار این گروه رو به فزونی بود. وقتی که امام‌علیه السلام آن‌ها را از خود طرد کرد، اصحاب ان حضرت نیز «غُلات» را از جمع خود بیرون راندند. «مغیرة بن سعید» و «بیان بن سمعان»، که هر دو از معروف‌ترین شخصیت‌های غالیان و از رهبران آن‌ها بودند، توسط اصحاب امام‌باقرعلیه السلام تکفیر شدند.

تاکید امام باقرعلیه السلام به عمل‌گرایی شیعیان، به‌طور غیرمستقیم، در مقابل تمام فرقه‌هایی که به عمل صالح اعتنایی نداشتند، صورت می‌گرفت.

بسیاری از شیعیان عراق در اثر فشار و اختناق موجود، انتظار داشتند که امام‌علیه السلام به عراق آمده و دست به شمشیر ببرد. ولی امام باقرعلیه السلام مامور به تقیه بود. لذا، برخی از آن‌ها نسبت به امامت ان حضرت دچار تردید گشتند. آگاهی کافی درباره امامت به آن‌ها نمی‌رسید و به همین جهت گروهی به «زید»، برادر امام گرویدند و انشعابی را به وجود آوردند. هرچند زید هفت سال زودتر از برادرش، در کوفه وفات یافت. امّا در همین دوره و پس از ان، ریشه‌های گرایش به زید در میان شمار زیادی از شیعیان رشد کرد.

مخالفت با مصالح «امویان»، موجب اختلافات کمتری در میان شیعیان می‌گشت. اما به موازات فروکش کردن فشارهای سیاسی بر آنان، مساله «غُلات»

ص:135

به تدریج دامنه بیشتری گرفت؛ به طوری که مساله مهم در زمان امام صادق‌علیه السلام مساله «غُلات» محسوب می‌گردید. فشار اموی‌ها، جز در دو سال حکومت «عمر بن عبدالعزیز»، (از سال 99 تا 110 ه.ق) در تمام دوران حکومت آنان به شدت ادامه داشت.

تشیع در عصر «امام جعفر صادق‌علیه السلام»

تشیع در عصر «امام جعفر صادق‌علیه السلام»

در این دوره، به علت ضعف امویان و درگیری آنان با عباسیان، امام‌علیه السلام و شاگردانش فرصت بیشتری برای نشر مکتب اصیل اسلامی یافتند. این موقعیت، تا اوائل خلافت منصور، دومین خلیفه عباسی نیز ادامه داشت.

عباسیان، خود را «خونخواه» ال ابی‌طالب می‌دانستند. و مردم را به خشنودی آل‌محمّدعلیهم السلام دعوت می‌کردند؛ بنابراین نمی‌توانستند در اغاز با اهل‌بیت پیامبرصلی الله علیه واله مخالفت نمایند.

در سال 140 هجری قمری پس از این که منصور بر مخالفان خود پیروز گشت و خطر نفوذ رهبری مذهبی شیعیان اهل‌بیت علیهم السلام را بیشتر احساس کرد، به سراغ انان رفت. ابتدا از «بنی‌الحسن» آغاز نموده؛ «عبداللَّه بن حسن» و فرزندانش را دستگیر ساخت و به زندان افکند و سپس دستور قتل همه آنان را داد. سپس به محدودساختن حوزه درس «جعفر بن محمدعلیه السلام» در مدینه و تهدید و محاصره امام‌علیه السلام و شیعیانش پرداخت؛ زیرا از توجّه مردم و تشکل شیعیان به شدت هراسناک بود، و موقعیت خود را در خطر می‌دید، و پس از بارها تهدید و فراخوانی، سرانجام امام را در مدینه مسموم کرد.

از منصور تا هارون‌

در زمان منصور بار دیگر علویان تحت فشار سیاسی سختی قرار گرفتند، چنان که سیوطی گفته است: «منصور اولین خلیفه «عباسی» بود که میان علویان و عباسیان اتش فتنه را برانگیخت. در سال (145 ه ق) (پس از گذشت نه سال از حکومت منصور) محمد و ابراهیم، فرزندان عبداللَّه بن حسن بن حسن بن علی بن ابی طالب، علیه منصور قیام کردند، ولی ان دو و گروه بسیاری از اهل بیت، توسط وی به شهادت رسیدند».⁽¹⁾

ص:136

محمد اسقنطوری می‌گوید: «بر منصور وارد شدم و دیدم در فکر عمیقی فرو رفته، گفتم چرا فکر می‌کنید؟ پاسخ داد: از اولاد فاطمه‌علیها السلام بیش از هزار نفر را کشته‌ام، ولی بزرگ آنان (حضرت صادق‌علیه السلام) را نکشتم».⁽¹⁾

آزار و شکنجه‌های علویان توسط منصور در زندان‌های تاریک و نمناک و قرار دادن آنان در لای دیوار مشهور است.⁽²⁾

از کسانی که به دستور منصور به شهادت رسیدند، معلّی بن خُنیس از شیعیان و اصحاب مقرب و متصدی امور مالی امام صادق‌علیه السلام بود. منصور از داوود بن عروه فرماندار مدینه خواست تا وی را به قتل برساند. داوود معلَّی را احضار نمود و او را تهدید به قتل کرد و از وی خواست تا نام شیعیان را به او بگوید. معلی مقاومت نمود و گفت: به خدا سوگند اگر نام یکی از آن‌ها در زیر پای من باشد، پایم را برنخواهم داشت. داوود وی را کشت و سرش را به دار آویخت. او سرانجام امام صادق‌علیه السلام را هم مسموم و به شهادت رسانید.⁽³⁾

این وضعیت در عصر حکومت مهدی عباسی (158 - 169ه ق) و هادی عباسی (15ماه) و هارون الرشید (193 - 170ه ق) نیز ادامه یافت و آنان در اعمال فشار و شکنجه، زندان، تبعید و قتل علویان، راه منصور را ادامه دادند. محمدبن ابی عمیر و فضل بن شاذان به دستور او زندانی و شکنجه شدند. وی حکم دستگیری هشام بن حکم را صادر کرد، ولی او مخفی گردید. داستان جنایت حمید بن قحطبه به دستور هارون نیز مشهور است.⁽⁴⁾

تشیع در عصر «امام موسی کاظم‌علیه السلام»

امام کاظم‌علیه السلام در سال 148ه.ق، بعد از شهادت پدرش، رهبری شیعیان را برعهده

ص:137

گرفت. اختلافی که بین شیعیان به وجود می‌آمد، غالبا ناشی از تعیین امام بعدی بود. که گاه بنابر دلایل سیاسی (وحشت از حاکمیت عباسیان) امام‌علیه السلام برای بسیاری از شیعیان خود ناشناخته می‌ماند.

شدت اختناق «منصور» درباره «علویان» بویژه امام صادق‌علیه السلام که عظمتی فراوان در میان جامعه کسب کرده بود، موجب سردرگمی برخی از شیعیان نسبت به رهبری آینده شده بود.

بعضی از فرزندان امام صادق‌علیه السلام داعیه رهبری داشتند و این موجب پراکندگی شیعیان می‌شد. مشکل دیگر آنان، دور بودن از شهرها و محل سکونت بود... با توجه به دلایل فوق، بعد از امام صادق‌علیه السلام نیز انشعاباتی رخ داد.

اسماعیل بن جعفر بن محمد، که فرزند بزرگ‌تر امام صادق‌علیه السلام بود، بسیاری از شیعیان وی را رهبر آینده می‌دانستند. وی در حیات پدر، فوت کرد. به‌طوری‌که در روایت آمده است امام صادق‌علیه السلام اصرار داشتند تا شیعیان با دیدن جنازه او به مرگش یقین کنند. با وجود این، عده‌ای بعد از ان حضرت، با داعیه «مهدویت اسماعیل» و بهانه‌های دیگر، فرقه‌ای به نام «اسماعیلیه» در شیعه به وجود آوردند.

شیعیان راستین کسانی بودند که مدعی امامت را با طرح سؤالات خاصی، ارزیابی می‌کردند و آن‌گاه که در امامت وی به یقین می‌رسیدند، او را به وصایت می‌پذیرفتند.

هشام بن سالم می‌گوید: «همراه مؤمن الطاق در مدینه بودم، مشاهده کردیم که عده‌ای در خانه عبداللَّه بن جعفر بن محمد گرد آمده و مسائلی را از او درباره زکات می‌پرسند. ما نیز سؤالاتی درباره زکات از وی پرسیدیم، لیکن وی جواب صحیحی به ما نداد. آن‌گاه بیرون آمدیم و نمی‌دانستیم که از فرقه‌های مرجئه، قدریه، زیدیه، معتزله و خوارج چه گروهی را بپذیریم. دراین حال، شیخی را دیدیم که او را نمی‌شناختیم. فکرکردیم جاسوسی از جاسوسان منصور است، ولی برخلاف این احتمال، او ما را به خانه ابوالحسن موسی بن جعفر برد. هنوز آنجا بودیم که فضیل و ابوبصیر، وارد شده

ص:138

و پرسش‌هایی نمودند و بر امامت وی یقین حاصل نمودند. آن‌گاه مردم از هر سو، دسته دسته می‌آمدند، به جز گروه عمار ساباطی و شمار اندکی که عبداللَّه بن جعفر را قبول داشتند.»⁽¹⁾

هشام بن سالم، عبداللَّه بن ابی‌یعفور، عمر بن یزید بیاع السابری، محمد بن نعمان، مؤمن طاق، عبید بن زراره، جمیل بن دراج، ابان بن تغلب و هشام بن حکم که از بزرگان شیعه و اهل علم به شمار می‌آمدند، امامت موسی بن جعفرعلیه السلام را پذیرفتند.

تنها کسانی که به امامت ان حضرت نگرویدند «عبداللَّه بکیر» و «عمار بن موسی ساباطی» بودند.⁽²⁾

عصر امام کاظم‌علیه السلام دوران بسیار سختی برای شیعیان بود. از مهم‌ترین قیام‌هایی که در این دوران برعلیه خلفای عباسی صورت گرفت، قیام «حسین بن علی، شهید فَخ» در زمان حکومت هادی عباسی و جنبش «یحیی و ادریس»، «فرزندان عبداللَّه» در زمان هارون بود.

امامان شیعه به لزوم رعایت «تقیه» پافشاری می‌کردند و می‌کوشیدند شیعیان را به‌طور پنهانی اداره نمایند. این وضعیت موجب گردید، تاریخ نتواند از حرکات سیاسی ان‌ها، ارزشیابی دقیقی به عمل آورد. رهبری این حرکت و ظرافتی که در هدایت‌ان به کار برده شد، عامل مهمّ استواری شیعه در تاریخ گردید.

تشیع در عصر «امام رضاعلیه السلام»

تشیع در عصر «امام رضاعلیه السلام»

مامون عباسی با طرح «ولایتعهدی» امام رضاعلیه السلام ظاهرا توانست بر مشکلات پیروز گردد و شیعیان و علویان را راضی نگه دارد.

شاید اولین مرحله نفوذ شیعه در دستگاه عباسی، ماجرای ولایتعهدی امام رضاعلیه السلام باشد. هرچند قبلا «علی‌بن یقطین» به دستور امام کاظم‌علیه السلام برای کمک به شیعیان، در دستگاه عباسی باقی ماند.⁽³⁾

ص:139

در این دوران تشیع در ظاهر رنگ سیاسی به خود گرفت. و مامون اظهار تشیع نمود. در نقلی آمده است: «مامون پس از آمدن به عراق، سعی کرد امور مملکتی را به کسانی که عقاید شیعی داشتند بسپارد. و بعد از آن‌که راضی شد تا از عامه نیز کسانی را به مقامی بگمارد، تصمیم گرفت تا در کنار هر نفر از عامه، یک نفر شیعی نصب کند.⁽¹⁾»

بعد از مامون، «معتصم عباسی» و «متوکل» این شیوه را دگرگون ساختند و به دفاع از «اهل‌حدیث» که به شدت با «معتزله» و «شیعه» مخالف بودند، پرداختند. متوکل در دشمنی با علویان و شیعیان تا جایی پیش رفت که دستور خرابی قبر امام حسین علیه السلام را صادر کرد و فرمان داد تا زمین‌های گرداگرد ان را شخم زده و کشت کنند.⁽²⁾

لکن این حرکت ضد شیعی دوام نیاورد و پس از روی کار آمدن «مقتدر عباسی» زمینه رشد شیعه در بغداد و نقاط دیگر فراهم شد. در این دوره بسیاری از شیعیان برجسته، دارای مشاغل حکومتی و اداری شدند.

شیخ طوسی نقل می‌کند: «حکم بن علیا گفت: من فرمانروایی بحرین را داشتم و در آنجا به مال زیادی دست یافتم که مقداری را انفاق کرده و با مقدار دیگر ان، زمین و... خریدم. پس از ان مدتی خمس ان را نزد امام‌جواد علیه السلام آوردم... .⁽³⁾

حسین بن عبداللَّه نیشابوری، از شیعیان امام جوادعلیه السلام، مدتی حکومت سیستان را برعهده داشت.⁽⁴⁾

جریان مشارکت شیعیان امامی، در دستگاه حکومتی، در دوران اخرین امامان‌علیهم السلام رو به گسترش نهاد. در دوران امام یازدهم‌علیه السلام و پس از ان در «غیبت صغری شمار فراوانی از شیعیان در دستگاه عباسی، شغل‌های مهمی به دست آوردند.

انچه قابل تامّل است، عدم مشروعیت بودن خلافت عباسیان و فقط تا سرحد وزارت رفتن شیعیان بود.

ص:140

از امین تا واثق (193 - 232 ه ق)

پس از هارون، محمّد امین به حکومت رسید و مدت چهارسال و چند ماه حکومت کرد.

ابوالفرج در مقاتل الطالبین می‌نویسد: «روش امین در برابر اولاد علی بن ابی طالب‌علیه السلام بر خلاف گذشتگان بود. علت ان این بود که او به فکر خوشگذرانی و تهیه وسایل ان بود و پس از ان در بحران جنگ خود با مامون قرار گرفت، تا این‌که کشته شد».

مامون برادر خود را کشت و قدرت سیاسی را به دست آورد و حدود بیست سال (218 - 198 ه ق) حکومت کرد.

در زمان مامون، تشیع در اکثر شهرهای اسلامی نفوذ کرد و اثر ان در دربار مامون نیز ظاهر شد، چنان که فضل بن سهل ذوالریاستین، وزیر مامون و طاهربن الحسن خزاعی فرمانده ارتش وی شیعه بودند.

مامون وقتی کثرت شیعه را دید، می‌دانست که حضرت رضاعلیه السلام مورد توجّه و محبوب مردم است و مردم از پدر او (هارون) ناراضی هستند و نسبت به حکومت‌های قبلی بنی عباس اظهار دشمنی می‌کنند، ظاهرا روش تفاهم و دوستی با علویان را برگزید و بدین ترتیب افکار عمومی را متوجه خود ساخت، لذا از در نفاق و ریا اظهار تشیع نموده، از خلافت، حقانیت، و برتری حضرت علی‌علیه السلام بر ابوبکر و عمر دفاع می‌کرد، و حتی مساله واگذاری خلافت و سپس ولایتعهدی را مطرح نمود، ولی در حقیقت او هدفی جز حفظ قدرت و تثبیت موقعیت خود نداشت، و سرانجام نیز امام رضاعلیه السلام را به وسیله زهر مسموم ساخت. ولی در هر حال همین ملایمت و نرمش ظاهری، موجب فراهم شدن زمینه نسبتا مناسبی برای ترویج و نشر عقاید شیعه گردید.

عامل مؤثّر دیگری نیز در این باره وجود داشت، و ان گسترش و افزایش ترجمه کتب فلسفی و علمی بسیار از زبان یونانی و سریانی و غیر آن‌ها به زبان عربی بود که به

ص:141

گرایش مسلمانان به علوم عقلی و استدلالی سرعت بخشید، به ویژه آن‌که مامون نیز معتزلی مذهب بود و به خاطر علاقه‌مندی به بحث‌های استدلالی، مباحث کلامی در زمینه ادیان و مذاهب را آزاد گذاشته بود، و دانشمندان و متکلّمان شیعه از فرصت استفاده کرده، به تبلیغ مذهب اهل بیت‌علیهم السلام همت گماردند.

در عصر معتصم (متوفّای 227 هجری قمری) نیز تقریبا شرایط سیاسی در مورد اهل بیت‌علیهم السلام همانند زمان مامون بود. به ویژه آن‌که ان دو نیز به کلام معتزله گرایش داشته و با بحث‌های کلامی و استدلالی موافق بودند. پرسش‌های کلامی و دینی بسیاری که از امام جوادعلیه السلام شده است⁽¹⁾نیز گواه بر این است که ارتباط مردم با ان حضرت در عصر معتصم ممنوع نبود، هرچند معتصم در باطن امر نسبت به امام‌علیه السلام عداوت می‌ورزید و سرانجام نیز دستور قتل او را صادر نمود. پس از شهادت امام، جمعیت انبوهی برای تشیع جنازه ان حضرت اجتماع نمودند. علی رغم این‌که معتصم تصمیم داشت آنان را از شرکت در مراسم تشییع منع کند، ولی انان به تصمیم وی اعتنا نکرده و شمشیر بر دوش بر گرد خانه امام اجتماع نمودند. این مطلب نیز گواه بر قدرت و کثرت شیعه در ان زمان است.⁽²⁾

تشیع در عصر «امام جوادعلیه السلام»

در سال 203 هجری قمری امام رضاعلیه السلام به شهادت رسید. تنها فرزند وی امام جوادعلیه السلام بیش از هشت سال نداشت، شیعیان از این‌جهت در نگرانی و اضطراب به سر می‌بردند. به نوشته مورخان، در این دوران شیعیان به حیرت افتاده و دچار اختلاف گشتند.⁽³⁾به همین جهت گروهی از آنان در منزل «عبدالرحمن بن حجّاج» گرد آمدند و ضجّه و ناله سر دادند.⁽⁴⁾

ص:142

برای شیعیان مسلم بود که امام رضاعلیه السلام فرزند خود جوادعلیه السلام را برای جانشینی برگزیده است. ولی خردسالی ان حضرت موجب کاوش بیشتر مردم برای اطمینان خاطر، گردید.

اضطراب خاطر موجود، سبب شد تا برخی از آن‌ها به دنبال «عبداللَّه بن موسی»، برادر امام رضاعلیه السلام بروند. ولی از آنجا که حاضر نبودند بدون دلیل، امامت کسی را بپذیرند، جمعی از آن‌ها، پیش وی سؤالاتی را مطرح کردند و هنگامی که او را از جواب دادن ناتوان دیدند، وی را ترک کردند.⁽¹⁾و شمار دیگری نیز به واقفی‌ها که بر امام کاظم‌علیه السلام توقّف کرده بودند پیوستند؛ زیرا طبق نظر نوبختی، آنان بلوغ را یکی از شرایط امامت می‌دانستد.⁽²⁾

با وجود این، بیشتر شیعیان به امامت امام جوادعلیه السلام گردن نهادند. در میان آنان کسانی، کمی سن امام را به خود امام جوادعلیه السلام نیز، گوشزد کردند. ان حضرت در جواب به جانشینی «سلیمان‌علیه السلام» از «داودعلیه السلام» اشاره کرد و فرمود: «حضرت سلیمان هنگامی که هنوز کودکی بیش نبود، و گوسفندان را به چرا می‌برد، حضرت داوود او را جانشین خود کرد، درحالی‌که علمای بنی‌اسرائیل، عمل او را انکار می‌کردند.»⁽³⁾

«شیعیان امامی» امامت را از جانب خدا می‌دانستند، و به همین‌جهت کمی سن امام نمی‌توانست خللی در عقیده آنان ایجاد کند.

شیعیان برای اثبات امامت، سؤالاتی را مطرح می‌نمودند و موقعی که احساس می‌کردند که مدعی امامت از عهده پاسخ‌گویی برمیاید، (با وجود نصّ به امامتشان) وی را به عنوان امام معصوم می‌شناختند و می‌پذیرفتند.

شیعیان امامی در سراسر نقاط، بویژه در عراق، مدائن و ایران و... به سر می‌بردند.⁽⁴⁾شیعیان علاوه بر ارتباط با امام از طریق وکلای ان حضرت، در مراسم حج نیز با امام دیدار می‌کردند.

ص:143

بنابه روایتی عده‌ای از شیعیان امام جوادعلیه السلام در مصر می‌زیسته‌اند. در این روایت، «علی بن اسباط» می‌گوید: «قامت امام را به دقّت می‌نگریستم تا ان حضرت را برای اصحاب مان در مصر بتوانم توصیف کنم.»⁽¹⁾

در روایت دیگری امده است: «یک نفر از شیعیان خراسان خدمت امام جوادعلیه السلام مشرف شد.»⁽²⁾

روایت دیگری از «حر بن عثمان همدانی» حاکی از ان است که عده‌ای از شیعیان «ری» به محضر ایشان شرفیاب شدند.⁽³⁾و این دلالت دارد بر این‌که شیعه در ری فراوان بوده است.⁽⁴⁾

قم، یکی از مراکز تشیع در دوران امام جوادعلیه السلام بود که شیعیان ان ارتباط نزدیکی با امام‌علیه السلام داشتند.

احمد بن محمد بن عیسی، که از وی به‌عنوان «شیخ القمیین» یاد شده است، از اصحاب امام رضا و امام جوادعلیهما السلام بوده است و تالیفات زیادی در فقه و حدیث، از خود به‌جای گذاشته و حتی محضر امام حسن عسکری‌علیه السلام را درک کرده است.⁽⁵⁾

صالح بن محمد بن سهل، یکی دیگر از اصحاب امام جوادعلیه السلام در قم بود که رسیدگی به امور موقوفات حضرت را در ان شهر عهده‌دار بود.⁽⁶⁾

به دلیل ارتباط امام‌رضاعلیه السلام و سفر ایشان به خراسان، شبکه وکلای ایشان و روابط بین مردم و امامان، رو به گسترش نهاد.

تشیع در دوران «امام هادی‌علیه السلام»

تشیع در دوران «امام هادی‌علیه السلام»

در این قرن، بیشتر شیعیان از کوفه بودند، لقب «کوفی» که به برخی افراد نسبت داده شده است، بهترین گواه این مطلب است.

ص:144

از دوران امام باقر و امام صادق‌علیهما السلام به بعد، لقب «قمی» در آخر اسم شماری از اصحاب ائمه به چشم می‌خورد. این‌ها اشعری‌های عرب تباری بودند که در قم می‌زیستند.⁽¹⁾

در زمان امام هادی‌علیه السلام، قم مهم‌ترین مرکز تجمّع شیعیان ایران بود و روابط محکمی میان شیعیان این شهر و ائمه طاهرین‌علیهم السلام وجود داشت.

دو شهر «ابه» یا «ساوه» و «کاشان» تحت تاثیر تعلیمات شیعی قرار داشتند و از بینش شیعی مردم قم پیروی می‌کردند. در پاره‌ای از روایات «محمد بن علی کاشانی» نام برده شده که از امام هادی علیه السلام سؤال کرده است.⁽²⁾

مردم قم رابطه مالی نیز با امام هادی‌علیه السلام داشتند، در این زمینه، از «محمد بن داوود قمی» و «محمد طلحی» یاد شده است که از قم و شهرهای اطراف ان، اموال و اخبار درباره وضعیت ان سامان را، به امام‌علیه السلام می‌رسانیدند.⁽³⁾

مردم شیعه دیگر شهرهای ایران نیز با امامان رابطه داشتند، این درحالی بود که بیشتر شهرهای ایران به دلیل نفوذ قهرامیز «امویان» و «عباسیان» گرایش‌های «سنّی» داشتند. «دیلم» از اواخر قرن دوم هجری، شیعیان زیادی را در آغوش خود داشت. علاوه بر ان، عده‌ای از مهاجران «دیلمی»، در عراق نیز به مذهب تشیع گرویده بودند.

در روایتی که حاوی نامه‌ای از امام هادی‌علیه السلام، به وکیل خود در همدان است، این‌چنین آمده است: «سفارش شما را به دوستداران خود در همدان کرده‌ام.»⁽⁴⁾

عصر متوکل و پس از آن‌

با به حکومت رسیدن متوکل (247 - 232 ه ق) شرایط دگرگون، و سخت‌گیری و کینه‌توزی آشکار با علویان تجدید شد، و ارتباط با اهل بیت‌علیهم السلام جرم سیاسی به

ص:145

شمار امد. دستور متوکل در سال 236 هجری قمریبه ویران نمودن قبر امام حسین‌علیه السلام و منع زیارت ان حضرت مشهور است.⁽¹⁾

خصومت متوکل، به شیعیان اختصاص نداشت، بلکه وی با فلسفه و کلام و عقل‌گرایی مخالفت می‌ورزید. جرجی زیدان می‌نویسد: از روزی که متوکل به خلافت رسید تا اخرین نفس، در آزار و شکنجه فیلسوفان و طرفداران رای و قیاس و منطق کوشش داشت.⁽²⁾

پس از متوکل، حکومت عباسیان گرفتار آشفتگی‌ها و کشمکش‌های بسیار گردید، و هر چند گاهی درباریان بر سر کسب قدرت، به جدال و کشتار دست می‌زدند، تا زمان معتضد عباسی (279 - 247 ه ق) پنج تن از حکام عباسی؛ به نام‌های: منتصر، مستعین، معتز، مهتدی و معتمد به حکومت رسیدند، و با به قدرت رسیدن معتضد (289 - 279 ه ق) بار دیگر دستگاه عباسی اقتدار یافت. چنان که سیوطی در مورد او نوشته است: «وی را سفّاح ثانی لقب دادند؛ زیرا فرمانروایی بنی عباس را تجدید حیات کرد، که قبل از او از زمان متوکل به بعد، گرفتار اضطراب و فرسودگی و ضعف شده و در استانه زوال بود».⁽³⁾

بنابراین در عداوت و دشمنی عباسیان با اهل بیت‌علیهم السلام و پیروان انان، جای تردید نیست، ولی با توجه به اضطراب و نابسامانی حاکم بر دستگاه عباسی در دوره یاد شده، و شورش‌ها و انقلاب‌هایی که در گوشه و کنار سرزمین اسلامی رخ می‌داد، شرایط مناسب برای عباسیان در جهت اعمال فشار بیشتر بر علویان فراهم نبود، و آنان نسبت به عصر منصور و هارون، از شرایط بهتری برخوردار بودند.

تشیع در عصر «امام حسن عسکری‌علیه السلام»

وقتی که امام رضاعلیه السلام به خراسان امد، سادات علوی، به دلایل گوناگونی به نقاط

ص:146

مختلف کشور پهناور اسلامی ایران مهاجرت کردند. این مهاجرت از زمانی که فشار و اختناق برای مقابله با علویان و شیعیان، در عراق، شدت گرفت، رو به گسترش نهاد.

شیعیان ناچار شدند به مناطق امن‌تری کوچ نمایند. سرزمین عرب، به علّت تسلّط روحیات و طرز تفکر «اموی»، نمی‌توانست جای مناسبی برای انان باشد. اما در شرق، به‌ویژه در ایران زمینه‌های مناسبی برای این هدف وجود داشت. به این‌جهت بسیاری از شیعیان به این سرزمین سرازیر شدند و در شهرهای دور دست و جدای از هم به زندگی پرداختند.

شیعیان نیاز مبرمی به ارتباط با یکدیگر داشتند؛ به این دلیل که امام حاضر داشتند. و نیازمند حل پرسش‌های دینی و یافتن راه‌حلی برای مسائل سیاسی و اجتماعی بودند. برای رسیدن به این هدف، از روش‌های مختلف ارتباط؛ از قبیل اعزام افراد خاصی نزد امام‌علیه السلام و تماس با ان حضرت، در ایام حجّ و در مدینه و نیز مکاتبه، استفاده می‌کردند.

نیشابور شیعیان فراوانی را در خود جای داده بود که ارتباط خوبی با امام‌علیه السلام داشتند. اصولا شرق ایران جزو مناطقی است که در قرن‌های سوم و چهارم، نام شماری از اصحاب و علمای مشهور، در تاریخ ان به چشم می‌خورد. یکی از این شخصیت‌ها «فضل بن شاذان» است، که مقام ارجمندی در میان صحابه ائمه و علمای شیعه داشته است. غیر از نیشابور، «بیهق» و «سمرقند» و «طوس» از محل‌های تجمّع شیعیان به‌شمار می‌رفت.

یکی از راه‌های ارتباط مردم با امام و بالعکس، «وکیل» بود. افرادی که سابقه علمی درخشان و ارتباط استوار با امامان قبلی یا خود ان حضرت داشتند، و می‌توانستند از نظر حدیث، پشتوانه‌ای برای شیعیان به‌شمار آیند، به‌عنوان «وکیل» انتخاب می‌شدند.

ایجاد رابطه به شیوه مذکور، موجب احیای شیعیان و عدم هضم آنان در جامعه «تسنّن» گشت.

ص:147

آموزه‌های شیعی درقالب «کلام» و «حدیث» به تمامی جوامع کوچک و پراکنده و دور؛ از قبیل «سمرقند» و «کشّ» فرستاده می‌شد. با وجود دور بودن این مراکز، بسیاری از علمای شیعه از این مناطق برخاسته‌اند. فرستادگان و نامه‌های پربار و به‌موقع ائمه‌علیهم السلام، اشکالات ناشی از دوری راه را برطرف می‌ساخت.

یکی از راه‌های ارتباطی دیگر، فرستادن افرادی از طرف شیعیان به محضر ان حضرت بوده است.

از «جعفر بن شریف جرجانی» نقل شده است: «به زیارت خانه خدا مشرف شدم و در سامرا به خدمت امام عسکری‌علیه السلام رسیدم، خواستم اموالی را که دوستان به‌وسیله من فرستاده بودند، به ان حضرت بدهم. پیش از آن‌که بپرسم به چه کسی بدهم، ان حضرت‌علیه السلام فرمود: انچه را همراه آورده‌ای به مبارک، خادم من بسپار.⁽¹⁾

قم اصلی‌ترین شهری بود که انبوهی از شیعیان را در خود جای داده بود و از زمان امام صادق‌علیه السلام، به‌طور مرتب و منظم با امام معصوم‌علیه السلام رابطه داشته است.

«احمد بن اسحاق بن عبداللَّه اشعری» از جمله شخصیت‌های قمی بود که با امام حسن عسکری‌علیه السلام ارتباط داشت. امام حسن عسکری‌علیه السلام وی را فردی مورد اعتماد معرفی می‌کرد.

سیستم «وکالت» در زمینه ایجاد پیوند بین امام و شیعیان، بویژه در اخذ وجوهات شرعی برای ساماندهی امور شیعیان نقش خود را ایفا می‌کرد.

در «سامرا»، «بغداد» و «مدائن»، شیعیان آمار قابل توجهی را تشکیل می‌دادند.

شاید «سلمان فارسی» اولین کسی بود که سنگ بنای تشیع را در «مدائن» نهاد و «حذیفة بن یمان» بر این اساس بنایی استوار برافراشت.

کوفه نیز در این زمان و قبل و بعد ان، خالی از شیعه نبوده است. کوفه یکی از بزرگ‌ترین شهرهای شیعه‌نشین به شمار می‌رفت.

ص:148

تشیع در عصر «امام مهدی (عج)»

برخی از شیعیان قم، (بی‌خبر از رحلت امام عسکری‌علیه السلام) برای پرداخت وجوه خویش به سامرا رفتند. کسانی ان‌ها را به پیش «جعفر» بردند. قمی‌ها، نخست در پی امتحان «جعفر» برآمدند، بدین منظور از وی پرسیدند: آیا از مبلغی که آوردیم اطلاع داری؟ جعفر گفت: تنها خدا از غیب اطلاع دارد. در نتیجه قمی‌ها از پرداخت پول به وی خودداری نمودند. در آن هنگام شخصی آن‌ها را به خانه‌ای هدایت کرد و در آنجا پس از آن‌که مبلغ وجوهات به آن‌ها گفته شد، پول را به شخصی که درست گفته بود، تحویل دادند.

جعفر این موضوع را به «معتمد» گزارش دادند، به دستور او، خانه امام و حتی خانه‌های همسایگان ان حضرت تفتیش مجدد شد...⁽¹⁾

حساسیت شدید دستگاه خلافت و تحریکات جعفر برای کنترل امام دوازدهم علیه السلام بود و علاوه بر ان در صورت عدم دسترسی به ان حضرت، دست کم می‌توانستند اعلام کنند که امام حسن‌عسکری علیه السلام فرزند نداشته است. احضار افراد موثق در منزل امام نیز برای این بود تا به ادعای خود در این‌باره رنگ حقیقت داده و شیعیان را دچار حیرت و سردرگمی سازند.⁽²⁾

بر اساس طرح پیش‌بینی شده، مساله ولادت ان حضرت، از چشم مردم و حتی بیشتر شیعیان به دور ماند.

فقط برخی از شیعیان مورد اعتماد و عده‌ای از وکلای امام حسن‌عسکری علیه السلام و کسانی که در خانه امام‌علیه السلام مشغول خدمت بودند، از ولادت حضرت باخبر شدند.

شیخ مفید از تعدادی اصحاب و خادمان و یاران نزدیک امام عسکری‌علیه السلام روایت کرده است که آنان موفق به دیدار امام زمان‌علیه السلام شده‌اند.

محمد بن اسماعیل بن موسی بن جعفر، حکیمه‌خاتون (دختر امام جوادعلیه السلام)،

ص:149

ابوعلی بن مطهر، عمرو اهوازی وابونصر طریف (خدمتگزار امام) از ان جمله بودند.⁽¹⁾

به این ترتیب امام حسن عسکری‌علیه السلام فرزند خود را به برخی نشان داد و ایشان را جانشین خویش معرفی نمود.

شیخ کلینی، از «ضوء بن عِجلی» روایت کرده است که مردی ایرانی از اهالی فارس، به او گفته بود: «به منظور خدمت برای امام عسکری‌علیه السلام به سامرا رفتم و امام مرا به عنوان مسئول خرید خانه پذیرفت. روزی حضرت عسکری‌علیه السلام فرزند خود را به من نشان داد و فرمود: «هذا صاحبکم». وی اظهار می‌کند که دیگر پس از ان تا رحلت امام، ان کودک را ندیده است. او می‌افزاید: «در زمانی که وی ان حضرت را دید حدود دو سال سن داشته است.»⁽²⁾

شاید پراهمیت‌ترین دیدار اصحاب و شیعیان امام عسکری‌علیه السلام با حضرت بقیةاللَّه، زمانی بود که «محمد بن عثمان عمروی» از وکلای خاص امام زمان(عج)، همراه با چهل نفر دیگر در خدمت امام بودند. ان حضرت فرزند خود را به آنان نشان داد و فرمود: «هذا امامکم من بعدی وخلیفتی علیکم اطیعوه ولا تتفرقوا من بعدی فی ادیانکم فتهلکوا، اما انکم لا ترونه بعد یومکم هذا»؛ «این امام شما پس از من و جانشین من در میان شما است. از او فرمان ببرید و پس از من در دین خود اختلاف نکنید که در این صورت هلاک می‌شوید و پس از این هرگز او را نخواهید دید.»

درادامه این روایت آمده است: چند روز پس از ان، امام عسکری‌علیه السلام رحلت کرد.⁽³⁾

بعد از رحلت امام عسکری‌علیه السلام احتمال ایجاد فرقه‌های انشعابی و افکار ناروا، فراوان بود؛ زیرا تولد و نگهداری و وصایت امام زمان‌علیه السلام به‌طور کاملا محرمانه انجام شده بود و دوران غیبت نیز آغاز شده و تنها پشتوانه نیرومند امامت حضرت

ص:150

حجت(عج)، میراث عظیم احادیث موجود، درباره اصل مهدویت و پاره‌ای از لوازم ان و در بخش دیگر، استقرار سیستم ارتباطی قوی و حضور برخی از عناصر سرشناس شیعه، در میان اصحاب امام عسکری‌علیه السلام و شیعیان ان حضرت بود.

عصر آل بویه، فاطمیان و حمدانیان‌

قرن چهارم و پنجم هجری از نظر شرایط سیاسی، از بهترین دوران شیعه به حساب می‌رود؛ زیرا خاندان بویه (477 - 320 ه ق) که مذهب شیعه داشتند، در دستگاه خلافت عباسی از نفوذ و اقتدار زاید الوصفی برخوردار بودند.

فرزندان بویه به نام‌های: علی، حسن و احمد که قبلا در فارس حکومت می‌کردند، در زمان «المستکفی» به سال 333 هجری قمری وارد بغداد شده، به مقر حکومت راه یافته و مورد تکریم خلیفه قرار گرفتند. احمد «معزالدوله»، حسن «رکن الدوله»، و علی «عمادالدوله» لقب یافتند.

معزالدوله که منصب امیر الامرایی را داشت، چنان اقتداری را به دست اورد که حتی برای «مستکفی» حقوق و مقری تعیین کرد. به دستور وی در روز عاشورا بازارها تعطیل و برای امام حسین‌علیه السلام مراسم سوگواری برپا گردید، و مراسم عید غدیر با شکوه بسیار انجام شد.

کوتاه سخن آن‌که: آل بویه در ترویج مذهب امامیه اثنی عشری اهتمام بسیار ورزیدند و در بغداد، مرکز حکومت اسلامی، که قبل از آل بویه مردم پیرو مذهب اهل سنت بودند، با به قدرت رسیدن آنان، مذهب شیعه نشو و نما پیدا کرد و آیین‌های مخصوص شیعیان با شکوه فراوان انجام می‌شد.

شیخ مفید، متکلم نامدار امامیه که در این زمان می‌زیست، مورد تجلیل و تکریم بسیار بود. مسجد «براثا» در منطقه کرخ بغداد، به وی اختصاص داشت، و شیخ مفید در ان علاوه بر اقامه نماز و موعظه، به تعلیم و تدریس می‌پرداخت. وی در پرتو

ص:151

موقعیت ویژه ای که از جنبه‌های علمی و اجتماعی داشت، توانست فرق مختلف شیعه را انسجام بخشیده، ارا و عقاید شیعه را تحکیم و ترویج کند.

خدمات ال بویه به مذهب تشیع اختصاص نداشت، بلکه آنان به ادب و فرهنگ اسلامی خدمت شایان نمودند. غناوی در کتاب «الادب فی ظلّ بنی بویه» می‌نویسد: «یکی از امتیازات آل بویه بالا رفتن سطح فرهنگ و دانش بود که خود و وزرای ایشان تاثیر بسزایی در این زمینه داشتند؛ زیرا وزرا همیشه از طبقات نویسندگان و دانشمندان و مبرز برگزیده می‌شدند...آوازه شان در فضا طنین‌انداز شد، تا آنجا که دانشمندان و اهل ادب از هر سو به جانب ایشان رو آورده و از توجّه‌شان برخوردار شدند. در میدان ادب و فلسفه و دانش، و در سازندگی و به کار انداختن اندیشه‌ها، گوی سبقت را از سروران خود «خلفای عباسی» ربوده بودند».⁽¹⁾

در قرن چهارم فاطمیان نیز در مصر به قدرت رسیدند و حکومت آنان تا اواخر قرن ششم هجری (567 ه ق) ادامه یافت. حکومت فاطمیان بر مبنای دعوت به تشیع پایه گذاری شد و اگرچه آنان دوازده امامی نبوده، پیرو مذهب اسماعیلیه بودند، و میان این دو مذهب اختلافاتی وجود دارد، ولی در حفظ شعائر تشیع، و نیز فراگرفتن تعالیم اسلامی از طریق خاندان وحی، و تشویق مردم به این روش، هردو مذهب هماهنگ می‌باشند.

سیوطی می‌نویسد: «در سال 357 هجری قمری قرامطه بر دمشق استیلا یافتند و بر ان شدند که مصر را نیز به تصرف خود درآورند، ولی عبیدیون⁽²⁾(فاطمیون) مالک ان گردیده و دولت رفض (تشیع) در سرزمین‌های مغرب، مصر و عراق، استقرار یافت، و این بدان جهت بود که پس از مرگ کافور اخشیدی، حاکم مصر، نظم مصر مختل

ص:152

گردید. و سربازان در مضیقه مالی قرار گرفتند. گروهی از آنان نامه‌ای برای المعز لدین اللَّه (فرمانروای مغرب) نوشته و از او خواستند تا وارد مصر گردد. وی فرمانده ارتش خود به نام «جوهر» را با هزار سواره عازم مصر نمود و او وارد مصر گردید. در سال 358 هجری قمری از پوشیدن لباس سیاه و خواندن خطبه‌ای که بنی عباس می‌خواندند منع کرد و دستور داد جامه سفید پوشیده و خطبه زیر را بخوانند: «اللّهمّ صلّ علی محمّد المصطفی، وعلی علی المرتضی وعلی فاطمة البتول وعلی الحسن والحسین سبطی الرسول...».

او در سال 359 هجری قمری دستور تاسیس دانشگاه الازهر را صادر کرد و بنای ان به سال 361 هجری قمری پایان یافت. همچنین دستور گفتن «حی علی خیرالعمل» را در اذان صادر نمود. مشابه همین دستور توسط جعفربن فلاح فرماندار دمشق از جانب المعزباللَّه صادر گردید.⁽¹⁾

حمدانیان و مذاهب شیعه‌

در قرن چهارم هجری قمری حکومت شیعی دیگری نیز در جهان اسلام پدید امد، و ان حکومت حمدانیان (391 - 293 ه ق) بود. برجسته‌ترین زمامدار ال حمدان علی بن عبداللَّه بن حمدان، ملقب به سیف الدوله (303 - 350 ه ق) بود. وی انسانی خردمند، دانش دوست و سلحشور بود و بیشتر ایام عمر خود را در جنگ با تجاوزگران رومی به سر برد. در عصر حمدانیان سرزمین سوریه، مانند حلب و اطراف ان، بعلبک و توابعش،جبل عامل و سواحل ان، مملو از شیعیان بود، و به ویژه شهر حلب پایگاه علماء شیعه و به خصوص بنوزهره به شمار می‌رفت. از کسانی که در تحکیم و نشر مذهب تشیع نقش مهمی ایفا نمود، ابوفراس (متوفّای 357 ه ق)

ص:153

شاعر نامدار ال حمدان بود، چنان که قصیده میمیه او از شهرت بسزایی برخوردار است و مطلع ان چنین است:

الحق مهتضم والدین محترم

وفیی‌ء ال رسول اللَّه مقتسم⁽¹⁾

همدانیان هیچ کس را به پیروی از مذهب شیعه مجبور نکردند، به وسیله مال و مقام نیز نفریفتند، بلکه مردم را به اختیار خود واگذار کرده، تا هرچه را می‌پسندند برای خود برگزینند. فقط مبلّغان با اخلاص، حقایق را برای مردم بازگو می‌کردند، برعکس اموی‌ها و عباسی‌ها و صلاح الدین ایوبی که مردم را با ارعاب و خشونت به مذهب تسنن فرا می‌خواندند.

همدانیان مردمی روشنفکر و آزاد منش بودند. به همین جهت پایگاه دانشمندان، فلاسفه، ادبا و روشنفکران از همه مذاهب و ادیان شدند، تا آنجا که هنرمندان از روم گریخته و به سوی سیف الدوله می‌امدند.⁽²⁾

تشیع در عهد سلجوقیان‌

در اواسط قرن پنجم هجری قمری دولت مهمی با نام دولت سلجوقی پدید امد و حکومت سنی مذهب بغداد را که رو به زوال و فنا بود از سقوط نجات داد و از پیشرفت شیعیان در مصر، عراق، شام، فارس و خراسان جلوگیری نمود. حکومت سلجوقیان تا اواخر قرن هفتم هجری استقرار یافت.

حکومت مقتدر دیگری که در نیمه دوم قرن ششم (565 ه ق) تاسیس گردید، حکومت ایوبیان به دست سردار نامی صلاح الدین ایوبی بود، که تا سال (848 ه ق) دوام یافت.⁽³⁾

فداکاری‌های صلاح الدین در جنگ با صلیبیان در خور تقدیر و تحسین است،

ص:154

ولی تعصّب شدید او نسبت به مذهب تسنن و خصومت و عداوت او با مذهب تشیع، نقطه ضعفی بس بزرگ و غیر قابل اغماض است. وی پس از استیلای بر مصر، با فاطمیان با خشونت تمام عمل نمود. در کتاب «الازهر فی الف عام» آمده است: «ایوبی‌ها در مطلق اثار شیعه دخالت کرده و آنان را نابود کردند. صلاح الدین دولت فاطمی را عزل کرد و اقوام خود را در یک شب به منازل آنان وارد نمود و ناله‌های جگرخراش و گریه‌های جانسوز به قدری بلند بود که مردم فکر خود را از دست داده بودند...».⁽¹⁾

وی دستور داد روز عاشورا که بنی امیه و حجاج عید می‌گرفتند، مجددا عید باشد و «حی علی خیرالعمل» را از اذان برداشت و در سخت‌گیری با شیعیان تا انجا پیش رفت که دستور داد: گواهی کسی باید قبول شود که معتقد به یکی از مذاهب چهارگانه اهل سنت باشد، و کسی حق سخنرانی یا تدریس را داشت که پیرو ان مذهب باشد و حتی کتابخانه‌های بزرگی را که فاطمیان تاسیس کرده بودند و کتاب‌های نفیسی در فنون مختلف در آن‌ها گرداوری شده بود، به دست وی متلاشی گردید و در نتیجه این روش خصمانه، مذهب تشیع در مصر فراموش گردید.⁽²⁾

تشیع در عصر حکومت مغول‌

دولت مغول در سال 650 هجری قمری توسط هولاکوخان در ایران تاسیس و به سال 736 هجری قمری با مرگ سلطان ابوسعید پایان یافت.

هولاکوخان در دومین حمله خود به عراق، حکومت بنی عباس را برانداخت، و همه مذاهب را در انجام مراسم مذهبی و ترویج تعالیم آنان ازاد ساخت

ص:155

و دانشمندان را تکریم نمود. به عبارت دیگر قتل و غارت‌هایی که هولاکوخان به ان دست می‌زد، انگیزه دینی نداشت. بدین جهت در مناطقی که به تصرف او درمی امد ادیان مختلف از ازادی یکسان برخوردار بودند.

در این‌که ایا هولاکوخان به دین اسلام تشرف یافت یانه، اختلاف است. هرچند برخی حتی تشیع او را مسلم دانستند، ولی قدر مسلّم این است که چهارتن از سلاطین مغول به نام‌های: نکواداربن هولاکو (احمد)، غازان خان (محمود)، نیقولاوس (سلطان محمد خدابنده) و بهادرخان، اسلام آوردند. حکومت احمد چندان برجای نماند و در مورد «غازان خان» نیز شواهد تاریخی بر تشیع او دلالت دارد. سلطان محمد خدابنده در آغاز، پیرو مذهب حنفی بود، ولی چون نظام الدین عبدالملک شافعی که اعلم دانشمندان اهل سنت در ان زمان بود از طرف وی به عنوان قاضی القضات منسوب گردید و او در مناظره با علماء حنفی غالب شد، سلطان، مذهب شافعی را برگزید.

سرانجام پس از مناظره‌ای که میان علامه حلّی (متوفای 726 ه ق) و نظام الدین واقع شد و علامه بر وی غالب گردید، سرانجام سلطان خدابنده آیین شیعه را انتخاب کرد و دستور داد تا سرتاسر قلمرو فرمانروایی او مراسم مذهب امامیه اجرا گردد. به درخواست وی علامه حلی کتاب معروف خود «نهج الحق و کشف الصدق» را تالیف نمود. و پس از وی فرزندش بهادرخان، اخرین سلطان مغول پیرو آیین شیعه بود.

در قرن هفتم و هشتم هجری قمری در عصر سلاطین مغول دانشمندان بزرگی از شیعه ظهور کردند که از ان جمله: محقّق حلّی صاحب شرایع (متوفای 676)، یحیی بن سعید (متوفای 689)، مؤلّف کتاب «الجامع الشرایع»، علامه حلّی (متوفای 726) پدرش سدید الدین حلّی، فرزندش فخرالمحققین (متوفای 771)، سید رضی الدین طاووس (متوفای 664)، سید قیاس الدین بن طاووس (متوفای 693)، ابن میثم بحرانی (متوفای 679 یا 699)، خواجه نصیرالدین طوسی (متوفای 672)، قطب الدین رازی (متوفای 766) و دیگران می‌باشند.

ص:156

موضوع جالب توجه در این دوره، پیدایی «مدرسه سیار» است که به پیشنهاد علامه حلّی و توسط سلطان خدابنده تاسیس گردید. داستان او این است که عادت سلاطین مغول بر این بود که در فصل گرما، در مراغه و سلطانیه و در فصل سرما در بغداد اقامت می‌گزیدند، و از طرفی سلطان خدابنده در سفر و حضر علمای بزرگ را با خود همراه می‌داشت و چون به علامه حلّی علاقه فراوان داشت، به وی پیشنهاد کرد که با او همراه باشد.رد این پیشنهاد از طرف علامه مصلحت نبود؛ زیرا ممکن بود مخالفان و حسد ورزان نسبت به علامه این عمل را به گونه‌ای نادرست تفسیر نموده و علیه او استفاده نمایند، و از طرفی علامه نمی‌خواست به طور در بست در اختیار سلطان قرار گرفته و از فعالیت علمی بازماند، بدین جهت پیشنهاد تاسیس «مدرسه سیار» را مطرح کرد که مورد قبول سلطان قرار گرفت و بدین وسیله علامه حلّی توانست به نشر عقاید و معارف امامیه و تربیت شاگردان بسیاری همّت گمارد.⁽¹⁾

تشیع در عصر صفویان و عثمانیان‌

شیعه از نظر شرایط سیاسی تا قرن دهم هجری تقریبا همان وضع پیشین (دوران ایوبیان و سلجوقیان) را داشت. ولی در طلیعه این قرن، دولت صفویه توسط شاه اسماعیل اول تاسیس گردید، و مذهب شیعه به عنوان مذهب رسمی پذیرفته شد.

ایران در ان هنگام به صورت ملوک الطوایفی اداره می‌شد و هر بخشی را امیر، وزیر، خان و بزرگ قبیله‌ای به دست گرفته و بر آنجا فرمانروایی می‌کرد. هنوز از عمر اسماعیل، چهارده سال بیش نگذشته بود که از مریدان و پیروان پدرش ارتشی تشکیل داد و به اندیشه یکپارچگی ایران، از اردبیل قیام کرد و مناطق مختلف را یکی پس از دیگری فتح کرد و ایین ملوک الطوایفی را برانداخت، و ایران قطعه قطعه را به شکل یک کشور منسجم دراورد و در تمام قلمرو حکومت خود مذهب شیعه را رسمیت داد.

ص:157

پس از درگذشت وی سال 930 هجری پادشاهان دیگر صفوی تا اواسط قرن دوازدهم هجری (1148ه ق) حکومت کردند و همگی رسمیت مذهب شیعه را تایید و تثبیت نمودند و به ترویج ان همّت گماردند.

مراکز دینی مانند مساجد، مدارس علمی، و حسینیه‌های بسیار ساختند، و به تعمیر و توسعه مشاهد مشرفه اقدام نمودند. عامل این اقدامات، علاوه بر جاذبه فطری و دینی و معنوی، نفوذ علماء بزرگی نظیر شیخ بهایی و میرداماد در دربار صفویان بود که انان را به تعظیم شعایر دینی و پرورش دانشمندان بزرگ علوم مختلف، تشویق می‌کردند. از مشاهیر علمای این دوره می‌توان میرداماد، محقق کرکی، شیخ بهایی و پدرش شیخ حسین عبدالصمد، صدرالمتالهین، علامه مجلسی، محقق اردبیلی، ملاعبداللَّه یزدی و فیض کاشانی و... را نام برد.⁽¹⁾

در این دوران دولت عثمانی نیز بر بخش وسیعی از سرزمین‌های اسلامی حکومت می‌کرد و نسبت به مذاهب اهل سنت، متعصّب بود و با شیعیان خصومت می‌ورزید، تا انجا که با گروهی از روحانی نما امضا گرفت که شیعیان از اسلام خارج بوده و قتل انان واجب است.

سلطان سلیم در اناطول چهل هزار یا هفتاد هزار نفر را به جرم شیعه بودن کشت. در حلب به دنبال فتوای شیخ نوح حنفی، به کفر و وجوب قتل شیعه، ده‌ها هزار شیعه کشته شدند و مابقی فرار کردند، و حتی یک نفر شیعه در حلب نماند؛ در صورتی که در ابتدای دولت حمدانی‌ها، تشیع در حلب کاملا رسوخ کرده و منتشر شده بود و حلب جایگاه دانشمندان بزرگی در فقه، امثال ال ابو زهره و ال ابو جراده و...بود که نام آنان در کتاب «امل الامل» ثبت است.

از علماء بزرگ امامیه که به دست عثمانی‌ها به شهادت رسید، شهید ثانی است.

عثمانی‌ها شیعیان را از دستگاه دولتی اخراج کردند و آنان را از انجام وظایف

ص:158

اختصاصی دینی بازداشتند و در شهرهای شام و مکان‌هایی که اقلّیت‌های شیعی زندگی می‌کردند مانع انجام اعمال دینی شدند. این جریان‌ها و مصایب، چهار قرن (1198 - 1516) میلادی ادامه داشت.⁽¹⁾

پس از ان نیز تقریبا همین شرایط سیاسی برای شیعیان ادامه یافت. در ایران مذهب تشیع به عنوان دین رسمی شناخته شد و جدال و نزاع مذهبی رخ نداد، ولی در سایر ممالک اسلامی که دولت‌های غیرشیعی حکومت می‌کرد و به ویژه در مناطقی که وهابیون نفوذ کلمه داشتند، شیعیان از شرایط سیاسی مطلوبی برخوردار نبودند، ولی پیروزی انقلاب اسلامی در ایران و رهنمودها و سیاست‌های حکیمانه بنیانگذار انقلاب اسلامی حضرت امام خمینی‌قدس سره حقایق بسیاری را در مورد مذهب و عقاید شیعه روشن کرد؛ به گونه‌ای که شمار طرفداران و هواداران ان افزایش یافت؛ گرچه ایادی استعمار در گوشه و کنار اسلام همچنان به سیاست تفرقه‌افکنی و جو عداوت و اختلاف ادامه می‌دهند.

ص:159

سفید

ص:160

نقد فرضیه‌های خیالی‌

اشاره

ص:161

نقد فرضیه‌های خیالی‌

همان‌گونه که قبلا اشاره کردیم درباره مبدا پیدایش تشیع، فرضیه‌های مختلفی از سوی مخالفان مطرح شده است. اینک بعد از تبیین نظریه اول و اقامه دلیل بر ان، در صدد برخواهیم امد تا فرضیه‌های خیالی دیگر را مورد نقد و بررسی قرار داده و پاسخ دهیم؛ گرچه بعد از اقامه دلیل بر نظریه اول فرضیه‌های دیگر هم باطل خواهندشد.

1 - ظهور تشیع در سقیفه‌

گروهی از مورخان و محققان تاریخ، پیدایش شیعه را پس از رحلت پیامبرصلی الله علیه واله و در ارتباط با اختلاف مسلمانان در مساله خلافت و امامت، و به عبارت دیگر در ماجرای سقیفه بنی ساعده می‌دانند؛ زیرا در سقیفه در ارتباط با جانشینی پیامبر و رهبر مسلمین نخست دو دیدگاه‌مطرح شد: عده‌ای از انصار، سعد بن عباده را برای خلافت و رهبری پیشنهاد کردند، و گروهی از مهاجرین به خلافت ابوبکر رای دادند. و پس از گفت و گوهایی که میان این دو گروه رخ داد، ماجرا به نفع گروه دوم پایان یافت. و از سوی دیگر، عده‌ای از مسلمانان که بنی هاشم و عده‌ای از مهاجران و انصار را تشکیل می‌دادند، به امامت حضرت علی‌علیه السلام معتقد بودند. این گروه همان شیعیان حضرت علی‌علیه السلام بودند. و از اینجا بود که شیعه به عنوان یک مذهب خاص در جهان اسلام مطرح شد.⁽¹⁾

پاسخ: اگر مقصود این باشد که ظهور تشیع به عنوان یک مذهب خاص در جهان اسلام، به پس از رحلت پیامبرصلی الله علیه واله و ماجرای سقیفه باز می‌گردد، این نظریه‌ای است استوار و قابل قبول؛ زیرا همان‌گونه که بیان گردید، گرچه نصوص امامت مربوط به

ص:162

عصر رسالت است ولی ظهور و بروز ان به عنوان یک مذهب، بعد از وفات رسول گرامی است. در این صورت، این نظریه با نظریه قبل هیچ گونه ناسازگاری ندارد.

ولی اگر مقصود نفی ریشه‌های اعتقادی تشیع در عصر رسالت، و یا انکار طرح نام شیعه توسط پیامبر اکرم‌صلی الله علیه واله باشد، این نظریه مورد قبول نیست.

علامه سیدمحسن امین عاملی این دو نظریه را یاداور شده و چنین می‌گوید: «در بحث قبل دانستی که در زمان پیامبرصلی الله علیه واله گروهی از مسلمانان، شیعه علی‌علیه السلام به حساب می‌امدند، آن‌گاه در جریان اختلاف در مساله امامت، تشیع ظاهر گردید؛ زیرا در ان گفت و گو انصار به مهاجران گفتند: «منّا امیر و منکم امیر» ؛ از هریک از ما و شما رهبری برگزیده شود. و مهاجران به دلیل این‌که از قوم و عشیره پیامبرند، سخن انصار را نپذیرفتند. ان‌گاه که خبر این بحث‌ها به حضرت علی‌علیه السلام رسید فرمود: «اگر استدلال مهاجران درست است، پس رهبر باید از ما (بنی هاشم) باشد، و گرنه استدلال انصار به قوت خود باقی خواهد ماند. اینجا بود که گروهی از بنی هاشم و خاندان عبدالمطلّب تشیع (امامت علی‌علیه السلام) را برگزیدند، و عده‌ای از مهاجرین و انصار نیز به انان پیوستند. در میان مهاجران، سلمان فارسی، ابوذر غفاری، مقداد بن اسود، عمار بن یاسر، خالد بن سعید، بریده اسلمی دیده می‌شدند. و در میان انصار، ابوالهیثم بن تیهان، سهل بن حنیف، عثمان بن حنیف، خزیمة بن ثابت ملقّب به ذوالشهادتین، ابی بن کعب، و ابوایوب انصاری به چشم می‌خورند».⁽¹⁾

دکتر عبداللَّه فیاض می‌گوید: «دشوار است که بگوییم این افراد رایشان در استحقاق علی‌علیه السلام بر امامت بعد از وفات پیامبرصلی الله علیه واله بدون هیچ مقدمه‌ای بوده است، بلکه استمرار طایفه‌ای از صحابه بر ولایت حضرت علی‌علیه السلام و اعتراف انان به امامت او، دلیل بر ان است که اعتقاد به امامت حضرت‌علیه السلام نتیجه افکاری نبوده که موقعیت سقیفه ان را ایجاد کرده باشد، بلکه از قبل وفات پیامبرصلی الله علیه واله سابقه داشته است».⁽²⁾

ص:163

ابن قتیبه می‌گوید: «ابوذر هنگام بیعت، غایب بود و هنگامی که وارد مدینه شد و وضع را چنین دید، گفت: «اصبتم قناعة وترکتم قرابة، لو جعلتم الامر فی اهل بیت نبیکم لما اختلف علیکم الاثنان»؛⁽¹⁾«به چیزی قناعت کردید و قرابت رسول خداصلی الله علیه واله را رها نمودید. اگر امر (خلافت) را در اهل بیت پیامبرتان قرار می‌دادید حتی دو نفر بر شما اختلاف نمی‌کردند».

2 - ظهور تشیع هنگام قتل عثمان‌

مستشرق فلهاوزن می‌گوید: «با کشته شدن عثمان، اسلام به دو حزب تقسیم شد: یکی حزب علی و دیگری حزب معاویه، و در زبان عربی به حزب، عنوان «شیعه» اطلاق می‌گردد. لذا لقب شیعه علی در مقابل شیعه معاویه به کار می‌رفت. ولی بعد از این‌که معاویه حکومت را در تمام دولت‌های اسلامی به دست گرفت استعمال لفظ شیعه محصور در پیروان علی‌علیه السلام شد».⁽²⁾

پاسخ: اولا: قبلا اشاره کردیم که «تشیع» ریشه‌هایی در قران و سنت دارد، و پیامبرصلی الله علیه واله از جانب خداوند متعال بنیانگذار این مذهب بوده است.

ثانیا: شیعه بعد از آن‌که حضرت علی‌علیه السلام به خلافت رسید از ازادی ویژه‌ای برخوردار شد، لذا می‌توان به این جهت گفت که شیعیان در عصر حکومت حضرت علی‌علیه السلام ظهور و بروز پیدا کرده است.

ص:164

3 - تشیع هنگام جنگ جمل‌

برخی تاریخ پیدایش شیعه را در دوران زمامداری امام علی‌علیه السلام دانسته‌اند. این نظریه دو گونه تقریر شده است: یکی مربوط به واقعه جمل و دیگری مربوط به واقعه صفین است. رای اول از ابن ندیم در «الفهرست» است. وی به نقل از محمد بن اسحاق

می‌گوید: «آن‌گاه که طلحه و زبیر به بهانه خونخواهی عثمان با علی‌علیه السلام به مخالفت پرداختند و علی در برابر آنان مقاومت کرد تا آنان تسلیم حکم خدا گردند، پیروان ان حضرت شیعه نامیده شدند، و امام‌علیه السلام آنان را شیعه خود می‌خواند و به چهار دسته با چهار اسم تقسیم نمود: 1 - اصفیا 2 - اولیا 3 - شرطة الخمیس 4 - اصحاب».⁽¹⁾

پاسخ: انچه در توجیه این نظریه می‌توان گفت: این‌که اگرچه مذهب شیعه آن‌گونه که به اثبات رسید، از قبل وجود داشته است، ولی در عصر زمامداری امام علی‌علیه السلام به دلیل فراهم بودن زمینه‌های مناسب اجتماعی و سیاسی، ظهور بیشتری داشته و واقعه جنگ جمل در ظهور و بروز ان نقش ویژه‌ای داشته است.

4 - تشیع، در واقعه صفین‌

قول دیگر در چگونگی پیدایش شیعه در عصر زمامداری امام علی‌علیه السلام این است که پس از واقعه صفین و ماجرای حکمیت، پیروان امیرالمؤمنین‌علیه السلام دو دسته شدند، گروهی خوارج را تشکیل دادند که پس از بازگشت از صفین در منزلی به نام «حرورا»، اقامت گزیدند، و گروهی دیگر کسانی بودند که با امام وارد کوفه شدند. گروه دوم نزد حضرت آمده و بار دیگر با حضرت بیعت کردند و بر دوستی خود با دوستان او و دشمنی با دشمنان وی تاکید نمودند.

مستشرق وات مونتکومری از طرفداران این نظریه است. گویا وی این مطلب را از عبارت طبری اخذ کرده که می‌گوید: «لمّا قدم علی الکوفة وفارقته الخوارج وثبت الیه الشیعة، فقالوا فی اعناقنا بیعة ثانیة، نحن اولیاء من والیت واعداء من عادیت»؛⁽²⁾«چون علی وارد کوفه شد و خوارج از او جدا شدند، شیعه به سوی او پناه گرفت. آنان به حضرت عرض کردند: بر گردن ما بیعت دیگری است. ما دوستدار کسانی هستیم که تو را دوست داشته و با کسانی که دشمن تو می‌باشند دشمنیم».

یاداور می‌شویم که عبارت: «و ثبت الیه الشیعة» بیانگر این است که در میان شیعه امام علی‌علیه السلام که در جنگ صفین شرکت کرده بودند، کسانی به عنوان شیعه شناخته شده بودند و انان بار دیگر بیعت خود را با امام تحکیم کردند.

کوتاه سخن این‌که: واقعه صفین نیز همچون واقعه جمل در ظهور و بروز شیعه و شناخته شدن هرچه بیشتر شیعیان حضرت علی‌علیه السلام مؤثّر بوده است نه در پیدایش شیعه.

5 - ظهور تشیع بعد از مقتل امام حسین‌علیه السلام‌

رای دیگری در مورد پیدایش مبدا شیعه مطرح است و ان این‌که این مذهب بعد از مقتل امام حسین‌علیه السلام پدید آمده است. به این بیان که خون حضرت زمانی که بر زمین ریخته شد به عنوان بذر اول برای تشیع به حساب می‌اید.

دکتر خرطویل می‌گوید: «خمیر مایه عقیده شیعه بعد از مقتل (امام) حسین‌علیه السلام در نفوس عده‌ای بسته شد... بلکه می‌توان ادعا کرد که حرکت شیعی در روز دهم محرم و بعد از ان، وجهه دینی به خود گرفت و به عنوان یک مذهب دینی مطرح شد».

پاسخ: از انچه در نقد نظریه پیشین بیان گردید، نقد این نظریه نیز روشن می‌گردد. اری، در این‌که واقعه کربلا نقطه عطف مهمّی در حیات سیاسی و معنوی شیعه به شمار می‌رود، تردیدی نیست، ولی خود این واقعه عظیم - تا انجا که به امام حسین‌علیه السلام و یاران او مربوط می‌شود - نتیجه عقاید و باورهای شیعه است که از عصر رسالت آغاز شده و تا آن روز مراحل تاریخی گوناگونی را پشت سر گذاشته بود.

نسبت تشیع به ایرانیان‌

نسبت تشیع به ایرانیان‌

درباره پیدایش تشیع نظریه‌ای دیگر است که مستشرقین ان را اختراع کرده و در جامعه اهل سنت منتشر ساخته‌اند. آنان می‌گویند: «عقیده تشیع از اختراعات ایرانیان قدیم است. آن‌ها در عهد پادشاهان قدیم معتقد به وراثت در خلافت بوده‌اند و حکومت را از پدر به پسر و نسل او منتقل می‌کردند. بعد از ورود اسلام در ایران و ایجاد ارتباط فرهنگی و اقتصادی بین ایران و مرکز اسلامی، این عقیده به جامعه اسلامی نفوذ پیدا کرد، وگرنه عرب آزاد اندیش بود و مردم را در تعیین سرنوشت خود سهیم می‌دانست...».

برای بررسی و اطّلاع از صحت و فساد این نظریه در مبدا پیدایش تشیع به بررسی ان می‌پردازیم.

صاحبان این نظریه‌

صاحبان این نظریه‌

اینک به کلمات برخی از مستشرقین و طرفداران آنان از اهل سنت در نسبت تشیع به ایرانیان اشاره می‌کنیم.

1 - مستشرق دوزی‌

او می‌گوید: «مذهب شیعی نزاعی فارسی است؛ زیرا عرب معتقد به حریت و آزادی بود و در مقابل فارسیان اعتقاد به سلطنت و وراثت داشتند و هرگز معنا و مفهوم انتخابات را نمی‌فهمیدند. بعد از آن‌که پیامبر، به دار بقا رحلت نمود

و مشاهده کردند که ان حضرت از خود فرزند پسری به جای نگذاشته است، یک صدا گفتند: که علی سزاوارتر به خلافت بعد از او است. و به تعبیر دیگر: انسجام فکری بین فارس و شیعه در این که خلافت امری موروثی است، دلیل بر ان است که تشیع برگرفته از ایرانیان است».⁽¹⁾

2 - مستشرق فان فلوتن‌

از جمله کسانی که این نظریه را برگزیده مستشرق «فان فلوتن» است، ولی در اخر تاثّر عقیده تشیع از ارای یهود را بر این نظریه ترجیح داده است.⁽²⁾

3 - مستشرق براون‌

او می‌گوید: «نظریه حقّ الهی در خلافت در بین ملّتی همانند ملت فارس مورد توجه بوده است...». او در آخر اشاره می‌کند که شیعه این افکار را از انان اخذ کرده است.⁽³⁾

4 - احمد امین مصری‌

از جمله افراد بی‌انصافی که نظریه مستشرقین در مبدا تشیع را دنبال کرده، احمد امین مصری است. او می‌گوید: «دیدگاه شیعه در مورد علی و فرزندانش همان دیدگاه پدران سابقشان از پادشاهان ساسانی است و مجوسان فارس منبعی بوده‌اند که رافضه در اسلام از ان سیراب شده‌اند».⁽⁴⁾

5 - احمد عطیة اللَّه‌

او معتقد است که افکار شیعی از فارسیان به طریق عبداللَّه بن سبا به جامعه اسلامی نفوذ کرده است. او می‌گوید: «ابن السوداء - عبداللَّه بن سبا - به مدینه وارد شد و اقوال و ارائی را که با روح اسلام منافات داشت و از یهودیت و اعتقادات فارسی که در یمن شایع بود، سرچشمه گرفته بود در مدینه منتشر ساخت، و خود را به صورت

یاری دهنده حق امام علی‌علیه السلام معرفی کرد. و ادعا نمود که برای هر پیامبری وصیی است و علی وصی محمّد است...».⁽¹⁾

پاسخ‌

اولا: در جای خود به اثبات رساندیم که عقیده تشیع همان اعتقاد به امامت الهی و نظریه نصّ از جانب خداوند بر امام و خلیفه مسلمین بعد از رسول خداصلی الله علیه واله است، نظریه‌ای که از قران و روایات فریقین استفاده می‌شود. نظریه‌ای که مؤسس ان خداوند متعال بوده و پیامبرصلی الله علیه واله در طول 23 سال آن را آبیاری کرده است.

پیامبرصلی الله علیه واله کسی بود که پیروان حضرت علی‌علیه السلام را شیعه نامید و آنان را مورد مدح و ستایش قرار داد.

ثانیا: قبلا اشاره کردیم که از عصر پیامبرصلی الله علیه واله برخی از صحابه به این عقیده معتقد بودند و حضرت علی‌علیه السلام را امام منصوب از جانب خدا به عنوان خلیفه بعد از رسول خدا می‌دانستند، و در میان آن‌ها به جز سلمان فارسی همگی از اعراب به حساب می‌امدند.

ثالثا: بعد از وفات رسول خداصلی الله علیه واله حضرت علی‌علیه السلام شیعیانی داشت از عرب که معتقد به ولایت و امامت او بودند، و هنگام به خلافت رسیدن ظاهری حضرت در رکاب او در جنگ‌های مختلف مشارکت داشتند.

رابعا: اسلام در بین ایرانیان گسترش یافت همان‌گونه که در بین اقوام و ملت‌ها گسترش پیدا کرد. در قرن اول هجرت در هیچ یک از شهرهای ایران فکر و عقیده به تشیع وجود نداشت؛ زیرا ایرانیان در عصر خلافت عمر بن خطاب، سال 17 هجری اسلام را پذیرفتند. و مشخص است که اسلامی را انتخاب کردند که اسلام عمری بود، نه اسلام علوی. اری شروع تشیع در ایران توسط اشعریون بود که با هجرتشان از کوفه به قم و کاشان این عقیده و فکر را با خود به بلاد ایران منتقل نمودند. و این بعد از ده‌ها سال بود که اسم و اثری از تشیع در ایران مسلمان شده، نبوده است.

مورخان می‌گویند: «در عصر حکومت زیاد بن ابیه بر کوفه، از جمله برنامه‌های سیاسی که او برای نابودی تشیع به اجرا گذاشت این بود که پنجاه هزار نفر از شیعیان مخلص کوفه را از ان شهر اخراج و به خراسان تبعید نمود. این افراد در شهرهای ایران خصوصا قم و کاشان ساکن شدند و با گسترش وجودی خود، افکار و عقاید خود را نیز بین ایرانیان منتقل ساختند، و مردم ان دیار نیز از افکار ان‌ها متاثّر شدند...⁽¹⁾

وضعیت تشیع در حد محدود بدین منوال بود تا در اوائل قرن دهم و در ایام حکومت صفویون در مناطق بسیاری تشیع گسترش یافت، مناطقی که در ان زمان همگی سنّی مذهب و تابع خلفای اهل سنت به شمار می‌امدند.

شاهد این مطلب این است که صاحبان برخی از صحاح و مسانید اهل سنت؛ همچون بخاری، ترمذی، ابن ماجه، نسائی و سجستاتی، از مملکت عجم و ایران بوده‌اند و ایرانیان نقش بسزایی در گسترش مذهب سنّی داشته‌اند.

از طرفی دیگر بزرگان و رهبران شیعی از خاندان عرب به حساب می‌ایند. دوازده امام معصوم از اهل بیت پیامبرصلی الله علیه واله و خاندان‌های بزرگی؛ امثال ال اعین، ال حیان تغلبی، ال عطیه و راویان بزرگ دیگری که تراث اهل بیت به توسط آنان منتشر شد، از خانواده‌های عرب به حساب می‌ایند.

با نظر در طبقه بعد از اصحاب امامان شیعه، به وجود بزرگانی از علمای شیعه همچون شیخ مفید، شریف مرتضی، علامه حلّی، ابن براج، سید بن طاووس، خاندان ال طاووس، ابن ادریس، محقق حلّی، شهید اول و دوم و دیگران پی می‌بریم که فقه اهل بیت‌علیهم السلام به توسط آنان گسترش و منتشر یافت، در حالی که همه ان‌ها از خاندان بزرگ عرب بوده‌اند.

خامسا: مستشرق دوزی در استدلال بر مدعای خود می‌گوید: «اتّحاد در برخی از ارای ایرانیان با شیعه، دلیل تاثیرپذیری از ایران قدیم است؛ زیرا هر کدام از ان دو قائل به وراثت در امر خلافتند».

این حرف از جهاتی باطل است: از جهتی چه کسی گفته هرگاه دو طایفه معتقد به یک عقیده‌اند یکی از دیگری اخذ کرده است. ممکن است که هر یک برای خود دلیل مستقلی داشته باشد. آیا به مجرد این که برخی از احکام اسلامی موافق با آیین یهود است این بدان معنا است که اسلام از ایین یهود اخذ شده است؟!

از جهتی دیگر، چه کسی از شیعیان در امر امامت و خلافت قائل به وراثت است؟ شیعیان در امر امامت معتقد به قابلیت ذاتی و نصّ از جانب خداوند و ابلاغ از جانب رسول‌اند؛ گرچه در اسلام این قابلیت و نصّ در مورد ذریه رسول خداصلی الله علیه واله منطبق شده است. شاهد این مطلب این است که امر امامت از امام حسن‌علیه السلام به فرزندان او منتقل نشده است. شیعه برای امامان خود شرایط بسیار سنگینی؛ از قبیل: عصمت، برتری، علم غیب، علم لدنّی و... در نظر گرفته است، و اگر امامت را به وراثت می‌دانست احتیاج به این شروط نداشت. این مساله را در مبحث امامت عامه به طور مفصّل مورد بحث قرار داده‌ایم.

سادسا: اگر ما این شبهه را بپذیریم و به مجرد وجود برخی تشابهات بین مذهب شیعه و عقاید ایرانیان حکم به تاثیرگذاری آنان در پیدایش مبانی تشیع کنیم، راه برای دشمنان اسلام باز می‌شود و آنان همین اشکال را می‌توانند نسبت به اصل اسلام داشته باشند؛ زیرا می‌توانند چنین ادعا کنند که این دین همان دینی نیست که پیامبر اسلام آورده است؛ چون هنگامی که قریش مجبور شدند بعد از فتح مکه با اکراه، دین اسلام را بپذیرند، در صدد برامدند تا حیله کرده و ان را تحریف نمایند، و اموری را که از عقاید و مبانی و احکام جاهلیت است در دین اسلام وارد کنند. و شاهد این مطلب این است که ما مشاهده می‌کنیم برخی از احکام این دین شبیه با احکامی است که در جاهلیت رسمیت داشته است؛ همچون مساله «ظهار» که از اقسام طلاق در عصر جاهلیت بوده و اسلام بر ان ترتیب اثر داده است. و می‌دانیم که مخالفان شیعه هرگز این اشکال را از ناحیه مخالفان نمی‌پذیرند، در نتیجه شبیه ان نیز متوجه شیعه نیست.

سابعا: در تاریخ ثابت شده که بسیاری از ایرانیان قدیم، دیانت اولی خود را حتی

بعد از فتح ایران به توسط اسلام حفظ کرده‌اند. و نیز ثابت شده که دخول آنان در اسلام به صورت تدریجی بوده است⁽¹⁾، امری که دلالت دارد بر این‌که انگیزه آنان در انتخاب اسلام جبر و زور نبوده است تا به جهت بغض و کینه نسبت به اسلام درصدد تحریف مبانی ان باشند.

مهم‌تر این‌که تاریخ گواهی می‌دهد که ایرانیان هنگامی که از قوت و سلطه در حکومت اسلامی برخوردار شده و برخی مناصب دولت به ایرانیان واگذار شد فوج فوج وارد دین اسلام شدند. و این دلالت دارد بر این‌که آنان با طوع و رغبت و میل، اسلام را انتخاب نمودند.⁽²⁾

ثامنا: و نیز از جمله اموری که قابل توجه است این‌که ایرانیان از حکومت‌های پیشین و نیز دین گذشته خود به تنگ آمده بودند،⁽³⁾و لذا در جست جوی ماوایی بودند تا در سایه ان از سرکشی و طغیان حاکمان جاهل خود در امان قرار گیرند و نیز از تحجر و خرافات دین خود رهایی یابند. و لذا معنا ندارد که به جهت انتقام‌جویی از دین اسلام و مسلمین، عقاید و افکار خرافی نزد خود را جزء مبانی اسلامی کنند.

تاسعا: از آنجا که آیین زرتشت که در ایران باستان رواج داشت، تا حدودی آیین الهی و آسمانی بوده است، و از طرفی تعالیم انبیا در اصول و مبانی مشترک است، لذا چه مانعی دارد که بگوییم: از آنجا که مدرسه خلفا، اعتقاد به نص و عصمت امام و خلیفه را انکار کردند تا خود بر اریکه قدرت تکیه زنند، لذا ایرانیان، بعد از دخول در اسلام این دو اصل را به جامعه اسلامی تذکر دادند.

عاشرا: ایران در قرن‌های اخیر با تشیع آشنایی پیدا کرده است، و قبل از ان از مراکز دشمنی اهل بیت‌علیهم السلام به حساب می‌امد.

نقل شده که عمر بن عبدالعزیز هنگامی که از سبّ حضرت علی‌علیه السلام بر بالای منبرها نهی کرد، ایرانیان از این کار دست برنداشته و به لعن خود ادامه دادند. و این به نوبه

خود دلالت دارد بر این‌که تشیع از زمان پیامبرصلی الله علیه واله در بین صحابه وجود داشته است. اگر ایرانیان قصد نابودی اسلام زیر پرچم تشیع را داشته‌اند آن‌گونه که برخی گمان کرده‌اند - پس چرا از دشمنان اهل بیت‌علیهم السلام بوده و در صدد ضربه زدن به تشیع و اهل بیت بوده‌اند؟ امری که شبهه را متوجه دشمنان شیعه نموده و آنان را مورد اتهام قرار می دهد؛ زیرا اگر فرض کنیم که ایرانیان، اسلام را به جهت ضربه زدن به ان انتخاب کرده‌اند در نتیجه مقابله انان با تشیع به این معنا است که آن‌ها اسلام حقیقی را در مذهب شیعه و ائمه ان مشاهده کردند و لذا درصدد مقابله با ان برامدند؛ زیرا تسنن و نصب و عداوت با اهل بیت‌علیهم السلام را با اغراض خود مناسب می‌دیدند.

اعتراف به مبدأ عربی تشیّع

اشاره

برخی از مستشرقین و دیگران نیز تصریح کرده اند که عرب قبل از آن که ایرانیان اسلام را پذیرا شوند ، تشیّع را پذیرفته اند. اینک به برخی از این افراد اشاره می کنیم:

1 - مستشرق فلهاوزن‌

او می‌گوید: «این که ارای شیعه با دیدگاه ایرانیان سازگاری دارد در این مطلب شکی نیست، ولی این که این ارا برگرفته و متاثّر از ایرانیان است دلیلی بر ان وجود ندارد، بلکه روایات تاریخی خلاف ان را به اثبات می‌رساند...».⁽¹⁾

2 - مستشرق جولد تسهیر

او می‌گوید: «این اشتباه است که بگوییم: تشیع در منشا و مراحل نموش نمایانگر اثر تعدیلی است که افکار امت‌های ایرانی ان را در اسلام وارد کرده است... این برداشت شایع مبنی بر برداشت نادرست حوادث تاریخی است...».⁽²⁾

3 - مستشرق ادم متز

«مذهب شیعه ان گونه که برخی معتقدند، عکس العمل از جانب روح ایرانیان نیست تا مخالف اسلام باشد؛ زیرا جزیرة العرب به جز شهرهای بزرگ؛ از قبیل مکه

و تهامه و صنعا، همه شیعه بوده است. و در برخی از شهرها؛ از قبیل عمان و هجر و صعده، شیعیان غالب افراد را تشکیل می‌دادند. امّا ایرانیان به جز قم تماما سنّی بودند. اهل اصفهان در حقّ معاویه چنان غلو می‌کردند که حتّی برخی از انان اعتقاد به نبوت او داشتند».⁽¹⁾

4 - مستشرق کیب‌

«فکر اشتباهی که دائما در بین مردم منتشر است و می‌گوید: شهرهای فارس مرکز اصل تشیع بوده است، اصل و اساسی ندارد، بلکه روایات تاریخی این مطلب را به اثبات می‌رسانند که زردتشت‌ها عموما مذهب سنّی را قبول می‌کردند».⁽²⁾

5 - شیخ محمّد ابوزهره‌

او که از بزرگان مصر است، می‌گوید: «ایرانیان به توسط اعراب به تشیع گرویدند و هرگز تشیع به دست آنان به وجود نیامد... بسیاری از علمای اسلام که شیعه شده بودند، به جهت حفظ عقیده خود از ترس اموی‌ها در مرحله اول و عباسی‌ها در مرحله دوم، به شهرهای فارس و خراسان از بلاد اسلامی هجرت نمودند، و به این طریق تشیع را در ان شهرها منتشر ساختند...».⁽³⁾

6 - دکتر علی حسین خربوطلی‌

«برخی از اعراب بعد از آن‌که خلافت به ابوبکر واگذار شد، از شیعیان علی‌علیه السلام شدند...».⁽⁴⁾

عوامل تشیع ایرانیان نزد عامه‌

عوامل تشیع ایرانیان نزد عامه‌

اهل سنت دو سبب را در مورد انتخاب تشیع از سوی ایرانیان بیان کرده‌اند:

1 - ارتباط سببی با ایرانیان‌

انان می‌گویند: «امام حسین‌علیه السلام با یکی از دختران یزدگرد از پادشاهان ساسانی به نام

شاه زنان، بعد از فتح ایران ازدواج کرد. خداوند متعال به حضرت از او فرزندی به نام علی بن الحسین‌علیهما السلام عنایت فرمود، که تمام اثار و خصایص پدر را به ارث برده بود. این ارتباط باعث شد تا ایرانیان به اهل بیت‌علیهم السلام متمایل شده و از شیعیان آنان قرار گیرند!!

پاسخ‌

اولا: گسترش و نفوذ تشیع در اطراف ایران علل و عواملی دارد که در فصل بعد به ان اشاره می‌کنیم.

ثانیا: مطابق نقل مورخان، صحابه چون اسیران فارس را نزد عمربن خطاب آوردند، در میان آنان سه دختر از دختران یزدگرد وجود داشت. عمر دستور داد تا این دختران را به فروش برسانند. حضرت علی‌علیه السلام فرمود: با دختران پادشاهان نباید معامله دیگر زنان شود. عمر گفت: چگونه با آنان معامله می‌شود؟ حضرت فرمود: باید هریک از آنان را قیمت نمود، هر قیمتی که بر هر یکی شد آن قیمت به عنوان مهر انتخاب شود. آن‌ها را قیمت گذاردند. حضرت هر سه را گرفت، یکی را به عبداللَّه بن عمر داد، و دیگری را به فرزندش حسین‌علیه السلام عطا نمود. و سومی را به محمدبن ابی بکر داد...⁽¹⁾

حال سؤال این است که اگر علت گسترش تشیع در بین ایرانیان موضوع دامادی امام حسین‌علیه السلام با دختر یزدگرد است، چرا دامادی عبداللَّه بن عمر و محمد بن ابی بکر سبب انتشار تسنن در بین ایرانیان نبوده است؟

2 - تناسب آراء بین شیعه وایرانیان‌

برخی می‌گویند: از آنجا که آراء ایرانیان با شیعه نزدیکی داشته، زیرا هرکدام قائل به نظریه حق الهی در حاکم بوده و معتقد به وراثت در حکومت بوده‌اند و هرگز برای انتخاب مردمی ارزشی قائل نبوده‌اند، لذا بدین جهت ایرانیان افکارشیعه را مورد قبول قرار دادند!!

پاسخ‌

اولا: شیعه هرگز قائل به حق وراثت در مساله امامت و حاکمیت اسلامی نیست، بلکه این حکومت‌های بنی امیه و بنی عباس بودند که حکومت اسلامی را وراثتی کردند. شیعه معتقد به حق الهی است که خداوند ان را به افراد لایق و قابل عطا می‌نماید.

ثانیا: ممکن است که ایرانیان نظریه حق الهی در انتخاب حاکم را از آیین زردتشت و تعالیم او که آسمانی بوده اخذ کرده باشند، گرچه در تطبیق ان بر هر حاکم و به نحو وراثت به اشتباه رفته‌اند. و این مطلب یکی از تعلیمات تمام انبیاء الهی بوده است.

ثالثا: این‌گونه نیست که شیعه هیچ اعتباری را برای انتخاب و رای مردمی قائل نباشد، بلکه برای به دست گرفتن زمام حکومت از ناحیه حاکم، بیعت را لازم می‌دانند.

گسترش تشیع در ایران‌

با تاملی در تاریخ ایران پی می‌بریم که گرایش ایرانیان به تشیع از چند جهت و طریق بوده است:

1 - از آنجا که در فتوحات عصر خلفا برخی از شیعیان امام علی بن ابیطالب‌علیه السلام به جهت مصالحی در آن‌ها شرکت می‌کردند، لذا بعد از فتح کشورها و شهرها اعتقادات خود از جمله ولایت اهل بیت‌علیهم السلام را به آنان منتقل می‌نمودند.

2 - عده‌ای نیز به جهت همدردی که با شیعیان مظلوم و در راس آن‌ها امامان داشتند تشیع را اختیار نمودند؛ زیرا انسان فطرتا میل به همدردی و گرایش به مظلوم دارد. و این خود عاملی اساسی برای نفوذ شیعه در میان مردم ایران بوده است.

دکتر جوزف فرانسوی در تحقیقی تحت عنوان «شیعه و ترقیات محیرالعقول» می‌نویسد: «... و از جمله امور طبیعی که مؤید فرقه شیعه شده و توانسته است تا در قلب دیگر فرقه‌ها تاثیر بگذارد، مساله اظهار مظلومیت بزرگان دینشان است. و این مساله از امور طبیعی به شمار می‌اید؛ زیرا طبع هرکس به نصرت و یاری مظلوم کشش دارد و دوست دارد ضعیف بر قوی غلبه یابد و لذا طبیعت بشر به ضعیف متمایل است...»⁽¹⁾

3 - عده‌ای دیگر تشیع را از طریق مقابله و معاشرت با شیعیان که به ایران سفر کرده بودند فراگرفتند؛ زیرا شیعه به این نتیجه رسیده بود که اگر بخواهد به حیات معنوی خود ادامه دهد باید فرهنگ و مذهب خود را گسترش داده و در قلوب مردم نفوذ کند، و در بین مردم و حکومت‌ها جا افتاده و موقعیت خود را حفظ و تثبیت نمایند.

4 - گروه بسیاری نیز بعد از آن‌که دولت شیعی صفوی در ایران تاسیس شد، رسما اعلان تشیع کرده و لذا این مذهب به طور رسمی در ایران گسترش چشمگیری پیدا کرد.

سفید

عبداللَّه بن سبا

اشاره

عبداللَّه بن سبا

کمتر کتابی از عامه مربوط به تاریخ اسلام است که به «عبداللَّه بن سبا» نپرداخته باشد. او چهره‌ای است که به شکل‌های گوناگون به تصویر کشیده شده است: او را شخصی که مردم را دعوت به الحاد و شرک نموده، و از افکار و عقاید یهودیت دفاع می‌کرده معرفی نموده‌اند، یا شخصی که منشا انتشار افکار باطل در میان جامعه اسلامی، و به گمراهی کشیدن گروه زیادی از صحابه بوده است. او را عامل فتنه و اولین محرک در شورش برضد عثمان معرفی کرده‌اند که منجر به قتل خلیفه شد و بعد از ان تمام جنگ‌ها و فتنه‌ها را به او نسبت داده‌اند که سبب کشته‌شدن هزاران نفر از صحابه و تابعین شد. از طرفی دیگر، برخی از عقاید مهمّ و اصولی شیعه؛ از قبیل: قول به نصّ، رجعت و.. را به او نسبت داده‌اند و در حقیقت او را به‌عنوان مؤسس شیعه معرفی کرده‌اند، تا چهره شیعه را از این منظر مخدوش نمایند. از این‌رو لازم است موضوع فوق را بررسی کنیم که ایا عبداللَّه بن سبا شخصیتی حقیقی است یا خرافی؟ آیا او جایگاهی در فتنه‌ها داشته است؟ ایا او حقیقتا مؤسس مذهب شیعه امامیه بوده است؟ مذهب شیعه چه ارتباطی با او داشته است؟

چکیده‌ای از قصه خرافی عبداللَّه بن سبا

بنا به نقل طبری و دیگران، در زمان عثمان شخصی یهودی به نام عبداللَّه بن سبا از «صنعاء»، اسلام را اختیار نمود، و افکار خود را با مسافرت‌هایی که به بلاد اسلامی، مانند: کوفه، شام، مصر و بصره داشت رواج می‌داد. او معتقد به رجعت پیامبر اسلام‌صلی الله علیه واله همانند رجعت حضرت عیسی‌علیه السلام بود. هم‌چنین باور داشت که برای هر پیامبری جانشینی است و علی‌علیه السلام جانشین رسول خداصلی الله علیه واله و خاتم‌الاوصیا است.

عثمان غاصب حقّ این وصی بوده و بر او ظلم کرده است؛ از همین رو بر امت اسلامی است که قیام نموده، و عثمان را از اریکه خلافت به زیر کشیده، و حکومت را به علی‌علیه السلام واگذار کنند. در این میان گروهی از اصحاب؛ امثال: ابوذر، عمار بن یاسر، محمّد بن ابی‌حذیفه، عبدالرحمن بن عدیس، محمّد بن ابی‌بکر، صعصعة بن صوحان عبدی، مالک اشتر و دیگران فریب افکار او را خورده و به او گرویدند، و در نتیجه این تحریک‌ها، جماعتی از مسلمانان بر خلیفه وقت قیام و شورش نموده و او را به قتل رساندند، و حتی همین گروه در جنگ جمل و صفین نیز دخالت اساسی داشتند... .⁽¹⁾

تهمت انتساب تشیع به عبداللَّه بن سبا

تهمت انتساب تشیع به عبداللَّه بن سبا

همان‌گونه که قبلا اشاره شد، هدف از جعل این قضیه اتهام وارد کردن به شیعه است در این‌که مؤسس ان، شخصی یهودی‌الاصل است که با نشر افکار خود نه تنها فرقه‌ای را در جامعه اسلامی ایجاد نمود، بلکه سبب نشر افکار یهودیت و ایجاد تفرقه و تشتّت در میان جامعه اسلامی گردید. اینک به برخی از افراد که این تهمت و وصله ننگین را به شیعه امامیه نسبت می‌دهند، اشاره می‌کنیم:

1 - ابوالحسین ملطی گوید: «زعیم این فرقه - شیعه - عبداللَّه بن سبا است. او همان شخصی است که با یهود ارتباط داشت و بدین طریق بذر اول تشیع را در جامعه اسلامی کاشت، تا از این راه به جامعه اسلامی ضربه وارد کند».⁽²⁾

2 - دکتر علی سامی نشار می‌گوید: «یهود [عبداللَّه بن سبا] مؤسس عقیده شیعه غالی است».⁽³⁾

3 - محمّد ابوزهره می‌گوید: «طاغوت اکبر - عبداللَّه بن سبا - کسی است که مردم را به ولایت علی‌علیه السلام و وصایت او دعوت نمود و معتقد به رجعت پیامبر اکرم‌علیه السلام شد و در سایه این فتنه‌ها مذهب شیعی نشات گرفت».⁽⁴⁾

4 - احسان الهی ظهیر می‌گوید: «دین امامیه و مذهب اثناعشری، مبتنی بر مبناهایی است که یهود جنایت‌کار توسط عبداللَّه بن سبا وضع نمود».⁽¹⁾

5 - دکتر ناصر بن عبداللَّه بن علی قفاری می‌گوید: «طلیعه عقیده شیعه و اصول ان به دست سبایون ظهور کرد...».⁽²⁾

اختلاف در شخصیت ابن سبا

روایات و اقوال درباره شخصیت عبداللَّه بن سبا بسیار مختلف است، برخی او را عبداللَّه بن سبا و برخی ابن السوداء معرفی کرده‌اند.

برخی او را همان عبداللَّه بن وهب راسبی همدانی که از سرکردگان خوارج است می دانند، و برخی نیز غیر از او به حساب اورده‌اند.

غالب مورخان او را از یهود یمن به حساب اورده‌اند، ولی برخی او را از یهود حیره می‌دانند.

مطابق برخی از روایات، حضرت امیرمؤمنان‌علیه السلام او را به مدائن تبعید کرد⁽³⁾، ولی مطابق برخی دیگر از روایات، حضرت او را در کوفه به اتش کشید.

مطابق برخی روایات، حضرت او را به جهت ادعای الوهیت در حقّش به مدائن تبعید کرد، و مطابق برخی از روایات دیگر به جهت دشنام به ابوبکر و عمر چنین کرد.

این اختلاف آراء و روایات در بیان شخصیت کسی که برای او دور و موقعیت فعّالی را در وقایع و حوادث دانسته‌اند، دلیل بر ان است که این شخص مورد افترائات و دروغ‌های جعلی مختلف قرار گرفته است.

اقوال مورخان در مورد عبداللَّه بن سبا

اقوال مورخان در مورد عبداللَّه بن سبا

دکتر هویمل می‌گوید: در خصوص عبداللَّه بن سبا سه نظریه مطرح است:

1 - نظریه رایج نزد مؤرخان اسلامی، که اثبات وجود او، و موقعیت گسترده‌اش در فتنه‌هاست؛

2 - نظر متاخرین از شیعه، که انکار وجود او، و به طور کلی انکار موقعیت او است؛

3 - نظر متوسط و معتدل، که اثبات وجود او، و ابطال موقعیت فعّال او در فتنه‌هاست، و این همان نظریه‌ای است که ما به ان تمایل داریم».⁽¹⁾

ولی به تقسیمی دیگر می‌توان گفت که برخی مؤید، و بعضی تشکیک‌کننده و عده‌ای دیگر منکر وجود او باشند.

الف) مؤیدین‌

اشاره

کسانی که عبداللَّه بن سبا را شخصی حقیقی دانسته و برایش نقش و موقعیتی عظیم در فتنه قتل عثمان، جنگ جمل و صفین قائلند که عبارتند از:

1 - حسن ابراهیم حسن

او معتقد است مشکلاتی که دولت اسلامی در نتیجه سیاست مالی که عثمان دنبال کرد وبه توسط ان نظام طبقاتی فقیر و غنی در جامعه پدید امد، مردم را وادار نمود تا در مدینه و شهرهای دیگر بر علیه او شورش کنند. این جو پدید آمده زمینه را مساعد و مهیا برای پذیرش دعوت عبداللَّه بن سبا و سبایون نمود به حدی که مردم به سرعت به او روی اوردند...⁽²⁾

2 - احمد شبلی

او از طرفی حلم و حیاء عثمان را منشا هجوم و جسارت به او دانسته، سپس اصل قضیه و محرک ان را به عبداللَّه بن سبا نسبت می‌دهد. کسی که به زعم و گمان او صفوف مسلمانان را از هم پاشیده و آنان را به افکار خودش دعوت کرده است، او که یهودی بوده و اسلام را انتخاب کرده است، از ان جهت که از اهل یمن است لذا افکار ایرانیان را در سر داشته و آن‌ها را به جامعه اسلامی تزریق کرده است...⁽³⁾

قابل توجه است که شبلی در این زمینه معلوماتش را از مستشرق المانی «بروکلمان» اخذ کرده است.

3 - عباس محمود عقاد

او در کتاب «عبقریة عثمان» تحت عنوان «وبعد الصدمة» به موضوع فتنه قتل عثمان پرداخته و ریشه ان را به عبداللَّه بن سبا و برخی دیگر از عامه نسبت می‌دهد.⁽¹⁾

ب) تشکیک‌کنندگان‌

1 - دکتر طه حسین مصری

او در قسمتی از سخنانش در مورد عبداللَّه بن سبا می‌گوید: «به گمان من کسانی که تا این حد موضوع عبداللَّه بن سبا را بزرگ جلوه داده‌اند، بر خود و تاریخ، اسراف شدیدی نموده‌اند؛ زیرا نخستین اشکالی که با ان مواجه می‌شویم ان است که در مصادر مهمّ تاریخی و حدیثی ذکری از عبداللَّه بن سبا نمی‌بینیم. در طبقات ابن سعد، انساب الاشراف بلاذری و دیگر مصادر تاریخی یادی از او نشده است. فقط طبری از سیف بن عمر این قضیه را نقل کرده و دیگر مورخان نیز از او نقل کرده‌اند.»⁽²⁾

همو در آخر سخنانش می‌گوید: «به گمان قوی دشمنان شیعه در ایام بنی امیه و بنی‌عباس در امر عبداللَّه بن سبا مبالغه کردند، تا از طرفی برای حوادثی که در عصر عثمان اتفاق افتاد منشایی خارج از اسلام و مسلمین بیابند، و از طرفی دیگر وجهه علی‌علیه السلام و شیعیانش را خراب کنند و از این منظر برخی از عقاید و امور شیعه را به شخصی یهودی نسبت دهند که به جهت ضربه‌زدن به مسلمین، اسلام انتخاب کرد. و چه بسیار است تهمت‌های ناروایی که دشمنان شیعه برعلیه شیعه وارد کرده‌اند».⁽³⁾

او نیز می‌گوید: «من نمی‌دانم که آیا خطری از ناحیه عبداللَّه بن سبادر ایام عثمان جامعه را تهدید کرده است یا خیر؟ ولی تا این اندازه قطع دارم که اگر خطری هم داشته

تا بدین حد نبوده که اینها می‌گویند، و چندان هم مهم نبوده است. و مسلمانان در عصر عثمان چنان نبوده‌اند که شخصی یهودی الاصل با عقول انان بازی کرده و با ایجاد فتنه‌گری تمام ممالک اسلامی را به آشوب کشاند...».⁽¹⁾

او در مورد عبداللَّه بن سبا و سبائیون به نقطه‌ای می‌رسد و در آنجا توقف نموده می‌گوید: «در مورد عبداللَّه بن سبا مطلبی گفته شده که با منطق تاریخ سازگاری ندارد و ان علاقه بین عبداللَّه بن سبا و ابوذر غفاری است، به این معنا که ابوذر نیز از پیروان او بوده و از او دستور می‌گرفته است... .

و از غریب ترین تهمت‌ها در این موضوع این است که عبد اللَّه بن سبا بود که به ابوذر یاد داد تا معاویه را در مورد این‌که اموال از برای خدا است نقد کند و به او بگوید که اموال برای مسلمانان می‌باشد... او بود که به ابوذر تلقین نمود تا اعتراض بر امیران و اغنیا را سرلوحه تعلیمات خود کرده و کسانی را که طلا و نقره جمع کرده‌اند به عذاب جهنم بشارت دهد... .

من اسرافی شبیه این اسراف نمی‌شناسم؛ زیرا ابوذر احتیاجی به چنین شخص تازه واردی در اسلام نداشت تا به او تعلیم دهد که فقیران بر اغنیا حقوقی دارند، و خداوند کسانی را که طلا و نقره جمع کرده و در راه خدا انفاق نمی‌کنند عذاب دردناکی وعده داده است... .

ابوذر به این شخص تازه وارد احتیاجی نداشت تا حقایق اولیه از حقایق اسلام را به او تعلیم دهد! ابوذر کسی است که از همه انصار پیشی گرفته و نیز از بسیاری از مهاجرین نیز سابق است. او کسی است که با پیامبرصلی الله علیه واله مصاحبت طولانی داشته است. او قران را بسیار خوب حفظ کرده است. او نیز کسی است که با دقت بسیار سنت پیامبرصلی الله علیه واله را روایت نموده است.

کسانی که گمان می‌کنند ابن سبا با ابوذر ارتباط پیدا کرده و برخی از افکارش را به او منتقل ساخته هم به خودشان ظلم کرده‌اند و هم به ابوذر، و ابن السوداء را نیز به مقام و منزلتی بالا برده‌اند که هرگز شایسته و امکان ان را نداشته است...».⁽¹⁾

طه حسین برای اثبات این ادعا به نحوه برخورد ابوذر با کعب الاحبار یهودی الاصل پرداخته، می‌گوید:

«طبری از سیف نقل کرده که ابوذر بر عثمان وارد شد در حالی که کعب الاحبار نزد او بود. به عثمان گفت: «از مردم به دست برداشتن از ازار راضی مباش تا این‌که کار نیک کنند. و بر پرداخت کننده زکات کافی نیست که بر ان اکتفا کند تا این‌که به همسایگان و برادران خود احسان و نیکی نماید. در این هنگام کعب گفت: هرکس حقوق واجب خود را بپردازد انچه بر عهده اوست براورده نموده است. ابوذر که این سخن را شنید چوب دستی خود را بالا برد و چنان بر سر او کوبید که فرقش را بشکافت... و خطاب به او فرمود: ای فرزند زن یهودیه! تو چه حق اظهار نظر در این امور را داری؟!»⁽²⁾

او در جایی دیگر می‌گوید: «کمتر چیزی که اعراض مورخین از موضوع سبئیة و ابن السوداء در جنگ صفین دلالت دارد این‌که امر سبایه و صاحب آنان امری ساختگی باشند که مخالفان شیعه از دیگر فرقه‌های اسلامی هنگام جدال بین شیعه و آنان جعل کرده‌اند. دشمنان شیعه با این کار در صدد برامدند تا در اصول این مذهب عنصری یهودی وارد کنند تا از این طریق حیله کرده و به اهداف شوم خود نایل آیند. و اگر امر ابن السوداء مستند به اساسی از حق و تاریخ صحیح بود، طبیعی به نظر می‌رسید که او اثر کینه توزی‌های خود را در این جنگِ پیچیده و طولانی که در صفین برپا شد گذاشته باشد. و نیز طبیعی به نظر می‌رسید که او اثر خود را هنگامی که

اصحاب علی‌علیه السلام در امر حکومت اختلاف کردند، گذاشته باشد. و نیز به نوعی خاص طبیعی به نظر می‌رسید که او اثر خود را در پیدایش این جنگ جدید بگذارد... ولی ما نامی از ابن السوداء در مورد خوارج نمی‌بینیم، لذا چگونه ممکن است که این اهمال کاری را چاره کنیم؟ یا چگونه ممکن است که غایب بودن ابن سبا را از واقعه صفین و از پیدایش حزب خوارج توجیه نماییم؟

اری، ما این دو امر را تنها با یک علت چاره جویی می‌کنیم: و ان این‌که ابن السوداء جز شخصی وهمی و خیالی نیست، و بر فرض وجودش شخصی نبوده که خطرناک باشد ان‌گونه که مورخین او را تصویر کرده و فعالیت‌های او را در ایام عثمان و نیز در اوائل خلافت علی‌علیه السلام ترسیم کرده‌اند. اری، او شخصی است که تنها دشمنان شیعه او را برای خود ذخیره کرده‌اند...»⁽¹⁾

2 - محمد عمّاره

ایشان به پیروی از دکتر طه حسین در وجود عبداللَّه بن سبا تشکیک کرده و در سیاق بحثش درباره «شیعه و امامت» هرگونه ارتباط بین شیعه و عبداللَّه بن سبا را نفی می کند. او معتقد است که تشیع به عنوان یک مذهب و عقیده تا زمان هشام بن حکم تحت یک حزب سیاسی ادامه داشته است. حزبی که به عنوان مؤید حقّ علی‌علیه السلام در امر خلافت بوده است، و چهره عقیدتی خود را با جعفربن محمد و پدرش باقر و نوه‌اش رضا - علیهم السلام - به دست آورد؛ زیرا اغلب روایاتی که شیعه به صورت احادیث از نص و وصیت نقل کرده، از این امامان است».⁽²⁾

ایشان بعد از نقل این مطالب در صدد ان است که ربط ظهور تشیع را به حرکت عبداللَّه بن سبا در اواخر خلافت عثمان انکار نماید.

او در صدد انکار شخصیت ابن سبا است، و معتقد است که مورخین اهل سنت شخصیت او را ساخته‌اند تا اتفاقات و حوادثی را که در جامعه اسلامی پدید آمده بر

گردن او گذارند، تا آن‌که بتوانند قدسیت و اعتبار صحابه را حفظ کنند. او گرچه شخص ابن سبا را انکار نمی‌کند ولی موقعیت او را در حوادث و این‌که او محور اساسی حوادث بسیاری در عصر خلفا بوده را انکار می‌نماید.

نویسنده در آخر می‌گوید: «اما انچه به بحث ما مربوط می‌شود موضوع تاریخ پیدایش تشیع است. به عقیده ما وجود ابن سبا - بر فرض تسلیم که وجود داشته است - نمی‌تواند دلیل باشد بر این‌که تشیع در ان تاریخ، ظهور و بروز پیدا کرده است. و لذا شیعه از او هیچ گونه روایتی را نقل نمی‌کنند. و به همین جهت نمی‌توان عصر او را مبدا تاریخ شیعه و تشیع به معنای فنّی معروف دانست».⁽¹⁾

3 - حسن بن فرحان مالکی

او در رد کلام دکتر سلیمان عوده می‌گوید: «تمام مقالات دکتر سلیمان عوده نتیجه سوء فهم یا اسائه ادب او یا تعمّد او در تحریف است، در حالی که باید اصح اقوال را انتخاب کند. او گمان می‌کند که من وجود عبداللَّه بن سبا را به طور مطلق نفی می‌کنم. این چنین چیزی را به طور حتم من نگفته‌ام، بلکه در مجلّه «الریاض» و در مقالات سابق خود تصریح نموده‌ام که من درباره عبداللَّه بن سبا درباره وجودش توقف نموده‌ام، گرچه به شدت موقعیت و فعالیت او را در فتنه ایام عثمان نفی می‌کنم... فقیهی خودش اعتراف دارد به این‌که سیف بن عمر موقعیت عبداللَّه بن سبا را بزرگ جلوه داده است. ولی جرات نکرده که بگوید سیف موقعیت عبداللَّه بن سبا را در فتنه جعل کرده است. من می‌گویم: این سخن من است که مقید به فتنه می‌باشد، که بر تعلیقه بر گفتار فقیهی گفتم، و مطابق این گفتار برخی از روایات سیف همانند بزرگ جلوه دادن موقعیت عبداللَّه بن سبا از درجه اعتبار ساقط می‌شود.

در نتیجه: من جزم دارم به این‌که موقعیت گسترده ابن سبا در فتنه مطلبی باطل است. موقعیتی که ان را سیف بن عمر ترسیم کرده و ان را توصیف نموده است...»،⁽²⁾

او نیز می‌گوید: «.. من موقعیت حساس عبداللَّه بن سبا را تنها در فتنه نفی می‌کنم، به این معنا که سندهای صحیح دارد که برای من تفسیر می‌کند که چگونه فتنه حادث شد، و لذا هرگز احتیاج به اسانید سیف و امثال او از ضعیفان و دروغ گویانی که حوادث فتنه را تفسیر می‌کنند ندارم. آنان که حوادث را به صورت مختلف نقل نموده‌اند. این خلاصه ان چیزی است که ما ان را در مساله عبداللَّه بن سبا نفی می‌کنیم. ولی مساله وجودش تحت بحث و بررسی است.

شکی نیست این‌که من دور و موقعیت عبداللَّه بن سبا را در فتنه نفی می‌کنم در حقیقت نفی کردن 95 درصد از روایات مربوط به عبداللَّه بن سبا است؛ زیرا بقیه سندها - از غیر سیف تنها از مردی سخن می‌گوید که در حقّ علی بن ابی طالب علیه السلام غلو داشته است... .

سلیمان بن عوده که هدفش اثبات موقعیت و دور عبداللَّه بن سبا در حوادث فتنه در صدر اسلام است... اگر به جای این کار در صدد نفی اسطوره‌ها و توهمات مربوط به ابن سبا در فتنه براید، در سابقه او نوشته می‌شود که او فردی باانصاف بوده و کاری انجام داده که از بسیاری از افراد روشنفکر سراغ نداریم.

او باید این مطلب را بداند که اگر روایات ابن سبا که مربوط به فتنه است را انکار کند موجب نقص او و استحقاق علمی او نمی‌شود، بلکه در این امر به شافعی اقتدا کرده و او را الگوی خود قرار داده است؛ زیرا او دو مذهب داشته یکی مذهب قدیم و دیگری مذهب جدید.

از باب مثال: من در سابق موقعیت ابن سبا را به طور کامل اثبات می‌کردم تا این‌که بحث و جستجو کردم و به نتیجه خلاف ان رسیدم. و نیز وجود شخصی به نام قعقاع بن عمر را قبول و صحابی بودن او را اثبات می‌کردم تا این‌که بر من روشن شد که تنها مدرک ان سیف است، لذا معتقد به نفی دور و موقعیت ابن سبا در فتنه شدم، و نیز وجود قعقاع را نفی کردم؛ زیرا منهج صحیح بر ما ایجاب می‌کند که شکها و عواطف و احساسات را بر خود ببندیم. منهج صحیح ما را ملزم می‌دارد که حکم به وضع و جعل بر حدیث معینی کنیم که شخصی کذّاب به طور منفرد ان را نقل کرده است. و نیز ما را ملزم می‌دارد که حکم به ضعف شدید بر حدیثی کنیم که شخص متروکی به طور منفرد ان را نقل کرده است.و نیز حکم به ضعف حدیثی کنیم که فرد ضعیفی ان را به طور منفرد نقل کرده است و... .

و نیز ما را ملزم می دارد که حکم به ضعف شدید بر حدیثی کنیم که شخص متروکی به به طور منفرد آن را نقل کرده است . و نیز حکم به ضعف حدیثی کنیم که فرد ضعیفی آن را به طور منفرد نقل کرده است... .

گاهی در نفس خود چنین احساس می‌کنیم که این حدیث جعلی صحیح است، ولی این احساس نمی‌تواند مقیاسی در ثبوت حدیث باشد. و همچنین حرص بر تراث حدیثی نمی‌تواند مقیاسی در محافظت بر روایات دروغگویان باشد... و اگر ما بر حدیث یا روایتی به مجرد احساس به صحت، حکم به کذب و دروغ نکنیم در نتیجه بسیاری از احادیث جعلی و دروغ را اثبات نموده‌ایم، و اختلاف بزرگی را ایجاد کرده‌ایم؛ زیرا احساس افراد با یکدیگر فرق می‌کند، در حالی که منهج و روش، احساس و عاطفه نمی‌شناسد.

وانگهی احساس، منهج و روش محدثین به حساب نمی‌اید، بلکه گفته شده که برخی از غالیان صوفیه به دنبال ان می‌باشند و از ان به «ذوق» تعبیر می‌کنند، همان‌گونه که مراعات مصالح به اختلاف رای فرق می‌کند.

اگر سلیمان عوده در صدد این است که سیف و دروغ هایش را درباره ابن سبا و دیگران از باب مصلحت تراث حدیثی ثابت کند، شخص دیگری می‌تواند ادعا کند که نفی این دروغ‌ها به نفع و مصلحت میراث حدیثی است، بلکه مصلحت تنها در این امر است.

اگر سلیمان عوده بداند - که گمانم این است که می‌داند - اثبات روایات سیف درباره ابن سبا چه خطرهایی دارد، هرگز تمسک به آن‌ها نمی‌کند؛ زیرا روایات سیف درباره ابن سبا اثبات می‌کند که برخی از صحابه از بدریین و دیگران از دستیاران و پیاده کنندگان خطوط فکری عبداللَّه بن سبا بوده‌اند!! و زود است که تفصیل این مطلب بیاید تا برای مردم روشن شود که اثبات ابن سبا با موقعیت کامل او خطرش از نفع ان بیشتر است. و لذا بیشتر علماء مسلمین در صدد نفی موقعیت عبداللَّه بن سبا از قرون اول تا امروز بوده‌اند».⁽¹⁾

او در ادامه می‌گوید: «سلیمان عوده بین دو مساله که به تمام معنا مختلف است خلط کرده است. مساله وجود عبداللَّه بن سبا، و این مساله‌ای است که دکتر در روایات غیرسیف بن عمر نیز یافته است، گرچه احتیاج به درس و بحث دارد که ایا این روایات با ضعفشان برای اثبات وجود او کافی است یا خیر؟ ولی این مساله کمتر اختلاف در ان واقع شده است.

مساله مهم‌تر، دور و موقعیت عبداللَّه بن سبا در فتنه است. این مساله را دکتر سلیمان تنها در روایات سیف بن عمر یافته است!! و موقعیت ابن سبا در فتنه، اساس مطلب است. این دور و موقعیت را کسی به جز سیف بن عمر به زبان جاری نکرده است!!

برای این‌که فرق بین دو مساله را خوب واضح کرده باشم می‌گویم: شما شخصیت مشهوری همچون خالد بن الولید را در نظر بگیرید که وجودش متواتر است. ایا اخباری درباره خالد بن ولید نیست که هرگز صحیح نمی‌باشد؟! آیا وجود خالد بن ولید می‌تواند توجیه کننده اثبات تمام روایاتی باشد که به او نسبت داده شده است؛ چه صحیح باشد یا دروغ، یا این‌که نباید به جز روایات مقبوله را به او نسبت داد. بنابراین قضیه عبداللَّه بن سبا نیز تماما مثل همین است، به این معنا که اگر عبداللَّه بن سبا موجود است جایز نیست که اخبار دروغین را نیز به او نسبت داد.

ولی دکتر عوده، از آنجا که وجود ابن سبا را مسلّم گرفته لذا درصدد برامده تا تمام اخباری را که به او نسبت داده تصحیح کند؛ گرچه آن‌ها را تنها یک نفر دروغ گو نقل کرده باشد. و این مورد خلاف ما در اصل منهج و روش است. ما احتیاج داریم که - هم من و هم او - به منهج و روش صحیح رجوع کنیم، سپس از ان دید به بحث و بررسی تاریخ بپردازیم. و در حالی که منهج و روش ما نزد خودمان واضح و روشن نباشد، این ضعف بزرگی است که موجب اختلاف بیشتری خواهدشد.

و به همین جهت است که محدثان و مورخان گذشته، هنگامی که از فتنه سخن گفته‌اند، یادی از عبداللَّه بن سبا حتی در حد یک حرف نکرده‌اند. حتی ذهبی و ابن

حجر که عوده درصدد نسبت دادن توثیق سیف بن عمر در تاریخ به ان دو است، هرگز ذکری از موقعیت و دور عبداللَّه بن سبا حتی در حد یک حرف نداشته‌اند. و قبل از ذهبی و ابن حجر مشاهده می‌کنیم که تمام علماء محدثین و تمام مورخان، علی الخصوص پیشینیان از آنان هرگز سخنی از عبداللَّه بن سبا در مورد فتنه عثمان به میان نیاورده‌اند.

به تاریخ خلیفة بن خیاط، طبقات ابن سعد، و کتب صحاح و سنن و مسانید، و اجزا و فواید و مستدرکات و مستخرجات و طبقات و تراجم و کتب ادب و کتب انساب نظر کنید، هرگز در این مصادر ولو یک حرف از موقعیت و دور عبداللَّه بن سبا در فتنه نخواهید یافت، جز کسی که از سیف بن عمر نقل کرده است؛ امثال طبری و دیگران. و این مطلبی است که دکتر عوده به خوبی می‌داند، ولی در خلط بین دو مساله حریص است. ایشان هردو مساله را یکی حساب کرده است؛ زیرا بیشتر رساله‌اش قائم به امر اخیر یعنی دور و موقعیت عبداللَّه بن سبا است نه امر اول یعنی وجود ابن سبا.

بنابراین بر فرض تسلیم با دکتر سلیمان که غیر سیف نیز یادی از عبداللَّه بن سبا داشته است، ولی ایا دیگران نیز دور و موقعیت او را در فتنه قتل عثمان ذکر کرده‌اند آن‌گونه که دکتر در رساله‌اش آورده است؟! یا آن‌که تنها غلو او در شان علی -علیه السلام - را یاداور شده‌اند.

نتیجه این‌که: امر اول را کسی به جز سیف نقل نکرده است، و این عمده ان چیزی است که درباره ابن سبا نقل شده است. و اما امر دوم جدا جزء کمی است که از 5 درصد از اخبار عبداللَّه بن سبا تعدی نمی‌کند، حال چگونه ممکن است بدون دلیل و برهان 5 درصد، حجت در اثبات 95 درصد باشد؟!».⁽¹⁾

ج) منکرین‌

اشاره

برخی دیگر از مورخان اصل وجود عبداللَّه بن سبا را انکار کرده‌اند و شخصیت او را به طور جزم و قطع خیالی دانسته و در نتیجه دور و موقعیت او را نیز در واقعه فتنه

قتل عثمان انکار می‌کنند. اینک به کلمات برخی از این افراد می‌پردازیم:

1 - محمّدبن عبدالحی شعبان

این مورخ به رغم آن‌که به طور وسیع به موضوع فتنه قتل عثمان و درگیری‌ها پرداخته، ولی اصلا مطلبی را درباره سبایه در کتابش به میان نیاورده است. ⁽¹⁾

2 - هاشم جعیط

او نیز همین روش را دنبال کرده و با گستردگی بیشتری به موضوع فتنه قتل عثمان پرداخته، می‌گوید: «این روایت که عبداللَّه بن سبا را محور در فتنه قرار داده‌اند قبولش ممکن نیست».⁽²⁾

3 - احمد لواسانی

او در کتاب خود درصدد اثبات این مطلب است که قضیه عبداللَّه بن سبا از ناحیه افراد زبردست یهودی جعل شده و در تاریخ اسلام وارد شده است. افرادی که تنها از راه اسلام آوردن دروغین، اهداف شوم خود را دنبال کردند.⁽³⁾

4 – سید مرتضی عسکری

او گرچه پیشتاز در نفی وجود عبداللَّه بن سبا به حساب نمی‌اید ولی لااقلّ می‌توان ادعا کرد اولین کسی است که در محدوده وسیع در کتابش وجود او را منکر شده و شخصیتش را خیالی پنداشته است. و نیز می‌توان گفت که او اولین کسی است که به طور جداگانه درباره شخصیت عبداللَّه بن سبا سخن گفته و به طور تفصیل تالیف داشته است. این مساله باعث شده تا ایشان با دید سلبی به تمام روایات سیف بن عمر نظر کرده و او و روایاتش را مورد نقد و بررسی قرار دهد. و از آنجا که درصدد اثبات اسطوره بودن شخص و شخصیت او است لذا درصدد برآمده تا هرچه را که مانع راه خود می‌باشد، نقد و ابطال نماید.

ایشان در ابتدا در صدد برآمده تا ثابت کند قصه‌ای که مربوط به فتنه قتل عثمان و دخالت عبداللَّه بن سبا و سبایون در ان است را که عمدتا طبری نقل کرده و دیگران نیز از او گرفته‌اند را تنها به سیف بن عمر نسبت دهد. و سپس درصدد نقد و جرح او برآمده، ابتدا با مقایسه‌ای که بین مجموعه روایات او با روایات مشهور کرده به اثبات رسانده که روایات سیف غالبا مخالف مشهور مورخان است. او در تمام روایاتش جانب مدرسه خلفا را گرفته و درصدد تنقیص اسلام و رسول خداصلی الله علیه واله و اهل بیت ان حضرت برآمده است.

او کسی بود که افرادی را به اسم صحابی جعل کرده و قصه‌های جعلی را به انان نسبت داده است، که از ان جمله واقعه فتنه قتل عثمان و نسبت دادن ان به عبداللَّه‌بن سبا است.

او در ادامه به شخصیت عبداللَّه بن سبا در کتب تراجم و رجال و حدیث پرداخته و درصدد برآمده تا روایاتی را که با فرض وجود او احکامی را بر او مترتّب کرده‌اند مورد خدشه و مناقشه قرار دهد...⁽¹⁾

5 - ابراهیم محمود

او در ابتدا با احتیاط شدید وارد موضوع بحث شده و با سؤال و استنطاق به بحث درباره عبداللَّه بن سبا می‌پردازد و معتقد است که در شخصیت او و اهمیت بخشیدن به ان مبالغه شده است. شخصیتی که محرک اصلی فتنه بوده و منبع ظهور مخالفان دولت اسلامی بوده است... ولی بار دوم که به این موضوع می‌پردازد در صدد برمی اید که این قضیه را ساخته و پرداخته یهود بداند که در این امر مهارت کامل داشته‌اند، امری که به ادبیات اسلامی اسرائیلی شناخته شده است. او از این زاویه به عبداللَّه‌بن سبا نظر کرده و می‌گوید: «ابن سبا یا ابن الیهودیه یا ابن السوداء که به جهت ذم و تحقیر چنین تعبیرهایی درمورد او اطلاق شده، کسی است که شخصیتی اسطوره‌ای به خود گرفته است...»⁽²⁾

6 - علامه طباطبائی رحمه الله

او می‌گوید: «این دو نفر که طبری از آن‌ها روایت نقل کرده و تمام قصه‌های عثمان را از ان دو نقل نموده، یعنی شعیب و سیف، هردو از دروغگویان و جعل کنندگان مشهورند که علماء رجال ان دو را ذکر کرده و مورد قدح و سرزنش قرار داده‌اند، و کسی را که ان دو از حدیث ابن السوداء جعل کرده‌اند همان کسی است که او را عبداللَّه بن سبا نامیده‌اند. و حدیث او از احادیث جعلی به این دو نفر منتهی می‌شود...»⁽¹⁾

7 - دکتر عبدالعزیز هلابی

او در کتاب خود به نام «عبداللَّه‌بن سبا» می‌گوید: «خلاصه کلام ما در بحث از عبداللَّه بن سبا این است که او شخصیتی وهمی است و وجود خارجی ندارد. و بر فرض که وجود خارجی داشته باشد به طور حتم او چنین جراتی نداشته که موقعیتی را که سیف به او نسبت داده را انجام دهد، نه از ناحیه سیاسی و نه از جهت عقیدتی».⁽²⁾

8 - دکتر علی وردی

او در کتاب «وعاظ السلاطین» می‌گوید: «عبداللَّه بن سبا غیر از عماربن یاسر نیست. قریش عمار را سرکرده انقلابیون بر ضد عثمان به حساب می‌اورد، ولی در ابتداء امر نمی‌خواست که تصریح به نام او نماید و لذا اسمی رمزی به نام ابن سبا یا ابن السوداء برای او انتخاب نمود. راویان حدیث و تاریخ این قضیه را برای یکدیگر نقل کردند در حالی که از این امر غافل بودند و نمی‌دانستند که در پشت پرده چه‌می‌گذرد».⁽³⁾

9 - دکتر کامل مصطفی شیبی

او در کتاب «الصلة بین التصوف و التشیع» می‌گوید: «سبائیه - بنابراین اساس -

فرقه‌ای هستند که رهبری آنان را عمار به عهده گرفته است، کسی که قریش بر او این لقب رمزی را نهاده است. و نیز به آراء خود در مورد حضرت علی‌علیه السلام مبالغات و انحرافاتی را اضافه کرده، تا به افکار عمار عقایدی نسبت دهد که از معقول خارج است...».⁽¹⁾

10 - نویسنده مصری، احمد عباس صالح

او در کتاب «الیمین و الیسار فی الاسلام» می‌گوید: « در اینجا اسم عبداللَّه بن سبا بر سر زبان‌ها می‌گردد، که او شخصی یهودی بود که اسلام آورد. در کتاب‌های تاریخ او را چنین تصویر کرده‌اند که او شیطانی بود در پشت قضیه قتل عثمان، بلکه در پشت تمام حوادث و فتنه‌ها... نویسندگان مواضع و مواقف متعارض نسبت به او گرفته‌اند، برخی به طور کلی وجود او را انکار می‌کنند، و برخی نیز او را اساس هر مذهب غریب و منحرفی می‌دانند که در اسلام وارد شده است. عبداللَّه بن سبا بدون شک شخصی خرافی است...»⁽²⁾

انصاف درباره عبداللَّه بن سبا

ما معتقدیم که در تاریخ سخن از دو عبداللَّه بن سبا به میان آمده است: یکی ان که در زمان حضرت علی‌علیه السلام بوده و در حق او غلو می‌کرده است. و دیگری کسی که در عهد خلافت عثمان بوده و در فتنه‌ها محرک اصلی بوده است.

انچه صحت دارد این‌که شخصی به نام عبداللَّه بن سبا درباره امام علی‌علیه السلام غلو می‌کرد و می‌گفت: او خداست - نعوذ باللَّه تعالی - و من رسول اویم. این موضوع چندان قابل انکار نیست و داعی بر انکار ان نیز وجود ندارد؛ زیرا در روایات معتبر که از طرق اهل بیت علیهم السلام وارد شده به وجود او اشاره شده است:

امام سجادعلیه السلام می‌فرماید: «نزد من یادی از عبداللَّه بن سبا شد که تمام موهای بدنم راست شد، او ادعای امری عظیم نمود - خداوند او را لعنت کند - به خدا سوگند!

علی‌علیه السلام بنده صالح خدا و برادر رسول خداصلی الله علیه واله بود و به کرامت نرسید مگر به سبب اطاعت خدا و رسولش».⁽¹⁾

امام باقرعلیه السلام می‌فرماید: «عبداللَّه بن سبا ادعای نبوت نمود. او گمان می‌کرد که امیرالمؤمنین‌علیه السلام خداست، خداوند از این حرف‌ها بسیار بالاتر است».⁽²⁾

و نیز از امام صادق‌علیه السلام روایت شده که فرمود: «خدا لعنت کند عبداللَّه بن سبا را، او ادعای ربوبیت در حقّ امیرالمؤمنین‌علیه السلام نمود. به خدا سوگند! امیرالمؤمنین‌علیه السلام بنده مطیع خدا بود. وای بر کسی که بر ما دروغ ببندد...».⁽³⁾

از همین‌رو، به دلیل وجود این روایات می‌بینیم که رجالیین با فرض وجود او به‌طور صریح او را به غلو و کفر نسبت داده‌اند:

1 - شیخ طوسی‌رحمه الله می‌گوید: «عبداللَّه بن سبا کسی است که کافر شد و اظهار غلو نمود».⁽⁴⁾

2 - علامه حلّی رحمه الله می‌گوید: «او غالی و ملعون است... او گمان نمود که علی خدا و خود، نبی اوست. خداوند او را لعنت کند»!⁽⁵⁾

3 - ابو داود می‌گوید: «عبداللَّه بن سبا به کفر بازگشت و اظهار غلو نمود».⁽⁶⁾

ولی انچه باطل است وجود شخصی به نام عبداللَّه بن سبا در عصر عثمان می‌باشد به ان نحوی که در تاریخ طبری آمده است. و بر فرض وجود او، موقعیتش در فتنه‌ها به طور قطع مردود است.

نقد نظریه مؤیدین‌

1 - ضعف سند

مؤیدین در ادعای خود برضد شیعه به روایتی تمسک کرده‌اند که طبری و دیگران ان را نقل کرده‌اند.

این حدیث به چهار طریق نقل شده که تمام طرق ان به سیف بن عمر می‌رسد:

منابع روایت سیف‌

اشاره

روایت سیف بن عمر که در ان به قصه ابن سبا و دخالت او در فتنه و قتل عثمان اشاره شده، از چهار طریق و چهار منبع حدیثی آمده است که دیگر مورخان، از آن‌ها و عمدتا از طبری نقل کرده‌اند.

1 – طریق طبری‌

او این قصه را از طریق سری و او از شعیب، از سیف، از عطیه، از یزید فقعسی نقل کرده است.⁽¹⁾

2 - طریق ابن عساکر

او احادیث سیف بن عمر درباره عبداللَّه بن سبا و سبائیه را در «تاریخ مدینه دمشق» ضمن ترجمه طلحه و عبداللَّه بن سبا و دیگر افراد، همان روایاتی را که طبری به سندش نقل کرده نیز آورده است. و سند او به احادیث سیف این چنین است:

«خبر داد ما را ابوالقاسم سمرقندی، خبر داد ما را ابوالحسن نقور، خبر داد ما را ابوطاهر ملخص ،خبر داد ما را ابوبکر بن سیف، خبر داد ما را سری بن یحیی، خبر داد ما را شعیب بن ابراهیم،خبر داد ما را سیف بن عمر... .

این چنین ابن عساکر با سند طبری به واسطه چهار راوی، سند خود را به احادیث سیف ذکر کرده است.⁽²⁾

3 - طریق ذهبی‌

او نیز قسمتی از اخبار سیف را هنگام بحث و بررسی از مقتل عثمان در حوادث سال 35 هجری قمری آورده است. او حدیثش را این‌گونه آغاز می‌کند: «سیف بن عمر از عطیه و او از یزید فقعسی نقل کرده...»⁽³⁾

4 - طریق ابن ابی بکر

او در مقدمه کتاب خود «التمهید و البیان» اشاره کرده که از کتاب «الفتوح» سیف بن عمر تمیمی روایت نقل می‌کند.

این چهار طریق اساسی برای قصه عبداللَّه بن سبا است که تمام نویسندگان دیگر این قصه را از ان‌ها مخصوصا طبری نقل کرده‌اند. اینک در فهرستی به این افراد اشاره می کنیم:

الف) از ابن ابی بکر در کتاب «التمهید و البیان» کسی نقل نکرده است.

ب) از ابن عساکر در کتاب «تاریخ مدینة دمشق» ابن بدران در «تهذیب تاریخ دمشق» و سعید الافغانی در کتاب «عائشة و السیاسة» نقل کرده است.

ج) از طبری در «تاریخ الامم و الملوک» ابن اثیر در «الکامل فی التاریخ»، ابن کثیر در «البدایة و النهایة»، ابن خلدون در «تاریخ ابن خلدون».

مستشرقین از قبیل: فلهاوزن در «الدولة الامویة و سقوطها»، فان فلوتن در «السیاسة العربیة و الشیعة»، نیکلسن در «تاریخ الادب العربی»، دونالدسن در «عقیدةالشیعة»، و نیز میرخواند در «روضة الصفا» و غیاث الدین در «حبیب السیر» و حسن ابراهیم در «تاریخ الاسلام السیاسی» و فرید وجدی در «دائرةالمعارف»، و احمد امین در «فجرالاسلام» نقل کرده‌اند. و از ابن اثیر نیز ابوالفداء در «تاریخ ابی الفداء»، و رشیدرضا در «السنة و الشیعة» نقل کرده‌اند. و از ذهبی در «تاریخ الاسلام» کسی این قصه را از طریق سیف نقل نکرده است.

تحلیل سند

اشاره

همان گونه که اشاره شد مهم‌ترین سند برای قصه عبداللَّه بن سبا که غالب مورخان نیز این قصه را با ان سند نقل کرده‌اند، سند طبری در کتاب «تاریخ الامم و الملوک» است. اینک به بررسی سند طبری می‌پردازیم.

1 - طبری

درباره طبری احتیاج به بحث و بررسی درباره شخصیت او نداریم، او شخصیتی

معروف است. ولی انچه که قابل توجه و التفات است این‌که کسی نمی‌تواند به مجرد این‌که روایتی در تاریخ طبری آمده، به ان احتجاج کرده و به مفاد ان معتقد شود، و این خلاف نظر خود طبری است. او در مقدمه کتابش می‌گوید:

«انچه که در این کتابم از خبر پیشینیان آمده و خواننده ان را انکار می‌کند یا ان را شنیع می‌شمارد، به جهت ان است که وجه صحت ان را ندانسته و از حقیقت ان آگاهی ندارد، بلکه باید بداند که این روایات از ناحیه ما نیست، و دیگران برای ما نقل کرده‌اند و ما نیز آن‌گونه که دیگران برای ما به ارث گذاشته و نقل کرده‌اند برای شما نقل می‌کنیم».⁽¹⁾

مطابق این مطلب، طبری خود تمام روایات کتابش را تصحیح نکرده است، بلکه باب مناقشه در احادیث و اخبار کتابش را برای محقّق باز گذاشته است.

شیخ خطیب، معروف به محبّ الدین در مجلّه الازهر درباره «تاریخ طبری» گوید:

«تنها کسی می‌تواند از اخبار طبری نفع ببرد که به شرح حال و تراجم راویان ان کتاب در کتب جرح و تعدیل مراجعه کند. و تراجم شیوخ طبری و اساتید انان در کتاب‌هایی از قبیل «تذکرةالحفاظ» ذهبی و... یافت می‌شود».

او در ادامه می‌گوید: «امّا کسانی که روایات را همانند هیزم با هواهای نفسانی خود جمع می‌کنند و هرگز شناختی از راویان ان ندارند، و تنها به این اکتفا می‌کنند که در ذیل روایت اشاره کنند که در کتاب طبری آمده است، در صفحه چند و جلد چند، و گمان می‌کنند که کار مهمشان با این عمل تمام یافته است، آنان از دورترین مردم در استفاده از هزاران روایت تاریخی‌اند».⁽²⁾

2 - سری

او اولین فرد از سلسله سند روایت طبری است. وی هنگامی که از سری روایت نقل می‌کند، می‌گوید: نوشت به من سری، یا می‌گوید: در انچه که سری بر من نوشته

است. این را می‌گوید بدون آن‌که به پدر یا عشیره‌اش نسبت دهد. ولی در یک مورد که با مشافهه از او روایت شنیده می‌گوید: «حدثنی السری بن یحیی»،⁽¹⁾حدیث کرد مرا سری فرزند یحیی. از این تعبیر استفاده می‌شود که در موارد دیگر که اسمی از پدر سری به میان نمی‌اورد سری فرزند یحیی است.

مؤید این ادعا روایتی است که در «تاریخ مدینه دمشق» از ابن عساکر آمده و پدر او را یحیی ذکر کرده است. در آنجا آمده است: سری بن یحیی از شعیب، از سیف بن عمر. ولی در عین حال این فرد مجهول بوده و شناخته شده نیست بلکه مردد بین چند نفر است:

الف) سری فرزند سری فرزند اخی هناد فرزند سری؛

این شخص در عصر طبری بوده است، ولی از او روایت نقل نشده و کسی اشاره نکرده چه کسی از او روایت نقل کرده است. و نیز کسی او را به عنوان محدث توصیف نکرده، یا این‌که از کسی حدیث کرده و کسانی از او حدیث نقل کرده باشند. در نتیجه این فرد مجهول است.

ب) سری فرزند یحیی فرزند ایاس؛

او معاصر طبری نبوده است؛ زیرا وفات او در سال (167 ه ق) یعنی پنجاه و هفت سال قبل از ولادت طبری بوده است؛ چون ولادت طبری در سال (224 ه ق) و وفات او در سال (310 ه ق) اتفاق افتاده است.و لذا نمی‌توان انچه را که در سند این روایت آمده سری بن یحیی بن ایاس دانست. به هر تقدیر با این نسبت، کسی که شناخته شده به حدیث یا مشهور به روایت باشد وجود ندارد.

ج) سری فرزند اسماعیل همدانی کوفی؛

در صورتی که سری در حدیث طبری این شخص باشد، او کسی است که متّصف به اوصافی است که موجب رد روایات او خواهد شد. برخی او را ضعیف، متروک

الحدیث معرفی کرده‌اند. و نیز ابن المبارک و ابو داود و نسائی او را غیرثقه دانسته و ابن عدی می‌گوید: احادیثی را که روایت کرده، احدی ان را متابعت نمی‌کند.⁽¹⁾

د) سری بن عاصم بن سهل؛

او گرچه معاصر طبری است؛ زیرا وفاتش در سال (258 ه ق) در بغداد بوده، ولی در عین حال ابن فراش او را تکذیب کرده و ابن عدی او را در نقل حدیث، سست دانسته است. و نقاش او را جعل کننده حدیث معرفی کرده و ذهبی نیز دو نمونه از احادیث جعلی او را ذکر کرده است.⁽²⁾

3 - شعیب

او شعیب بن ابراهیم است که مجهول می‌باشد. ذهبی می‌گوید: شعیب بن ابراهیم روای کتاب‌ها از سیف است. در او جهالت وجود دارد.⁽³⁾ابن عدی او را ذکر کرده و شخصی غیر معروف دانسته است.⁽⁴⁾

4 - سیف بن عمر

او سیف بن عمر تمیمی اسیدی است، آن‌گونه که در «تاریخ طبری» و کتاب «لباب الانساب» امده است.⁽⁵⁾و اسید همان عمربن تمیم است.⁽⁶⁾وفات او بعد از سال (170 ه.ق) است آن‌گونه که در کتاب «خلاصة التهذیب» امده است. و در کتاب «تهذیب» آمده که من به خطّ ذهبی خواندم که سیف در زمان هارون الرشید از دنیا رفته است.

تالیفات سیف‌

سیف بن عمر دو کتاب تالیف نموده یکی به نام «الفتوح الکبیر و الردة» و دیگری «الجمل و مسیر عائشة و علی»، آن‌گونه که در کتاب «الفهرست» و «الهدایة» آمده است.

طبری از هر دو کتاب سیف بن عمر روایت نقل کرده و احادیث او را در حوادث سال‌های مختلف توزیع نموده است. وابن عساکر نیز احادیث او را در ترجمه افراد مختلف نقل کرده، بدون آن‌که ذکری از تالیفات او داشته باشد. و نیز ذهبی در تاریخ کبیر خود از روایات سیف بن عمر نقل کرده و به اسم تالیف او در مقدمه کتابش نام برده است. همچنین ابن ابی بکر در کتاب «التمهید» اینچنین کرده است. و اخرین کسی که تصریح به وجود کتاب سیف بن عمر کرده که نزد او وجود داشته، ابن حجر متوفّی سال 852 هجری در کتاب «الاصابة» است.

بررسی دو کتاب سیف بن عمر

شخصی به نام سیف بن عمر تمیمی که در قرن دوم هجری از دنیا رحلت کرده، دو کتاب تالیف کرده به نام‌های «الفتوح و الردة» و «الجمل و مسیر عائشة و علی». در این دو کتاب پر است از جعل افرادی خیالی به عنوان اصحاب رسول خداصلی الله علیه واله که اصلا وجود خارجی نداشته است. و نیز حوادثی را به طور کلی تحریف کرده است. و نیز حوادثی را جعل کرده که اصل و اساسی در تاریخ نداشته است. و همچنین خرافاتی را بین مسلمانان منتشر کرده و عقاید آنان را به مسخره گرفته است. اینک هریک از این موارد را به طور خلاصه توضیح خواهیم داد.

نقد کلّی روایات سیف بن عمر+++++

اشاره

برخی از علماء اهل سنت درصدد تصحیح کلّی روایات سیف بن عمر برامده و از راه‌های مختلف خواسته‌اند او را توثیق و روایات او را توجیه کنند.

از جمله این افراد دکتر عبداللَّه عسکر در مقاله‌ای در صحیفه «الریاض» شماره 9889 است. او در این مقاله به عنوان «مخطوطة کتاب الرده و الفتوح لسیف بن عمر فی بلدة اشیقر» مطالبی را در تایید سیف بن عمر ادعا کرده که همه آن‌ها قابل مناقشه است، از ان جمله:

1 - کتاب سیف بن عمر مورد اعتماد علما بوده و از او بسیار روایت نقل شده است.

2 - تعریض و اعتراض بر هرکس که او را تضعیف نموده است و... .

اینک به طور کلّی مناقشاتی را درباره روایات سیف بن عمر نقل می‌کنیم:

1 - ضعف سیف بن عمر

در رد دکتر عسکر در توثیق سیف بن عمر می‌گوییم: محدثان و رجالیون اهل سنت که ترجمه او را ذکر کرده یا درباره او سخن گفته‌اند، همگی بر ضعف او اجماع نموده‌اند؛ گرچه عبارات انان در جرح و ضعف مختلف است. و برخلاف انچه که برخی توهم کرده‌اند که از عبارات حافظ ابن حجر و ذهبی توثیق استفاده می‌شود، حق ان است که هیچ‌کس او را توثیق ننموده است. اینک به برخی از عبارات آنان اشاره می‌کنیم.

1 - امام اهل جرح و تعدیل نزد اهل سنت، یحیی بن معین 232 هجری درباره او می گوید: «فلس خیر منه»، یک پول از او بهتر است. و در جایی دیگر می‌گوید: او ضعیف است.

2 - ابوزرعه رازی 264 هجری می‌گوید: «او ضعیف الحدیث است».

3 - ابوداود 275 هجری صاحب سنن می‌گوید: «سیف چیزی به حساب نمی‌اید» و این تعبیر، جرح شدید است.

4 - ابوحاتم رازی 377 هجری می‌گوید: «او متروک است و حدیثش شبیه حدیث واقدی است».

5 - یعقوب بن سفیان فسوی 277 هجری درباره سیف می‌گوید: «حدیث و روایت او بی ارزش است».

6 - نسائی 303 هجری صاحب سنن در کتاب «الضعفاء و المتروکین» می‌گوید: «او ضعیف است».

7 - طبری 310 هجری با وجود این‌که در کتاب تاریخش، اقوال جرح و تعدیل را به جز در موارد اندکی نقل نمی‌کند و نیز ضعفایی که از ان‌ها روایت نقل کرده را مورد

جرح قرار نمی‌دهد، ولی در مواردی تصریح به ضعف سیف بن عمر نموده است. او در بیش از یک مورد ذکر کرده که سیف با اجماع مخالفت نموده است.⁽¹⁾

8 - عقیلی 322 هجری صاحب کتاب «الضعفاء الکبیر» می‌گوید: «بیشتر احادیث سیف متابعت نمی‌شود».

9 - عبدالرحمن بن ابی حاتم 327 هجری صاحب کتاب «الجرح و التعدیل» درباره سیف می‌گوید: «او متروک الحدیث است».

10 - ابن سکن 353 هجری می‌گوید: سیف ضعیف است.⁽²⁾

11 - ابن حبان 354 هجری سیف را در کتاب «المجروحین» خود آورده و درباره او می‌گوید: «روایات جعلی را از افراد ثقه نقل می‌کند و گفته‌اند که او جعل حدیث می‌کرده و متهم به کفر نیز شده است».

12 - ابن عدی 365 هجری سیف را در کتاب «الکامل فی ضعفاء الرجال» آورده و می‌گوید: برخی از احادیث سیف مشهور، ولی عموم آن‌ها منکر است.

13 - دارقطنی 385 هجری صاحب کتاب «العلل» سیف را متروک و ضعیف معرفی کرده است.

14 - حاکم نیشابوری صاحب «المستدرک علی الصحیحین» درباره او می‌گوید: «سیف متهم به کفر است و در روایت ساقط می‌باشد».

15 - ابن عبدالبر 463 هجری کلام ابی حاتم را نقل کرده و ان را مورد تایید قرار داده است.

16 - ابن جوزی 571 هجری او را در کتاب «الضعفاء» خود آورده است.

17 - ذهبی 747 هجری در کتاب «الکاشف» می‌گوید: «علما او را ترک کرده و متهم به زندقه‌اش نموده‌اند».⁽³⁾

18 - ابن حجر 852 هجری در«تقریب التهذیب» می‌گوید:«او در حدیث ضعیف است».⁽¹⁾

19 - شیخ محمّد عربی تبانی می‌گوید: «سیف بن عمر وضّاع، متّهم به کفر، اتفاق است درباره او که به جز از مجهولین نقل حدیث نمی‌کند».⁽²⁾

او در جایی دیگر می‌گوید: «اهل نقد اتفاق کرده‌اند بر این‌که سیف به جز از مجهولین نقل حدیث نمی‌کند و نیز بر طرح روایات او اتفاق نموده‌اند».⁽³⁾

20 - ناصر الدین البانی از معاصرین نیز احادیث سیف بن عمر را تضعیف کرده است.⁽⁴⁾

21 - اکرم عمری از معاصرین می‌گوید: «طبری از راویان زیادی روایت نقل‌می‌کند که در نهایت ضعف می‌باشند همانند هشام بن کلبی و سیف بن عمر...».⁽⁵⁾

2 - ضعف اسانید سیف بن عمر

بر فرض که ما از تضعیف سیف بن عمر به توسط رجالیون اهل سنت بگذریم و همانند برخی از متعصّبین، اصرار بر توثیق او داشته باشیم، ولی نمی‌توانیم روایات او را تصحیح نماییم؛ زیرا سندها تا به سیف و از او تا راوی خبر، صحیح نیستند.

از باب نمونه: شاگرد سیف که متخصص در نقل روایات او است؛ یعنی شعیب بن ابراهیم کوفی مجهول است و در روایاتش منکرات وجود دارد و لذا پیشینیان بر او حمله کرده‌اند.⁽⁶⁾

و این در حالی است که نود درصد روایات سیف بن عمر از شعیب است؛ زیرا از ⁽⁷⁾روایت سیف ⁽⁸⁾روایت را شعیب نقل کرده است.

3 - انقطاع در روایات سیف

سیف بن عمر از جمله مورخانی است که اخبار منقطعی را ذکر کرده که هیچ اتصال ندارد، او از کسانی روایت نقل می‌کند که در حوادث شاهد و حاضر نبوده‌اند و به طور

کلّی در ان عصر متولد نشده بودند، که از ان جمله می‌توان به جلد سوم کتاب، شماره‌های: 185، 187، 225، 227، 242، 259، 262، 223، 243، 249، 244، 357، 351، 350، 353، 261، 260، 266، 258، 263، 264، 256، 355، 348، 40، 347، 354، 367، 368، 37، 599، 603، 602، 600، 601، 612، 610 اشاره کرد. این‌ها نمونه روایاتی است که سیف از کسانی روایت کرده که حاضر در صحنه حوادث نبوده‌اند ولی در عین حال از آن‌ها نقل حدیث کرده است.

4 - نقل از مجهولین

سیف بن عمر از افرادی روایت نقل کرده که مجهولند و ذکر و ترجمه‌ای از آن‌ها در کتاب جرح و تعدیل وجود ندارد، و اگر کسی آن‌ها را ذکر کرده، توصیف به جهالت نموده است. او از افرادی همچون مستنیر بن زید، مبشربن فضیل، سهل بن یوسف، غصن بن قاسم، و ابو صفیه و دیگران نقل حدیث کرده که همگی مجهولند، و این در حالی است که به طور نادر از افراد ثقه و مورد اطمینان نقل حدیث می‌کند.

5 - نقل از کسانی که آنان را درک نکرده است

سیف بن عمر از کسانی روایت نقل کرده که هرگز آنان را درک نکرده است؛ همچون انس بن مالک، و گویا درصدد اثبات این مطلب است که خود را در بین تابعین جا بزند. سیف کسی است که در سال 180 هجری) در عصر هارون الرشید فوت کرده، ولی انس بن مالک بعد از سال (90 هجری وفات یافته است، لذا باید از انس در حالی که عمرش ده سال بوده است حدیث شنیده باشد، تازه اگر سیف 100 سال عمر داشته باشد و این بعید به نظر می‌رسد.

6 - مخالفت با روایات صحیح السند

هنگامی که انسان تاریخ را مطالعه می‌کند و ان را با روایات سیف بن عمر مقایسه می‌کند پی می‌برد که روایات او اختلاف زیادی با روایات بقیه مورخان؛ امثال ابن اسحاق و ابن شبّه و واقدی و ابی مخنف و دیگران دارد.

از جمله این‌که مسلم در «صحیح» قصه تازیانه خوردن ولیدبن عقبه به جهت شرب خمر در کوفه را نقل کرده و نزد دیگران نیز این قصه از مسلّمات و ثوابت تاریخی به حساب آمده است. موضوعی که بر ان جماعتی از افراد صالح؛ همانند جندب بن زهیر از صحابه شهادت و گواهی داده است...ولی سیف بن عمر موضوع را برعکس جلوه داده و ولید را از حد، تبرئه کرده و شهود را دروغگو معرفی کرده است.

7 - طعن بزرگان صحابه وتابعین

سیف از جمله کسانی است که در شان بزرگان صحابه و تابعین که در مقام طعن بنی امیه برآمدند؛ همچون عماربن یاسر، ابوذر غفاری، زیدبن صوحان، مالک اشتر، اسود بن یزید، و دیگران، قدح و طعن وارد کرده است، و لذا در روایات او مشاهده می‌کنیم که ابوذر و عمار یاسر را از شاگردان عبداللَّه بن سبا به حساب می‌اورد.

8 - تمایل مذهبی

کسی که روایات سیف بن عمر را مطالعه می‌کند به این نتیجه می‌رسد که او طرفدار بنی امیه بوده و شدیدا با تحریف حقایق تاریخی از انان دفاع می‌کرده است. و برای آنان قضایایی دروغین در شجاعت و بزرگواری نقل کرده است. و لذا مشاهده می‌کنیم که طرفداران بنی امیه معاصر؛ همچون محبّ الدین خطیب و امثال او از ایشان نقل حدیث می‌کنند.

9 - تمایل قبیله‌ای سیف

سیف بن عمر از ان جهت که از قبیله تمیم است، لذا مشاهده می‌کنیم که شخصیات خیالی بسیاری را از بنی تمیم می‌تراشد و برای آنان قضایای خیالی از شجاعت‌ها و فتوحات می‌سازد، که از باب نمونه می‌توان به قعقاع بن عمرو تمیمی اشاره نمود.

10 - ابطال احادیث صحیح السند

سیف احادیث صحیح السند را به صورت محرف با زیاده یا نقصان نقل می‌کند و یا این‌که هریک از آن‌ها را در سیاقی قرار می‌دهد تا از معنایی که پیامبرصلی الله علیه واله اراده کرده خارج کند.

از باب مثال حدیث حواب را که پیامبرصلی الله علیه واله به همسرانش فرمود: «ای کاش می‌دانستم که کدامیک از شما است که سگ‌های حواب بر او صدا خواهند کرد» که احمدبن حنبل نقل کرده و البانی ان را از اصحّ روایات بر شمرده است و نیز قبل از او ابن کثیر و ابن حجر و ابن حبّان و حاکم و ذهبی تصحیح کرده‌اند، این حدیث را تحریف کرده و با سند نقل کرده که اولا: راوی ان هالک است. و ثانیا: در متن ان چنین آمده که این گفتار را حضرت به همسرانش نگفته بلکه به زن دیگری به نام ام زمل فرموده است.

11 - روایات قصه‌های دروغین به جهت جلب توجه عوام

سیف بن عمر تنها شخصی است که جنگ‌ها و معرکه‌هایی را ذکر می‌کند که دیگران هرگز ذکری از آن‌ها نکرده‌اند، جنگ‌هایی را که فقط عوام مردم باور می‌کنند. لذا مشاهده می‌کنیم که روایات او تا یک قرن و نیم بعد از وفاتش منتشر نشد، و اول کسی که احادیث او را منتشر ساخت طبری بود. مردم بعد از طبری به این روایات به جهت مقابله با شیعه احتجاج کردند و این نکته‌ای است که حسن بن فرحان مالکی به ان اشاره کرده است.

او می‌گوید: «روایات سیف آن‌گونه که گذشت، بنی امیه را تمجید کرده و از آنان دفاع می‌کند. و چون شیعه در مذمت عثمان و والیان او و بنی امیه غلو کرده، لذا مخالفان شیعه در روایات سیف گنج ارزشمندی را در دفاع از عنصر اموی یافتند. بعد از ان، روایات سیف منشا دفاع از ناحیه اهل سنت بر ضد شیعه قرار گرفت... لذا روایات سیف منتشر شد و معاصران نیز به همین جهت بر ان‌ها اعتماد نمودند...».⁽¹⁾

12 - جعل اصحاب دروغی

«سیف بن عمر در روایاتش بیش از صد و پنجاه صحابی برای رسول خداصلی الله علیه واله جعل کرده که ما در بحث‌های مفصل خود به نود و سه نفر از آنان در دو جلد کتاب پرداخته‌ایم، بیست و نه نفر از آنان از قبیله تمیم است. از طرفی دیگر برای این افراد

جعلی روایاتی در رابطه با فتوحات دروغین و معجزات و شعر و روایت و حدیث ثابت کرده است. افرادی که خداوند متعال هرگز آنان را خلق نکرده و خبری از آنان در خارج نیست. بلکه همگی را سیف بن عمر جعل کرده، همان‌گونه که ده‌ها نفر دیگر از راویان را جعل کرده و روایاتی دروغین را از آنان نقل کرده است؛ از باب نمونه: کسی را به نام محمّد بن سواد بن نویره جعل کرده و از او 216 روایت نقل کرده است. و برخی نیز کمتر از این مقدار تا به حد یک روایت نقل کرده است.

و از جمله افراد جعلی، سعیر، هزهاز، واط، حمیضه و دیگر افراد است که سیف آنان را جعل کرده است. و نیز شعرایی برای عرب و رهبرانی برای فارسیان و رومیان و سرزمین‌هایی دروغین را برای کشورهای اسلامی و غیر اسلامی جعل نموده است»⁽¹⁾

13 - تحریف حوادث

سیف بن عمر در دو کتابش قضایای بسیاری را تحریف کرده است؛ همانند قضیه فرستادن لشکر اسامه، ماجرای سقیفه، قصه مالک بن نویره، صدا کردن سگ‌های حواب، قصه شوری، بیعت عثمان و دیگر قضایا که با انچه که مشهور مورخان نقل کرده‌اند سازگاری ندارد.

در قصه اسامة بن زید، ده وصیت از ابوبکر برای اسامه ذکر شده، در حالی که دیگر مورخان گفته‌اند که این وصایا از رسول خداصلی الله علیه واله به اسامه است.⁽²⁾

در واقعه سقیفه، سیف بن عمر نقل می‌کند: سعد بن عباده با اکراه بیعت کرد، و برای ان‌که این مطلب را ثابت کند، مطلبی را جعل کرده و به سعد نسبت داده است که بین او وسایر افراد اتفاق افتاده است، با این‌که مشهور نزد مورخان اهل سنت ان است که سعد هرگز بیعت نکرد تا آن‌که به تعبیر آنان جنّ با دو تیر او را به قتل رسانید، در حالی که از اهل و عیالش دور بود؛ زیرا با خلیفه بیعت نکرده بود.

و در روایتی درباره بیعت حضرت علی‌علیه السلام می‌گوید: «همانا علی در خانه خود بود.

چون خبر به او رسید که ابوبکر برای بیعت جلوس کرده است با لباسی که بر ان رداء نبود، از منزل به جهت بیعت خارج شد؛ زیرا دوست نداشت که در بیعت کندی کند، تا این‌که با ابوبکر بیعت کرد،آن‌گاه نزد او نشست و لباسش را نزد او آوردند. و این خلاف ان چیزی است که طبری و دیگران درباره بیعت اکراهی حضرت علی‌علیه السلام نقل کرده‌اند.

در قصه مالک بن نویره روایاتی جعل کرده و با ضمیمه کردن به روایات دیگر و دسّ و تزویری که انجام داده، درصدد برآمده تا خالد بن ولید را از انتقاداتی که بر او شده برهاند. و از طرفی دیگر با نسبت دادن شک و تردید در دین به مالک بن نویره درصدد برآمده تا ارتداد او را ثابت نماید. او این کار را در احادیثی به اثبات رسانده که در آن‌ها ذکری از خالد بن ولید نبوده است، تا کسی متوجه جنایتی که خالد در حقّ مالک بن نویره انجام داده نشود، و از طرفی دیگر خالد را در کشتن مالک بن نویره صاحب حق بداند. و این خلاف ان مطلبی است که مشهور مورخین درباره این قضیه نقل کرده‌اند.

سیف گمان کرده که قتل مالک از جانب خالد اشتباهی بوده است و به جهت ان، گمان لشکر خالد به این بوده که خالد با لغت کنانه با آنان سخن می‌گوید. این در صورتی است که خالد قرشی و مخزومی بوده و ضرار بن ازور قاتل، اسدی و ثعلبی بوده است. و اگر قتل او خطایی بوده پس چرا خالد دستور داد تا سرهای مالک و افراد قبیله‌اش بر سر نیزه برده شود؟!

این‌ها همه از منفردات روایات سیف بن عمر است.

14 - نشر خرافات

سیف بن عمر کسی است که قصه‌های اسطوره‌ای را جعل کرده تا در عقاید مسلمین خلل وارد کند و حقایق را برای آنان منحرف سازد. از جمله روایات او در این زمینه عبارتند از:

و دیگر احادیث و قصه‌های خرافی و جعلی.

از کتاب تاریخ طبری است که دروغ‌های سیف بن عمر به دیگر کتب تاریخ اسلامی که بعد از او تالیف شده سرایت کرده و تاکنون نیز در کتاب‌ها نوشته می‌شود. این قصه‌های جعلی در بیش از هفتاد مصدر از کتاب‌های تاریخی، حدیثی، ادبی و دیگر کتاب‌ها از مصادر اهل سنت نوشته شده است.

سبب انتشار احادیث سیف در کتب مستشرقین‌

برخی از مستشرقین از آنجا که مشاهده کردند احادیث سیف بن عمر برای مشوه کردن چهره اسلام به نفع آنان است لذا درصدد برامدند تا به هر نحو ممکن ان‌ها را منتشر ساخته تا مردم را به اسلام و مسلمانان بدبین کنند؛ زیرا در روایات او به اسراف کاری مسلمانان در قتل و قساوت در جنگ اشاره شده است.

در احادیث سیف آمده است که خالد سه روز و سه شب در برخی از جنگ‌ها باقی ماند تا گردن اسیران جنگ و هر که را بر آن‌ها دسترسی یافت را از بدن جدا کند؛ زیرا

نذر کرده بود تا از خون آنان نهر جاری سازد. ان قدر کشت که شماره کشته‌ها در غالب جنگ‌ها از صدهزار نفر فراتر می‌رفت...⁽¹⁾

مستشرقان در احادیث سیف چنین یافتند که شخصی یهودی به نام عبداللَّه بن سبا توانست در میان مسلمانان خدعه و حیله کرده و اصحاب پیامبرصلی الله علیه واله و پیروان او را گمراه نماید و نیز در عقاید آنان اموری را وارد کند که از جمله مسائل دینی آنان به شمار نمی‌اید. و افراد را بر ضد یکدیگر بشوراند... بدین جهت است که مستشرقان به دنبال روایات او بوده و نتیجه گیری خود را بر آن‌ها بنا نهاده‌اند بدون آن‌که از سند این روایات جویا شوند.

ادامه منابع روایت سیف‌

5 - عطیه‌

عطیه‌ای که سیف بن عمر از او روایت نقل کرده معلوم نیست کیست؟ ایا او عطیه عوفی است که در سال 110 ه ق وفات یافته، یا عطیة بن قیس کلابی است که متوفای سال 121 ه ق است؟ و یا شخصی دیگر می‌باشد.

اگر مراد او عطیه عوفی است که بسیار بعید به نظر می‌رسد؛ زیرا عطیه عوفی از تابعین بوده و در سال 110 از دنیا رحلت کرده است. و در نتیجه سیف بن عمر او را درک نکرده است؛ زیرا از او متاخر است. با وجودی که اهل سنت درباره او اراء متخالف از جرح و تعدیل دارند.

و امّا عطیةبن قیس، او شامی بوده و هرگز ارتباطی با سیف بن عمر نداشته است، و لذا شخصی شناخته شده نیست.

6 - یزید فقعسی‌

این شخص در نهایت سلسله سند قصه عبداللَّه بن سبا قرار گرفته و شروع قصه از او است، ولی مشخص نیست که چه کسی است و در کتب رجال شخصی به این اسم و نام یافت نمی‌شود. و لذا بعید به نظر نمی‌رسد که او شخصیتی وهمی است که سیف

بن عمر ان را جعل کرده باشد؛ زیرا از شخصیتی مثل او چنین کاری بر می‌اید؛ همان گونه که قبلا به نمونه‌هایی از ان اشاره شد.

روایت سیف بن عمر

اگر روایت سیف بن عمر را از تاریخ استثنا کنیم، پی می‌بریم که ذکری در مصادر تاریخ از عبداللَّه بن سبا و سبائیه و موقعیت آنان در فتنه و مقتل عثمان وجود ندارد. اری، برای اولین بار سیف بن عمر است که از این موضوع خبر داده و درباره ابن سبا و سبائیون سخن به میان آورده است. و طبری و ابن عساکر و ذهبی از سیف بن عمر این خبر را نقل کرده و مورخین دیگر نیز از این افراد این قصه را در مصادر تاریخی خود ذکر کرده‌اند.

ولی مورخین دیگر که سابق بر طبری یا معاصر او بوده‌اند، هرگز یادی از ابن سبا و سبائیه نکرده و از او خبری را نقل نکرده‌اند، با وجود این‌که متاخر از سیف بن عمر بوده‌اند. نه در کتب واقدی این خبر یافت می‌شود و نه در کتاب ابن سعد و یعقوبی و بلاذری و نه دیگران. گویا آنان پی به بی دینی او برده و یا این‌که او را شخصیتی خیالی می‌دانستند و یا این‌که تاثیر او را در وقوع فتنه منکر بوده و لذا روایت سیف را از اصل، بی اساس می‌دانستند.

اری دو نفر از مورخین قبل از طبری به ابن سبا اشاره کرده‌اند:

یکی ابن قتیبه که هنگام ذکر سبائیه می‌گوید: آنان منسوب به عبداللَّه بن سبامی‌باشند. و او اولین کسی است از رافضه که کافر شد و گفت: علی پروردگار عالمیان است. و لذا علی و اصحابش او را در اتش سوزاندند.⁽¹⁾

و می‌دانیم که این عبارت هرگز ارتباطی با دخالت ابن سبا در فتنه قتل عثمان ندارد، بلکه به عینه مطابق ان چیزی است که در احادیث اهل بیت‌علیهم السلام آمده است.

و دیگری بلاذری است که از او به ابن السوداء تعبیر کرده، ولی در قصه‌های دیگر از او یاد نکرده است.

عدم نقل معاصرین و متقدمین بر سیف‌

کسانی که از مورخین و راویان حدیث سابق بر سیف بن عمر بوده و یا معاصر او بوده‌اند، هرگز یادی از عبداللَّه بن سبا در احادیث و مصنّفات خود نکرده و موقعیتی را برای او در فتنه‌ها ذکر ننموده‌اند.

دکتر عبدالعزیز هلابی می‌گوید: «راویان حدیث و مورخین گذشته، امثال: عروة بن زبیر ت 94 هجری)، و محمدبن مسلم بن شهاب زهری (ت 134هجری)، و ابن اسحاق (ت 150 هجری)، و واقدی (ت 207 هجری) و خلیفة بن خیاط (ت 240 هجری) در تاریخش، و ابن سعد (ت 230 هجری) در کتاب «الطبقات» و ابن الحکم (ت 257 هجری) در کتاب «فتوح مصر و اخبارها» و ابوحنیفه دینوری (ت 282 هجری) در کتاب «الاخبار الطوال»، و کندی (ت 283 هجری) در کتاب «الولاة و القضاة»، و یعقوبی (ت 292 هجری) در تاریخش، و مسعودی (ت 346 هجری در کتابش و دیگر مورخان قرن سوم و چهارم هجری، هرگز ذکری از ابن سبا و موقعیت او در حوادث نکرده‌اند».⁽¹⁾

کلامی از علامه امینی رحمه الله‌

ایشان می‌فرماید: «طبری تاریخ خود را با مکاتبات سری کذّاب وضّاع، از شعیب مجهولی که شناخته نشده، از سیف وضّاع، متروک، ساقط، متّهم به کفر، مشوه کرده است. در صفحات کتاب تاریخ او با این سند، 701 روایت رسیده است که آن‌ها را سیف به جهت تخریب حقائق ثابت وضع کرده و طبری آن‌ها را از حوادث سال 11 تا 37 ه ق اورده است. این روایات در جزء سوم و چهارم و پنجم کتابش پراکنده می‌باشد، به این ترتیب:

الف) در جزء سوم این کتاب از صفحه 210 در حوادث سال 11، 67 حدیث.

ب) در جزء چهارم، در حوادث سال 12، 427 حدیث.

ج) در جزء پنجم، در حوادث سال 23 - 37، 207 حدیث.⁽²⁾

روایات از غیر سیف بن عمر

روایات از غیر سیف بن عمر

برخی می‌گویند: روایات دیگری در رابطه با عبداللَّه بن سبا وجود دارد که سیف بن عمر در سند ان‌ها وجود ندارد. این روایات می‌تواند وجود او و موقعیتش را اثبات نماید. این روایات عموما در کتاب «تاریخ مدینة دمشق» از ابن عساکر است.

روایت اول

ابن عساکر از ابوالبرکات انماطی، از ابوطاهر احمدبن الحسن و ابوالفضل احمدبن الحسن، هردو از عبدالملک بن محمد بن عبداللَّه، از ابوعلی بن صواف، از محمدبن عثمان بن ابی شیبه، از محمد بن علاء، از ابوبکر بن عیاش، از مجالد، از شعبی نقل کرده که گفت: «اول من کذب، عبداللَّه بن سبا»، اولین کسی که دروغ گفت عبداللَّه بن سبا بود.

پاسخ

اولا: شعبی از قاضیان بنی امیه بوده که در برخی موارد قضاوت به ناحق می‌کرده است.⁽¹⁾

ثانیا: این روایت از حیث متن مشکل دارد؛ زیرا مطابق آیات و روایات، اول دروغگو شیطان است که به حضرت آدم و حواء دروغ گفت، انجا که خداوند از زبان او نقل می‌کند: «...ما نَهیاکما ربُّکما عَنْ هذِه الشَّجَرةِ الا انْ تَکونا مَلَکینِ...»؛⁽²⁾«پروردگارتان شما را از این درخت نهی نکرد جز برای اینکه مبادا دو فرشته شوید... .»

و یا فرعون است که گفت: «...یا ایها الْمَلَا ما عَلِمْتُ لَکمْ مِنْ اله غَیری...»؛⁽³⁾«...ای بزرگان! من خدایی غیر خودم برای شما نمی‌شناسم... .»

روایت دوم

و نیز ابن عساکر می‌گوید: ما بر ابی عبداللَّه یحیی بن الحسن خواندیم، از ابی الحسین بن الانبوسی، که خبر داد ما را احمد بن عبید بن فضل، از ابی نعیم محمد بن عبدالواحد بن عبدالعزیز، از علی بن محمد بن خزفه، از محمد بن حسین، از ابن

ابی‌خیثمه، از محمدبن عباد، از سفیان، از عمار دهنی که گفت: از ابوالطفیل شنیدم که‌گفت: مسیب بن نجبه را دیدم که ابن السوداء را در حالی که علی‌علیه السلام بالای منبر بود اورد. حضرت فرمود: چه کرده است؟ او گفت: بر خدا و رسولش دروغ می‌گوید.

پاسخ

اولا: در این حدیث سخنی از عبداللَّه بن سبا به میان نیامده است، و ابن السوداء بر عده‌ای اطلاق شده است که از ان جمله ابن سبا است.

ثانیا: در این حدیث اشاره به قصه او و ورود او در فتنه نشده است.

ثالثا: همان گونه که اشاره کردیم، ما اصل وجود شخصی را به نام عبداللَّه بن سبا به جهت انچه که در روایات اهل بیت‌علیهم السلام آمده انکار نمی‌کنیم، او کسی بود که در ادعای الوهیت حضرت علی‌علیه السلام و نبوت خود دروغ بزرگی گفته است. این روایات نیز برفرض صحت سند و مطابقت با عبداللَّه بن سبا بیش از این حد را دلالت ندارد.

روایت سوم

و نیز از ابوالقاسم یحیی بن بطریق بن بشری و ابومحمد عبدالکریم بن حمزه، هردو از ابوالحسین بن مکی، از ابوالقاسم مؤمّل بن احمد بن محمد شیبانی، از یحیی بن محمد بن صاعد، از بندار، از محمد بن جعفر، از شعبه، از سلمه، از زید بن وهب از امام علی‌علیه السلام نقل کرده که فرمود: «مالی وما لهذا الحمیت الاسود؟!»؛ «مرا چکار و چیست برای این سیاه شدید؟!»

پاسخ

اولا: در این روایت نیز سخنی از عبداللَّه بن سبا به میان نیامده است.

ثانیا: بر فرض انطباق بر او باید حمل بر ادعای الوهیت او در حقّ امیرمؤمنان و نبوت خود کرد.

روایت چهارم

و نیز از ابو محمّد بن طاووس و ابو یعلی حمزة بن حسن بن مفرج، هر دو از ابوالقاسم بن ابی العلاء، از ابومحمد بن ابی نصر، از خیثمة بن سلیمان، از احمد بن زهیر بن رحرب، از عمرو بن مرزوق، از شعبه، از سلمة بن کهیل، از زید نقل کرده که علی بن ابی طالب فرمود: «مالی و لهذا الحمیت الاسود یعنی عبداللَّه‌بن سبا، و کان یقع

فی ابی بکر و عمر»، چیست مرا با این سیاه شدید یعنی عبداللَّه بن سبا. او متعرض ابی بکر و عمر می‌شد.

پاسخ

این روایت همان روایت سابق است، ولی برخی ان را به جهت تفسیر عمروبن مرزوق (راوی از شعبه) دو روایت حساب کرده‌اند؛ زیرا او است که کلمه (الحمیت الاسود) را به عبداللَّه بن سبا تفسیر کرده و جمله بعد را نیز به ان اضافه کرده است. و این در حالی است که عمربن مرزوق به کثرت اوهام و خیالبافی‌ها معروف است. لذا این روایت همان روایت شعبه است که دو نفر ان را نقل کرده‌اند: یکی غندر و دیگری عمروبن مرزوق. غندر ان را با جمله (مالی و هذا الحمیت الاسود) نقل کرده، ولی عمروبن مرزوق بر ان تفسیری کرده و به ان (عبداللَّه بن سبا...) را اضافه کرده است. و شکی نیست که (غندر) همانند عمروبن مرزوق متهم به خیالبافی و خطا نیست، در نتیجه تفسیر عمرو بن مرزوق معتبر نیست؛ زیرا بعد از سیف بن عمر آمده است.

به هر حال تفسیر عمروبن مرزوق حجت نیست؛ زیرا بین او و بین اصل حادثه 200 سال فاصله است، و لذا تفسیر مسند او اعتبار ندارد تا چه رسد به مدرج و با فاصله ان.

روایت پنجم

او نیز از ابوبکر احمدبن مظفر بن حسین بن سوسن تمّار در کتابش، و ابوالطاهر محمدبن محمدبن عبداللَّه سبخی،از ابوعلی بن شاذان، از ابوبکر محمدبن جعفر بن محمد ادمی، از احمدبن موسی شطوی، از احمدبن عبداللَّه بن یونس ابوالاحوص، از مغیره، از سماک نقل کرده که گفت: خبر به علی‌علیه السلام رسید که ابن السوداء تنقیص بر ابی بکر و عمر می‌کند. حضرت به خدا استغاثه کرده و شمشیرش را خواست، یا گفت: حضرت قصد کشتن او را کرد. کسی درباره او با حضرت سخن گفت. حضرت فرمود: او را در کشوری که من هستم سکنی ندهید. او گفت: به همین جهت او را به مدائن تبعید کردند.⁽¹⁾

پاسخ

اولا: سماک بن حرب از حضرت علی‌علیه السلام نشنیده و او را نیز درک نکرده است؛ زیرا در ظاهر بعد از حضرت علی‌علیه السلام متولّد شده است، به جهت این‌که وفاتش در سال 123 هجری) بوده در حالی که شهادت امیرمؤمنان‌علیه السلام در سال (40 هجری اتفاق افتاده است.

ثانیا: معلوم نیست که مقصود از ابن السوداء همان عبداللَّه بن سبا باشد.

ثالثا: ایا عقوبت کسی که بر ابوبکر و عمر نقص وارد کرده کشتن است؟! یا این حکم مختص به پیامبر صلی الله علیه واله و اهل‌بیت او علیهم السلام می‌باشد؟ و لذا مطابق روایتی چون ابوبرزه اسلمی خواست که سبّ کننده ابوبکر را به قتل برساند پیامبرصلی الله علیه واله او را مانع شد.⁽¹⁾

رابعا: این روایت با روایتی، که می‌گوید: سبب تبعید ابن السوداء از جانب حضرت غلو او در حقّ امام و این‌که او اله خالق و رازق است، منافات و تناقض دارد.

اهانت در حق صحابه!!

انچه که در تاریخ طبری و دیگر کتب درباره قصه عبداللَّه بن سبا آمده، در حقیقت توهین به صحابه کرام است؛ زیرا چگونه ممکن است انسانی که با پیامبرصلی الله علیه واله بوده و از تعلیمات او استفاده کرده پیرو شخصی یهودی شود که از صنعای یمن به قصد ضربه زدن به اسلام و مسلمین آمده و با اسلام ظاهری که آورده، مردم را گول زده و انان را بر ضد خلیفه وقت تحریک کرده است؟!

چگونه ممکن است که به اطراف شهرها و کشورهای اسلامی آزادانه سفر کرده باشد و مردم را جمع کرده و افکار خود را به آنان القا نموده باشد؟!

انان که این قصه را جعل کرده‌اند نمی‌دانسته‌اند که چه مفاسدی بر ان مترتب می‌شود و یا نخواسته‌اند که بفهمند؛ ولی از آنجا که حب و دوستی یک چیز انسان را کرو کور می‌کند به پیامد این قصه جعلی توجهی نکرده‌اند.

تناقض بین اراء

دکتر ابراهیم بیضون می‌گوید: «سبایه اسطوره خیالی باشند یا حقیقی، در هر صورت آنان در حاشیه تشیع بوده و با فکر شیعی در تناقض اشکار بوده‌اند...»⁽¹⁾

ادریس حسینی مغربی می‌گوید: «از امور عجیب و غریب این است که اینان تفکر «وصیت» و «عصمت» را به عبداللَّه بن سبا نسبت می‌دهند و می‌گویند: او اولین کسی بود که به این دو عقیده قائل شد و آن‌ها را از افکار یهودی الهام گرفت. من نمی‌دانم که چه وقتی یهود اعتراف به عصمت انبیا و اوصیای خود داشته‌اند؟ در حالی که برعکس، یهود نسبت به دیگر ملت‌ها از همه بیشتر انبیای خود را به قتل رساندند. و ما در «کتاب مقدس» آنان به جز توهین و بی احترامی نسبت به ساحت انبیا، چیز دیگری مشاهده نمی‌کنیم!! آیا در سِفر تکوین (اصحاح 19) نسبت زنا با محارم و شرب خمر به حضرت لوطعلیه السلام نداده‌اند؟! و نیز در همان سفر (اصحاح 38) نسبت فعل حرام به حضرت موسی و هارون نداده‌اند؟!... .

این عصمتی است که نزد یهود در خصوص انبیا و اوصیای آنان معروف است. عصمتی که تا خود مسیحیت نیز امتداد یافته است. من نمی‌دانم چه بی خردی و جهلی است که بعضی را وادار کرده تا تصدیق کند که عصمت اوصیا برگرفته از وحی عقیده یهودیت برای عبداللَّه بن سبا است».⁽²⁾

روش سیاسی عثمان‌

اشاره

کسی که به صورت دقیق و تحلیلی نگاه به روش و سیره سیاسی عثمان بیفکند پی خواهدبرد که او با معارضین و مخالفین خود با شدت برخورد می‌کرده است. آنان را مورد ضرب و شتم قرار می‌داده و یا از شهر مدینه به جایی دوردست تبعید می‌کرده است. حال با این وضع و روش آیا می‌توان باور کرد که جلوی شخصی یهودی زاده را آزاد گذاشته تا مردم را بر ضد او تحریک کند و در اخر امر او را به قتل رسانند؟! این

مطلب هرگز باورکردنی نیست. اینک به نمونه‌هایی از برخوردهای شدید او با برخی از صحابه اشاره می‌کنیم.

1 - ابوذر غفاری

ابوذر کسی بود که عثمان او را از مدینه به ربذه تبعید کرد به جهت این‌که بر او در بی‌عدالتی نسبت به تقسیم بیت المال مسلمین و اختصاص ان به قومش اعتراض می‌نمود.

ابن عبدالبر می‌نویسد: «استقدمه عثمان بشکوی معاویة واسکنه الربذة فمات بها»⁽¹⁾«به جهت شکایت معاویه از ابوذر، عثمان او را به مدینه فراخواند و سپس او را به ربذه تبعید نمود و در همان جا از دنیا رحلت نمود».

ابن ابی الحدید می‌گوید: «اعلم انّ الذی علیه اکثر ارباب السیر وعلماء الاخبار: انّ عثمان نفی اباذر اولا الی الشام، ثمّ استقدمه الی المدینة لمّا شکی منه معاویة، ثم نفاه من المدینة الی الربذة لمّا عمل بالمدینة ماکان یعمل بالشام»؛⁽²⁾«بدان، انچه که اکثر ارباب سیره نویس و علمای اخبار بر انند، این است که عثمان ابوذر را در ابتدا به شام تبعید نمود. و بعد از ان‌که معاویه از او شکایت کرد، او را به مدینه بازگردانید. و سپس از آنجا به ربذه تبعید نمود؛ زیرا انچه در شام انجام می‌داد در مدینه نیز پیگیری می‌کرد.»

مقصود او از این کارها فعالیت‌های سیاسی بر ضد عثمان و دعوت مردم به اهل بیت عصمت و طهارت‌علیهم السلام بوده است.

این در حالی است که عموم مورخین و صاحبان تراجم و رجال، ابوذر را مورد مدح و ستایش قرار داده و از پیامبر اکرم‌صلی الله علیه واله در مدح او روایت‌ها نقل کرده‌اند:

ابونعیم اصفهانی در ترجمه او می‌گوید: «عابد زاهد، مطیع تنها، چهارمین نفری که اسلام را انتخاب کرده و شرک و کفر را قبل از نزول شرع و احکام ترک نموده است. ماه‌ها و سال‌ها قبل از اسلام

متعبد بوده و اولین کسی است که پیامبرصلی الله علیه واله را به اسلام تحیت گفته است. در راه حقّ از ملامت هیچ ملامت کننده‌ای نمی‌هراسید، و از غلظت و شدت والیان و حکام واهمه‌ای نداشت...».⁽¹⁾

پیامبرصلی الله علیه واله درباره او فرمود: «ابوذر فی امّتِی علی زهد عیسی بن مریم»؛⁽²⁾«ابوذر در میان امت من همانند زهد عیسی بن مریم است.»

از بریده نقل شده که پیامبرصلی الله علیه واله فرمود: «انّ اللَّه عزوجلّ امرنی بحبّ اربعة واخبرنی انّه یحبّهم: علی و ابوذر و المقداد و سلمان»؛⁽³⁾«خداوند عزوجلّ مرا به محبّت چهار نفر امر کرده و نیز خبر داد به من که آنان را دوست دارد: علی و ابوذر و مقداد و سلمان.»

2 – عمار یاسر

بلاذری نقل کرده که مقداد بن عمرو و عمار بن یاسر و طلحه و زبیر با عده‌ای از اصحاب رسول خداصلی الله علیه واله با نوشتن نامه‌ای، بدعت‌های عثمان و کارهای خلاف او را برشمرده و او را از عذاب و غضب الهی خداوند ترساندند و نیز اعلام داشتند که اگر دست از کارهایش برندارد بر ضد او قیام خواهندکرد. از بین ان افراد، عمار نامه را گرفته و به عثمان تحویل داد. عثمان به او گفت: آیا تو جرات کرده‌ای که از بین این افراد بر ضد من اقدام کنی؟ عمار گفت: این بدان جهت است که من از دیگران به تو نصیحت کننده ترم. عثمان گفت: دروغ می‌گویی ای فرزند سمیه! عمار فرمود: به خدا سوگند! من فرزند سمیه و فرزند یاسرم. عثمان به غلامانش دستور داد تا دست‌ها و پاهای او را بکشند. آن‌گاه عثمان با پاهایش که داخل کفش بود بر جلوی او زد به حدی که بر او فتق عارض شد. و از آنجا که ضعیف و سنش بالا بود غش کرد.⁽⁴⁾

در طبقات ابن سعد آمده است: عقبة بن عامر کسی بود که عمار را به قتل رسانید و او کسی بود که عمار را کتک زد ان هنگامی که عثمان به او دستور داده بود.⁽⁵⁾

این در حالی است که عمار بن یاسر، ابوالیقظان، کسی است که در صفین در سال (36 ه ق) به شهادت رسید. او و پدر و مادرش در اوائل ظهور اسلام به جهت اسلام آوردنشان، شدیدا مورد شکنجه و آزارهای قرون وسطایی قریش قرار گرفتند ولی در عین حال دست از اسلام برنداشته و تمام شکنجه‌ها را تحمل نمودند و لذا یاسر و سمیه در زیر شکنجه‌های شدید به شهادت رسیدند.

ابن هشام می‌گوید: بنو محزوم، عمار و پدر و مادرش را هنگامی که هوا بسیار داغ می شد از منزل بیرون می‌اوردند و در روی سنگ‌های داغ مکه هنگام ظهر شکنجه می‌کردند. پیامبرصلی الله علیه واله که از کنار آنان عبور می‌کرد، می‌فرمود: «صبرا ال یاسر، موعدکم الجنّة، صبرا ال یاسر، موعدکم الجنّة»؛⁽¹⁾«صبر کنید ای خاندان یاسر! جایگاه شما بهشت است.»

هانی بن هابی می‌گوید:ما نزد علی‌علیه السلام بودیم که عمار بر ان حضرت وارد شد. ایشان فرمود: «مرحبا بالطیب المطیب، سمعت رسول اللَّه‌صلی الله علیه واله یقول: عمار ملی‌ء ایمانا الی مشاشه»؛⁽²⁾«درود باد بر پاک پاکیزه کننده. از رسول خداصلی الله علیه واله شنیدم که می‌فرمود: عمار سر تا سر وجودش را ایمان فرا گرفته است.»

خالدبن ولید می‌گوید: بین من و عمار کلامی رد و بدل شد. من سخن تندی به او گفتم. عمار شکایت مرا نزد پیامبرصلی الله علیه واله برد. چون به نزد رسول خداصلی الله علیه واله آمدم، حضرت سر خود را بلند کرده و فرمود: «من عادی عمارا عاداه اللَّه ومن ابغض عمارا ابغضه اللَّه»؛⁽³⁾«هرکس عمار را دشمن بدارد خدا را دشمن داشته و هرکس بغض عمار را داشته باشد بغض خدا را به دل گرفته است.»

خالد می‌گوید: از ان موقع به بعد من او را همیشه دوست می‌دارم.

ابن مسعود می‌گوید: از رسول خداصلی الله علیه واله شنیدم که به عمار می‌فرمود: «اذا اختلف

الناس کان ابن سمیة مع الحقّ»؛⁽¹⁾«هرگاه مردم اختلاف کردند فرزند سمیه با حقّ است.»

ابن قیم جوزیه که شاگرد ابن تیمیه است می‌گوید: «از تاویلات باطل، تاویل اهل شام بر قول پیامبرصلی الله علیه واله به عمار است که فرمود: «تقتلک الفئة الباغیة»؛ «تو را گروه ظالم خواهند کشت.» انان گفته‌اند: ما او را نکشتیم بلکه او را کسی کشت که همراه خود به میدان نبرد آورد تا این‌که او را بین نیزه‌های ما قرار داد.

این تعبیر مخالف با حقیقت و ظاهر لفظ است؛ زیرا کسی که او را به قتل رسانید همان کسی است که مباشرت قتل او را داشته است نه کسی که به یاری او امده است. و به همین جهت است که بر این افراد رد کرده کسی که او اولی به حق و حقیقت از آنان است، گفته‌اند: آیا رسول خداصلی الله علیه واله و اصحابش کسانی بودند که حمزه و شهدای همراه او را به قتل رساندند به جهت این‌که آنان را به زیر شمشیر مشرکین فرستادند؟!!»⁽²⁾

3 - عبداللَّه بن مسعود

محمدبن اسحاق در سیره خود از محمد بن کعب قرظی نقل کرده که گفت: عثمان، عبداللَّه بن مسعود را به جهت شرکت در دفن اباذر چهل ضربه تازیانه زد.⁽³⁾

بلاذری به سندش نقل کرده: هنگامی که عثمان کلیدهای بیت المال مسلمین را بر ولید بن عقبه داد. عبداللَّه بن مسعود گفت: «هرکس تغییر دهد خداوند انچه را بر او است تغییر خواهد داد. و هرکس تبدیل کند، خداوند انچه را بر او است تغییر خواهد داد. من نمی‌بینم صاحب شما را جز آن‌که تغییر و تبدیل کرده است. ایا مثل سعد ابن ابی وقاص عزل می‌شود و به جای او ولید والی می‌گردد؟⁽⁴⁾

در پی این سخنان، ولید نامه‌ای به عثمان نوشت و در ان اشاره کرد که عبداللَّه بن مسعود بر تو عیب وارد کرده و طعن می‌زند. بعد از رسیدن نامه به عثمان، دستور داد تا او را به مدینه بازگردانند...⁽⁵⁾.

بلاذری نقل می‌کند: عبداللَّه بن مسعود وارد مدینه شد در حالی که عثمان بر بالای منبر رسول خداصلی الله علیه واله مشغول خطبه بود. چون او را مشاهده کرد رو به مردم کرده و گفت: اگاه باشید! همانا بر شما بد جنبنده‌ای وارد شده است... .

ابن مسعود فرمود: من اینچنین نیستم بلکه مصاحب رسول خداصلی الله علیه واله در جنگ بدر و روز بیعت رضوانم. عایشه ندا داد: ای عثمان! آیا این‌گونه با صحابی رسول خداصلی الله علیه واله سخن می‌گویی؟! عثمان دستور داد تا او را با شدت از مسجد خارج کردند. عبداللَّه بن زمعه او را بر زمین زد. و بنابر نقلی غلام عثمان چنان او را بر زمین زد که دنده‌اش خرد شد. حضرت علی‌علیه السلام فرمود: ای عثمان! آیا به گفته ولید بن عقبه با صحابی رسول خدا این چنین می‌کنی؟!...⁽¹⁾

در این هنگام حضرت بلند شد و ابن مسعود را از جا بلند کرده و او را به منزلش برد.

او در منزل خود از جانب عثمان محصور شد و حقّ خروج از آنجا به نواحی مدینه را نداشت...⁽²⁾

این در حالی است که از حضرت علی‌علیه السلام درباره ابن مسعود سؤال شد، حضرت فرمود: «علم القران وعلم السنة ثمّ انتهی، وکفی به علما»؛⁽³⁾«به قران و سنت علم پیدا کرده و به نهایت رسیده است. این علم او را کافی است».

از عبیداللَّه بن عبداللَّه بن عتبه نقل است که گفت: «عبداللَّه بن مسعود صاحب سر رسول خداصلی الله علیه واله بود».⁽⁴⁾

از امام علی‌علیه السلام نقل است که در شان عبداللَّه بن مسعود فرمود: «... من قرا القران و احلّ حلاله وحرم حرامه، فقیه فی‌الدین، عالم بالسنة»؛⁽⁵⁾«...او کسی است که قران را قرائت کرده و حلال ان را حلال و حرام ان را حرام نموده است. او فقیه در دین و عالم به سنت است».

4 - تبعید معارضان کوفه

بلاذری نقل می‌کند: «.. سعید بن عاص نامه‌ای به عثمان نوشت و در ان گوشزد کرد که من با وجود مالک اشتر و اصحابش که معروف به قاریان قرانند نمی توانم کوفه را اداره کنم. عثمان در نامه‌ای به او دستور داد تا آنان را به شام تبعید کند. و در نامه‌ای نیز خطاب به مالک اشتر چنین نوشت: «من می‌بینم که تو چیزی را مخفی می‌کنی که اگر ان را آشکار نمایی خونت حلال خواهدشد، و گمان نمی‌کنم که دست از این کارهایت برداری تا آن‌که به تو مصیبتی برسد که بعد از ان زندگی نباشد. هرگاه نامه من به تو رسید به طرف شام حرکت کن... .

سعید بن عاص، مالک اشتر و افرادی را که همراه او بودند؛ از قبیل: زید بن صوحان و صعصعة بن صوحان و عائذ بن حمله طهوی از بنی تمیم و کمیل بن زیاد نخعی و جندب بن زهیر ازدی و حارث بن عبداللَّه اعور همدانی و یزید بن مکفف نخعی و ثابت بن قیس بن منقع نخعی و اصعربن حارث حارثی را به سوی شام حرکت داد. اینان که همگی از قاریان کوفه به حساب می‌امدند در دمشق اجتماع کردند... در ابتدا معاویه آنان را تکریم کرد، ولی بعد از آن‌که بین معاویه و مالک اشتر درگیری لفظی روی داد، معاویه او را حبس نمود. و از آنجا که این گروه میهمان عمروبن زراره بودند لذا او در مقام دفاع از مالک برآمده و به معاویه گفت: اگر او را حبس کنی کسانی را خواهی یافت که از او دفاع کنند. معاویه دستور داد تا او را نیز حبس نمایند... .

خبر به معاویه رسید که جماعتی از اهل دمشق با مالک اشتر و اصحابش مجالست می‌کنند، لذا در نامه‌ای به عثمان چنین نوشت: «تو قومی را به سوی من فرستادی که شهر خود را به فساد کشیده‌اند و من از آنان در امان نیستم که طاعت خلیفه را فاسد کنند...».

عثمان در نامه‌ای به معاویه او را امر کرد که ان گروه را به منطقه «حمص» تبعید کند. معاویه نیز چنین کرد. و آنان را به «حمص» که والی اش عبدالرحمن بن خالدبن ولید بن مغیره بود فرستاد...⁽¹⁾

سخنی از علامه امینی‌

او درباره موقعیت و نقش عبداللَّه بن سبا آن‌گونه که طبری نقل کرده، می‌گوید: «اگر ابن سبا تا به این حد از ایجاد فتنه‌ها و شکستن عصای مسلمانان رسیده بود و امیران امت و سیاست مداران آنان در کشورها و شهرها و دستیارانش او را به خوبی می‌شناختند و از اهداف او در براندازی حکومت و خلافت عثمان اطلاع داشتند؛ چرا کسی را برای دستگیری او نفرستادند تا او را به توسط این جنایت هایش دستگیر کرده و با ضرب و اهانت ادب نموده و سپس او را در سیاهچال‌ها زندانی نمایند؟! و چرا در نهایت او را اعدام نکردند تا امت از شر فساد او راحت شود، ان‌گونه که این کارها را با صالحان امت و نیکان که امر به معروف و ناهی از منکر بودند، کردند؟! صدای آیات قران کریم در گوش جامعه دینی طنین‌انداز است که می‌فرماید: « انَّما جَزاؤُا الَّذِینَ یحاربُونَ اللَّه ورسُولَه ویسْعَونَ فِی الْارضِ فَسادا ان یقَتَّلُوا او یصَلَّبُوا او تُقَطَّعَ ایدیهمْ وارجُلُهمْ مِنْ خِلافٍ او ینْفَوا مِنَ الْارضِ ذلِک لَهمْ خِزی فِی الدنْیا ولَهمْ فِی الْاخِرةِ عَذَابٌ عَظِیمٌ»؛⁽¹⁾«کیفر انان که با خدا و پیامبرش به جنگ برمی خیزند و اقدام به فساد در روی زمین می کنند (و با تهدید اسلحه به جان و مال و ناموس مردم حمله می‌برند) فقط این است که اعدام شوند، یا به دار اویخته گردند، یا (چهار انگشت از) دست (راست) و پای (چپ) ان‌ها، به عکس یکدیگر بریده شود و یا از سرزمین خود تبعید گردند. این رسوایی انان در دنیا است و در آخرت مجازات عظیمی دارند.»

چرا خلیفه، جرثومه این فتنه‌ها را با کشتن او از بین نبرد؟ ایا تنها هجوم و شدت مقابله او با نیکان محمدصلی الله علیه واله بود؟ کارهایی که با انان انجام داد و ما برخی از آنان را در این جزء و جزء هشتم ذکر نمودیم...»⁽²⁾

تشیع، روح اسلام اصیل‌

تشیع، روح اسلام اصیل‌

بر فرض که این قصه صحیح باشد، انچه جای سؤال دارد ان است که چه ارتباطی

است بین این قضیه و بین این‌که عبداللَّه بن سبا مؤسس مذهب شیعه باشد؛ زیرا - همان‌گونه که در جای خود ثابت شد و ما نیز به اثبات خواهیم رساند - مؤسس شیعه در حقیقت ذات خداوند متعال با تعلیمات خود در قران کریم است. پیامبرصلی الله علیه واله نیز در طول 23 سال این درخت ریشه داری را که قران در جامعه اسلامی کاشته، آبیاری نموده است؛ چه در زمان پیامبرصلی الله علیه واله و چه بعد از وفات ان حضرت افراد و گروه‌هایی به این مذهب گرویده و به ولایت و وصایت و امامت اهل‌بیت علیهم السلام در راس انها علی‌علیه السلام اعتقاد پیدا نمودند.

عبدالحلیم محمود - شیخ ازهر - می‌گوید: «به نظر ما سبب پیدایش تشیع به ایرانیان، زمانی که در دین اسلام داخل شدند باز نمی‌گردد. و نیز به یهودیت که نماینده ان عبداللَّه بن سبا بوده باز نمی‌گردد؛ بلکه مبدا ان از این قضایا پیش‌تر است. سابقه ان از طرفی به شخصیت علی - رضی اللَّه عنه - و از طرفی دیگر به شخص رسول خداصلی الله علیه واله مرتبط است».⁽¹⁾

همو در جای دیگر می‌گوید: «امّا عبداللَّه بن سبا که او را به شیعه مرتبط می‌دانند و یا ان که شیعه را به او نسبت می‌دهند؛ این کتاب‌های شیعه است که به تمام معنا به مقابله با او پرداخته، او را لعن می‌کنند و از او برائت می‌جویند. و کمترین کلمه‌ای که در حقّ او می‌گویند ان که او ملعون‌تر از ان است که یادی از او شود».⁽²⁾

استاد حنفی داوود می‌گوید: «شاید یکی از بزرگ‌ترین خطاهای تاریخ که به دست این پژوهشگران اتفاق افتاده و به ان تفطّن پیدا نکرده‌اند، این تهمت‌هایی است که بر علمای شیعه وارد نموده، حتّی این‌که به آن‌ها قصه عبداللَّه بن سبا را نسبت داده‌اند».⁽³⁾

استاد احمد بک، استاد شیخ شلتوت و ابوزهره می‌گوید: «شیعه امامیه همگی مسلمانند و به خدا و رسول و قران و هر چه پیامبرصلی الله علیه واله آورده، ایمان دارند. در میان آنان

از قدیم و جدید، فقیهانی بزرگ و علمایی در هر علم و فنّ دیده می‌شود. آنان تفکری عمیق داشته و اطلاعاتی وسیع دارند. تالیفات آنان به صدها هزار می‌رسد و من بر مقدار زیادی از آن‌ها اطلاع پیدا نمودم.»⁽¹⁾

شیخ محمّد ابوزهره نیز می‌نویسد: «شکی نیست که شیعه، فرقه‌ای است اسلامی،... هر چه می‌گویند به خصوص قران یا احادیث منسوب به پیامبرصلی الله علیه واله تمسک می‌کنند. آنان با همسایگان خود از سنّی‌ها دوست بوده و از یکدیگر نفرت ندارند».⁽²⁾

استاد محمود سرطاوی، یکی از مفتیان اردن می‌گوید: «من همان مطلبی را که سلف صالحمان گفته‌اند می‌گویم و ان این که شیعه امامیه برادران دینی ما هستند، بر ما حق اخوت و برادری دارند و ما نیز بر آنان حقّ برادری داریم».⁽³⁾

استاد عبدالفتاح عبدالمقصود نیز می‌گوید: «به عقیده من شیعه تنها مذهبی است که اینه تمام نما و روشن اسلام است و هر کسی که بخواهد بر اسلام نظر کند باید از خلال عقاید و اعمال شیعه نظر نماید. تاریخ بهترین شاهد است بر خدمات فراوانی که شیعه در میدان‌های دفاع از عقیده اسلامی داشته است».⁽⁴⁾

دکتر حامد حنفی داود، استاد ادبیات عرب در دانشکده زبان قاهره می‌گوید: «از این جا می‌توانم برای خواننده متدبّر آشکار سازم که تشیع ان گونه که منحرفان و سفیانی‌ها گمان می‌کنند که مذهبی است نقلی محض، یا قائم بر آثاری مملو از خرافات و اوهام و اسرائیلیات، یا منسوب به عبد اللَّه بن سبا و دیگر شخصیت‌های خیالی در تاریخ، نیست، بلکه تشیع در روش علمی جدید ما به عکس ان چیزی است که آنان گمان می‌کنند. تشیع اولین مذهب اسلامی است که عنایت خاصی به منقول و معقول داشته است و در میان مذاهب اسلامی توانسته است راهی را انتخاب کند که

دارای افق گسترده‌ای است. و اگر نبود امتیازی که شیعه در جمع بین معقول و منقول پیدا کرده هرگز نمی‌توانست به روح تجدد در اجتهاد رسیده و خود را با شرایط زمان و مکان وفق دهد به حدی که با روح شریعت اسلامی منافات نداشته باشد.»⁽¹⁾

او همچنین در تقریظی که بر کتاب عبد اللَّه بن سبا زده می‌گوید: «سیزده قرن است که بر تاریخ اسلامی می‌گذرد و ما شاهد صدور فتواهایی از جانب علما بر ضد شیعه هستیم، فتاوایی ممزوج با عواطف و هواهای نفسانی. این روش بد سبب شکاف عظیم بین فرقه‌های اسلامی شده است. و از این رهگذر نیز علم و علمای اسلامی از معارف بزرگان این فرقه محروم گشته‌اند، همان گونه که از ارای نمونه و ثمرات ذوق‌های آنان محروم بوده‌اند. و در حقیقت خساراتی که از این رهگذر بر عالم علم و دانش رسیده، بیشتر است از خساراتی که توسط این خرافات به شیعه و تشیع وارد شده است، خرافاتی که در حقیقت، ساحت شیعه از ان مبرا است. و تو را بس، این که امام جعفر صادق (ت 148ه .ق) پرچم دار فقه شیعی - استاد دو امام سنّی: ابوحنیفه نعمان بن ثابت (ت 150ه .ق) و ابی عبداللَّه مالک بن انس (ت 179ه .) است. و در همین جهت است که ابو حنیفه می‌گوید: اگر ان دو سال نبود، نعمان هلاک می‌شد. مقصود او همان دو سالی است که از علم فراوان جعفر بن محمّد بهره‌ها برده بود. و مالک بن انس می‌گوید: من کسی را فقیه‌تر از جعفر بن محمّد ندیدم».⁽²⁾

استاد ابوالوفاء غنیمی تفتازانی، مدرس فلسفه اسلامی در دانشگاه الازهر می‌گوید: «بسیاری از بحث کنندگان در شرق و غرب عالم، از قدیم و جدید، دچار احکام نادرست زیادی بر ضد شیعه شده‌اند که با هیچ دلیل یا شواهد نقلی سازگار نیست. مردم نیز این احکام را دست به دست کرده و بدون ان که از صحت و فساد ان سؤال کنند، شیعه را به آن‌ها متهم می‌نمایند. از جمله عواملی که منجر به بی انصافی

آنان نسبت به شیعه شد، جهلی است که ناشی از بی اطلاعی آنان نسبت به مصادر شیعه است و در ان اتهامات تنها به کتاب‌های دشمنان شیعه مراجعه نموده‌اند».⁽¹⁾

نقد کلامی از سعدبن عبداللَّه اشعری‌

برخی از مخالفان شیعه به جهت تضعیف موقعیت شیعه و مذهب تشیع، به‌کلامی از سعد بن عبداللَّه اشعری تمسک کرده‌اند که درکتاب «المقالات و الفرق» نقل‌کرده است. او می‌گوید: «عبداللَّه بن سبا یهودی اولین کسی بود که قائل به امامت علی‌علیه السلام شد...».⁽²⁾

امری که مخالفین ان را دلیل بر این مطلب گرفته‌اند که شیعه تعالیمش را از عبداللَّه بن سبا اخذ کرده است.

پاسخ‌

1 - برخی گمان کرده‌اند که این مطلب در چهار مصدر شیعی وارد شده است. «المقالات و الفرق» اشعری 301 هجری) و «فرق الشیعة» نوبختی (متوفا در نیمه اول قرن چهارم هجری)، «رجال کشی» محمدبن عمر کشی (متوفا در اواسط قرن چهارم هجری) و «بحارالانوار» مجلسی (1110 هجری . ولی حق ان است که این عبارت در ابتدا در یک مصدر آمده و دیگران از ان نقل کرده‌اند و ان کتاب «المقالات و الفرق» اشعری است.

بیان این مطلب ان است که کتاب «المقالات و الفرق» و «فرق الشیعة» در حقیقت یک کتاب است و برای یک مؤلف که همان اشعری است.

استاد سیدمحمد رضا حسینی می‌فرماید: «کتابی که به نوبختی نسبت داده شده اشتباه است، بلکه ان نسخه‌ای مختصر از کتاب اشعری است».⁽³⁾

مجلسی‌رحمه الله تصریح می‌کند که این عبارت را از «کشی» نقل می‌کند، و عبارت کشی

نیز جزئی از عبارت «المقالات و الفرق» اشعری است. در نتیجه تنها مصدر این سخن سعد بن عبداللَّه اشعری است.

2 - قابل توجه است که بدانیم نجاشی (450 هجری قمری) در ترجمه سعد بن عبداللَّه اشعری می‌گوید: «او از حدیث اهل سنت مقدار زیادی اخذ کرده است. و در طلب ان مسافرت نموده و با بزرگان آنان؛ امثال حسن بن عرفه، محمدبن عبدالملک دقیقی، ابوحاتم رازی و عباس ترقفی، ملاقات داشته است.⁽¹⁾

3 - اصل عبارت اشعری درباره عبداللَّه بن سبا این چنین است: «و حکی جماعة من اهل العلم انّ عبداللَّه بن سبا کان یهودیا...»؛ «جماعتی از اهل علم حکایت کرده‌اند که عبداللَّه بن سبا یهودی بود که... .»

مقصود او از «جماعتی از اهل علم» مبهم است و معلوم نیست که ان جماعت اهل علم از شیعه است یا اهل سنت؟ و مقصود اهل علم به تاریخ و سیره است یا اهل علم به حدیث؟ و آیا به طور مباشر ان را از اهل علم شنیده یا به واسطه نقل می‌کند؟ در هر صورت به جهت ابهامی که در این کلام است، ارزش و اعتباری در ان نیست.

4 - ممکن است که اشعری این عبارت را از علمای اهل سنت گرفته که در ان عصر درباره شیعه مطرح کرده‌اند و لذا از ان تعبیر به حکایت کرده، و برای ان مدرکی نیز ذکر نکرده است. کسانی که از علماء اهل سنت با انان معاشرت داشته و احادیث فراوانی از آنان فراگرفته شده.

این مطلب ان وقتی تقویت می‌شود که بدانیم تعبیر به «جماعة من اهل العلم» درباره علماء اهل سنت به کار می‌رود، و هرگاه علمای شیعه بخواهند از علماء امامیه تعبیر کنند از عنوان «جماعة من اصحابنا» استفاده می‌نمایند.

با مراجعه دقیق در اصل عبارت اشعری پی به نکات بیشتری خواهیم برد. او چنین می‌گوید: «وحکی جماعة من اهل العلم انّ عبداللَّه بن سبا کان یهودیا فاسلم ووالی علیا

وکان یقول وهو علی یهودیته فی یوشع بن نون وصی موسی بهذه المقالة، فقال فی اسلامه بعد وفاة رسول اللَّه‌صلی الله علیه واله فی علی بمثل ذلک، وهو اول من شهد (شَهر) بالقول بفرض امامة علی بن ابیطالب، واظهر البراءة من اعدائه وکاشف مخالفیه واکفرهم، فمن هاهنا قال من خالف الشیعة انّ اصل الرفض ماخوذ من الیهودیة...»؛⁽¹⁾«جماعتی از اهل علم حکایت کرده‌اند که عبداللَّه بن سبا شخصی یهودی بود که اسلام اورد و ولایت علی را پذیرفت. او در حالی که یهودی بود درباره یوشع بن نون وصی موسی همین گفتار را داشت. و بعد از وفات رسول خداصلی الله علیه واله وقتی که اسلام آورد درباره علی‌علیه السلام همین مطلب را گفت. و او اولین کسی است که به قول به وجوب امامت علی بن ابی طالب مشهور شد و اظهار برائت از دشمنان او کرده و باطن مخالفین او را کشف نمود و حکم به کفر انان کرد. به همین جهت است که مخالفان شیعه می‌گویند اصل «رفض» از یهودیت گرفته شده است».

با تامل در عبارت او استفاده می‌شود که او اولین کسی است که شهادت علنی داده یا مشهور به قول به وجوب امامت علی بن ابی طالب بوده است. و نیز کسی است که علنا اظهار برائت از دشمنان حضرت را داشته و مطاعن مخالفان او را بر ملا می‌کرده است. و از همین جا است که مخالفان شیعه چنین و چنان می‌گویند.

در این عبارت ذکر نشده که او اولین کسی است که قائل به امامت حضرت علی‌علیه السلام بوده است، بلکه او را اولین کسی می‌داند که مشهور به قول به وجوب امامت حضرت علی‌علیه السلام بوده است. همانگونه که در تعبیرهای دیگر چنین آمده که او مساله «تبری» را علنی کرده است، نه این‌که او اولین کسی بوده که چنین نموده است. و معنای این عبارت این است که او در دشمنی‌اش با مخالفان حضرت مخفی کاری نداشته است، ان‌گونه که دیگران در مدت زمانی چنین روشی را نسبت به خلفا دنبال می‌کردند.

اشعری در اخر کلامش اشاره به حقیقت مطلب کرده و می‌گوید: مخالفان شیعه به همین جهت است که تشیع را به عبداللَّه‌بن سبا نسبت داده‌اند و این عبارت در حقیقت اعتراضی از ناحیه او به این نسبت است.

5 - این عبارت - بر فرض ثبوت - خلاف مسلّمات تاریخی است؛ زیرا بسیاری از صحابه و تابعین معتقد به وجوب امامت حضرت علی بن ابی طالب علیه السلام بوده‌اند، همان‌گونه که در جای خود به ان اشاره کرده‌ایم.

انگیزه‌ها در نسبت حوادث به ابن سبا

شکی نیست کسانی که این اخبار و حوادث را به عبداللَّه بن سبا نسبت داده‌اند، انگیزه و اهداف خاصی را داشته‌اند که با جعل و نشر آن‌ها این اهداف را دنبال کردند. اینک به نقل برخی از آن‌ها می‌پردازیم.

1 - دفاع از عثمان و عایشه و طلحه و زبیر و والیان از طرف عثمان و توجیه صحیح مواقف آنان در اسلام و نسبت به مسلمانان و رعایا.

2 - به صورت غیر مستقیم متعرض حضرت علی‌علیه السلام شدن.

3 - تضعیف موقعیت هر کسی که در صدد انتقاد از عثمان یا والیان از طرف او است، به این‌که عمل او ریشه در تحریک یهود دارد.

4 - مقابله کردن با روایاتی که در مصادر شیعه وارد شده و در ان اشاره به مطاعن عثمان و عایشه و طلحه و زبیر شده است، به جعل روایاتی که متناقض و متضاد با ان روایات است.⁽¹⁾

5 - سرپوش نهادن بر انگیزه‌های واقعی که باعث شد مسلمانان خانه عثمان را محاصره کرده و او را در خانه‌اش به قتل برسانند؛ زیرا مورخان اسلامی نقل کرده‌اند که عاملان از طرف عثمان که غالب آن‌ها از بنی امیه بودند باعث گسترش ظلم و فساد در جامعه اسلامی شدند. آنان از عثمان خواستند که این عاملان را عزل کرده و افرادی عادل را بر آنان بگمارد، ولی چون عثمان به حرف مردم گوش نداد و بر ان ترتیب اثر نداد، لذا مردم بر او شوریده و او را در خانه‌اش به قتل رساندند.⁽²⁾

مورخان مغرض با جعل حوادثی؛ از قبیل واقعه ابن سبا درصدد پوشش نهادن بر حقایق تاریخ‌اند.

6 - هدف و انگیزه دیگر، مدح اهل شام به طور صریح و ستایش معاویه به طور ضمنی است. و بیان این مطلب که عبداللَّه بن سبا نتوانست در بین اهل شام دسیسه کند و انان را تحریک نماید. و هنگامی که شامیان از اهداف و اغراض شوم او اگاهی یافتند او را از شام بیرون نمودند.

طبری به سندش از سیف بن عمر از یزید فقعسی نقل کرده که گفت: «عبداللَّه بن سبا شخصی یهودی از اهل صنعا بود. مادرش سوداء است. او در زمان عثمان اسلام اختیار نمود و سپس به جهت گمراه کردن مسلمانان به کشورهای اسلامی سفر کرد. سفر خود را از حجاز آغاز نمود و سپس به کوفه و شام رفت، ولی نتوانست در شام تاثیرگذار باشد، و لذا شامیان او را از شام بیرون کردند...»⁽¹⁾

7 - مشوه جلوه دادن برخی از عقاید صحیح اسلامی؛ همچون عقیده به رجعت و وصایت امیرمؤمنان‌علیه السلام و احقّیت او نسبت به خلافت از عثمان، و نسبت این عقاید به عبداللَّه بن سبا یهودی که هدفی جز گمراه کردن مسلمانان نداشته است، تا این‌که مردم را نسبت به این عقاید بدبین سازند.

ایا عبداللَّه بن سبا همان عمار است؟

ایا عبداللَّه بن سبا همان عمار است؟

برخی از مورخین همانند دکتر علی وردی معتقدند که عبداللَّه بن سبا همان عماربن یاسر است. او در استدلال بر مدعای خود می‌گوید:

1 - عبداللَّه بن سبا معروف به ابن‌السوداء بود که همین کنیه عمار نیز بوده است.

2 - عمار از قوم سبا در یمن است.

3 - او محبت زیادی نسبت به علی بن ابی‌طالب‌علیه السلام داشته و مردم را به بیعت با او دعوت می‌کرده است.

4 - عمار در مصر مردم را به شورش بر علیه خلیفه تحریک می‌کرده است، همان‌گونه که همین کار را به عبداللَّه بن سبا نیز نسبت داده‌اند.

5 - نقل است که عبداللَّه بن سبا عثمان را خلیفه بناحق معرفی می‌کرده، و صاحب خلافت شرعی را علی بن ابی‌طالب می‌دانسته است، که همین اعتقاد و عمل را به عمار بن یاسر نیز نسبت داده‌اند.

دکتر علی وردی با ذکر ادله‌ای دیگر به این نتیجه می‌رسد که عبداللَّه بن سبا کسی غیر از عمار بن یاسر نیست. قریش عمار را سردسته انقلابیون و شورشیان علیه عثمان می‌دانست، ولی از ابتدا نمی‌خواست که به اسم او تصریح کند، لذا به‌صورت رمزی به او کنیه ابن‌سبا یا ابن‌السوداء می‌داد.⁽¹⁾

این رای را دکتر کامل مصطفی شیبی در کتاب «الصلة بین التصوف والتشیع» پذیرفته است. و ادله او را قانع‌کننده و منطقی می‌داند.

از عبارات دکتر علی سامی نشار نیز تمایل به این قول استفاده می‌شود. او در کتاب خود «نشاة الفکر الفلسفی فی الاسلام»⁽²⁾می‌گوید: «محتمل است که عبداللَّه بن سبا شخصیتی جعلی باشد، یا این‌که این اسمِ رمزی اشاره به عمار بن یاسر باشد...».

پاسخ‌

این رای و نظر تنها احتمالی است که نه تنها دلیل قانع کننده ندارد، بلکه می‌توان دلیل برخلاف ان اقامه نمود؛ از باب نمونه:

1 - این احتمال هنگامی صحیح است که روایاتی که درباره عبداللَّه بن سبا وارد شده صحیح السند باشند، درحالی که به اثبات رسید که همه آن‌ها و همیاتی بیش نیست.

2 - مورخان، مواقف عمّار و معارضات او با عثمان را به‌طور صریح ذکر کرده‌اند، با این حال احتیاج به رمزگویی نبوده است.

3 - مورخان، عبداللَّه بن سبا را به‌عنوان یهودی‌ای که در عصر خلافت عثمان اسلام آورده معرفی کرده‌اند، درحالی که عمار از سابقین در اسلام است.

4 - عبداللَّه بن سبا را این‌گونه معرفی کرده‌اند که امیرالمؤمنین‌علیه السلام او را بعد از دعوت

به توبه و نپذیرفتن ان اتش زد یا به مدائن تبعید نمود، درحالی که عمار بن یاسر در جنگ صفین به شهادت رسید.

5 - طبری در خبری عمار را ازجمله کسانی معرفی می‌کند که دعوت عبداللَّه بن سبا را پذیرفته و او را در تحریک مردم بر علیه عثمان و کشتن او مساعدت نموده است.⁽¹⁾

این‌ها همگی دلالت بر این دارد که عمار بن یاسر شخصیتی جدای از عبداللَّه بن سبا بوده است.

ایا ابن سبا همان عبداللَّه بن وهب است؟

در برخی از مصادر تاریخی چنین آمده که عبداللَّه بن سبا همان عبداللَّه بن وهب راسبی است که از سران خوارج به حساب می‌امد. کسانی که در نهروان با حضرت علی‌علیه السلام جنگیدند.

سعدبن عبداللَّه اشعری می‌گوید: «سبایه، اصحاب عبداللَّه بن سبا هستند و او همان عبداللَّه بن وهب راسبی همدانی است».⁽²⁾

بلاذری می‌گوید: «و امّا حجربن عدی کندی و عمروبن حمق خزاعی و حبّة بن جوین بجلی عرنی و عبداللَّه بن وهب همدانی که همان ابن سبا است، نزد علی‌علیه السلام امدند و درباره ابوبکر و عمر از او سؤال کردند».⁽³⁾

در بررسی این موضوع می‌گوییم: وجوه تشابه بین این دو نفر باعث شده که برخی از مورخین گمان اتحاد و یکی بودن این دو را بنمایند؛ زیرا هر دو اسمشان «عبداللَّه» و هردو از یمن، و هردو با امیر امیرالمؤمنین‌علیه السلام، و هردو معروف به «ابن السوداء»بوده‌اند. و نیز برخی از روایات در این وهم و گمان بی تاثیر نبوده است.⁽⁴⁾

ولی با مقایسه‌ای اجمالی بین این دو نفر پی می‌بریم که صفات هرکدام بر دیگری قابل انطباق نیست؛ گرچه وجوه تشابه بین ان دو وجود دارد ولی وجوه افتراق بیشتر است. و لذا نمی‌توان این دو را یکی دانست.

اینک به برخی از وجوه افتراق اشاره می‌کنیم:

1 - عبداللَّه بن سبا توصیف به زهد و عبادت نشده است، برخلاف عبداللَّه بن وهب که ابن حجر درباره او می‌گوید: «انسان از کثرت عبادت او در عجب است به حدی که او را «صاحب پینه‌ها» نامیده‌اند؛ زیرا به جهت کثرت سجده‌های او، دست‌ها و زانوهایش همانند شتر پینه بسته بود».⁽¹⁾

2 - درباره عبداللَّه بن سبا گفته شده که او شخصی یهودی بود که در زمان عثمان ایمان آورد، در حالی که عبداللَّه بن وهب از جمله کسانی است که در فتوحات عصر خلافت عمربن خطّاب مشارکت داشته است.

ابن حجر در شرح حال او می‌گوید: «او شاهد فتح عراق با سعد بن ابی وقّاص بود...».⁽²⁾

3 - عبداللَّه بن سبا در حقّ امیرمؤمنان‌علیه السلام غلو کرده و او را در حد الوهیت قرار داده بود، و یا بنابر نقل سیف بن عمر، حضرت را بر سایر خلفا ترجیح می‌داد، ولی عبداللَّه بن وهب راسبی امیرمؤمنان‌علیه السلام را تکفیر می‌نمود.⁽³⁾

4 - عبداللَّه بن وهب از سر کردگان خوارج به حساب می‌امد، ولی عبداللَّه بن سبا خارجی نبود تا چه رسد به این‌که از سر کردگان خوارج به حساب اید.

5 - عبداللَّه بن سبا را امیرالمؤمنین‌علیه السلام یا به اتش سوزاند و یا این‌که او را به مدینه تبعید نمود، و او در آنجا ماند تا این‌که خبر شهادت حضرت به او رسید، ولی عبداللَّه بن وهب بنابر اتفاق مورخین در واقعه نهروان به قتل رسید.

ابن حجر می‌گوید: «عبداللَّه بن راسب از سر کردگان حروریه است، برخی او را در کتب ضعفا ذکر کرده‌اند... او امیر خوارج در نهروان بود، ان هنگام که علی با آن‌ها جنگید او در ان معرکه کشته شد».⁽⁴⁾

6 - بنابر نقل برخی از اخبار، عبداللَّه بن سبابه توسط امیرمؤمنان‌علیه السلام در کوفه به اتش کشیده شد، در حالی که درباره عبداللَّه بن وهب چنین چیزی گفته نشده است.

نسب عبداللَّه بن سبا

انچه که در بیشتر مصادر شیعه و اهل سنت آمده این است که اسم او عبداللَّه بن سبا است، ولی معلوم نیست که «سبا» اسم پدر او است یا این‌که اسمی است که دلالت دارد بر این‌که او به سبا بن یشجب بن یعرب بن قحطان نسبت داده می‌شود. کسی که بیشتر قبایل یمن به او منسوب است.

اری، بلاذری در «انساب الاشراف» و ذهبی در «المشتبه» و مقریزی در «الخطط» و برخی دیگر معتقدند که او عبداللَّه بن وهب سبای است.⁽¹⁾ولی ظاهر مطلب ان است که این مورخان بین عبداللَّه بن سبا که مورد بحث ما است و عبداللَّه بن وهب راسبی سبای رئیس خوارج که در نهروان کشته شد خلط کرده‌اند؛ زیرا بین این دو نفر تشابه اسمی وجود دارد.

در مصادر تاریخی و حدیثی اشاره‌ای بر عائله او نشده است جز انچه که در کتاب «الاعتقادات» صدوق آمده که زراره گفت: به حضرت صادق‌علیه السلام عرض کردم: مردی از اولاد عبداللَّه بن سبا قائل به تفویض بود...⁽²⁾

اغلب مورخان او را از قبیله «سبا» در یمن می‌دانند، ولی ابن حزم او را به قبیله «حمیر»⁽³⁾و بلاذری و سعد بن عبداللَّه اشعری او را به قبیله همدان نسبت داده‌اند.⁽⁴⁾

طبری در تاریخش او را از یهود یمن به شمار آورده، ولی سلیمان عوده از بغدادی در کتاب «الفرق بین الفرق» نقل کرده که او از یهود حیره عراق است.⁽⁵⁾

ولی این صحیح نیست، زیرا با دقت در کلام او استفاده می‌شود که مقصود او از «ابن السوداء» غیر از عبداللَّه بن سبا است. او می‌گوید: «و کان ابن السوداء فی الاصل یهودیا من یهود الحیرة»؛ «ابن سوداء در اصل فردی یهودی از یهودیان حیره بود.»

ولی انچه می‌توان گفت این‌که دلیل صحیحی وجود ندارد که اثبات کند، عبداللَّه بن سبا یهودی بوده است به جز انچه از روایات سیف بن عمر رسیده که بنابر انچه خواهد امد هرگز قابل احتجاج نیست.

ابن سوداء کیست؟

اشاره

سیف بن عمر در روایاتش، عبداللَّه بن سبا را گاهی با این اسم نام می‌برد و گاهی نیز او را «ابن السوداء» نام برده، و در برخی موارد نیز از او به «عبداللَّه بن السوداء» یاد می کند، و دیگران نیز که بعد از او دست به تالیف تاریخی زده‌اند این تعبیرات را از او گرفته‌اند. ایا مقصود از «ابن السوداء» همان عبداللَّه بن سبا است یا خیر؟

در توضیح این سؤال می‌گوییم: لفظ «ابن السوداء» در مصادر حدیثی شیعه و سنی در بین احادیث بسیاری وارد شده و با ان برخی از صحابه و غیر صحابه مورد سرزنش قرار گرفته‌اند، اگر چه موردی وجود ندارد که از این اسم برای عبداللَّه بن سبا به کار رفته باشد به جز انچه که در روایات سیف بن عمر آمده است.

الف) مصادر شیعی

در مصادر شیعی افرادی با این اسم مورد سرزنش قرار گرفته‌اند؛ از قبیل:

1 - مردی از صحابه که ابوذر او را با این اسم مورد سرزنش قرار داده است.⁽¹⁾

2 - مردی به نام «ابوالسوداء» که شناخته شده نیست.⁽²⁾

3 - عبداللَّه بن وهب راسبی، سرکرده خوارج.⁽³⁾

4 - اسامة بن زید که عمرو بن عثمان بن عفان او را به «ابن السوداء» سرزنش کرده است.⁽⁴⁾

5 - عمار بن یاسر که به توسط عثمان به «ابن السوداء» نامیده شده است.⁽¹⁾

ب) مصادر سنی

1 - عمار بن یاسر که به این اسم مورد سرزنش از ناحیه عثمان بن عفّان قرار گرفته است.⁽²⁾

2 - بلال بن رباح که ابوذر او را با اسم «ابن السوداء» مورد سرزنش قرار داده است.⁽³⁾

3 - مردی در زمان امیرمؤمنان‌علیه السلام که به توسط این اسم از زبان حضرت مورد سرزنش قرار گرفته است.⁽⁴⁾

4 - عبداللَّه بن سبا که طبری در تاریخ خود به نقل از سیف بن عمر از او به «ابن السوداء» تعبیر کرده است.

نتیجه این‌که: در هیچ کتاب تاریخی یا حدیثی به جز تاریخ طبری از عبداللَّه بن سبا به ابن السوداء تعبیر نشده است. و در جای خود اثبات خواهیم کرد که روایت طبری از سیف بن عمر غیر معتبر است.

سبایه چه گروهی هستند؟

در هیچ کتاب تاریخی قبل از تاریخ طبری ذکری از سبایه که مقصود از ان پیروان عبداللَّه بن سبا باشد به میان نیامده است. تنها طبری است که زیاد از ان‌ها یاد کرده و روایاتش فقط از طریق سیف بن عمر و ابی مخنف است.

این روایات اشاره به نفوذ و خطر مهمّ این گروه در زمان عثمان و نیز زمان امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب علیه السلام تا عصر حکومت معاویة بن ابی سفیان دارد. و از انجا که این روایات را طبری در تاریخش منحصرا از طریق سیف بن عمرو و ابومخنف لوط بن یحیی نقل کرده و این دو نفر نزد رجال جرح و تعدیل از اهل سنت ضعیف اند، لذا نمی‌توان وجود طایفه‌ای را به عنوان «سبایه» در ان عصر و زمان ثابت کرد.

و انچه که ابن کثیر در کتاب «البدایة و النهایة» و ابن عساکر در کتاب «تاریخ مدینة دمشق» بدون سند نقل کرده، مورد اعتبار نیست؛ زیرا ظاهرا این دو از طبری نقل کرده‌اند.

و انچه که در نامه زیاد بن ابیه به معاویه آمده و در ان ذکری از «سبایه» به میان آورده⁽¹⁾، روایتی است مرسل و گمان بر این است که این روایت است از ابو مخنف باشد؛ زیرا روایات سابق بر ان همگی از ابو مخنف است که مورد تضعیف واقع شده است. در نتیجه مدرک معتبر بر وجود طایفه‌ای به نام «سبایه» وجود ندارد.

عبداللَّه بن سبا در مصادر شیعی‌

روایاتی که در مصادر شیعی از طرق اهل بیت عصمت و طهارت‌علیهم السلام درباره عبداللَّه بن سبا رسیده، بر دو دسته است:

1 - روایاتی که دلالت بر وجود شخصی به نام عبداللَّه بن سبا دارد و او معاصر با امیرمؤمنان‌علیه السلام بوده است؛ از ان جمله روایتی است که شیخ طوسی و صدوق ان را از ابو بصیر از امام صادق از پدرانش علیهما السلام نقل کرده که امیرمؤمنان‌علیه السلام فرمود: «اذا فرغ احدکم من الصلاة فلیرفع یدیه الی السماء، ولینصب فی الدعاء. فقال ابن سبا: یا امیرالمؤمنین! الیس اللَّه فی کل مکان؟ قال: بلی، قال: فلم یرفع یدیه الی السماء؟ فقال: اوماتقرا: « وفِی السَّماءِ رزقُکمْ وما تُوعَدونَ»؟⁽²⁾فمن این یطلب الرزق الّا من موضعه؟ و موضع الرزق وما وعد اللَّه السماء»؛⁽³⁾«هرگاه یکی از شما از نماز فارغ شد باید دست‌هایش را به سوی اسمان بالا برد و آن‌ها را هنگام دعا جلوی صورت خود بگیرد. ابن سبا گفت: ای امیرمؤمنان! آیا چنین نیست که خداوند در هر مکانی موجود است؟ حضرت فرمود: اری. او گفت: پس برای چه دست‌هایش را به طرف اسمان بلند کند؟ حضرت فرمود: آیا این آیه را نخوانده‌ای: «در اسمان است روزی شما و انچه وعده داده

می‌شوید»؟ پس از کجا روزی طلب می‌شود به جز از موضعش؟ و موضع روزی و انچه وعده داده شده اسمان است».

جز این‌که این روایت به جهت وجود حسن بن راشد در سند ان ضعیف است؛ زیرا وثاقت او به اثبات نرسیده است.

مضافا به این‌که ممکن است که مقصود از «ابن سبا» عبداللَّه بن وهب راسبی سبای باشد.

2 - روایاتی که دلالت دارد بر این‌که او ادعای الوهیت برای امیرمؤمنان‌علیه السلام داشته و لذا حضرت او را به اتش سوزانده است؛ از ان جمله:

الف) روایتی است که کشی در رجال خود به سندش از امام باقرعلیه السلام نقل کرده که فرمود: «انّ عبداللَّه بن سبا کان یدعی النبوة ویزعم انّ امیرالمؤمنین‌علیه السلام هو اللَّه. فبلغ ذلک امیرالمؤمنین‌علیه السلام فدعاه وساله، فاقر بذلک وقال: نعم، انت هو، وقد کان القی فی روعی انّک انت اللَّه وانّی نبی. فقال له امیرالمؤمنین‌علیه السلام: ویلک، قد سخر منک الشیطان، فارجع عن هذا ثکلتک امّک وتب. فابی فحبسه، واستتابه ثلاثة ایام فلم یتب، فاحرقه بالنار. و قال: انّ الشیطان استهواه، فکان یاتیه ویلقی فی روعه ذلک»؛⁽¹⁾«همانا عبداللَّه بن سبا ادعای نبوت می‌کرد و گمان می‌نمود که امیرمؤمنان‌علیه السلام همان خداوند است. خبر ان به امیرمؤمنان رسید. حضرت او را خواست و از او درباره ان سؤال کرد. او بر این امر اقرار نمود و گفت: تو همان کسی هستی که من گفته‌ام؛ زیرا در دل من خطور کرده که تو همان خدایی و من پیامبرم. امیرمؤمنان به او فرمود: وای بر تو، شیطان تو را تسخیر کرده است، از این حرف باز گرد، مادرت به عزایت بنشیند و توبه کن. او از این کار امتناع نمود. لذا حضرت او را حبس کرد، و تا سه روز به او مهلت داد تا توبه کند، ولی او چنین نکرد، تا این‌که حضرت او را به اتش سوزانید. حضرت فرمود: همانا شیطان او را به سوی خود جلب کرده است، و لذا به سوی او می‌اید و در دل او این مطالب را القا می‌کند.»

ولی این روایت به جهت وجود محمدبن عثمان عبدی و سنان پدر عبداللَّه بن سنان در سند ان ضعیف است؛ زیرا این دو توثیق نشده‌اند.

ب) و نیز کشی به سندش از عبداللَّه نقل کرده که امام صادق‌علیه السلام فرمود: «... وکان الذی یکذب علیه ویعمل فی تکذیب صدقه، ویفتری علی اللَّه الکذب، عبداللَّه بن سبا»؛⁽¹⁾«... ان کسی که بر رسول خداصلی الله علیه واله دروغ می‌بست و سعی در تکذیب صدق او می‌نمود و بر خداوند دروغ می‌بست، عبداللَّه بن سبا بود».

این روایت نیز به جهت وجود محمدبن خالد طیالسی در سند ان ضعیف است؛ زیرا در کتب رجال توثیقی برای او نرسیده است.

ج) و نیز به سندش از هشام بن سالم نقل کرده که گفت: از امام صادق‌علیه السلام شنیدم در حالی که صحبت از عبداللَّه بن سبا و ادعای ربوبیتش درباره امیرمؤمنان علی بن ابی طالب علیه السلام می‌نمود، فرمود: «انّه لمّا ادعی ذلک فیه استتابه امیرالمؤمنین‌علیه السلام، فابی ان یتوب فاحرقه بالنار»؛⁽²⁾«چون چنین ادعایی را درمورد امیرمؤمنان نمود حضرت از او خواست که توبه کند، و چون او از این کار امتناع نمود، حضرت او رابه اتش سوزانید».

د) و نیز به سندش از ابان بن عثمان روایت کرده که گفت: از امام صادق‌علیه السلام شنیدم که می‌فرمود: «لعن اللَّه عبداللَّه بن سبا، انّه ادعی الربوبیة فی امیرالمؤمنین‌علیه السلام، وکان واللَّه امیرالمؤمنین‌علیه السلام عبدا للَّه طائعا، الویل لمن کذب علینا، وانّ قوما یقولون فینا ما لانقوله فی انفسنا، نبرا الی اللَّه منهم، نبرا الی اللَّه منهم»؛⁽³⁾«خدا لعنت کند عبداللَّه بن سبا را، او ادعای ربوبیت درباره امیرالمؤمنین‌علیه السلام نمود. به خدا سوگند! امیرمؤمنان بنده مطیع خدا بود. وای بر کسی که بر ما دروغ ببندد. و همانا قومی درباره ما چیزهایی را می‌گویند که ما درباره خود نمی‌گوییم. ما از آنان به سوی خدا تبری می‌جوییم.»

ه) و نیز به سندش از ابوحمزه ثمالی نقل کرده که گفت: علی بن الحسین‌علیه السلام فرمود: