آسیب شناسی فهم حدیث

مشخصات کتاب

سر شناسه: دلبری، سید علی، 1347 -

عنوان و نام پدید آور: آسیب شناسی فهم حدیث [کتاب]/ تالیف سید علی دلبری.

مشخصات نشر: مشهد: دانشگاه علوم اسلامی رضوی، معاونت پژوهشی، دفتر پژوهش، 1391.

مشخصات ظاهری: 792 ص.

شابک: 260000 ریال: 978 -964 -7673 -94 - 5

وضعیت فهرست نویسی: فاپا

یاد داشت: کتاب نامه: ص. 761 - 792.

موضوع: علل الحدیث

موضوع: حدیث

شناسه افزوده: دانشگاه علوم اسلامی رضوی. دفتر پژوهش

رده بندی کنگره: BP 110/3/د 8 آ 5 1391

رده بندی دیویی: 297/26

شماره کتاب شناسی ملی:3054909

خیراندیش دیجیتالی: کانون فرهنگی اندیشه اصفهان

ویراستار کتاب: زهرا سوسنی

اشاره

سر شناسه...: دلبری، سید علی 1347 -

عنوان و نام پدید آور...: آسیب شناسی فهم حدیث / سید علی دلبری.

مشخصات نشر...: مشهد: دانشگاه علوم اسلامی رضوی، معاونت پژوهشی، دفتر پژوهش، 1391.

مشخصات ظاهری...: 792 ص.

شابک...: 978 -964 -7673 -94 - 5.

وضعیت فهرست نویسی...: فیپا

موضوع...: علل الحديث

موضوع...: حديث

شناسه افزوده...: دانشگاه علوم اسلامی رضوی، دفتر پژوهش

رده بندی کنگره...: 1391 ه آ 8 د/ 3 / BP 110

رده بندی دیویی...: 26 / 297

شماره کتاب شناسی ملّی...: 3054909

آسیب شناسی فهم حدیث

نویسنده: حجة الاسلام دکتر سید علی دلبری (استاد یار دانشگاه علوم اسلامی رضوی)

استاد راهنما: حجة الاسلام و المسلمین دکتر محمد علی مهدوی راد (دانش یار دانشگاه تهران)

استاد مشاور: آیت اللّه مهدی مروارید

ارزیابان علمی: آیت اللّه واعظ زاده خراسانی

و حجج اسلام دکتر حسن تقی زاده (دانش یار دانشگاه فردوسی مشهد)

و دکتر محمد حسن ربانی (عضو هیئت علمی دفتر تبلیغات اسلامی واحد مشهد)

ویراستار: هادی بزدی ثانی

طراح جلد: حمید نخعی

چاپ اول: بهمن 1391

شمارگان: 1000 نسخه

قیمت: 260000 ریال

مدیر اجرایی پژوهش و ناظر چاپ علی اصغر یار

حروف چینی و صفحه آرایی: واحد نشر دانشگاه علوم اسلامی رضوی

چاپ و صحافی: مؤسسۀ چاپ و انتشارات آستان قدس رضوی

مرکز توزیع

مشهد مقدس: حرم مطهر، انتشارات دانشگاه علوم اسلامی رضوی

صندوق پستی: 1193- 91735 تلفن و دور نگار: 2236817 - 0511

www.razavi.ac.ir

حق چاپ محفوظ است

فهرست مطالب

سخن ناشر...13

پیش گفتار...15

فصل اول: کلیات و مبادی...21

درآمد...21

علوم نظری و کاربردی حدیث...49

الف. آسیب شناسی...55

آفت شناسی...56

ب. فهم، فقاهت و درایت...57

ج. حديث...63

د. تعریف «آسیب شناسی فهم حدیث»...64

الف. وجود پر برکت اهل بیت علیهم السلام در هر عصری...89

ب. همراهی با کتاب و سنت قطعی...90

ج. دقّت در محتوای خبر...90

د. دقّت در راوی حدیث...91

ه. مذاكره و مقابلۀ حديث...92

فصل دوم: عوامل آسیب زا در حوزه فهم حدیث...99

پیامد های منع تدوین...111

پیامد های منع نقل و نشر حدیث...121

الف. شناسایی مقولۀ وضع در حدیث...144

اول. مفهوم وضع حديث...144

دوم. وضع حدیث در آیینۀ روایات و سخنان بزرگان...146

یک. احادیث...146

دو. اعتراف دانشوران اسلامی...148

سوم. آغاز پیدایش وضع...150

اولین راویان متهم به وضع حديث...153

چهارم. مراحل تاریخی وضع حدیث...159

پنجم. پیشینۀ وضع شناسی...159

ششم. گسترۀ وضع در احادیث...163

هفتم. انواع حديث موضوع...166

گونه های وضع...166

هشتم. پیامد ها و آثار وضع...168

نهم. نمونۀ روشنگری جعل حدیث و جاعل آن...169

نمونۀ وضع...171

ب. انگیزه ها و عوامل وضع حديث...172

اول. انگیزه های سیاسی (توجیه و تقویت خلافت)...174

دوم. انگیزه های فرهنگی و دینی...183

سوم. انگیزه های اقتصادی...190

چهارم. انگیزه های دین ستیزی...194

ج. نشانه ها و معیار های شناسایی روایات موضوع...195

اول. نقد سندی...196

دوم. نقد محتوایی...199

فصل سوّم: آسیب ها و مشکلات بیرونی حدیث...215

الف. «تعارض» در لغت...216

ب. تعارض در اصطلاح...217

ج. اهمیت موضوع تعارض اخبار...217

د. علل و عوامل پیدایش تعارض از دیدگاه روایات...219

اول. نسخ...220

دوم. رعایت ظرفیّت راوی...220

سوم. اختلاف مراتب راویان از نظر جهل و سهو و...221

چهارم. تقیه...222

پنجم. وضع و جعل...222

ششم. تخيير...223

هفتم. تفویض و واگذاری احکام به اهل بیت علیهم السلام...224

هشتم. اختلاف انگیزی ائمه علیهم السلام برای مصلحت شیعیان...225

نهم و دهم. توجه به اوضاع و شرایط گوناگون مکلّفان و برداشت نا درست راویان...226

ه. عوامل تعارض و اختلاف در بیان امام علی علیه السلام...227

و. عوامل تعارض اخبار از دیدگاه محقّقان...230

یاد آوری...233

الف. پیشینۀ نقل به معنا...234

ب. جواز نقل به معنا...237

ج. محدودۀ نقل به معنا...238

د. ادلۀ جواز نقل به معنا...240

اول. روايات...240

دوم. سيرۀ عقلا...241

سوم. بداهت عقل...242

چهارم. سیرۀ صحابه...242

پنجم. ذکر یک واقعه با الفاظ مختلف در قرآن...242

ششم. دشواری نقل به عین الفاظ...243

هفتم. شهرت و اجماع عالمان...244

ه. ادلۀ عدم جواز نقل به معنا...244

نقد دلیل...245

و. شرایط جواز نقل به معنا...246

ز. شیوه های نقل به معنا...248

ح. عوامل نقل به معنا...249

ط. آثار نقل به معنا...251

ی. ضرر نقل به معنا در روایات...252

ک. نمونه ای از تأثیر نا مطلوب نقل به معنا بر روایات...253

ل. چگونگی تعامل با نقل به معنا...257

الف. تعريف «تصحيف» و «مصحّف»...264

ب. اهمیت توجه به تصحیف...265

ج. انواع تصحيف...268

اول. تصحيف لفظی، شنیداری و نوشتاری...268

دوم. تصحيف معنوی...270

د. عوامل تصحيف...271

ه. پیامد های تصحیف...275

و. راه های شناسایی روایات مصحَّف...277

الف. اهمیت تحریف زدایی از احادیث...294

ب. انواع تحریف در حدیث...296

ج. عوامل تحريف...304

د. مراحل کشف تحریف...314

ه. پیامد های تحریف روایات...322

الف. مفهوم شناسی تقطيع...326

ب. جواز تقطیع و ادلۀ آن...327

ج. شرايط جواز تقطيع...329

د. انواع تقطیع و علل آن...331

اول. به اعتبار وقوع تقطيع...331

یک. تقطیع کلام راوی...331

دو. تقطيع كلام معصوم علیه السلام...332

دوم. به اعتبار فاعل تقطيع...339

سوم. تقطیع به اعتبار موقعیت بخش محذوف...340

ه. پیامد های تقطیع...341

تأثير تقطیع نا درست بر فهم حديث...348

و. راه حل...352

الف. نمونه ای از حديث مضطرب المتن...360

ب. عوامل اضطراب...363

ج. پیامد ها...363

د. اضطراب متنی و حجیت روایات...366

ه. اختلاف نسخه ها...367

الف. تعريف حديث مزيد...371

ب. تأكيد نقل حدیث بدون کم و کاست...372

ج. جواز کم و زیاد کردنِ غير مخلّ...373

د. گونه های مزید...375

ه. عوامل مزيد...381

و. راه های شناسایی حدیث مزید...381

ز. نمونۀ حديث مزيد...385

ح. اصل عدم زیاده یا عدم نقیصه...390

ط. راه حل...391

الف. انواع ادراج...394

ب. عوامل ادراج...398

ج. راه شناسایی ادراج...398

د. نمونه ادراج در من لا يحضره الفقيه و التهذيب...399

ه. پیامد های ادراج...403

الف. انواع تقديم و تأخير...405

ب. نمونه ای از تقدیم و تأخیر...409

الف. جواز تصحیح احادیث...418

ب. چگونگی تصحیح روایت...420

ج. نمونه تصحیح محدثان و فقیهان...423

الف. گونه های تحوّل معنایی...426

ب. نمونه حدیثی...426

ج. راه حل...432

نمونه حدیثی...441

نمونه حدیثی...445

نمونه حدیثی...449

نمونه حدیثی...460

الف. لزوم رعايت سطح فهم مخاطب...471

ب. نمونۀ حديثی...474

الف. عوامل کج فهمى...479

ب. نمونۀ حديثی...483

الف. مفهوم شناسی غلو...487

ب. عوامل پیدایش غلو...492

ج. غالیان و عقاید آنان...494

د. پیامد های غلو...497

ه. برخورد امامان با پدیدۀ غلو و غالیان...498

اول. تبیین پدیدۀ غلو و ترسیم سیمای غالیان...498

دوم. تصحیح عقايد...503

سوم. اعلام کفر غالیان و برائت از آنان...504

و. نمونۀ حديثی...508

الف. نفوذ اسرائیلیات و عوامل آن...510

ب. نمونه حدیثی...513

فصل چهارم: آسیب ها و مشکلات درونی حدیث...529

الف. تقیه در لغت و اصطلاح...532

ب. تاریخچۀ تقیه...533

ج. ادلۀ جواز تقيه...533

د. قراین شناسایی احادیث تقیه ای...536

اول. قراین داخلی سندی...536

دوم. قراین داخلی متنی...537

سوم. قراین خارجی...540

نمونه حدیثی...547

الف. تعريف حدیث ناسخ و منسوخ...550

ب. شرایط تحقق نسخ...551

ج. وجود ناسخ و منسوخ در روایات و پیامد آن...551

د. اهمیت شناخت ناسخ و منسوخ...553

ه. امکان و وقوع نسخ در روایات...557

و. مراد از نسخ در روایات...559

ز. اقسام نسخ...561

ح. تقدم نسخ یا ترجیح...562

ط. راه های شناخت حدیث ناسخ از منسوخ...564

نمونه های احکام حکومتی در سیرۀ معصومان علیهم السلام...581

الف. مفهوم شناسی محکم و متشابه...585

ب. وجود روایات متشابه...586

ج. پیامد های تشابه در روایات...588

د. راه حل...589

ه. نمونه حدیثی...592

نمونۀ حديثی...599

نمونه حدیثی...604

نمونۀ حديثی...612

فصل پنجم: موانع مربوط به حدیث پژوه در فهم حدیث...617

الف. نهی از پیروی از هوی و هوس...619

ب. پیروی از هوی یا تفسیر به رأی در حدیث...621

ج. پیامد های پیروی از هوی...621

د. نمونه حدیثی...623

نمونه هایی از جمود...629

نمونه حدیثی...642

الف. مفهوم تعصب...645

ب. انواع تعصب...646

ج. تعصب در آیات و روایات...648

د. علل و عوامل تعصب...649

ه. پیامد های تعصب...650

و. درمان تعصب...650

ز. نمونه ای از تعصبات در فهم احادیث...651

اول. ترک سنت و مخالفت با روایات صحیح...651

دوم. حذف و تقطیع نا درست...653

سوم. پذیرش روایات مجعول یا انکار روایات صحیح...656

چهارم. صحت احادیث صحیحین و نا درستی احادیث غیر موجود در آن دو...657

پنجم. وضع و جعل...658

ششم. تأویل نا درست...660

هفتم. تهمت زنی...662

الف. درمان پیش داوری...664

ب. نمونه حدیثی...664

نمونه حدیثی...672

فصل ششم: راه های شناسایی آسیب...689

الف. پیشینۀ عرضۀ حديث بر قرآن...694

ب. نمونۀ حديثی...697

نمونۀ حديثی...703

نمونۀ حديثی...710

نمونۀ حديثی...713

نمونۀ حديثی...716

نمونۀ حديثی...722

نمونۀ حديثی...726

نمونۀ حديثی...728

نمونه حدیثی...734

نمونه حدیثی...739

فصل هفتم: فقدان شرایط لازم فهم حديث...745

کتاب نامه...761

الف. كتاب ها...761

ب. مجلات...790

سخن ناشر

حديث مهم ترین منبع دریافت آموزه های دینی پس از قرآن است که زلال معارف آن تشنگان را سیراب ساخته و دانش های اسلامی را به خویش وابسته و نیازمند نموده است. از این رو معصومان علیهم السلام مردم را به فرا گیری، حفظ و نشر حدیث و بیش از آن به فهم و درایت آن تشویق نموده اند. این خود معّرف جایگاه فهم و درایت حدیث است.

در کنار توجه بسیار معصومان علیهم السلام به امر حدیث و کوشش های صادقانه راویان و محدثان امانت دار، آسیب هایی نیز دامان این امانت را گرفته است. آسیب هایی که به عمد و گاه غیر عمد به دست دو چهرگانی دروغ ساز و سست فهم ایجاد شده است. اینان با اهداف و عوامل گوناگون دست به تحریف حقایق و جعل حدیث زده اند. از این رو، حدیث در تاریخ خویش با آسیب هایی چون: تصحیف، تحریف، زیاده و نقیصه، نقل به معنا، تدلیس و... رو به رو بوده و سره و ناسره به هم آمیخته اند.

نظر به آسیب های یاد شده که حدیث را همانند هر پدیدۀ دیگر فرا گرفته است؛ آسیب شناسی فهم حدیث اهمیت بسزایی دارد، چه اندک تغییری در حدیث، فهم ما را از مقصود اصلی معصوم با مشکل مواجه می سازد هر چند این مشکل پیش از

تدوین جوامع حدیثی بیش تر بوده، لکن بعد از آن نیز خود نمایی می کند و آثار و پیامد های آن مورد توجه و دغدغۀ متفکران اسلامی بوده است. بر این اساس باز شناسی آسیب ها به صورت روشمند، یکی از راهکار های مهم حدیث پژوهان برای دستیابی به فهم درست از حدیث است.

دانشگاه علوم اسلام رضوی جهت نیل به اهداف خویش در حوزۀ علوم اسلامی و از آن میان علم حدیث، اقدام به نشر آثار مختلف حدیثی نموده است. از آن جمله کتاب «آسیب شناسی فهم حدیث» که به صورت کاربردی و گسترده به بررسی آسیب های فهم حدیث پرداخته است.

این کتاب توسط حجة الاسلام دکتر سید علی دلبری از اعضای هیئت علمی گروه قرآن و حدیث این دانشگاه به عنوان رسالۀ مقطع دکتری، ارائه و دفاع شد و پس از آن مورد بررسی و دقت بیش تر قرار گرفت و پس از طی مراحل نشر، پیشکش دانش دوستان گردید.

امید می رود کتاب حاضر که به بررسی بیش از پنجاه آسیب پرداخته است، گستره و عمق مباحث آسیب شناسی فهم حدیث را آشکار سازد و علاوه بر پژوهشگران حوزوی و دانشگاهی، سایر علاقه مندان نیز از آن بهره مند شوند.

در پایان بر خود لازم می دانیم از کلیه بزرگوارانی که در این اثر سهمی داشته اند به ویژه اساتید راهنما، مشاور و ارزیاب تقدیر و تشکر نماییم.

مرکز پژوهش دانشگاه علوم اسلامی رضوی

پیش گفتار

قرآن و حدیث، دو گوهر گران بها و دو میراث ماندگارند که پیشوایان دین بارها امت اسلام را به تمسک به آن دو فرا خوانده اند. چه بسا قرائت و بازگویۀ قرآن و حدیث، امری آسان نُماید، ولی فهم، تأمل و تدبر در آن دو سخت و دشوار است. در میان دانش های حدیثی، فقه الحدیث یا همان فهم و درایت محتوایی روایت و شرح و تفسیر آن، مهم ترین و سود مندترین آن هاست و دیگر دانش های حدیثی با هدف کمک به فقه الحدیث کاربرد می یابند. با این حال، دانش فقه الحديث قواعد و اصولی دارد که بدون رعایت آن، حدیث شناسی و بلکه دین شناسی محقّق نمی گردد.

خداوند متعال تبیین و تفسیر کلامش را در قرآن به سنت پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم واگذار کرده: وَ أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ وَ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ ⁽¹⁾و پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم نیز آن را قرین قرآن دانسته است: إِنِّي أُوتِيتُ الْقُرْآنَ وَ مِثْلَهُ مَعَهُ ⁽²⁾لكن سوگ مندانه

احادیث بر خلاف قرینش، قرآن، از تحریف، تغییر، وضع، تعارض، تصحيف و... مصون نماند. از این رو، اندیشه وران و حدیث پژوهان مسلمان از همان آغاز صدور حدیث، دغدغه مهمی در کشف و شناسایی مراد و مقصود معصوم داشتند و بر این نکته تأکید می ورزیدند که دستیابی به معنای نصوص روایی بدون ارزیابی سندی و محتوایی میسر نیست. به دیگر سخن، هر حدیث شناس و دین پژوهی که در صدد بهره گیری از آموزه های بلند پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم و اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام بر می آید، دو مرحله اساسی را فرا روی خود می بیند که باید پشت سر گذارد:

الف. روش شناسی فهم احادیث

ب. آسیب شناسی فهم احادیث

در مرحله نخست توجه حدیث پژوه به فراهم ساختن شرایط ایجابی است که در فهم عمیق و درست حدیث تأثیر دارد و در مرحله دوم می کوشد تا با شناسایی، مشکلات و موانع فهم حدیث برای آن ها چاره ای اندیشد و اثر منفی آن ها را در کشف مراد و مقصود معصوم خنثی سازد. این مرحله، در دست یابی به روایات صحیح و شناخت سره از ناسره و کنار گذاشتن روایات ساختگی و بی اساس، نقش بسزایی دارد.

حدیث پژوه در این مرحله، با پرسش های زیر رو به روست:

شایستۀ ذکر است که نوع برخورد حدیث پژوهان با این گونه آسیب ها مختلف است. در این نوشتار بر آن نیستیم تا مانند عده ای با پاک کردن صورت مسأله از طريق توجیه یا تجاهل يا حبّ افراطی، منکر آسیب های وارد بر حدیث شویم؛ چرا که این روش را منطقی نمی دانیم. از سوی دیگر نیز نمی خواهیم هم چون گروهی دیگر به سبب وجود آسیب هایی، اعتبار اصل حدیث را انکار کنیم؛ ⁽¹⁾زیرا این دیدگاه برخاسته از آگاهی نداشتن به نقش حساس حدیث در احیای رسالت دینی است. در این کتاب بر آنیم تا با نگاهی واقع گرایانه تا حدودی موانع و میزان آسیب های ناشی از آن را بررسی کنیم، ⁽²⁾و پس از تحلیلی علمی، دیدگاه خود را در چگونگی زدودن آسیب ها و درمان آن مشخص سازیم؛ زیرا یکی از راه های رسیدن به وضعیت مطلوب، ترسیمِ دقیق وضعیت گذشته و موجود است.

بنا بر این، ضمن تأکید بر جایگاه والای حدیث به ذکر برخی از آسیب های فهم حدیث می پردازیم تا با شناسایی دقیقِ درد درمان آسان گردد.

امید می رود مطالعه متن حاضر که به بررسی بیش از پنجاه آسیب پرداخته است، گستره و عمق مباحث آسیب شناسی فهم حدیث را برای خوانندگان و پژوهشگران آشکار سازد. نگارنده مدعی نیست که همۀ آسیب های حدیثی را احصا کرده، بلکه بر آن بوده است که از آسیب های مهم غفلت نورزد. امیدواریم این نوشتار، در آمدی

باشد برای بحث های گسترده تر و عمیق تر.

نوشتاری که پیش رو دارید، در هفت فصل تنظیم گردیده است. فصل نخست پیش درآمدی است که به بیان کلیات و مبادیِ بحث اختصاص یافته است و به مباحثی هم چون جایگاه فهم حدیث، علوم حدیث و آسیب شناسی فهم حدیث، مفهوم آسیب شناسی فهم حدیث، اهمیت موضوع، ضرورت، فواید و پیشینۀ بحث می پردازد. در فصل دوّم، عوامل آسیب زا در حوزه فهم حدیث بیان شده است و به دنبال پاسخی برای این پرسش است که کدام یک از این آسیب ها، خود مولّد آسیب های دیگری است؟

در فصل سوّم، آسیب ها و مشکلات بیرونی حدیث بررسی شده است. فصل چهارم، به بررسی آسیب ها و مشکلات درونی حدیث می پردازد. در فصل پنجم، موانع خود حدیث پژوه در فهم حدیث، مطرح گردیده است. فصل ششم به بیان راه های شناسایی آسیب اختصاص یافته و در پایان، فصل هفتم به فقدان شرایط لازمِ فهم حدیث پرداخته است.

در این پژوهش به دلیل چند بعدی بودن موضوع آن، از ترکیب چند روش پژوهشی متفاوت استفاده شده است. روش تحقیق در این موضوع، روش کتاب خانه ای است که عبارت است از گرد آوری اطلاعات لازم دربارۀ ریز موضوعات تحقیق با مطالعۀ کتاب ها، مقالات و دیگر آثار مکتوب که در کتاب خانه ها موجود است. ⁽¹⁾این پژوهش با توجه به گونه های تحقیقی نوین، به اعتبار نوع و هدف، تحقیقی بنیادی - تاریخی می باشد؛ گاه به گونه علمی، به حل مسأله و مشکلی در این موضوع پرداخته است (تحقیق علمی)؛ گاه به توصیف و تحلیل پرداخته که به شناخت و تدوین قضایایی کلی منجر شده است (تحقیق توصیفی - تحلیلی) و بدین سان از دستاورد های آن در دیگر گرایش ها نیز استفاده می شود (تحقیق کاربردی)

فصل اول: کلیات و مبادی

درآمد

فصل اول. کلیات و مبادی

درآمد

اشاره

بر پایۀ حکم عقل و شرع، تنها راه دست یابی به مفهوم وحی و کلام الهی قرآن و سنّت معصومان علیهم السلام است: كُلُّ شَيْءٍ مَرْدُودٌ إِلَى الْكِتَابِ وَ السُّنَّةِ.⁽¹⁾مراد از سنت، کلام، کردار و تقریر واقعی معصوم است ⁽²⁾و حدیث، کارکرد نقل سنت را برای آیندگان به عهده دارد و به وسیلهٔ آن، به سنّت قولی و عملی و تقریر پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم و ائمه اطهار علیهم السلام دست می یابیم. در حقیقت هر چه این سه را گزارش کند، خبر و حدیث است: ما یَحکی عَن قولِ المَعصُومِ أو فِعْلِهِ اَوْ تَقْریره. ⁽³⁾

در کنار اهتمام شدید معصومان علیهم السلام به امر حدیث و کوشش های صادقانه راویان

معتمد و محدثان سخت کوش امانتدار، آسیب هایی هم به این امانت نبوی و ولوی، گاه به عمد و گاه غیر عمد، به دست راویانی دو چهره، دروغ ساز و سست فهم وارد آمد. اینان با اهداف گوناگون و بر اثر عوامل مختلف دست به تحریف حقایق و جعل احادیث و... می زدند. از این رو، پدیدۀ حدیث و فهم آن به نقد و بررسی نیازمند شد. بررسی تاریخی و علمی آسیب شناسی فهم حدیث در صدر اسلام و پس از آن، حقایق بسیار ناگواری را به دست می دهد.

در این فصل بر آنیم تا به طرح مباحث مقدماتی دربارۀ موضوع، هم چون تبیین موضوع تحقیق، ضرورت و اهداف آن، علوم حدیث و آسیب شناسی فهم حدیث، پیشینۀ آسیب شناسی فهم حدیث و... بپردازیم.

1. جایگاه فهم حدیث

حدیث معصوم علیه السلام همواره مفسّر و مبیِّن قرآن است، به ویژه که فهم بسیاری از احکام دین، بدون کمک احادیث دست نیافتنی است؛ زیرا قرآن در بیش تر آیات، به بیان کلیات پرداخته و تبیین جزئیات را به پیامبر اسلام صلی اللّه علیه و آله و سلم و اوصیای پس از او واگذار کرده است:

وَ أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ ما نُزِّلَ إِلَيْهِمْ ⁽¹⁾و به سوی تو ذکر (قرآن) را فرو فرستادیم تا آن چه را به مردم نازل شده است، برایشان بیان و روشن کنی. و مَا آتَاکُمُ الرَّسُول فَخُذُوهُ و مَا نَهَاکُمْ عَنْهُ فَانتَهُوا ⁽²⁾آن چه را پیغمبر برای شما آورد (یعنی امر کرد)، بگیرید و بپذیرید و از آن چه نهی کرد، خودداری کنید. وَ مَا أرْسَلْنَا مِنْ رَسُول إلا لِیُطَاعَ بِإذْنِ اللّهِ ⁽³⁾ما هیچ پیغمبری را نفرستادیم مگر برای این که به اذن خدا اطاعتش کنند.

از نگاه شیعه، احادیث رسیده از پیامبر اکرم صلی اللّه علیه و آله و سلم و امامان معصوم علیهم السلام جایگاهی بس مهم و ارزشمند بعد از قرآن دارند و کسی در اعتبار و حجّیّت آن شک و تردید نمی کند و همگان عمل بر طبق آن را لازم می شمارند. ⁽¹⁾

پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم و امامان معصوم علیهم السلام مسلمانان را به فرا گیری، حفظ، یاد آوری و نشر احادیث و بیش از همه به فهم، فقاهت و درایت آن بسیار تشویق و ترغیب می کردند. ⁽²⁾از همین جاست که جایگاه حدیث صحیح و اهمیت آن، بیش از پیش روشن می شود. جابر از امام باقر علیه السلام نقل می کند که آن حضرت فرمودند:

یَا جَابِرُ وَ اَللَّهِ لَحَدِیثٌ تُصِیبُهُ مِنْ صَادِقٍ فِی حَلاَلٍ وَ حَرَامٍ خَیْرٌ لَکَ مِمَّا طَلَعَتْ عَلَیْهِ اَلشَّمْسُ حَتَّی تَغْرُبَ؛ ⁽³⁾اى جابر! به خدا سوگند، حدیثی که از فرد صادق دربارهٔ حلال و حرام به دست آوری، برای تو از آن چه که خورشید بر آن طلوع و غروب می کند، با ارزش تر است. روشن است تمام اهمیت حدیث، به فهم صحیح آن است و فهم نا درست از آن به مراتب از نشنیدن و نفهمیدن آن بدتر خواهد بود. ریشۀ بیش تر فرقه ها و مکاتب گوناگون انحرافی، در بد فهمی و کج اندیشی، با قرائت ها و برداشت های نا درست از قرآن و حدیث است.

جایگاه و ارزشِ فهم و درایت محتوایی حدیث را در گفتار ها، تشویق ها و تلاش های پیگیر معصومان علیهم السلام که خود نخستین مفسبران و شارحان حدیث و سنت

نبوی هستند، می توان دید. اینک نمونه هایی از روایات در این باره را ذکر می کنیم:

مؤلف وسائل ذیل روایت مذکور می گوید: بِهَذَا یَرْتَفِعُ الِاخْتِلَافُ عَنْ أَکْثَرِ الْأَحَادِیثِ لِاخْتِلَافِ الْمَوْضُوعِ أَوِ الْحَالاتِ أَوِ الْعُمُومِ وَ الْخُصُوصِ أَوْ نَحْوِ ذَلِکَ ⁽³⁾. شیخ انصاری هم می نویسد: «غرض از این روایت ترغیب برای تلاش در راه فهم معانی روایات است». ⁽⁴⁾

منزلت شیعیان را از اندازه نقل احادیث و شناختی که (دربارۀ مفاهیم و معارف حدیثی) دارند، بشناس! زیرا در حقیقت، شناخت و معرفت همان درک آگاهانه (علوم و مفاهیم) حدیث است. با همین درک آگاهانه است که مؤمن به بالا ترین پایه های ایمان (شناخت اعتقادی و عملی) می رسد. من در کتابی از علی علیه السلام به این نوشته برخوردم: ارزش و ارج هر کس معرفت اوست. خدای متعال مردمان را به میزان خردی که در سرای دنیا به ایشان ارزانی داشته است، حسابرسی می کند.

(سخن ها) باشید، نه در پی نقل و حکایت.

درک و فهم مطالب علمی سود مندتر از تکرار، خواندن و فرا گرفتن آن است.

از این روایات روشن می شود که امامان معصوم علیهم السلام در مقام حافظان شریعت و

پاسبانان رسالت، از همان آغاز صدور حدیث، توجه خاصی به متن حدیث داشتند و بر فهم عمیق و درک صحیح حدیث تأکید می ورزیدند.

البته ارزش و جایگاه والای حدیث و فهم آن، بدین معنا نیست که هر آن چه به نام «حدیث» نقل شده است، به تمامی پذیرفته باشد؛ بلکه باید حدیث به درجۀ «اعتبار»

برسد تا نوبت فهم آن فرا رسد.

مسیر دست یابی به فهم درست و کامل احادیث، مسیری بسیار دشوار است که کم تر کسی توان گذر از آن را پیدا می کند تا بتواند با نگاهی آسیب شناسانه دین خود را از لابلای احادیث، آن گونه که هست بفهمد، به آن عمل کند و به دیگران بفهماند.

به نظر می رسد یکی از راه های کوتاه ساختن این مسیر و از آن مهم تر به سلامت عبور کردن از آن، نصب العین قرار دادن علائم خطر و گوش زد کردن آسیب ها و موانع موجود در مسیر فهم حدیث است، برای تمامی آنان که در این طریق گام نهاده اند.

2. آسیب پذیری حدیث

احادیث هم مانند هر پدیدۀ دیگری آسیب پذیرند و زمینۀ بروز انواع آسیب را دارند. ⁽¹⁾روایات و شواهد تاریخی خود گواهی بر این مدعاست. شخصی از علی علیه السلام دربارۀ حدیث های نو آورده و خبر هایی که در دست مردم است و با یک دیگر اختلاف دارد، پرسید. امام فرمود:

إِنَّ فِی أَیْدِی النَّاسِ حَقّاً وَ بَاطِلاً، وَ صِدْقاً وَ کَذِباً، و نَاسِخاً وَ مَنْسُوخاً، وَ عَامّاً وَ خَاصّاً، وَ مُحْکَماً وَ مُتَشَابِهاً، وَ حِفْظاً وَ وَهْماً... ⁽²⁾در دست مردم است از حق و باطل، راست

و دروغ، ناسخ و منسوخ، عام و خاص، محکم و متشابه و آن چه در خاطر سپرده شده است و آن چه راوی در آن، گمان پردازی کرده است.... ⁽¹⁾

نیز حضرت علیه السلام در سخنرانی دیگری، بعد از حمد و ثنای الهی، مردم را به وجود برخی از آسیب ها در حدیث پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم هوشیار می سازد و هشدار می دهد که بر این اساس فتوا ندهند و در ادامه، راه حلّی را ارائه می کند.

یَا أَیُّهَا اَلنَّاسُ اِتَّقُوا اَللَّهَ وَ لاَ تُفْتُوا اَلنَّاسَ فَإِنَّ رَسُولَ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ قَالَ قَوْلاً وَضَعَ أُمَّتَهُ إِلَی غَیْرِهِ وَ قَالَ قَوْلاً وَضَعَ عَلَی غَیْرِ مَوْضِعِهِ کَذَبَ عَلَیْهِ...؛ ⁽²⁾ای مردم! از خدا بترسید و دیگران را به آن چه نمی دانید، فتوا ندهید؛ چه این که پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم سخنی را فرموده در حالی که از آن به سخن دیگری عدول نموده است و نیز سخنی را گفته ولی آن در جای خودش (معنای مناسب آن) قرار نگرفته و بر ایشان دروغ بسته شده است. منصور بن حازم گوید: به امام صادق علیه السلام گفتم:

فَأَخْبِرْنِی عَنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللّه صلی اللّه علیه و آله صَدَقُوا عَلی مُحَمَّدٍ أَمْ کَذَبُوا؟ قَالَ: بَلْ صَدَقُوا قَالَ: قُلْتُ: فَمَا بَالُهُمُ اخْتَلَفُوا؟ فَقَالَ: أَمَا تَعْلَمُ أَنَّ الرَّجُلَ کَانَ یَأْتِی رَسُولَ اللّهِ صلی اللّه علیه و آله فَیَسْأَلُهُ عَنِ الْمَسْأَلَهِ، فَیُجِیبُهُ فِیهَا بِالْجَوَابِ، ثُمَّ یُجِیبُهُ بَعْدَ ذلِکَ بمَا یَنْسَخُ ذلِکَ الْجَوَابَ، فَنَسَخَتِ الْأَحَادِیثُ بَعْضُهَا بَعْضاً؛ ⁽³⁾آگاهم سازید آیا اصحاب پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم بر آن حضرت دروغ بستند یا راست گفتند؟ فرمود: راست گفتند. گفتم: پس

چرا اختلاف پیدا کردند؟ فرمود: مگر نمی دانی که چون فردی خدمت پیغمبر صلى اللّه عليه و آله و سلم می آمد و از او مسأله ای را می پرسید، آن حضرت جوابش می فرمود و بعد ها پاسخی دیگر می داد که پاسخ اول را نسخ می کرد. پس برخی از احادیث، برخی دیگر را نسخ می کند.

از امام رضا علیه السلام نقل است:

إنَّ فی أخْبارِنا مُتَشابِهاً کمُتَشابِهِ القُرآنِ، و مُحْکَماً کمُحْکَمِ القُرآنِ، فَرُدّوا مُتَشابِهَها إلی مُحْکَمِها، و لا تَتَّبِعوا مُتَشابِهها دُونَ مُحْکَمِها فتَضِلّوا؛ ⁽¹⁾در اخبار ما هم چون قرآن، محکم و متشابه وجود دارد. پس اخبار متشابه ما را به محکمات آن ارجاع دهید و بدون توجه به محکمات آن، از متشابهات آن پیروی نکنید که گمراه می شوید. زیاد گوید: امام باقر علیه السلام به من فرمود:

یَا زِیَادُ مَا تَقُولُ لَوْ أَفْتَیْنَا رَجُلاً مِمَّنْ یَتَوَ لاَّنَا بِشَیْءٍ مِنَ اَلتَّقِیَّهِ قَالَ قُلْتُ: لَهُ أَنْتَ أَعْلَمُ جُعِلْتُ فِدَاکَ قَالَ إِنْ أَخَذَ بِهِ فَهُوَ خَیْرٌ لَهُ وَ أَعْظَمُ أَجْراً قَالَ وَ فِی رِوَایَهٍ أُخْرَی إِنْ أَخَذَ بِهِ أُجِرَ وَ إِنْ تَرَکَهُ وَ اَللَّهِ أَثِمَ؛ ⁽²⁾اگر ما به یکی از دوستان خود فتوایی از روی تقیه دهیم، چه می گویی؟ گفتم: فدایت شوم! شما بهتر می دانید. فرمود: اگر به همان عمل کند، برایش بهتر و پاداشش بزرگ تر است. و در روایت دیگری آمده است: اگر به آن عمل کند، پاداش داده می شود و اگر آن را ترک کند، - به خدا سوگند - گناهکار است. امام صادق علیه السلام می فرماید:

لَا یَکُونُ الرَّجُلُ مِنْکُمْ فَقِیهاً حَتَّی یَعْرِفَ مَعَارِیضَ کَلَامِنَا و إِنَّ الْکَلِمَهَ مِنْ کَلَامِنَا لَتَنْصَرِفُ عَلَی سَبْعِینَ وَ جْهاً لَنَا مِنْ جَمِیعِهَا الْمَخْرَجُ؛ ⁽³⁾کسی از شما تا معانی پنهان

و اشارات سخنان ما را نشناسد، فقیه نخواهد بود؛ چرا که گاه سخنی از ما هفتاد معنا (و احتمال) را بر می تابد و از همۀ آن ها برای ما بیرون شُدی است (و در بیان آن معانی باز نمی مانیم).

از هشام بن حکم نقل شده است که امام صادق علیه السلام فرمود:

كانَ الْمُغِيرَةُ بْنُ سَعِيدٍ يَتَعَمَّدُ الْكَذِبَ عَلى أَبِي، وَ يَأْخُذُ كُتُبَ أَصْحَابِهِ، وَ كَانَ أَصْحَابُهُ الْمُتَسَتِّرونَ بِأَصْحَابِ أَبي يَأْخُذونَ الْكُتُبَ مِنْ أَصْحَابِ أَبي فَيَدْفَعُونَها إِلَى الْمُغِيرَةِ، فَيَدُسُّ فيها الْكُفْرَ وَ الزَّنْدَقَةَ، وَ يَسْنُدُها إلى أبي ثُمَّ يَدْفَعُها إِلى أَصْحَابِهِ، ثُمَّ يَأْمُرُهُمْ أَنْ يَبُثُّوها في الشَّيعَةِ، فَكُلُّ ما كانَ في كُتُبِ أَصْحَابَ أَبي مِنَ الْغُلُو فَذاكَ مِمَّا دَسَّهُ الْمُغِيرَةُ بْنُ سَعِيدٍ في كُتُبِهِمْ؛ ⁽¹⁾مغيرۀ بن سعید از سر عمد بر پدرم دروغ می بست. اصحاب مغیره در میان اصحاب پدرم پنهان بودند و کتاب های اصحاب پدرم را می گرفتند و به مغیره می دادند و او مطالب کفر آمیز و الحادی را در میان آن کتاب ها می گنجاند و به پدرم نسبت می داد، سپس از اصحابش می خواست که آن را در میان شیعیان منتشر کنند. بنا بر این، هر آن چه از مطالب غلو و افراطی در میان کتاب های پدرم هست، از همین مطالبی است که مغيرۀ بن سعيد در میان کتبشان پنهانی وارد ساخته است. امام عسکری علیه السلام می فرماید:

إِنَّمَا كَثُرَ التَّخْلِيطُ فِيمَا يُحْتَمَلُ عَنَّا أَهْلَ الْبَيْتِ لِذَلِكَ، لِأَنَّ الْفَسَقَةَ يَتَحَمَّلُونَ عَنَّا فَيُحَرِّفُونَهُ بِأَسْرِهِ لِجَهْلِهِمْ، وَ يَضَعُونَ الْأَشْيَاءَ عَلَى غَيْرِ وَجْهِهَا لِقِلَّةِ مَعْرِفَتِهِمْ، وَ آخَرُونَ يَتَعَمَّدُونَ الْكَذِبَ عَلَيْنَا لِيَجُرُّوا مِنْ عَرَضِ الدُّنْيَا مَا هُوَ زَادُهُمْ إِلَى نَارِ جَهَنَّمَ، وَ مِنْهُمْ قَوْمٌ نُصَّابٌ لَا يَقْدِرُونَ عَلَى الْقَدْحِ فِينَا، يَتَعَلَّمُونَ بَعْضَ عُلُومِنَا الصَّحِيحَةِ فَيَتَوَجَّهُونَ بِهِ عِنْدَ شِيعَتِنَا، وَ يَنْتَقِصُونَ بِنَا عِنْدَ نُصَّابِنَا، ثُمَّ يُضِيفُونَ إِلَيْهِ أَضْعَافَهُ وَ أَضْعَافَ أَضْعَافِهِ مِنَ الْأَكَاذِيبِ عَلَيْنَا الَّتِي نَحْنُ بِرَاءٌ مِنْهَا، فَيَتَقَبَّلُهُ الْمُسْتَسْلِمُونَ مِنْ شِيعَتِنَا، عَلَى أَنَّهُ مِنْ عُلُومِنَا، فَضَلُّوا وَ أَضَلُّوا وَ هُمْ أَضَرُّ عَلَى ضُعَفَاءِ شِيعَتِنَا مِنْ جَيْشِ يَزِيدَ عَلَى الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ «عَلَيهِمَا السَّلَامُ» وَ أَصْحَابِهِ، فَإِنَّهُمْ يَسْلُبُونَهُمُ

الْأَرْوَاحَ وَ الْأَمْوَالَ، وَ هَؤُلَاءِ عُلَمَاءُ السَّوْءِ النَّاصِبُونَ الْمُتَشَبِّهُونَ بِأَنَّهُمْ لَنَا مُوَالُونَ، وَ لِأَعْدَائِنَا مُعَادُونَ، وَ يُدْخِلُونَ الشَّكَّ وَ الشُّبْهَةَ عَلَى ضُعَفَاءِ شِيعَتِنَا فَيُضِلُّونَهُمْ وَ يَمْنَعُونَهُمْ عَنْ قَصْدِ الْحَقِّ الْمُصِيبِ؛ ⁽¹⁾به راستی بسیاری از مطالب باز گفتۀ ما دست خوش آشفتگی و در آمیختگی شده است؛ زیرا فاسقان گوش به کلام ما می دهند و از سر جهل، تمام آن را تغییر و تحریف می کنند و از کمی شناختی که دارند، مطالب را در غیر جای خود می نهند. جماعت دیگری نیز از سر عمد بر ما دروغ بندند تا از حُطام نا چیز دنیا وسیله ای به دست آرند که همان، سبب ورود ایشان به آتش جهنّم شود. گروهی نیز از دشمنان مذهبند که توان قدحِ ما را ندارند؛ از این رو، برخی از علوم صحیح ما را می آموزند و آن را به شیعیان ما می رسانند و از ما نزد دشمنان عیب جویی می کنند، و چندین برابر آن، دروغ و اکاذیب بر ما می بندند که ما از همۀ آن ها پاک و بری هستیم، ولی شیعیان ما از سر تسلیم، بنا بر این که آن از علوم و دانش ماست، آن را می پذیرند، پس گمراه شوند و دیگران را به بیراهه کشند. زیان و ضرر این افراد بر شیعیان ضعیف ما از لشکر یزید بر حسین بن علی علیهم السلام و أصحاب آن حضرت بیش تر است؛ زیرا آنان هم روح را به تاراج می برند و هم اموال را به غارت. این گروه از علمای سوء و ناصبی مذهبی هستند که خود را به ظاهر از موالی ما و دشمن اعدای ما می شمارند و شکّ و شبهه را بر شیعیان ضعیف ما می افکنند، گمراهشان می سازند و مانع ایشان از رسیدن به حقّ می گردند. از این روایات، معلوم شد که نه تنها احادیث در معرض انواع گوناگون آسیب هایند؛ بلکه سوگ مندانه این گونه آسیب ها بر برخی از احادیث سایه افکنده است. از این رو، برای کشف مراد متکلمان ویژه ای، همانند معصومان علیهم السلام که به اسالیب متفاوتی سخن می رانند، علاوه بر این که باید اصول و موازین مندرج در بیانات ایشان را شناخت و آن را در کشف مقصود اصلی آنان به کار گرفت، باید آن سخن را از هر گونه آسیب و پیرایه ای زدود. بنا بر این با این که نمی توان به دلیل برخی

مشکلات و آفات و وجود شماری احادیث آسیب دیده و ضعیف در میان مجموعۀ احادیث، همه احادیث را معلول و ضعیف شمرد و از دریای موّاج احادیث چشم پوشید و همۀ احادیث را کنار گذاشت؛ اما نمی توان همه آن ها را صحیح و سالم و مورد قبول دانست. پذیرش این نکته (وجود برخی از آسیب ها در میان احادیث) موجب می شود که آسیب ها و آفات از عنوان امری غیر قابل تصور و قابل پذیرش، خارج شود و به امری لازم برای بقا حیات معنوی احادیث و دفاع از ساحت قدسی احادیث صحیح تبدیل گردد.

3. دشواری فهم (تحمّل) برخی احادیث

فهم و درایت برخی احادیث معصومان علیهم السلام بسی دشوار و برای هر کسی دست یافتنی نیست. این امر را می توان از روایاتی که حدیثِ آل محمد علیهم السلام را صعب و مستصعب می شمارد، فهمید. برخی از این روایات به شرح زیر می باشد:

امام صادق علیه السلام می فرماید:

إِنَّ حَدِیثَنَا صَعْبٌ مُسْتَصْعَبٌ لاَ یَحْتَمِلُهُ إِلاَّ مَلَکٌ مُقَرَّبٌ أَوْ نَبِیٌّ مُرْسَلٌ أَوْ عَبْدٌ اِمْتَحَنَ اَللَّهُ قَلْبَهُ لِلْإِیمَانِ أَوْ مَدِینَهٌ حَصِینَهٌ قَالَ عَمْرٌو فَقُلْتُ لِشُعَیْبٍ یَا أَبَا اَلْحَسَنِ وَ أَیُّ شَیْءٍ اَلْمَدِینَهُ اَلْحَصِینَهُ قَالَ فَقَالَ سَأَلْتُ اَلصَّادِقَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ عَنْهَا فَقَالَ لِی اَلْقَلْبُ اَلْمُجْتَمِعُ؛ ⁽¹⁾همانا حدیث ما دشوار و بسیار سنگین است و آن را جز فرشته مقرّب، یا پیامبر مرسل، یا بنده ای که خداوند دلش را با ایمان آزموده و یا شهری نفوذ ناپذیر برنمی تابد. عمرو می گوید: به شعیب، راوی حدیث، گفتم: ای ابا الحسن! منظور از شهر نفوذ ناپذیر چیست؟ گفت: من هم از امام صادق علیه السلام همین را پرسیدم. آن حضرت فرمود: دل استوار و خاطر جمع. ⁽²⁾

امام باقر علیه السلام فرمود:

رسول خدا صلى اللّه عليه و آله و سلم می فرماید: إِنَّ حَدِیثَ آلِ مُحَمَّدٍ صَعْبٌ مُسْتَصْعَبٌ، لاَ یُؤْمِنُ بِهِ إِلاَّ مَلَکٌ مُقَرَّبٌ، أَوْ نَبِیٌّ مُرْسَلٌ، أَوْ عَبْدٌ اِمْتَحَنَ اَللَّهُ قَلْبَهُ لِلْإِیمَانِ... فَمَا وَرَدَ عَلَیْکُمْ مِنْ حَدِیثِ آلِ مُحَمَّدٍ صَلَوَاتُ اَللَّهِ عَلَیْهِم فَلاَنَتْ لَهُ قُلُوبُکُمْ وَ عَرَفْتُمُوهُ فَاقْبَلُوهُ، وَ مَا اِشْمَأَزَّتْ مِنْهُ قُلُوبُکُمْ وَ أَنْکَرْتُمُوهُ فَرُدُّوهُ إِلَی اَللَّهِ تَعَالَی، وَ إِلَی اَلرَّسُولِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ، وَ إِلَی اَلْعَالِمِ مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ صَلَوَاتُ اَللَّهِ عَلَیْهِم. وَ إِنَّمَا اَلْهَالِکُ أَنْ یُحَدَّثَ أَحَدُکُمْ بِشَیْءٍ لاَ یَحْتَمِلُهُ فَیَقُولَ: وَ اَللَّهِ مَا کَانَ هَذَا، وَ اَلْإِنْکَارُ هُوَ اَلْکُفْرُ؛ ⁽¹⁾حديث آل محمد علیهم السلام صعب و مستصعب است، جز فرشته مقرب یا پیغمبر مرسل یا بنده ای که خدا دلش را به ایمان آزموده است، به آن ایمان نیاورد. پس هر حدیثی که از آل محمد صلى اللّه عليه و آله و سلم به شما رسید و در برابر آن آرامش دل یافتید و آن را آشنا دیدید، بپذیرید و هر حدیثی را که دلتان از آن رمید و نا آشنایش دیدید، آن را به خدا و پیغمبر و عالم آل محمد صلى اللّه عليه و آله و سلم باز گردانید. به راستی هلاک شده کسی است که حدیثی را که در نمی یابد، برایش بازگو کنند و او بگوید به خدا این چنین نیست، به خدا این چنین نیست. انکار مساوی کفر است.

«صعب» به معنای دشوار و مشکل و «مستصعب» مبالغه آن است؛ یعنی بسیار دشوار؛ یا آن که «صعب» چیزی است که خودش دشوار باشد و «مستصعب» آن است که مردم آن را دشوار شمرند. ⁽²⁾احادیث صعب و مستصعب که در این روایات ذکر شده است، مانند آیات هدایت گر قرآن و مواعظ و عبرت هاست که اگر با گوشی شنوا، دلی نرم و روحی پاک رویا روی شود، مجذوبیت و پذیرش می یابد و اگر با دلی

سخت و روحی سرکش برخورد کند، با انکار و تمرد مواجه می گردد و بلکه بر قساوت و طغیان آن می افزاید. قرآن کریم می فرماید: وَ نُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا هُوَ شِفَاءٌ وَ رَحْمَهٌ لِّلْمُؤْمِنِینَ وَ لاَ یَزِیدُ الظَّالِمِینَ إلاَّ خَسَاراً؛ ⁽¹⁾از قرآن آیه هایی نازل می کنیم که برای مؤمنان شفا و رحمت است و ستمگران را جز خسارت نمی افزاید». بنا بر این، کلمۀ «صعب» و «مستصعب» در این جا بسیار مناسب است؛ زیرا یکی از معانی لغوی آن ابا کردن و چموشی مرکوب است از پذیرش هر راکبی، مانند اسبی که اجازه نمی دهد جز صاحبش بر او نشیند. احادیث اهل بیت عصمت علیهم السلام هم در برابر دل های سلیم، فرشتگان مقرب، انبیای مرسل و مؤمنان پاک و با اخلاص و آزموده انس و الفت می یابند، یک دیگر را چون جان شیرین در آغوش می گیرند، و در برابر دل های سخت و نا پاک که هیچ گونه تناسب و سنخیتی در میان آن ها نیست، سازگاری و قبولی هم دیده نمی شود.

باران که در لطافت طبعش خلاف نیست در باغ لاله روید و در شوره زار خس ⁽²⁾در بصائر الدرجات از عمیر کوفی نقل شده است که معنای «حديثنا صعب لا يحتمله...» همان معنای روایتی است که به ما رسیده: خداوند تبارک و تعالی و رسول او وصف نشدنی است. مؤمن هم وصف نشدنی است. هر که حدیث آن ها را دریابد، آن ها را محدود کرده است و هر که آن ها را در حد گنجاند، آن ها را وصف و اندازه کرده و هر که آن ها را به حد کامل وصف و اندازه کند، آنان را در علم خود گنجانیده و باید از آن ها أعلم باشد. ⁽³⁾

مفضل گوید: امام باقر علیه السلام فرمود: به راستی حدیث ما صعب و مستصعب و «ذکوان» و «اجرد» است. فهم آن را جز فرشته ای مقرّب و پیغمبری مرسل و بنده ای که خدا دلش را به ایمان آزموده است، در نیابد. صعب آن راهواری است که هنوز سواری نداده است. مستصعب آن است که چون دیده شود، از آن باید گریخت و «ذکوان» هوش مؤمنان است و «اجرد» آن است که از پیش و پس چیزی بدان نیاویزد و آن قول خدا است که اَللّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِیثِ. ⁽¹⁾أحسن الحديث، حديث ماست که آفریده ای آن را نتواند به حد کمال دریابد تا در اندازه ای بگنجاند؛ زیرا هر که چیزی را در اندازهٔ فهم خود بگنجاند، باید از آن برتر و بزرگ تر باشد. ⁽²⁾علامۀ مجلسی رحمه اللّه علیه می نویسد: این گونه احادیث بیش تر دربارۀ ویژگی های شگفت ائمه و احوال نادره و معجزات آن هاست و برخی از آن در غوامض علوم مبدأ، معاد، مشکلات قضا و قدر و امثال آن است که عقول از درک آن عاجز است. ⁽³⁾

چه بسا دشواری حدیث و عدم فهم آن به سبب یکی از جهات ذیل باشد:

البته می توان گفت، همه مسائل دینی مربوط به عقیده و ایمان از این قبیل است؛ این مسائل از اصل وجود و ثبوت خدا، صفات ثبوتیه و سلبيّه او آغاز می شود و به

مسأله نبوت (ارتباط نامرئی با خداوند بی واسطه یا به واسطهٔ فرشته و استماع سخن خدا) و به معنویت امامت و و لایت و حقیقت مرگ و برزخ و معاد و بهشت و دوزخ پایان می پذیرد.

بسیاری از تعلیمات عالی قرآن و عترت معصومان علیهم السلام از فهم تنگ و تاریک مردم برتر است و آنان نمی توانند آن را بفهمند و تنها نفوس پاک انبیاء و فرشتگان که به فطرت پاکند و نیز مؤمنان امتحان داده که به ریاضت و پرورش پراسته شده اند، می توانند آن را درک کنند و مردم دیگر فقط به اعتبار آثار معجزات می توانند به آن اعتقاد اجمالی بیابند. ⁽¹⁾

شایستۀ ذکر است که روایات علاوه بر پیچیدگی ها و دشواری های درونی خود چون تقیه، توریه و نسخ، دست خوش حوادث بیرونی مانند وضع و جعل، تصحیف، تقطیع و فقدان قراین و... شده است که حلّ مشکلات و فهم صحیح آن را دشوارتر نموده است.

4. پذیرش یا انکار حدیث

حدیث پژوهان قرآن را پایه گذار نقد و بررسی خبر دانسته اند؛ خداوند متعال در آيۀ نبأ تحقیق در خبر فاسق را لازم می داند و می فرماید:

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِن جَاءَكُمْ فَاسِقٌ بِنَبَإ فَتَبَيَّنُوا أَن تُصِيبُوا قَوْماً بِجَهَالَة فَتُصْبِحُوا عَلَى مَا فَعَلْتُمْ نَادِمِينَ؛ ⁽²⁾ای کسانی که ایمان آورده اید، اگر فاسقی برای شما خبری آورد، تحقیق کنید، مبادا (به خاطر زود باوری و شتاب زدگی

تصمیم بگیرید و...) نا آگاهانه به قومی آسیب رسانید، و سپس از کردۀ خود پشیمان شوید.

هم چنین در قرآن کریم به ما فرمان داده شده است که هر چه را به آن علم نداریم، دنبال نکنیم؛ زیرا در قیامت از چشم و گوش و دل باز خواست می شود:

وَ لاَ تَقْفُ مَا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤَادَ کُلُّ أُوْلَئِکَ کَانَ عَنْهُ مَسْئُو لاً؛ ⁽¹⁾از آن چه به آن آگاهی نداری، پیروی مکن؛ چرا که گوش و چشم و دل، همه مسؤولند. قرآن از کسانی که هر خبری را می شنوند، و نسنجیده آن را نشر می دهند، به شدت انتقاد کرده و فرموده است:

وَ إِذَا جَاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذَاعُوا بِهِ وَ لَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَ إِلَى أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ وَ لَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَ رَحْمَتُهُ لَاتَّبَعْتُمُ الشَّيْطَانَ إِلَّا قَلِيلًا؛ ⁽²⁾و هنگامی که خبری از پیروزی یا شکست به آن ها برسد، (بدون تحقیق،) آن را شایع می سازند؛ در حالی که اگر آن را به پیامبر و پیشوایان - که قدرت تشخیص کافی دارند - باز گردانند، از ریشه های مسائل آگاه خواهند شد. و اگر فضل و رحمت خدا بر شما نبود، جز عدّه کمی، همگی از شیطان پیروی می کردید (و گمراه می شدید). بر پایۀ این آیه، خبر را باید به اهل استنباط عرضه کرد و پس از کارشناسی و اثبات درستی آن، پخش ساخت.

نیز می فرماید: فَلْیَنْظُرِ الْإِنْسانُ إِلی طَعامِهِ؛ ⁽³⁾انسان باید به طعامش بنگرد.

از امام باقر علیه السلام دربارۀ آیه فوق نقل شده است که فرمودند: یعنی انسان باید به علمش بنگرد که آن را از چه کسی فرا می گیرد. ⁽⁴⁾

امام علی علیه السلام می فرماید:

ما لی أرَی النّاسَ إذا قُرِّبَ إلَیهِمُ الطَّعامُ لَیلًا تَکَلَّفوا إنارَهَ المَصابیحِ لِیُبصِروا ما یُدخِلونَ بُطونَهُم،و لا یَهتَمّونَ بِغِذاءِ النَّفسِ بِأَن یُنیروا مَصابیحَ ألبابِهِم بِالعِلمِ؛ لِیَسلَموا مِن لَواحِقِ الجَهالَهِ وَ الذُّنوبِ فِی اعتِقاداتِهِم و أعمالِهِم؛ ⁽¹⁾چرا مردم را این گونه می بینم که چون شبانگاه نزدشان غذا می گذارند، به هر زحمتی، چراغی بر می افروزند تا ببینند چه می خورند، ولی در تغذیۀ روحی و روانی چندان اهمیت نمی دهند تا چراغ های عقولشان را به وسیله علم (ایمان و یقین) روشن سازند تا از خطر های جهالت و انبوه گناهان، در اعتقادات و اعمالشان، سالم بمانند؟ امام حسن بن علی علیهما السلام می فرماید:

عَجَبٌ لِمَن یَتَفَکَّرُ فی مَأکولِهِ کَیفَ لا یَتَفَکَّرُ فی مَعقولِهِ! فَیُجَنِّبُ بَطنَهُ ما یُؤذیهِ ویودِعُ صَدرَهُ ما یُردیهِ؛ ⁽²⁾در شگفتم از کسانی که در اندیشۀ غذای جسم خودند، ولی در امور معنوی (غذای جان) خویش تعقل نمی کنند؛ شکم را از طعام مضرّ حفظ می کنند، ولی باکی ندارند که افکار پلیدی در جان و روان آن ها رخنه کند! بر پایۀ آن چه گذشت، معصومان علیهم السلام در دقّت و بررسی حدیث تأکید بسیار کرده و از سویی، ما را از ردّ عجو لانۀ حدیث باز داشته اند. در روایاتی، دروغ شمردن حدیثی که دروغ بودنش معلوم نیست، به شدت باز داشته شده است. در روایتی از امام محمّد باقر علیه السلام یا امام صادق علیه السلام رسیده است:

لاَ تُکَذِّبُوا بِحَدِیثٍ آتَاکُمْ أَحَدٌ فَإِنَّکُمْ لاَ تَدْرُونَ لَعَلَّهُ مِنَ اَلْحَقِّ فَتُکَذِّبُوا اَللَّهَ فَوْقَ عَرْشِهِ؛ ⁽³⁾اگر فردی حدیثی را برای شما باز گفت، آن را دروغ مشمارید؛ زیرا

شما نمی دانید، چه بسا آن راست باشد و شما با تکذیب آن، خداوند را بر فراز عرش او تکذیب کرده اید.

از پیامبر اسلام صلی اللّه علیه و آله و سلم رسیده است:

مَنْ رَدَّ حَدِیثاً بَلَغَهُ عَنِّی فَأَنَا مُخَاصِمُهُ یَوْمَ اَلْقِیَامَهِ فَإِذَا بَلَغَکُمْ عَنِّی حَدِیثٌ لَمْ تَعْرِفُوا فَقُولُوا اَللَّهُ أَعْلَمُ؛ ⁽¹⁾هر کس حدیثی از من به او برسد و آن را انکار کند، در روز رستاخیز من شاكى او خواهم بود. پس هرگاه حدیثی از من به شما رسید که مقصود آن را نفهمیدید، بگویید: خدا بهتر می داند. حضرت امیر علیه السلام در نامه ای به حارث همدانی می نویسد:

و لا تُحَدِّثِ النَّاسَ بكُلِّ مَا حَدَّثُوكَ بِهِ، فَكَفَى بِذلِكَ كَذِبًا. و لا تَرُدَّ عَلَى النَّاسِ كُلَّ مَا حَدَّثُوكَ بِهِ، فَكَفَى بِذَلِكَ جَهْلًا؛ ⁽²⁾هر چه را شنیدی برای مردم بازگو نکن که همین، دروغ گویی را کفایت است و هر چه مردم برایت روایت کنند، رد نکن که همین نشانۀ نادانی است. از سفیان بن سمط نقل است که گفت: به امام صادق علیه السلام گفتم: فدایت شوم! فردی از سوی شما نزد ما می آید و خبر مهمی را برایمان باز می گوید آن سان که سینۀ ما از آن تنگ می گردد تا این که او را تکذیب می نماییم. حضرت علیه السلام فرمود: آیا او از جانب من برای شما حدیث نقل می کند؟ گفتم: آری! فرمود: او می گوید: شب روز است و روز شب؟ گفتم: خیر! حضرت علیه السلام فرمود: پس (اگر چنین است که انکار امر بدیهی عقلانی نیست) آن حدیث را به سوی ما باز گردان (و تکذیب مکن)؛ زیرا اگر آن را تکذیب کنی ما را تکذیب کرده ای. ⁽³⁾

از علی بن سوید سائی نقل است که حضرت موسی بن جعفر علیه السلام در نامه ای به او نوشت:

و لا تَقُل لمَا بَلغَكَ عَنَّا أَوْ نُسِبَ إِليْنَا هَذَا بَاطِل و إِنْ كُنْتَ تَعْرِفُ خِلافَهُ، فَإِنَّكَ لا تَدْرِي لمَ قُلنَا و عَلى أَيِّ وَجْهٍ وصِفَةٍ؛ ⁽¹⁾دربارۀ آن چه (حدیث و سخنی که) از ما به تو رسیده یا به ما نسبت داده شده است، نگو: این باطل و نا درست است؛ هر چند خلاف و غیر آن را بشناسی؛ زیرا تو نمی دانی ما برای چه (آن را) گفته ایم به چه دلیل و خصوصیتی بوده است. حضرت علی علیه السلام می فرماید:

إذا سَمِعْتُم مِن حَدِیْثِنا ما لاَ تَعْرفُونَ، فَرُدُّوهُ إِلَیْنا وَ قِفُوا عِنْدَه وَ سَلِّمُوا حَتّی یَتَبَیَّنَ لَکُم الحَقُّ، وَ لاَ تَکُونُوا مَذاییعَ عَجْلَی ; إلَیْنا یَرْجِعُ الغالی، وَ بِنا یَلْحَقُ المُقَصِّرُ؛ ⁽²⁾هر گاه از حدیث ما چیزی که معنایش را نمی فهمید، شنیدید آن را به خود ما بازگردانید و در برابر آن درنگ کنید و تسلیم شوید تا حق بر شما آشکار گردد. از فاش کنندگان راز و عجول مباشید. باید که تندروان و غالیان به سوی ما باز گردند و کوته ورزان باز مانده که در حق ما کوتاهی کرده اند، به ما ملحق شوند. امام باقر علیه السلام فرمود:

مَا وَرَدَ عَلَیْکُمْ مِنْ حَدِیثِ آلِ مُحَمَّدٍ صَلَوَاتُ اَللَّهِ عَلَیْهِم فَلاَنَتْ لَهُ قُلُوبُکُمْ وَ عَرَفْتُمُوهُ فَاقْبَلُوهُ، وَ مَا اِشْمَأَزَّتْ مِنْهُ قُلُوبُکُمْ وَ أَنْکَرْتُمُوهُ فَرُدُّوهُ إِلَی اَللَّهِ تَعَالَی، وَ إِلَی اَلرَّسُولِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ، وَ إِلَی اَلْعَالِمِ مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ صَلَوَاتُ اَللَّهِ عَلَیْهِم؛ ⁽³⁾هر حدیثی که از آل محمد علیهم السلام به شما رسید و در برابر آن آرامش دل یافتید و آن را آشنا دیدید، بپذیرید؛ و هر حدیثی را که

دلتان از آن رمید و نا آشنایش یافتید، آن را به خدا و پیغمبر صلی اللّه علیه و آله و سلم و عالم آل محمد علیهم السلام رد کنید.

چه نیکو گفته اند:

و کَمْ مِنْ عائبٍ قَوْلاً صَحِیحاً *** و آفتُه مِنَ الفَهْمِ السَّقِیمِ ⁽¹⁾

و حافظ نیز نیکو گفته است:

چو بشنوی سخن اهل دل مگو که خطاست *** سخن شناس نه یی، جان من خطا این جاست ⁽²⁾

همان گونه که بی پروایی و جرأت در رد و انکار، میراث حدیثی ما را تهدید می کند، ساده انگاری در پذیرش احادیث، مانع رشد علمی در این زمینه می شود. يونس بن عبد الرحمن می گوید: هشام بن حکم برای من حدیث کرد که از امام صادق علیه السلام شنیده است که فرمود:

لاَ تَقْبَلُوا عَلَیْنَا حَدِیثَنَا إِلاَّ مَا وَافَقَ اَلْقُرْآنَ وَ اَلسُّنَّهَ أَوْ تَجِدُونَ مَعَهُ شَاهِداً مِنْ أَحَادِیثِنَا اَلْمُتَقَدِّمَهِ فَإِنَّ اَلْمُغِیرَهَ بْنَ سَعِیدٍ لَعَنَهُ اَللَّهُ دَسَّ فِی کُتُبِ أَصْحَابِ أَبِی أَحَادِیثَ لَمْ یُحَدِّثْ...بِهَا أَبِی فَاتَّقُوا اَللَّهَ وَ لاَ تَقْبَلُوا عَلَیْنَا مَا خَالَفَ قَوْلَ رَبِّنَا تَعَالَی وَ سُنَّهَ نَبِیِّنَا مُحَمَّدٍ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ؛ ⁽³⁾حدیثی را از ما نپذیرید، مگر آن که با قرآن و سنت، سازگار باشد و یا در میان احادیث پیشین ما شاهدی بر آن بیابید؛ چرا که مغیرۀ بن سعید - که لعنت خدا بر او باد - احادیثی را در کتب اصحاب پدرم وارد ساخت که هرگز آن ها را نگفته بود. پس از خدا پروا کنید و هیچ سخنی را که با کلام پروردگار بزرگ و سنت رسول اکرم صلى اللّه عليه و آله و سلم سازگاری ندارد، از ما نپذیرید. ابراهيم بن عبد الحمید از امام کاظم علیه السلام روایت نموده است که پیغمبر صلى اللّه عليه و آله و سلم فرمود:

أَلاَ هَلْ عَسَی رَجُلٌ یُکَذِّبُنِی وَ هُوَ عَلَی حَشَایَاهُ مُتَّکِئٌ قَالُوا یَا رَسُولَ اَللَّهِ وَ مَنِ اَلَّذِی یُکَذِّبُکَ قَالَ اَلَّذِی یَبْلُغُهُ اَلْحَدِیثُ فَیَقُولُ مَا قَالَ هَذَا رَسُولُ اَللَّهِ قَطُّ فَمَا

جَاءَکُمْ عَنِّی مِنْ حَدِیثٍ مُوَافِقٍ لِلْحَقِّ فَأَنَا قُلْتُهُ وَ مَا أَتَاکُمْ عَنِّی مِنْ حَدِیثٍ لاَ یُوَافِقُ اَلْحَقَّ فَلَمْ أَقُلْهُ وَ لَنْ أَقُولَ إِلاَّ اَلْحَقَّ؛ ⁽¹⁾هان! آيا ممكن است کسی مرا به راحتی تکذیب کند؟ اصحاب گفتند: ای پیامبر خدا! کیست که تو را تکذیب کند؟ فرمود: آن کس که حدیثی از من به او برسد و بگوید: هرگز پیغمبر خدا چنین نگفته است. پس هر حدیثی از من برای شما نقل شد آن را بسنجید، اگر موافق با حقّ بود، آن گفته از من است و هر حدیثی از من برای شما نقل شد که با حقّ سازش نداشت، آن را نگفته ام. من هرگز جز حقّ نگویم. در جوامع روایی شیعه احادیث فراوانی نقل شده است که طبق آن ها، یکی از مهم ترین معیار های سنجش روایت، موافقت یا مخالفت آن با عقل است. حضرت امام خمینی رحمه اللّه علیه در توضیح این نکته می فرماید: «این که حدیث باید با عقل سازش داشته باشد؛ یعنی قابل استدلال عقلانی بوده، با دلیل و برهان قابل اثبات باشد؛ و این عقل یعنی برهان عقلی. اگر قرار باشد هر حدیثی که فهم آن دشوار است و یا ما از درک آن عاجزیم، دور انداخته شود، در این صورت نه فقط حدیث، بلکه علوم بی شمار دیگری را که ما از درک آن نا توان هستیم، باید دور بریزیم. در حالی که چنین تفکری قطعاً خطاست و هیچ کس بدان اعتقاد ندارد.» ⁽²⁾

علامۀ طباطبایی با ردّ روایاتِ قصۀ هاروت و ماروت با عرضۀ بر قرآن، به موضوع بسیار تلخ جعل احادیث و تأثیر گستردۀ احادیث ساختگی یهودیان در صدر اسلام اشاره می کند و توجه می دهد که قرین آن، یعنی قرآن، نه تنها مصون از هر گونه دسیسه است، ⁽³⁾بلکه میزان و معیاری برای شناخت احادیث صحیح از سقیم به شمار می رود. وی ⁽⁴⁾می گوید: کوتاه سخن آن که نه تنها باطل در قرآن راه نمی یابد، بلکه

به وسیله قرآن باطل هایی که ممکن است به دست اجانب در بین مسلمانان نشر داده شده، دفع گردد، پس قرآن خود از ساحت حق دفاع می کند، و بطلان دسائس را روشن می سازد. ⁽¹⁾

علامه طباطبایی در ادامه می نویسد: بعضی از مردم، به ویژه اهل عصر ما که فرو رفته در علوم مادی و مرعوب تمدن جدید غربی هستند، از این حقیقت که ما برای شما بیان کردیم (نفوذ اسرائیلیات و کثرت وضع و جعل) استفاده سوء کرده و روایات جعلی را بهانه ای ساخته اند تا به کلی آن چه به نام روایت و سنت رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم نامیده می شود، به دور افکنند.

در مقابل این گروه تفریطی، برخی اخباریان و اصحاب حدیث و دیگرانی هستند که در این باره افراط کرده و هر مطلبی که نام حدیث و روایت دارد - هر چه

می خواهد باشد - پذیرفته اند.

اشتباه گروه اخیر کم تر از خطای گروه اول نیست؛ چه طرد کلی روایات هم مستلزم تکذیب موازینی است که دین مبین اسلام برای تشخیص حق از باطل قرار داده، و هم مستلزم نسبت دادن باطل و سخن لغو به پیامبر اسلام صلی اللّه علیه و آله و سلم و بیهوده انگاشتن قرآن عزیزی که لاَّ یَأْتِیهِ الْبَاطِلُ مِن بَیْنِ یَدَیْهِ وَ لاَ مِنْ خَلْفِهِ. ⁽²⁾هم چنین پذیرفتن بی قید و شرط تمامی احادیث و همه را به شارع اسلام نسبت دادن، مستلزم همان تکذیب و همان نسبت است.

چگونه ممکن است، مسلمان باشیم و در عین حال یکی از دو راه افراط و تفریط را بپیماییم، با این که خدای جلّ و علا فرموده است: ما آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ، وَ ماعَنْهُ فَانتَهُوا؛ ⁽³⁾آن چه رسول دستور می دهد بگیرید، و از آن چه نهی می کند،

خود داری کنید. به حکم این آیه، دستۀ اول نمی توانند سنت و دستورات رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم را به کلی دور بیندازند، چنان که قرآن فرموده است: وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلاّ لِيُطاعَ بِإِذْنِ اَللّهِ؛ ⁽¹⁾هیچ رسولی نفرستادیم، مگر برای این که مردم او را به اذن خدا و برای رضای او اطاعت کنند. به حکم این آیه دسته دوم نیز نمی توانند هر چه را که نام حدیث دارد، هر چند مخالف قرآن یعنی مخالف اذن خدا و رضای او بپذیرند.

آری، به دستۀ اول می گوییم: اگر کلام رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم برای معاصرانش، و منقول آن برای ما که در آن عصر نبوده ایم، حجیت نداشته باشد، در امر دین هیچ سنگی روی سنگ قرار نمی گیرد. اصو لاً اعتماد به سخنانی که برای انسان نقل می شود و پذیرفتن آن در زندگی اجتماعی اجتناب نا پذیر و بلکه امری است بدیهی که از فطرت بشری سر چشمه می گیرد و نمی تواند بدان اعتماد نکند. اما بهانه ای که دست گرفته اند، یعنی مسأله وقوع دسیسه و جعل در روایات دینی، پدیده ای نو ظهور و مختص به مسائل دینی نیست؛ چرا که می بینیم آسیاب اجتماع همواره بر اساس همین منقو لات آمیخته از دروغ و راست می چرخد؛ به طور مسلم دروغ ها و جعلیات در اخبار اجتماعی بیش تر است؛ چون دست سیاست های کلی و شخصی بیش تر با آن ها بازی می کند. با وجود این، فطرت انسانی اجازه نمی دهد که به صرف شنیدن خبر هایی که در صحنۀ اجتماع برای ما نقل می شود، اکتفا کنیم، و اکتفا هم نمی کنیم؛ بلکه تك تك آن اخبار را به موازینی که ممکن است، محکِ شناختن راست از دروغ باشد، عرضه می داریم؛ اگر با آن موافق بود، می پذیریم، و اگر مخالف با آن بود، دورش می افکنیم. در صورتی هم که آن محک از تشخیص راست و دروغ بودن خبر عاجز ماند، در برابر آن خبر توقف می کنیم، نه قبولش می کنیم، و نه انکارش. این توقف، همان احتیاطی است که فطرت آدمی برای بر حذر بودن از شر و ضرر، پیش پای ما می نهد.

سه مرحلۀ رد، قبول و توقف، بعد از عرضۀ خبر بر موازین، در صورتی است که ما خبرشناس و اهل خبره در این کار باشیم، امّا در خصوص اخباری که مهارتی برای تشخيص صحت و سقم مضمون آن ها نداریم، بنای عقلایی این است که به اهل خبره در آن فن مراجعه کنیم و هر چه آنان حکم کردند، بپذیریم.

این، آن روشی است که فطرت پیش می فرستد و نیز میزانی است که دین خدا هم برای تشخیص حق از باطل نصب کرده است و بنای دین هیچ مغایرتی با بنای فطرت ندارد، بلکه عین همانست؛ چه دستور دینی این است که یک یک اخباری که برای مسلمانان نقل می شود، بر کتاب خدا عرضه کنند. اگر صحت و یا سقمش روشن شد، که تکلیف روشن است، و اگر به خاطر شبهه ای که در خصوص یک خبر است، نتوانستیم با مقایسه با کتاب خدا صحت و سقمش را دریابیم، باید توقف کرد.

این دستور در روایات متواتره ای از رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم و ائمه اهل بیتش علیهم السلام به ما رسیده است. البته این دستور در خصوص مسائل غیر فقهی است؛ چون در مسائل فقهی معیار در تشخیص روایت درست از نا درست، بحث مفصل و جدا گانه ای دارد که در اصول فقه بررسی می شود. ⁽¹⁾

از روایات چنین برداشت می شود که رویا رویی با احادیث و بررسی آن بسیار حساس است و احتیاط در آن را می طلبد. ⁽²⁾بخش زیادی از روایات از صحت سند و قوت دلالت متن برخوردار است که جای هیچ گونه تردیدی در پذیرش مطلق آن باقی نمی ماند. پذیرش بخش دیگری از روایات به سبب عام و خاص، مطلق و مقید، و مجمل و مبین، متوقف بر جمع دلالی و تأویل آن هاست. در میان روایاتی دیگر مواردی به چشم می خورد که به روشنی با دلیل قطعی و مسلم، مخالف است و

تأویل پذیر نیستند که باید آن ها را به دور انداخت. گاه روایتی از نظر سند و محتوا شرایطی دارد که نه می توان آن را به صورت کامل و یا با جمع عرفی و تأویل پذیرفت، و نه مخالف صریح دلیل قطعی است، تا آن را طرد کرد. در این صورت احتیاط دینی می طلبد که در برابر پذیرش و یا ردّ این گونه روایات توقف نمود و علم آن ها را به صاحبان آن ها وا گذاشت.

بنا بر این، مراحل برخورد با احادیث عبارت است از:

الف. پذیرش مطلق؛ ب. پذیرش با تأویل و جمع عرفی؛ ج. طرح و ردّ؛ د. توقف.

5. پدیدۀ آسیب شناسی در روایات

در روایات ما چنین آمده است که برای هر چیزی آسیب و آفتی است. امام علی علیه السلام می فرماید:

للکلِ شی ءٍ آفهٌ، و آفهُ العلمِ النِّسیانُ، و آفهُ العِبادهِ الرِّیاءُ، و آفهُ اللّبِّ العُجْبُ، و آفهُ النَّجابهِ الکِبْرُ، و آفهُ الظَّرْفِ الصَّلَفُ، و آفهُ الجُودِ السَّرَفُ، و آفهُ الحیاءِ الضَّعْفُ، و آفهُ الحِلمِ الذّلُّ، و آفهُ الجَلَدِ الفُحْشُ؛ ⁽¹⁾هر چیزی آفتی دارد: آفت دانش، فراموشی است؛ آفت عبادت، ریا؛ آفت خردمندی، خود پسندی؛ آفت نجابت، تكبّر؛ آفت زیرکی، غرور؛ آفت سخاوت، زیاده روی؛ آفت حیا، نا توانی؛ آفت بردباری، خواری و آفت نیرومندی و چالاکی از حد گذراندن است. رسول اکرم صلی اللّه علیه و آله و سلم خطاب به حضرت امیر علیه السلام فرمود:

یَا عَلِیُّ آفَةُ الْحَدِیثِ الْكَذِبُ وَ آفَةُ الْعِلْمِ النِّسْیَانُ وَ آفَةُ الْعِبَادَةِ الْفَتْرَةُ وَ آفَةُ الْجَمَالِ الْخُیَلَاءُ وَ آفَةُ الْحِلْمِ الْحَسَدُ؛ ⁽²⁾اى على! آفت حدیث و سخن، دروغ است و آفت دانش، فراموشی؛ آفت عبادت، سستی؛ آفت جمال، تصورات بی جا و آفت

حلم و بردباری حسادت است.

حضرت امیر علیه السلام می فرماید: لِکُلِّ شَیْءٍ آفَهٌ وَ آفَهُ اَلْخَیْرِ قَرِینُ اَلسَّوْءِ؛ ⁽¹⁾هر چیزی آفتی دارد؛ آفت خوبی، هم نشین بد است.

نیز فرموده است: أمّا بَعدُ؛ فَإِنَّ لِکُلِّ شَیءٍ آفَهً، و لِکُلِّ أمرٍ عاهَهً، و إنَّ آفَهَ هذِهِ الاُمَّهِ و عاهَه هذِهِ النِّعمَهِ عَیّابونَ طَعّانونَ.... ⁽²⁾

نیز از امام علی علیه السلام است: رَأْسُ اَلْآفَاتِ اَلْوَلَهُ بِاللَّذَّاتِ؛ ⁽³⁾سر آمد آفت ها، شیفتگی به لذت هاست.

شَرُّ آفَاتِ اَلْعَقْلِ اَلْکِبْرُ؛ ⁽⁴⁾بدترین آفتِ عقل، خود بزرگ بینی است. لِکُلِّ شَیءٍ آفَهٌ یُفْسِدُهُ و آفَهُ هَذا الدِّینِ وُلاهُ السُّوءِ؛ ⁽⁵⁾هر چیزی آفتی دارد که مایه فساد و تباهی آن می شود و آفت این دین، زمامداران بدند. أمير مؤمنان علیه السلام فرمود: لِکُلِّ امَّهٍ آفَهٌ،و آفَهُ هذِهِ الاُمَّهِ بَنو امَّیَهَ. ⁽⁶⁾

امام صادق علیه السلام می فرماید: آفَهُ الدّینِ الْحَسَدُ وَ الْعُجْبُ وَ الْفَخْر. ⁽⁷⁾

در حکمتِ حرام بودن مردار، در حدیث وارد شده است: حرمت مردار، از آن روست که در آن فساد و آفت بدن هاست. ⁽⁸⁾

بنا بر این، هر چیزی آفتی دارد و احتمال راه یابی آسیب و خطا در هر نقل و

نوشتاری، و از جمله منقو لات و مکتوبات روایی امری بدیهی است. روشن است که اگر کلمه و حتی حرفی در حدیث، نا درست نقل و یا ثبت شود، چه بسا فهم مقصود گوینده با مشکل مواجه شود.

6. علوم حدیث و آسیب شناسی فهم حدیث

اشاره

نگاهی گذرا به پیشینه علوم حدیث، نشان می دهد که این دانش ها به یک باره شکل نیافته اند، بلکه در گذر زمان، حل هر مشکلی از مشکلات حدیثی در پی خود علمی را پدیدار ساخت و بدین صورت شاخه ها و علوم گوناگونی به جرگه علوم حدیثی پیوستند.

ابن خلدون (م 808 ق) در فصل ششم از باب ششم مقدمه تاریخش با اشاره به کثرت و تنوع علوم حدیث از هشت دانش نام برده است: علم ناسخ و منسوخ، علم رجال و معرفة الرواة، علم اصطلاحات حديثی، علم متون حدیث، علم به شرایط نقل، فقه الحديث (شرح الحديث)، غريب الحديث و المؤتلف و المختلف. ⁽¹⁾

سیوطی (911 ق) از حازمی نقل می کند که علوم حدیث به بیش از صد نوع می رسد. ⁽²⁾ابن صلاح (643 ق) و نووی آن را 65 نوع دانسته اند و بیش از این هم قابل تنویع می دانند. سیوطی در تدریب الراوی می گوید:

اعلم ان انواع علوم الحدیث کثیره لاتعدّ... و قد ذكر ابن الصلاح منها - و تبعه المصنف - خمسة و ستين، و قال: و ليس ذلك بآخر الممكن في ذلك، فانه قابل للتنويع الى ما لا يحصى، اذ لا ينحصر [تحصى] احوال رواة الحديث و صفاتهم، و لا أحوال متون

الحديث و صفاتها، و ما من حالة منها و لا صفة الا و هي بصدد ان تفرد بالذكر و أهلها فإذا هي نوع على حاله حيالها؛ ⁽¹⁾بدان انواع علوم حدیث بسیار است و به شمار نیاید. ابن صلاح و به پیروی از او مصنف (نووی)، 65 نوع از آن ها را ذکر کرده و گفته است: این مقدار تمامی آن چه در این زمینه ممکن است، نیست؛ زیرا دانش حدیث به گرایش ها و زیر مجموعه های زیادی تقسیم پذیر است؛ مانند: حالات و صفات راویان حدیث، چگونگی متون حدیثی و ویژگی های هر یک. و شایسته است هر یک از این حالات و صفات جدا گانه ذکر و بررسی شود. بنا بر این، هر یک، نوعی مستقل (از انواع علوم حدیث) است.

گر چه مسائل و متعلقات حدیث متنوع و بسیار فراوان است، به نظر می رسد مسائلی که برگرد یک محور می چرخند و علم مستقلی را تشکیل می دهند، چندان زیاد نیستند و نمی توان هر کدام از مسائل خاص حدیثی را علم حدیثی مستقل به حساب آورد. بنا بر این می توان علوم حدیثی را در آغاز به دو بخش کلی نظری و تطبیقی (کاربردی) تقسیم کرد.

علوم نظری و کاربردی حدیث

چنان که گذشت در یک تقسیم کلّی علوم حدیث بر دو گونه است:

الف. علوم حديث کاربردی (تطبیقی)، که خود بر سه قسم است.

ب. علوم حدیث نظری، ⁽²⁾این نیز خود بر پنج قسم است که در پی خواهد آمد.

علوم حدیث کاربردی: 1. رواية الحديث 2. علم رجال 3. فقه الحديث

علوم حدیث نظری: 1. فلسفۀ علوم حديث 2. تاريخ حديث 3. مصطلح الحديث

(دراية الحديث) 4. اصول رجال الحديث 5. اصول فقه الحديث

علوم حدیث کاربردی از این قرار است: ⁽¹⁾

علامه مامقانی در تنقیح المقال می گوید: أنّه علم يبحث فيه عن أحوال الراوي، من حيث اتّصافه بشرائط قبول الخبر و عدمه؛ ⁽³⁾علم رجال علمی است که در آن از حالات راوی، از نظر برخوردار بودن یا نبودن او از شرائط قبول خبر بحث می گردد. علم رجال خود گرایشهایی دارد که عبارتند از: الف. رجال الحديث (راوی شناسی)؛ ب. فهرست شناسی؛ ج. مشیخه شناسی؛ د. طبقات (طبقه شناسی)؛ ه.

تراجم (شرح حال نگاری)؛ و علم الاسناد. ⁽¹⁾

علوم نظری حدیث عبارتند از:

سند، متن و نیز شرایط، انواع و احکام آن و چگونگی فرا گیری و آداب نقل حدیث بحث می شود.

شیخ بهایی می نویسد: علم الدرایة: علم یبحث فیه عن سند الحدیث، و متنه، و کیفیّة تحمّله، و آداب نقله. دانش درایه علمی است که در آن از سند و متن و چگونگی تحمل و آداب نقل حدیث بحث می شود. ⁽¹⁾

استاد عبد الهادی فضلی می گوید: این دانش، نام های متعدد دارد، چون: «علم الحديث، دراية الحديث، مصطلح الحديث، قواعد الحديث و اصول الحديث»، وی می افزاید: كلّها تعنى معنى واحدا. ⁽²⁾

بنا بر این، آسیب شناسی فهم حدیث از جملۀ علوم نظری حدیث و زیر شاخۀ اصول فقه الحدیث به حساب می آید. توضیح آن که فقه الحدیث نامی مرکب از

معنای لغوی فقه (فهم عمیق)، ⁽¹⁾و معنای اصطلاحی حدیث (گزارشگر قول، فعل و تقریر معصوم) ⁽²⁾می باشد. بنا بر این، فقه الحديث يعنى فهم عمیق، درک استوار و شناخت ژرف از حدیث. امّا به نظر می رسد در اصطلاح بر دو گونه است:

الف. فقه الحديث کاربردی (تطبیقی)؛

ب. فقه الحدیث نظری یا اصول فقه الحديث.

در سده های اخیر، در کنار فقه الحدیث کاربردی دانش فقه الحدیث دیگری زاییده شد که در خدمت فقه الحدیث کاربردی به بیان مقدمات، مبانی و اصول آن می پردازد و می توان آن را فقه الحدیث نظری یا اصول فقه الحدیث نامید. در حقیقت، فقه الحدیث نظری همان منطق فهم و تفسیر حدیث است که با ارائه مبانی و اصولی که از قواعد ادبی، اصولی، کلامی، و دیگر قوانین عقلایی به دست آمده است، ما را به فهم ژرفتر و مقصود اصلی گویندۀ حدیث نزدیک می سازد.

فقه الحدیث نظری به پرسش هایی از این دست پاسخ می دهد: تعریف، موضوع و فايدۀ فقه الحدیث چیست؟ چرا به دانش فقه الحدیث نیازمندیم؟ پیش نیاز های فهم حدیث چیست؟ معیار های نقد حدیث چیست؟ رفع تعارض میان اخبار چگونه است؟ آفات و موانع فهم حدیث کدام است؟ و...

بنا بر این، علم فقه الحدیث بر دو گونه است: بخشی کاربردی که باید به کتب فقه الحدیثی مانند روضة المتقین از محمد تقى مجلسى، مرآة العقول و ملاذ الاخیار از محمد باقر مجلسی، و سایر کتب شرح الحدیثی و نیز عموم مباحث فقهی که برای استنباط احکام شرعی از روایات استفاده شده، مراجعه نمود. بخش دیگر نظری و

مقدماتی است که به مبادی تصوری و تصدیقی فقه الحدیث کاربردی می پردازد که در کتاب هایی مانند منهج نقد المتن عند علماء الحديث النبوی از صلاح الدین بن أحمد الأدلبى، مقاييس نقد متون السنة از مسفر عزم اللّه الدمينی، روش فهم حدیث از عبد الهادی مسعودی، اصول و قواعد فقه الحدیث از محمد حسن ربانی، بدان پرداخته شده است. با این همه، به مباحث فقه الحدیث نظری و جایگاه آن، چنان که باید، توجه نشده است و منابع مستقل در این باب بسیار اندک است؛ گرچه منابع ضمنی بیش از آن است. ⁽¹⁾این موضوع عنایت بیش تر عالمانِ حدیث پژوه را می طلبد. نمونه ای از مباحث فقه الحدیث نظری عبارت است از: تعریف، موضوع و فايدۀ فقه الحدیث، انگیزۀ پیدایش فقه الحدیث، پیشینه و سیر تطور آن، اهمیت و نیازمندی به دانش فقه الحدیث، پیش نیاز های فهم حديث، شرايط فهم حدیث، معیار های نقد حدیث و آفات و موانع فهم حديث.

فقه الحديث کاربردی، علمی است که از حالات مختلف متون احادیث؛ مانند عام و خاص، مطلق و مقید و تعارض... بحث می کند و به بررسی متن حدیث می پردازد. موضوع این دانش متون احادیث و غرضش تبیین مقصود و مراد متون روایات و در نتیجه تشخیص وظیفهٔ علمی و عملی ماست. ⁽²⁾

با توجه به تعریف فقه الحدیث، فهم حدیث با رفع موانع و ایجاد مقتضياتِ زمینه ساز فهم، سامان می یابد. از این رو، باید موانع و مقتضیات فهم حدیث را به درستی شناخت تا با این شناخت بستر مناسب فهم حدیث را فراهم آوریم.

به نظر ما آسیب شناسی فهم حدیث در کنار روش شناسی فهم آن، دو شاخۀ مهم و به منزلۀ دو بال برای فقه الحدیث است آسیب شناسی فهم حدیث، تبیین موانع و

مشكلات فهم حدیث و حلّ آن را به عهده دارد. اگر آن چه کار فهم را دشوار می سازد، شناخته و رفع نگردد و نیز آن چه زمینه های فهم را هموار می نماید، دریافته و فراهم نشود، تلاش ها و زحمت ها برای فهم حدیث بی ثمر یا کم ثمر خواهد بود.

بسیاری از تلاش ها و اقدامات برای فهم حدیث به دلیل عدم توجه به موانع و آسیب ها یا فقدان دریافت درست از پیچیدگی های امر فهم حدیث، به نتیجۀ مطلوب نمی رسد یا کم نتیجه می دهد و چه بسا گاه به نتایج معکوس منجر می شود. از این رو، پرداختن به آفات و موانع فهم حدیث، از عمده ترین مباحث حدیث پژوهی است.بنا بر این، حق آن است که حدیث مادر علوم اسلامی است؛ لکن این بدان معنا نیست که این پدیده با همۀ اهمیتی که دارد؛ بی نیاز از مطالعات آسیب شناسانه است؛ بلکه به خاطر اهمیتی که دارد؛ می بایست آن را به عنوان یک پدیدۀ بسیار مهم و حساس، مورد آسیب شناسی و مطالعه قرار داد.

7. مفهوم آسیب شناسی فهم حدیث

اشاره

پیش از هر چیز برای انجام پژوهشی بنیادین، با نتایجی روشن و مفید، باید مقصود از آسیب شناسی فهم حدیث را دریافت؟ در آغاز هر تحقیق، درنگ در مفهوم واژگان به کار رفته در عنوان آن، امری اجتناب نا پذیر است؛ چرا که با شناخت مفهوم این واژگان، راه دستیابی به اهداف پژوهش هموار می گردد.

«آسیب شناسی فهم حدیث» ترکیبی اضافی و متشکل از سه مفهوم «آسیب شناسی»، «فهم» و «حدیث» است. بنا بر این، لازم است نخست این سه و واژگان مترادف آن ها را بررسی کنیم.

الف. آسیب شناسی

اشاره

«آسیب» به معنای «آفت، بیماری، اختلال و خطر» آمده است. در فرهنگ فارسی چنین معنا شده است: «آسیب: زخم، عیب و نقص، درد، رنج، گزند، آزار، زیان،

خسارت. ⁽¹⁾آسیب شناسی: شناخت درد و رنج و خسارت». ⁽²⁾در اصطلاح هم به آن دسته از علل و اختلالاتی اطلاق می شود که وجودشان تداوم و حرکت پدیده ای را تهدید می کند و آن را از رسیدن به اهداف و آرمانش باز می دارد و یا از کارایی لازم می اندازد. برخی در تعریف آسیب گفته اند: «منظور از آسیب، عاملی است که سبب اختلال و نا هنجاری ها و آفت در پدیده ها می شود و گاهی به خود اختلالات، آسیب گفته می شود». ⁽³⁾

بنا بر این، آن چه ما از واژۀ «آسیب شناسی» مد نظر داریم، اصطلاحی است که ترجمۀ واژۀ پاتولوژی (pathology) است.

آفت شناسی

در فرهنگ دینی، واژۀ «آفت» بار معنایی «آسیب» را دارد. آفت، یعنی آن چه سبب فساد، تباهی، خرابی و بیماری است. خسارت و زیانی را که از بیرون و درون بر امور معنوی یا مادی وارد می شود، آفت گویند. جوهری در صحاح می نویسد: الْآفَةُ: العاهةُ.و قد إِیفَ الزرعُ، علی ما لم یسمَّ فاعله، أی أصابته آفَةٌ. ⁽⁴⁾ابن منظور گوید: أوف: الآفة العاهة، و في المحكم عرض مفسد لما أصاب من شئ. و يقال: آفة الطَّرفِ الصَّلَفُ و آفَهُ العِلْمِ النِّسْيانُ. ⁽⁵⁾

فرهنگ نویسان فارسی زبان، «آفت» را چنین معنا نموده اند: «آفت: آن چه مایۀ فساد و تباهی گردد»؛ ⁽⁶⁾«آن چه سبب فساد، تباهی، خرابی، زیان، بیماری و... می شود؛ آسیب، بلا و سختی. آفت پذیر: ویژگی آن چه قابلیت صدمه دیدن دارد». ⁽⁷⁾

ب. فهم، فقاهت و درایت

راغب اصفهانی در معنای «فهم» می گوید: الْفَهْمُ: هیئة للإنسان بها یتحقّق معانی ما یحسن، یقال: فَهِمْتُ کذا؛ ⁽²⁾فهم حالتی است برای انسان که به وسیلۀ آن معانی را به خوبی می داند (محقّق می سازد). گفته می شود: فَهِمْتُ كذا: آن را فهمیدم.

در لسان العرب آورده است: الفَهم معرفتك الشيء بالقلب. فَهمه فهماً و فَهَماً و فَهامة علمه. ⁽³⁾

فیومی نوشته است: فَهمْتُهُ: فَهَماً مِنْ بَابِ تَعِبَ و تَسْکِینُ الْمَصْدَرِ لُغَهٌ وَ قِیلَ السّاکِنُ اسْمٌ لِلْمَصْدَرِ إِذَا عَلِمْتَهُ قَالَ ابْنُ فَارِسٍ هَکَذَا قَالَهُ أَهْلُ اللُّغَهِ وَ یُعَدَّی بِالْهَمْزَهِ و التَّضْعِیفِ. ⁽⁴⁾

برخی متعلق فهم را عام فَهَمْتُ الشِّيءَ دانسته اند و برخی خصوص معانی نه ذوات؛ گفته می شود: «فهمت الكلام» ولى «فهمت الرّجل» صحیح نیست، بلکه «عرفت الرّجل» درست است. ⁽⁵⁾

ابن فارس می نویسد:

الفاء و القاف و الهاء أصلٌ واحد صحیح، یدلُّ علی إدراکِ الشَّیء و العِلْمِ به...

و أَفْقَهْتُک الشَّیء، إذا بَیّنْتُه لک. ⁽¹⁾ ابن اثیر در معنای «فقه» می گوید: الفِقْهُ فی الأَصل الفَهْم، و اشْتِقاقهُ من الشَّقِّ و الفَتْح؛ ⁽²⁾(شکافتن و به نا پیداها دست یافتن).

جرجانی در تعریفات آورده است: «فقه» در لغت به معنای فهم غرض متکلم از کلامش می باشد. ⁽³⁾

اطلاعات ما دربارۀ امور و جریان های جهان دو گونه است: گاهی اطلاعات سطحی و ظاهری است و گاهی دقیق و ژرف. اگر کسی اطلاعاتش در موضوعی به حدی برسد که از مشاهدات سطحی و ظاهری که برای عموم قابل فهم است، عبور کند و به عمق جریان ها پی ببرد، او را «متفقّه» و «فقیه» در آن موضوع می توان شمرد.

راغب اصفهانی نوشته است: الفِقْهُ: هو التّوصل إلی علم غائب بعلم شاهد، فهو أخصّ من العلم. ⁽⁴⁾

مؤلف التحقيق فی كلمات القرآن در جمع بندی معنای این واژه چنین آورده است:

و التحقیق أنّ الأصل الواحد فی المادّه: هو فهم علی دقّه و تأمّل، و بهذا القید یفترق عن موادّ العلم و المعرفه و الفهم و غیرها. ⁽⁵⁾ فقه در اصطلاح به معنای علم به احکام شرعی عملی است که از ادله تفصیلی به دست می آید. به دیگر سخن، فهم عمیق و استنباط دقيق مقررات عملی اسلامی از منبع و مدارک مربوط است.

مؤلف معالم الدین می نویسد: الفقه في اللغة: الفهم.و في الاصطلاح: هو العلم

بالأحكام، الشرعية، الفرعية، عن أدلّتها التفصيلية؛ ⁽¹⁾فقه در لغت، فهم و در اصطلاح عبارت است از علم به احکام شرعی بر اساس ادلۀ تفصیلی آن ها. در قرآن و اخبار مأثور از رسول اکرم صلی اللّه علیه و آله و سلم و ائمه اطهار علیهم السلام بارها امر به تفقه در دین شده است که مراد همان حقیقت لغوی است. از مجموع آن ها چنین استنباط می شود که از نظر اسلام، مسلمانان باید اسلام را در همه شؤون اعتقادی، عبادی، اخلاقی، فردی و اجتماعی به طور عمیق و دقیق و از روی کمال بصیرت درک کنند. ولی آن چه در میان مسلمانان از قرن دوم به بعد دربارۀ کلمه «فقه» مصطلح شد، قسم خاصی است که می توان آن را فقه الاحكام يا فقه الاستنباط خواند. ⁽²⁾

شیخ بهایی در الاربعین پس از نقل حدیث معروف پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم که فرمود: مَنْ حَفِظَ مِنْ أُمَّتِی أَرْبَعِینَ حَدِیثاً مِمَّا یَحْتَاجُونَ إِلَیْهِ مِنْ أَمْرِ دَیْنِهِمْ بَعَثَهُ اَللَّهُ یَوْمَ اَلْقِیَامَهِ فَقِیهاً عَالِماً، ⁽³⁾فقيه را به معنای بصیر (صاحب بصیرت و بینش) می شمرد و می نویسد:

ليس المراد الفقة بمعنى الفهم فإنه لا يُناسب المقام و لا العلم بالاحكام الشريعة عن ادلتها التفصيلية فَإنّه مُستحدث، بل المراد البصيرة فى امر الدين و الفقيه اكثر ما يأتي في الحديث بهذا المعنى... هذه البصيرة اما موهبيّة و هي التي دعا بها النبي لامير المؤمنين حين أرسَلَه الى اليمن حيث قال: اللّهم فقهه في الدين؛ ⁽⁴أو كسبية وهي التي اشار اليها امير المؤمنين حيث قال لولده الحسن: و تَفَقَّه يا بنى فى الدين)؛ ⁽⁵⁾⁽⁶⁾مقصود از فقه در سخن پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم علم به احکام شرعی فرعی از ادلۀ تفصیلی آن (معنای اصطلاحی فقه) نیست؛ زیرا این معنا

معنای نو پیدایی است، بلکه مقصود از آن بینش و بصیرت در امر دین است و فقه در احادیث بیش تر به همین معنا آمده است... و این بصیرت یا موهبتی است، نظیر دعای پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم به حضرت امیر علیه السلام هنگامی که ایشان را به یمن فرستادند: اَللّهم فَقِّهْهُ فِی الدّینِ و یا اکتسابی است، نظیر سخن حضرت علی علیه السلام به امام حسن علیه السلام:وَ تَفَقَّهْ یَا بُنَیَّ فِی الدِّینِ.

از حضرت صادق علیه السلام نقل شده است که فرمود: ما آن کس را دوست داریم که این صفات را داشته باشد: مَنْ کَانَ عَاقِلاً فَهِماً فَقِیهاً حَلِیماً مُدَارِیاً صَبُوراً صَدُوقاً وَفِیّاً ⁽¹⁾هر کس که عاقل، فهمیده، ژرف اندیش، خویشتن دار، با مدارا، برد بار، راستگو و با وفا باشد.

علامه مجلسی رحمه اللّه علیه در شرح واژۀ «فهم» و «فقه» می نویسد:

فهم یعنی تیز هوشی مخصوصی که ذهن انسان را برای پذیرش حقائق و واقعیات آماده می کند و با حرکت سریع فکری از مقدمات به مقاصد و نتائج منتقل می شود. فقه، یعنی پی بردن به احکام و حلال و حرام و اطلاع بر اخلاقیات و این که آفت و زیان نفس انسان چه چیز است و موانع قرب به درگاه حق چیست؟ گفته شده، فقه بصیرت و بینایی درونی و قلبی است دربارۀ برنامه های دینی که این بصیرت بر اثر علم و عمل به دست می آید و موجب پیدایش حالت خوف و خشیت می شود. راغب در مفردات گوید: فقه یعنی از راه علم به محسوسات و مطالعه در عالم طبیعت به عالم غیب و ماوراء طبیعت پی بردن. بنا بر این، فقه اخص از علم است؛ چون علم یعنی پی بردن به اشیاء چه محسوس و چه غیر محسوس و از هر راهی که باشد، ولی فقه پی بردن به غیر محسوس از طریق علم به محسوس است. خداوند متعال

می فرماید: فَما لِهؤُلاءِ الْقَوْمِ لا یَکادُونَ یَفْقَهُونَ حَدِیثاً؛ ⁽¹⁾چرا این گروه حاضر نیستند سخنی را درک کنند؟! بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا یَفْقَهُون؛ ⁽²⁾آنان مردمی اند که فقه و فهمی ندارند. آیات مشابه دیگری نیز در این زمینه آمده است. فقه یعنی علم به احکام دینی؛ گفته می شود: «فقه الرّجل» یعنی مرد فقیه شد؛ «تَفَقَّه» یعنی دنبال علم فقه را گرفت و متخصص شد. خداوند فرمود: لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ. ⁽³⁾⁽⁴⁾

اصطلاح فقه الحدیث چنان که گذشت، از معنای لغوی فقه و اصطلاحی حدیث بر گرفته شده است.

الدّراية: شناختن، دانستن. مشهور لغت نویسان مطلق دانستن گفته اند؛ مانند خلیل بن احمد، ⁽⁶⁾مؤلف لسان العرب، ⁽⁷⁾جوهری، ⁽⁸⁾نویسندۀ اقرب الموارد؛ برای نمونه در المصباح المنیر آمده است: دَرَیْتُ: الشَّی ءَ (دَرْیاً مِن بابِ رمَی و (دِرْیَهً) و (دِرَایَهً) عَلِمْتُهُ). ⁽⁹⁾نیز در لسان العرب آمده است: دری: دَرَی الشیءَ دَرْیاً و دِرْیاً؛ و دِرْیَةً و دِرْیَاناً

و دِرَایَةً: عَلِمَهُ. یقال: دَرَیْت الشیءَ أَدْرِیهِ عَرَفْته. ⁽¹⁾ امّا راغب می گوید: من الدِرایة، و هی المعرفة المُدْرَکة بضرب من الحیل؛ ⁽²⁾درایه شناختی است که با نوعی از تدبیر به دست آید.

نویسندة التحقيق فى كلمات القرآن الکریم می نویسد: معنای مادۀ «دری» نوع شناختی است که از طریق غیر عادی، بدون فراهم کردن مقدمات متعارف به دست آید. ⁽³⁾

در متون حدیثی ما برای تشویق به فهم و درک معارف دینی و نیز دقت برای دریافت مقصود اصلی گوینده، از واژۀ «درایه» هم بهره گرفته شده است؛ برای نمونه امام علی علیه السلام می فرماید: عَلَیْکُمْ بِالدِّرَایَاتِ لاَ بِالرِّوَایَاتِ؛ ⁽⁴⁾در پی دریافت و درایت (سخن ها) باشید، نه در پی نقل و حکایت.

امام جعفر صادق علیه السلام فرمود: خَبَرٌ تَدْرِیهِ خَیْرٌ مِنْ عَشَرَهٍ تَرْوِیهِ؛ ⁽⁵⁾روایتی که معنای آن را بدانی، بهتر از ده روایت است که ندانسته برای مردم نقل کنی!

اصطلاح دانش دراية الحديث در دو دانش مصطلح الحديث و فقه الحديث ⁽⁶⁾کاربرد مشترک دارد. به رغم تناسب لغوى دراية الحديث با دانش فقه الحدیث، از

نگاه متأخران، مقصود از دراية الحديث با اندکی تسامح، همان دانش مصطلح الحدیث می باشد. ⁽¹⁾

ج. حديث

«حدیث» در لغت به معنای «تازه و نو از هر چیز» است. خلیل بن احمد در العین آورده است: الحَدِیثُ: الجدیدُ من الأشیاء. ⁽²⁾ابن فارس می نویسد: الحاء و الدال و الثاء، اصل واحد و هو كون الشىء لم يكن. ⁽³⁾این واژه یک معنای اصلی دارد: بودن یک چیز و پیدایش آن بعد از عدمش.

حدیث به معنای خبر و مرادف کلام نیز آمده است؛ زیرا کلام به تدریج به وجود می آید. ⁽⁴⁾«حدیث» مفرد و جمع آن «احادیث» است. جوهری در صحاح اللغه و ابو البقاء در کلیات تصریح کرده اند که این جمع بر خلاف قیاس است ⁽⁵⁾

در معنای اصطلاحی آن شیخ بهایی می نویسد: الحدیث: هو کلام یحکی قول المعصوم أو فعله أو تقریره؛ ⁽⁶⁾حکایت و گزارش سخن، فعل و تقریر معصوم را حدیث گویند.

اهل سنّت، مراد از احادیث را گزارش سخن، عمل و سکوت پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم و صحابه (بنا بر قولی) می دانند، در صورتی که از نظر امامیه، حدیث سخن، فعل و تقرير همۀ

معصومان علیهم السلام است؛ زیرا بازگشت کلمات معصومان علیهم السلام نیز به سخنان پیامبر اکرم صلی اللّه علیه و آله و سلم می باشد. ⁽¹⁾

نویسندۀ مقباس می نویسد: و ذكر جمع من أصحابنا أن الحديث - في الاصطلاح - هو: ما يحكي قول المعصوم أو فعله أو تقريره؛ ⁽²⁾گروهی از امامیه در تعریف اصطلاحی حدیث گفته اند: حدیث چیزی است که سخن، فعل و تقریر معصوم علیه السلام را حکایت می کند. محقّق تهانوی نیز می گوید: «الحدیث فی اصطلاح المحدّثين قول الرسول صلى اللّه عليه و آله و سلم و حكاية فعله و تقريره»؛ ⁽³⁾حدیث در اصطلاح محدثان همان سخن پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم و حکایت فعل و تقریر ایشان است.

د. تعریف «آسیب شناسی فهم حدیث»

آسیب شناسی فهم حدیث، دانشی است گسترده، از شعب علوم حدیث و زیر مجموعۀ فقه الحدیث که به مطالعه و بررسی موانع و مشکلات حدیث و عوامل آسیب رسان به فهم حدیث، نظیر تعارض، تصحیف، نقل به معنا و... می پردازد و با دسته بندی آن ها به شناسایی عوامل مؤثر در ایجاد این مشکلات و راه های رفع آن اقدام می کند. می توان گفت آسیب شناسیِ فهم حدیث، در حقیقت به دنبال تنقیح و زدایش اموری است که مانع می شود حدیث آن گونه که بایسته است، درک گردد.

برخی عنوان کلی «آسیب شناسی دینی» را انتخاب نموده و آن را چنین تعریف کرده اند: آسیب شناسی دینی یعنی شناخت آسیب ها و اشکالاتی که بر اعتقاد و باور دینی و یا آگاهی و معرفت دینی و یا عملی در رفتار جامعه دینی وارد می شود و یا

ممکن است که وارد بشود. ⁽¹⁾

8. اهمیت موضوع آسیب شناسی

تبیین اصلی و کامل تعالیم قرآنی و مبانی اسلامی در اصول و فروع و همه رشته های مربوط، در مسائل اعتقادی، عملی، زندگی، انسان و شناخت... در گرو رجوع به احادیث معصومان علیهم السلام و فهم آن ها و استفاده از آن هاست.

چنان چه از مقدمۀ کافی بر می آید، حدیث مساوی با علم دین است؛ ⁽²⁾چه این که تصور سایر علوم دینی و اسلامی مانند فقه، تفسیر، اخلاق، کلام و... بدون حديث، بی معناست. در میان این دانش های دینی و حدیثی، مهم ترین و سودمند ترین آن ها فقه الحدیث است که به بررسی متن حدیث می پردازد و سایر دانش های حدیثی به هدف کمک رسانی و خدمت به فقه الحدیث فعالیت می کنند.

حاکم نیشابوری در اهمیت فقه الحدیث و فهم آن می نویسد: شناخت فقه الحديث، ثمرۀ علوم حدیث است و شریعت بدان استوار. ⁽³⁾

گاهی فهم نا درست حدیث، اثری بدتر از نشنیدن و یا اصلا نفهمیدن حدیث دارد. نعمانی در مقدمۀ کتاب الغیبه در این زمینه چنین آورده است:

به جانم سو گند! هیچ کس، سر گردان و متحیر و مفتون نشد و از حق خارج نگشت و به پوچی و باطل نپیوست؛ مگر به سبب قلّت روایت و عدم درایت و فهم کافی (از حدیث). اینان بدبختانی اند که در طلب دانش اهتمام نورزیدند و خودشان

را در به چنگ آوردن و روایت از آن معادن ناب، به زحمت نینداختند، با این که اگر روایت هم بنمایند، ولی معنای آن را نفهمند به منزلهٔ همان کسی خواهند بود که چیزی نقل نکرده است. امام صادق علیه السلام می فرماید: «جایگاه شیعیانمان را نزد ما، به اندازه نقل و فهمشان از سخنان ما بشناسید». بنا بر این روایت نیازمند درایت و فهم است و «یک حدیث را بدانی بهتر از آن است که هزار حدیث روایت کنی». ⁽¹⁾

هر پدیده و رویداد اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی، اگر به درستی از دستاورد ها و کیان آن پاسداری و نگهبانی نشود و با باز دارنده ها و موانع، به طور دقیق و همه سویه مبارزه نشود و آفت زدایی نگردد، به کژ راهه می افتد. پدیده فهم حدیث هم جدای از این قاعده نیست. آن هم مانند هر پدیده و رویداد دیگری، باید آسیب شناسی شود. این آسیب شناسی از آن رو مهم است که می تواند چراغ راه امروز ما باشد.

تحقق فهم حديث مانند هر پدیدۀ دیگری نیاز دارد تا شرایط موجود و موانع مفقود باشد؛ یعنی حدیث پژوه برای فهم درست حدیث باید شرایطی را به وجود آورد و موانع خنثاگر آن شرایط را برطرف سازد. به دیگر سخن، هر حدیث شناس و دین پژوهی که درصدد بهره گیری از آموزه های بلند پیامبر و اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام بر می آید، برای استفادۀ درست و صحیح از حدیث، دو مرحله اساسی را فراروی خود می بیند: الف. روش شناسی فهم احادیث؛ ب. آسیب شناسی فهم احادیث.

در مرحله نخست توجه حدیث پژوه به فراهم ساختن شرایط ایجابی است که در فهم عمیق و درست حدیث تأثیر دارد و در مرحله دوم می کوشد تا آفات، مشکلات و موانع فهم حدیث را شناسایی کند، برای آن ها چاره ای اندیشد و اثر آن ها را در کشف مراد و مقصود معصوم خنثی سازد. این مرحله، در دست یابی به روایات صحیح و سره از ناسره و کنار گذاشتن روایات ساختگی و بی اساس، نقش به سزایی دارد.

دربارۀ اهمیت آسیب شناسی فهم حدیث بسیار می توان سخن گفت، امّا در این جا بهتر است از زبان خود معصومان علیهم السلام که نخستین هشدار دهندگان به این مهم بوده اند، بهره بگیریم.

در این هنگام که حضرت امیر علیه السلام پرده از آسیب های احادیث پیامبر خدا علیه السلام، مانند سوء فهم، تأویلات نا درست و جعل و وضع حدیث بر داشت، دو نفر از مستمعان به نام عَلقمه و عَبیدۀ سلمانی از جا برخاستند و پرسیدند: ای امیر مؤمنان! نسبت به احادیث اصحاب پیامبر صلى اللّه عليه و آله و سلم چه کنیم و وظیفه چیست؟ حضرت علیه السلام فرمودند: دربارۀ این احادیث از عالمان آل محمد علیهم السلام بپرسید.

سخن بگوییم و او مقصود ما را بفهمد.

روان شاد علامه مجلسی می فرماید: شاید مقصود اخباری باشد که از روی تقیّه (پرهیز از بیان حق) و توریه (چیزی را پنهان نمودن و گونه ای دیگر وا نمودن) از ایشان صادر شده و نیز احکام و فرمان هایی که از آنان برای فرد خاصی رسیده است، و دلیل آن خصوصیتی است که در غیر او جاری نمی گردد. از این رو، چه بسا گمان رود میان اخبار ایشان تعارض و نا سازگاری است. ⁽²⁾

بر اساس دو حدیث فوق، در اهمیت آسیب شناسی فهم حدیث همین اندازه بس که از نظر اهل بیت علیهم السلام تا فردی از شیعیان، آسیب شناس نباشد، او را فقیه و

دین شناس نمی توان شمرد.

امام عسکری علیه السلام زیان و ضرر آنانی را که به حدیث آسیب رسانده و آن را دست خوش تحریف، وضع و جعل و کج فهمی های خود ساخته اند، از ضرر لشکر یزید بر امام حسین علیه السلام و یارانش بیش تر دانسته و فرموده است: چه این که اینان روح و مال افراد را به تاراج می برند. ⁽¹⁾

احادیثی را در کتاب های شیعه و سایر مذاهب اسلامی می توان جست که متضمن انواع اشتباهات و اموری است که بطلان آن یقینی است. در این باره شیخ مفید (413 ق) در تصحیح الاعتقاد فرموده است: و جملة الأمر أنه ليس كل حديث عُزى الى الصادقين حقا عليهم، و قد أضيف اليهم ما ليس بحَقَّ عنهم و مَن لا معرفة له لا يُفرَقُ بين الحق و الباطل؛ ⁽²⁾هر حدیث منسوب به امامان علیهم السلام صحیح نیست؛ چه احادیثی به دروغ به آنان نسبت داده شده است و فردی که معرفت کافی ندارد، درست و نا درست را تمیز نمی دهد.

سید مرتضی، علم الهدی، می گوید:

إعلم أنّه لا یجب الاقرار بما تضمنه الروایات،إنَّ الحَدیثَ المَرویَّ فی کُتُبِ الشیعهِ و کُتُبِ جَمیعِ مُخالفینا یَتَضَمَّنُ ضَرْبَ الْخَطَأِ و صُنُوفَ الْباطلِ... و لهذا وَجَبَ نَقْدُ الْحَدیثِ بِعَرْضِه عَلَی الْعُقولِ فإذا سَلَّم علیها عُرِضَ علی الأدِلّهِ الصَّحیحهِ کالقرآنِ و ما فی مَعناه؛ ⁽³⁾بدان که پذیرش محتوای همۀ روایات واجب و ضروری نیست؛ زیرا احادیثی که در کتاب های شیعه و کتاب های سایر مذاهب اسلامی نقل شده، متضمن انواع اشتباهات و امور

باطلی است؛ مانند چیزهای غیر ممکنی که ناروا و تصور نا شدنی بوده و امور باطلی که دلیل قطعی بر بطلان و فسادش هست... از این رو نقد حدیث با عرضۀ آن بر عقل و یا دلیل صحیح نقلی مانند قرآن، لازم و ضروری است.

میر داماد در الرواشح می نویسد: در کتاب تهذیب و استبصار مشکلاتی متنی و سندی هست که ضرورت دقت و تأمل در آن ها را می طلبد. ⁽¹⁾

یکی از معاصران می نویسد:

به پندار من آن جنایت که امویان از خلط و جعل احادیث کرده اند، از فاجعۀ عظیم عاشورا و قتل عام حَرّه و هتک حرم رسول صلی اللّه علیه و آله و سلم هول انگیزتر بوده که اکنون پس از طی قرون، هنوز عواقب این جنایت هست و بلیّهٔ عظمای اسلام است و آن طعن که فرنگان بر اسلام می زنند، بیش تر به دستاویز همان روایات افسانه وش است و من در آن قصّه غرانیق که در کتب حدیث هست و به موجب آن پیمبر روزی یا ساعتی از خطّ خویش بگردید و به نفوذ بتان تسلیم شد، انگشت حدیث سازان اموی را می بینم که کینه های بدر و احد و احزاب را به میدان حدیث آورده بودند و از خاطره این بندۀ منتخب خدا که با دعوت خویش اقتصاد و سیاست مکه را به هم ریخته و قدرت های جاهلیت را به گور سپرده و در راه این هدف، گروهی از معاریف قریش و بنی امیه را به هلاکت داده بود، انتقام می کشیدند و دین وی را با احادیث مجعول مشوّش می خواستند و در مدت یک قرن، انبوهی افسانه و وهم و غرض، به هم انباشتند که در هر مجموعه حدیث هر قدر هم در انتخاب آن دقت کرده باشند، چیزی از آن هست. ⁽²⁾

بایستگی بحث در این موضوع با در نظر گرفتن موارد ذیل روشن می گردد:

الف. با توجه به وجود آسیب ها در حدیث، بررسی قانونمند آن ها برای پرهیز از افراط و تفریط ها امری ضروری است، چه این که ارزش و اهمیت هر چیزی به اهمیت

متعلق آن است. اهمیت حدیث پژوهی به اهمیت سنّت نبوی و اهل بیت علیهم السلام به عنوان دومین مصدر تشریع بعد از قرآن وابسته است.

ب. آسیب شناسی فهم حدیث در پیشگیری از آسیب ها و درمان آن سودمند است.

ج. همان طور که وجین کردن برای رشد یک مزرعه است، دفع موانع و آفات فهم حدیث نیز به هدف فهم صحیح و برداشت های نو از حدیث است.

د. تاکنون آسیب های فهم حدیث در پژوهشی ضابطه مند گرد آوری نشده و یا به درستی تبیین نگردیده است؛ با این که احادیث آسیب دیده و معلول، همیشه از اسباب پیدایش نحله ها و فرقه های مذهبی بوده و امروزه یکی از شبهات مستشرقان علیه دین مبین اسلام، همین احادیث معلول و آفات وارد بر آن است. ⁽¹⁾وجود این آسیب ها و طعن ها، ضرورت نقد، ارزیابی و آسیب شناسی روایات را به صورت میدانی آشکار می سازد.

ه. آفت هر چیز، عامل مزاحم است و همیشه، تأثیر عامل مزاحم، بیش تر از عامل مُعِدّ است، مثل این که کسی غذا های مفید و مقوّی مصرف کند؛ اما از آن طرف به طور منظم سمّ یا میکروبی را وارد بدن نماید. بدیهی است که غذا ها اثری نخواهد داشت. در مسائل معنوی نیز اگر انسان عبادات زیادی انجام دهد، اما مرتباً میکروب گناه را در کالبد روح خود وارد کند، اثر عباداتش خنثی می شود. ولی اگر آینه قلب خود را با گناه تیره نکند، فطرت الهیش او را به رشد و کمال هدایت می نماید. پس ترک گناه اهم از فعل عبادت است و لذا شیطان بیش تر انسان را به گناه وسوسه می کند تا ترک عبادت؛ زیرا وقتی گناه بر آدمی سیطره پیدا کرد، عبادات او موجب تقرّب وی نخواهد شد. ⁽²⁾

و. از آن جا که سخنان معصومان علیهم السلام بر گرفته از سر چشمه وحی است، همانند قرآن امکان اختلاف و تعارض واقعی در آن محال است؛ أَفَلاَ يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَ لَوْ كَانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلاَفًا كَثِيرًا؛ ⁽¹⁾آیا در قرآن نمی اندیشند؟ که اگر از جانب غیر خدا بود، به راستی در آن اختلاف بسیار می یافتند. لکن واقعیت این است که در میان احادیث مدوّن در کتب حدیثی اختلاف و تعارض رخ نموده است. از این رو، شناخت آسیب ها و آفات وارد بر احادیث برای شناسایی

حجت از لاحجت امری ضروری است.

ز. بسیاری از مستشرقان و حتی برخی از مسلمانان به پاره ای از احادیث خورده می گیرند ⁽²⁾و ارزیابی سندی هم تنها در بخشی از موارد کار ساز است؛ چه پر واضح است، تمام موارد نا درست از راه نقد سند قابل شناسایی نیست. بحث و بررسی آسیب های وارد بر حدیث می تواند ما را در پاسخ گویی به شبهات آنان یاری رساند.

ح. به طور خلاصه، می توان هدف اصلی و نهایی که از بررسی آسیب ها دنبال می شود، تحصیل ملاک برای تشخیص روایت صحیح از سقیم، درست از نا درست دانست تا این که احادیث آسیب دیده و تغییر یافته شناسایی شده و کنار نهاده شوند.

به دیگر سخن موضوع آسیب شناسی فهم حدیث را از دو منظر می توان به بحث نهاد: از نگاهی تطبیقی و معاینۀ بالینی که دست به آزمایش هایی زده تا دیده شود که آیا با فهم های آسیب دیده رو به رو هستیم و نقاط آسیب دیدۀ آن کجاست تا در صدد معالجه و درمان آن بر آییم. دوم از نظر پژوهشی بنیادی و با بحث نظری و عملی در این باره تا راهکارها و راهبرد هایی به دست آید که به وسیله آن ها در مواقع

لزوم، احادیث آسیب دیده را بشناسیم. فایدۀ این کار این است که با شناخت عوامل آسیب رسانِ حدیث، می توانیم با برنامه ریزی درست، آمادگی دفاع و برخورد با آن عوامل را فراهم نماییم، چنان که پیامبر اکرم صلی اللّه علیه و آله و سلم فرمود: یَحمِلُ هذا الدِّینَ فی کُلِّ قَرنٍ عُدولٌ یَنفُونَ عَنهُ تَأویلَ المُبطِلینَ، و تَحریفَ الغالِینَ، و انتِحالَ الجاهِلینَ، کما یَنفی الکِیرُ خُبثَ الحَدیدِ؛ ⁽¹⁾بار این دین را در هر دوره ای، عادلانی چند بر دوش می کشند؛ حاملانی که به سان زدودن زنگار از آهن زنگ زده، دین را از تأویل ها و توجیه های ناروای ناحقّان و تحریفِ کج اندیشان گزافه گو، و استقبال و پذیرش نا آگاهان، می زدایند؛ به همان گونه که کوره، پلیدی (و نا خالصی) آهن را از آن دور می کند.

9. فوائد و کاربرد ها

اساساً همین وجود موانع در سر راه فهم حدیث است که به تلاش محقّق و حدیث پژوه معنا و حقیقت معنوی می بخشد و اسمش می شود اجتهاد؛ و الّا اگر مانع نبود، اجتهاد معنا نداشت. اجتهاد یعنی جد و جهد همراه با زحمت و چالش با موانع.

بنا بر این آشنایی با بحث آسیب شناسی فهم حدیث، آثار و فواید بسیاری دارد که

برخی از آن ها به اختصار عبارت است از:

10. پیشینۀ آسیب شناسی فهم حدیث

کژ فهمی متون دینی منحصر به متون اسلامی نیست، بلکه سابقه ای دیرین دارد که هم در قرآن و هم در روایات اشاراتی به آن دیده می شود؛ مانند: يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ. ⁽²⁾

در طول تاریخ معارف بشری و در بستر تاریخ ادیان الهی، همیشه مردمانی دروغ ساز و دو چهره بوده اند که حقایق الهی و علمی را به تمسخر می گرفتند و با اهداف گوناگون و بر اثر عوامل مختلف به تحریف حقایق، غلو و جعل احادیث می پرداختند. بررسی تاریخی و علمی آفات حدیث در صدر اسلام و پس از آن، حقایق بسیار ناگواری را به تصویر می کشد.

آسیب های فهم متون دینی از قدیمی ترین بحث های قرآنی و حدیثی است که اهل

بیت علیهم السلام بدان هشدار داده و به دامن گیر شدن آیندگان به آن نیز خبر داده اند، آن گونه که در سخن حضرت علی علیه السلام آمده است:

إنَّ فِی أیدِی النَّاسِ حَقّاً و بَاطِلاً، وَ صِدقاً وَ کَذِباً، وَ نَاسِخاً وَ مَنسُوخاً، وَ عَامّاً وَ خَاصّاً، وَ مُحکَماً وَ مُتَشَابِهاً، وَ حِفظاً وَ وَهَماً. وَ قَد کُذِبَ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ عَلَی عَهدِهِ حَتَّی قَامَ خَطِیباً. فَقَالَ: أیُّهَا النَّاسُ قَد کَثُرَت عَلَیَّ الکَذَّابَهُ، فَمَن کَذَبَ عَلَیَّ مُتَعَمِّداً فَلیَتَبَوَّأ مَقعَدَهُ مِنَ النَّارِ؛ ثُمَّ کُذِبَ عَلَیهِ مِن بَعدِهِ؛ ⁽¹⁾در دست مردم حق است و باطل، راست و دروغ، ناسخ و منسوخ، عام و خاص، محکم و متشابه و آن چه در خاطر سپرده شده است و آن چه راوی در آن، گمان پردازی کرده است. بر رسول خدا صلى اللّه عليه و آله و سلم در زمان او دروغ بستند تا جایی که به پا خاست و چنین سخن فرمود: هر که به عمد بر من دروغ بندد، جایگاه خود را آتش قرار داده است.[با این همه] پس از او به وی دروغ بستند... برخی از آسیب های فهم حدیث، همزاد با خود حدیث است و از همان زمان حیات پیامبر گرامی اسلام صلی اللّه علیه و آله و سلم آغاز گردید و سوگ مندانه به تدریج رو به گسترش نهاد. پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم و سایر معصومان علیهم السلام در موارد مختلف، خطر آسیب ها را به مسلمانان هشدار می دادند و آن ها را به احتیاط و دقت بیش تر در اخذ حدیث فرا می خواندند و از مسلمانان خواستند که نه هر حدیثی را بپذیرند و نه ردّ کنند، بلکه برای باز شناسی حدیث درست از نا درست، ملاک و معیار هایی را هم چون عدم مخالفت با قرآن، هماهنگی با عقل و فطرت، موافقت با سنت و... در اختیار مسلمانان قرار می دادند.

روایات متعددی نشان می دهد که راویان شیعه به منظور برداشت صحیح از حدیث یا ردّ آن، یا آگاهی از تصحیف و تحریف احتمالی و یا رفع اجمال و اضطراب خبر، به محضر امامان علیهم السلام می شتافتند و در این زمینه از آنان می پرسیدند و امامان علیهم السلام هم با زدودن آسیب های حدیث مانند سهو راوی یا سوء برداشت او، اجمال و حذف قراین، تشابه، نسخ و... به بیان مقصود اصلی گوینده و یا ردّ آن می پرداختند.

امام صادق علیه السلام می فرماید:

إِنَّ الْعُلَمَاءَ وَرَثَةُ الْأَنْبِيَاءِ، و ذَاكَ أَنَّ الْأَنْبِيَاءَ لَمْ يُورِثُوا دِرْهَماً وَ لَا دِينَاراً، و إِنَّمَا أَوْرَثُوا أَحَادِيثَ مِنْ أَحَادِيثِهِمْ، فَمَنْ أَخَذَ بِشَيْءٍ مِنْهَا فَقَدْ أَخَذَ حَظَاً وَ افِراً؛ فَانْظُرُوا عِلْمَكُمْ هَذَا عَمَّنْ تَأْخُذُونَهُ، فَإِنَّ فِينَا أَهْلَ الْبَيْتِ فِي كُل خَلَفٍ عُدُو لاً يَنْفُونَ عَنْهُ تَحْرِيفَ الْغَالِينَ وَ انْتِحَالَ الْمُبْطِلِينَ و تَأْوِيلَ الْجَاهِلِينَ؛ ⁽¹⁾دانشمندان وارثان پیامبرانند؛ چه پیامبران درهم و دیناری از خود بر جای نمی گذارند، بلکه سخنان و احادیثی را از خود برجای می نهند. پس هر کس چیزی از آن ها را بگیرد، به بهرۀ فراوان دست یافته است. پس بنگرید که علم خود را از چه کس می گیرید! زیرا که در میان ما اهل بیت علیهم السلام در هر نسلی مردمان عادلی هستند که دین را از تحریف گزاف کاران، و ساخته های باطل پسندان و تأویل نادانان می پیرایند. یقطینی گوید: در مجلسی حاضر بودم که برخی از شیعیان از یونس بن عبد الرحمن پرسیدند: ای ابو محمد! چقدر دربارۀ حدیث سخت گیری می کنی! چقدر روایت اصحاب را رد می کنی! چه چیز تو را به انکار و ردّ احادیث وا داشته است؟ او گفت: هشام برای من حدیث کرد که امام صادق علیه السلام فرمود: حدیثی را از ما نپذیرید، مگر آن که با قرآن و سنت، سازگار باشد و یا در میان احادیث پیشین ما شاهدی بر آن بیابید؛ چرا که مغیرۀ بن سعید - که لعنت خدا بر او باد - احادیثی را در کتب اصحاب پدرم وارد ساخت که هرگز پدرم آن ها را نگفته بود. پس، از خدا پروا کنید و هیچ

سخنی را که با کلام پروردگار بزرگ و سنت رسول اکرم صلى اللّه عليه و آله و سلم سازگاری ندارد، از ما پذیرید...

یونس می گوید: به عراق رفتم. گروهی از اصحاب امام باقر و صادق علیه السلام را دیدم. از آنان حدیث شنیدم و نوشته هایشان را دریافت کردم. پس از مدتی آن ها را به امام رضا علیه السلام نشان دادم. حضرت رضا علیه السلام احادیث بسیاری از آن را که منقول از اصحاب امام صادق علیه السلام بود، نپذیرفت و فرمود: «ابو الخطاب بر ابو عبد اللّه علیه السلام دروغ بست، لعنت خدا بر او و یارانش باد! آن ها در کتب اصحاب امام صادق علیه السلام دست برده اند، از این رو، سخن مخالفِ قرآن را از ما ندانید؛ چرا که ما همیشه موافق کتاب و سنت، سخن می گوییم». ⁽¹⁾

بنا بر این، به نظر می رسد بخش زیادی از مباحث آسیب شناسی ریشه در عصر ائمه علیهم السلام داشته باشد و آنان در کنار تعلیم اصول و شیوه های بهتر فهمیدنِ قرآن و سنت، به موانع فهم هم چون وجود تعارض در میان روایات، نقل به معنا، نسخ، متشابه، تقیه، و هم راوی، اجتهاد به رأی و... توجه داده اند که روایات آن در مباحث بعدی خواهد آمد. پس از ائمه علیهم السلام شاگردان آن ها پیش گام در نقد و بررسی و تصحیح احادیث بودند و با بهره گیری از رهنمود های امامان علیهم السلام آثاری را از خود به جای نهادند. برخی از کتاب های تدوین شده در زمان ائمه علیهم السلام دربارهٔ برخی از آسیب ها عبارت است از:

اصحاب امام کاظم و امام رضا علیه السلام (متوفای 208 ق) ⁽¹⁾

نمونه از مواردی که امام علیه السلام انکار کرده است: عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: قُلْتُ لَهُ: جُعِلْتُ فِدَاکَ یَرْوُونَ أَنَّ أَرْوَاحَ اَلْمُؤْمِنِینَ فِی حَوَاصِلِ طُیُورٍ خُضْرٍ حَوْلَ اَلْعَرْشِ، فَقَالَ: لاَ، اَلْمُؤْمِنُ أَکْرَمُ عَلَی اَللَّهِ مِنْ أَنْ یُجْعَلَ رُوحُهُ فِی حَوْصَلَهِ طَیْرٍ، لَکِنْ فِی أَبْدَانٍ کَأَبْدَانِهِمْ. محمد بن يعقوب کلینی، الکافی، ج 3، ص 244، باب آخر فى أرواح المؤمنين؛ و ر. ك: محمد بن علی قمی (شیخ صدوق)، الخصال، ج 2، ص 386، ما جاء فی يوم الاربعاء؛ محمد باقر مجلسی، بحار الانوار، ج 73، ص 84، ب 4: الحلق و جزّ شعر الرأس و الفرق؛ محمد بن علی قمی (شیخ صدوق)، من لا يحضره الفقيه، ج 2، ص 170، باب النوادر؛ و ج 2، ص 522، باب نوادر الحج.

نمونه از مواردی که امام علیه السلام پذیرفته و تفسیر صحیحی از آن ارائه نموده است: عبد الاعلی بن أعين گويد: به امام صادق علیه السلام گفتم: جعلت فداكَ حَدِيث يَرْوِيهِ النَّاسُ أَنَّ رَسُولَ اللهِ صلى اللّه عليه و آله و سلم قَالَ: حَدَّتْ عَنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ و لا حرج. قالَ نَعَمْ قلت فَتَحَدَّثُ عَنْ بَنِي إِسْرائيل بِمَا سَمِعْناهُ و لا حَرَجَ عَلَيْنا؟ قالَ أَما سَمِعْتَ مَا قَالَ كَفى بِالْمَرْء كذباً أَنْ يُحَدِّثَ بِكُلِّ ما سمع؟ فقلت فَكَيْفَ هذا؟ قالَ ما كان فى الكِتابِ أَنَّهُ كَانَ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ فَحَدَّثَ أَنَّهُ كائنٌ فِى هَذه الأمة و لا حرج؛ قربانت گردم، مردم حدیثی از پیامبر صلى اللّه عليه و آله و سلم روایت می نمایند که آن حضرت فرمود: «از گفته های بنی اسرائیل بگو و اشکالی ندارد» آیا درست است؟ فرمود: بلی، گفتم: پس هر چه که از بنی اسرائیل شنیدیم بازگو نماییم و برای ما اشکالی ندارد؟ فرمود: مگر نشنیده ای سخنی را که فرمود: دلیل بر دروغگو بودن انسان همین بس که هر چه را بشنود بازگو کند؟ عرض کردم پس مصداق آن فرمایش پیامبر صلى اللّه عليه و آله و سلم چگونه است؟ فرمود: منظور آن است که هر چه در قرآن از ماجراهای بنی اسرائیل آمده تو بازگو نما که در این امّت ما نیز خواهد آمد و باکی بر آن نیست. محمد بن علی قمی (شیخ صدوق)، معانى الأخبار، ص 159؛ نيز رك: محمد بن يعقوب کلینی، الکافی، ج 8، ص 222، حديث يأجوج و مأجوج؛ ج 1، ص 134، باب الروح؛ ورام ابن ابی فراس، مجموعۀ ورام (تنبیه الخواطر)، ج 2، ص 250؛ محمد باقر مجلسی، بحار الأنوار، ج 63، ص 60، ب 14؛ حسن بن فضل طبرسی، مكارم الأخلاق، ص 84، في كراهية و صل الشعر؛ محمد بن علی قمی (شیخ صدوق)، علل الشرائع، ج 1، ص 85، ب 79

عبد العظيم بن عبد اللّه حسنی رحمه اللّه علیه از ابراهیم بن أبى محمود روایت کرده است که گفت: به امام رضا علیه السلام گفتم:

يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ، مَا تَقُولُ في الْحَدِيثِ الّذي يَرْوِيهِ النَّاسُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی اللّه علیه و آله و سلم أَنَّهُ قَالَ: إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ و تَعَالَى يَنْزِلُ في كُلِّ لَيْلَةِ جُمُعَةٍ إِلَى السَّمَاءِ الدُّنْيَا؟ فَقَالَ علیه السلام: لَعَنَ اللَّهُ الْمُحَرِّفِينَ الْكَلِمَ عَنْ مَوَاضِعِهِ؛ و اللَّهِ مَا قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی اللّه علیه و آله و سلم ذَلِكَ، إِنَّمَا قَالَ: إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ و تَعَالَى يُنْزِلُ مَلَكاً إِلَى السَّمَاءِ الدُّنْيَا كُلَّ لَيْلَةٍ في الثُّلُثِ الْأَخِيرِ، و لَيْلَةَ الْجُمُعَةِ في أَوَّلِ اللَّيْلِ، فَيَأْمُرُهُ فَيُنَادِي: هَلْ مِنْ سَائِلٍ فَاُعْطِيَهُ؟ هَلْ مِنْ تَائِبٍ فَأَتُوبَ عَلَيْهِ؟ هَلْ مِنْ مُسْتَغْفِرٍ فَأَغْفِرَ لَهُ؟ يَا طَالِبَ الْخَيْرِ أَقْبِلْ و يَا طَالِبَ الشَّرِّ أَقْصِرْ، فَلَا يَزَالُ يُنَادِي بِهَذَا حَتَّى يَطْلُعَ الْفَجْرُ، فَإِذَا طَلَعَ الْفَجْرُ عَادَ إِلَى مَحَلِّهِ مِنْ مَلَكُوتِ السَّمَاءِ. حَدَّثَنِي بِذَلِكَ أبي عَنْ جَدِّي عَنْ آبَائِهِ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی اللّه علیه و آله و سلم. ⁽¹⁾ .

ای فرزند رسول خدا! دربارۀ حدیثی که مردم از رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم روایت می کنند که: خداوند تبارک و تعالی در هر شب جمعه از عرش الهی به آسمان دنیا یا آسمان اوّل که بر فراز این زمین خاکی است، فرود می آید، چه می فرمایید؟ آن حضرت فرمود: لعنت خداوند بر آنان که سخنانی را که می شنوند معنا و مفهوم واقعی آن را دگرگون می سازند و بازگو می کنند. به خدا قسم! رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم هرگز چنین سخنی نفرموده، بلکه آن حضرت فرموده است: خداوند تبارک و تعالی در ثلث آخر هر شب و هر شب جمعه از اوّل شب فرشته ای را به آسمان اول فرو می فرستد و او را مأمور می سازد که ندا دهد: آیا کسی هست که خواهشی داشته باشد تا برآورده سازم؟ آیا کسی هست که توبۀ کند تا توبه او را بپذیرم؟ آیا کسی هست که درخواست آمرزش و مغفرت نماید تا او را ببخشم و از گناهانش در گذرم؟ ای آن که خواهان خیر و در جستجوی نیکی هایی! روی به سوی ما آر، وای کسی که از پی نا بکاری و شر می روی! از آن دست بدار. این ندا هم چنان تکرار می شود تا هنگامی که صبح بردمد و چون صبح سر زند، آن فرشته به جایگاه خود در ملکوت آسمان باز می گردد. این حدیث را پدرم از جدّم و او از پدرانش و آنان از رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم برای من نقل کرده است. ⁽¹⁾

به امام صادق علیه السلام گفتند:

إِنَّ النَّاسَ يَرْوُونَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی اللّه علیه و آله و سلم أَنَّهُ قَالَ:إنَّ الصَّدَقَةَ لا تَحِلُّ لِغَنِيٍّ و لا لِذي مِرَّةٍ سَوِيٍّ فَقالَ عليه السلام: قَد قالَ: لِغَنِيٍّ، و لَم يَقُل: لِذي مِرَّةٍ سَوِيٍّ؛ ⁽²⁾مردم از رسول خدا روایت می کنند که فرمود: گرفتن صدقه برای کسی که بی نیاز است و تندرست، حلال نیست. حضرت فرمود: پیامبر غنی و بی نیاز را فرموده، امّا برای فرد سالم نفرموده است. این گونه روایات، خبر از این می دهد که راویان عصر معصومان علیهم السلام به آسیب شناسی و تأثیر آن در فهم حدیث، توجه تام داشته اند. در همین دوران برخی

از اصحاب ائمه علیهم السلام مانند یونس بن عبد الرحمن (م 208 ق) به جمع آوری احادیث آسیب دیده (معلول) پرداخته ⁽¹⁾و احتمالاً آن ها را نقد و اصلاح کرده اند. پس از روزگار معصومان علیهم السلام مؤلفان جوامع حدیثی با کنار گذاشتن روایات آسیب دیده و معلول به پالایش اخبار پرداختند و احادیث هم مضمون و مشابه و ناظر به هم را یک جا در کنار هم، در ذیل عناوین موضوعی گرد آوردند و از این طریق در زدودن آسیب ها از ساحت روایات خدمت شایانی نمودند. آنان نه به صرف صحت سند به اعتبار حدیث حکم می نمودند و نه بر پایۀ ضعف سند آن را کنار می گذاشتند، بلکه صحت سند تنها یکی از قرینه ها برای حکم کردن به اعتبار و یا بی اعتباری حدیث بود. بخش عمدۀ کار آنان در بررسی و نقد محتوایی خبر با توجه به قراین گوناگون و دیدن نسخه ها و نقل های متعدد یک خبر به انجام می رسید. از این رو، هر یک از نویسندگان کتب اربعۀ شیعه، کتاب های خود را به انگیزۀ رفع تناقض و از بین بردن تعارض و آسیب های وارد بر حدیث شیعه نوشته اند، ⁽²⁾گر چه شیوۀ این محدثان جلیل القدر با یک دیگر متفاوت است.

یکی از اثر های ارزنده در این زمينه كتاب معانى الأخبار است که حاوی احادیثی است که جنبه «آسیب زدایی از چهرۀ واقعیّت ها» را دارد و بازگو کنندۀ تأویل و بیان واقعی الفاظ شبهه انگیزی است که در آیات قرآن و یا سنّت آمده و چند احتمال دارند. این گونه احادیث معمو لاً دست اویز بد خواهان می شد و به همین دلیل، شیعیان مسائل آن را از ائمّۀ راستین اسلام می پرسیدند و پاسخ می گرفتند. ⁽³⁾

در ادامه، فقیهان و محدثان در ضمن مباحث عمیق فقهی و شروح کتب حدیثی، بسیاری از مباحث آسیب شناسی را مطرح ساختند. اینان در لابه لای شرح و تفسیر

متون حدیثی گاه تصحیفات متون حدیثی را می نمایاندند ⁽¹⁾و یا اضطراب متن را نشان می دادند و با ارائه نسخه های گوناگون به تصحیح متن حدیث می پرداختند. ⁽²⁾گاه نیز کلام راوی را از سخن امام، متمایز می ساختند ⁽³⁾و یا اشتباه راوی را متذکر می شدند ⁽⁴⁾و گاه با بیان اختلاف و تعارض روایات به حل آن ها همت می گماردند. ⁽⁵⁾

با این همه کم تر کتابی را می توان نام برد که در این باره به خامۀ ایشان به رشتۀ تحریر درآمده باشد. از تلاش های معاصران ⁽⁶⁾در این زمینه می توان به کتاب الاخبار الدخيلة اثر علامه شوشتری و علل الحدیث آقای بهبودی و الحديث النبوى بين الرواية و الدراية، تأليف جعفر سبحانی اشاره نمود. ⁽⁷⁾

شایستۀ یاد کرد است که از دیر باز ارزیابی احادیث از طریق نقد سند (جرح و تعدیل راویان حدیث) و نقد متن (محتوایی) هر دو مد نظر عالمان و اندیشوران مسلمان بوده است، لکن باید اذعان نمود که نقد سندی، به ویژه در میان اهل سنّت، بیش از نقد متنی است و محدثان کم تر به نقد محتوایی توجه نموده اند تا مجتهدان. محمود ابو ریه در این زمینه می گوید: توجه محدثان به اضطراب حدیث بسیار اندک است مگر این که اضطراب در سند باشد و به طور کلی، این مهم را وظیفه مجتهدان

می دانند. ⁽¹⁾

این سخن گر چه تا حدودی برای شیعیان نیز صادق است، دانشمندان شیعه به برکت مکتب اهل بیت علیهم السلام از همان ابتدا در کنار ارزیابی سندی، توجه تام به ارزیابی محتوایی داشته اند. از برخی روایات می توان اهمیت بیش ترِ نقد و بررسی محتوایی را نسبت به نقد سندی دریافت، چنان که در روایتی محمد بن مسلم گوید: امام صادق علیه السلام به من فرمود: يَا مُحَمَّدُ مَا جَاءَكَ فِي رِوَايَةٍ مِنْ بَرٍّ أَوْ فَاجِرٍ يُوَافِقُ الْقُرْآنَ فَخُذْ بِهِ، وَ مَا جَاءَكَ فِي رِوَايَةٍ مِنْ بَرٍّ أَوْ فَاجِرٍ يُخَالِفُ الْقُرْآنَ فَلَا تَأْخُذْ بِهِ؛ ⁽²⁾ای محمد! هر مطلبی که در روایتی از فردی خوب یا بد به شما رسید، اگر با قرآن موافق بود به آن عمل کنید و اگر با آن مخالف بود، عمل نکنید.

از همین روست که عالمان شیعه، در معارف دین به صرف ضعف سندی، روایتی را کنار نمی گذارند، بلکه با ارزیابی محتوایی به ردّ یا پذیرش آن می پردازند. ملا صالح مازندرانی با این که در بررسی سندی به ضعف روايت إنَّ هذَا العِلمَ عَلَیهِ قُفلٌ، و مِفتاحُهُ المَسأَلَهُ؛ ⁽³⁾بر این علم قفل خورده و کلید آن پرسش است، باور دارد، می نویسد: ضعف سند هذه الرواية لا ينافي الجزم بصحة مضمونها; لأنه مؤيد بالعقل و النقل؛ ⁽⁴⁾ضعف سند این روایت با یقین به صحت مضمون آن منافات ندارد؛ زیرا مضمون آن با دلیل عقلی و نقلی تأیید می شود.

علامه شعرانی بر گفتار ایشان چنین حاشیه زده است:

بیش تر روایات این ابواب نیز این چنین است و سند در مسائلی فرعی بررسی می شود که مخالف اصول و قواعد بوده و علما در آن دیدگاه های مختلفی دارند، اما در اصول و فروعی که موافق قواعد یا موافق اجماع است، نیازی به بررسی سندی نیست. لذا این اشکال که اکثر روایات کتاب کافی ضعیف است.

و کتابی که نصف یا ثلث و یا حتی عُشر آن ضعیف باشد، قابل اعتماد نیست؛ همان گونه که اگر يك دهم لغات در کتاب صحاح، قاموس و معجم البلدان یا طبری و امثال آن غلط باشد، از اعتبار می افتد، پاسخ داده می شود که ضعف در اسناد با صحت مضامین منافات ندارد. ⁽¹⁾

صدر المتألهین در شرح خود، پس از بررسی سند بسیار ضعیف روایتی، بر اساس ارزیابی محتوای آن، از صحیح بودن روایت دفاع می کند و این مطلب را که ضعف سند با وجود قوت مضمون، مضرّ نیست، دربارۀ تمام روایات اصول معارف و مسائل توحید ساری و جاری می داند. روایت این است:

عَلِیُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ، عَنْ مُفَضَّلِ بْنِ صَالِحٍ، عَنْ سَعْدِ بْنِ طَرِیفٍ، عَنِ الْأَصْبَغِ بْنِ نُبَاتَهَ، عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام، قَالَ: هَبَطَ جَبْرَئِیلُ علیه السلام عَلی آدَمَ علیه السلام، فَقَالَ: یَا آدَمُ، إِنِّی أُمِرْتُ أَنْ أُخَیِّرَکَ وَاحِدَهً مِنْ ثَلَاثٍ، فَاخْتَرْهَا وَ دَعِ اثْنَتَیْنِ، فَقَالَ لَهُ آدَمُ علیه السلام: یَا جَبْرَئِیلُ، وَ مَا الثَّلَاثُ؟ فَقَالَ: الْعَقْلُ، وَ الْحَیَاءُ، وَ الدِّینُ، فَقَالَ آدَمُ علیه السلام: إِنِّی قَدِ اخْتَرْتُ الْعَقْلَ، فَقَالَ جَبْرَئِیلُ علیه السلام لِلْحَیَاءِ وَ الدِّینِ: انْصَرِفَا وَ دَعَاهُ، فَقَالَا: یَا جَبْرَئِیلُ، إِنَّا أُمِرْنَا أَنْ نَکُونَ مَعَ الْعَقْلِ حَیْثُ کَانَ؛ ⁽²⁾ امام علی علیه السلام می فرماید: جبرئیل بر آدم علیه السلام فرود آمد و گفت: ای آدم! به من فرمان رسیده است که از تو بخواهم تا یکی از سه چیز را برگزینی، پس یکی را برگزین و دو تای دیگر را واگذار! آدم گفت: ای جبرئیل! آن سه چیز کدام است؟ در پاسخ گفت: خرد و حیا و دین. آدم گفت: من خرد را برگزیدم. آن گاه جبرئیل به حیا و دین گفت: دور شوید و او را به حال خود واگذارید! آن ها گفتند: ای جبرئیل! به ما فرمان شده است که هر جا عقل باشد، با آن باشیم.

در سلسله اسناد این روایت، شش نفر واقع شده اند که عبارتند از: علی بن محمد، سهل بن زياد، عمرو بن عثمان، مفضل بن صالح، سعد بن طريف و اصبغ بن نباته. از میان این شش تن، علی بن محمد، عمرو بن عثمان و اصبغ بن نباته بالاتفاق، ثقه اند.

سعد بن طریف را گر چه ابن غضایری تضعیف کرده، از نگاه سایر رجالیان صحیح است؛ ⁽¹⁾اما بقیه ضعیفند. ⁽²⁾ملا صدرا دربارۀ مفضل بن صالح می گوید: ضعیف کذّاب، يضع الحدیث. با این حال، در پایان روایت، چنین آورده است: این حدیث، گر چه به خاطر وقوع ضعفا در سند آن، هم چون سهل بن زیاد و مفضل بن صالح و دیگران ضعف سندی دارد، این امر در صحت مضمون روایت ضرری نمی رساند؛ زیرا این مضمون از پشتوانه برهان عقلی برخوردار است. هم چنین است حکم بسیاری از احادیثی که در اصول معارف و مسائل توحید و مواردی دیگر وارد شده است. ⁽³⁾

علامه شعرانی در جای دیگر از پا نوشت شرح أصول الكافی تاليف ملا محمد صالح مازندرانی می نویسد: حديث سليم هذا مما لا يضر فيه ضعف الاسناد لتأيده بالعقل و التجربة. ⁽⁴⁾

مرحوم طبرسی، نویسندۀ احتجاج، در مقدمۀ آن می نویسد: و لا تأتي في أكثر ما نُورِدُهُ مِنَ الأخبار بإسنادِم، إِمَّا لِوُجُودِ الإِجماعِ عَلَيهِ، أَوْ مُوافَقَتِهِ لما دَلَّتِ العُقُولُ إِلَيْهِ، وَ لاشْتِهارِه في السّيرِ وَ الْكُتُبِ مِنَ المخالفِ وَ المَوَالِفِ. ⁽⁵⁾اسناد بیش تر روایاتِ این کتاب را نمی آوریم به دلیل این که یا بر آن اجماع وجود دارد یا موافق با حکم عقل است و یا در سیره و کتب شیعه و سنی مشهور است.

در عین حال احادیث در روند عمومی گزارش و انتقال آن و فراز و نشیب هایی که بر سر راه آن بوده، از برخی آسیب ها در امان نمانده است. ⁽⁶⁾

11. نمونه هایی از آسیب شناسی و آسیب زدایی

از زمان صدور احادیث، ارزیابی و نقد محتوایی آن در میان اصحاب متداول بوده است. نمونه هایی از این امر را می توان از روایاتی که در این باره رسیده است، فهمید. برخی از این روایات به شرح زیر می باشد:

مرده به خاطر گریۀ خانواده اش برای او، عذاب می شود». عایشه وقتی این سخن را شنید، رد کرد و گفت: شما به نقل از رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم حدیث می گویید، در حالی که دروغگو نیستید، ولی خطای در شنیدن باعث اشتباهتان شده است. به خدا سوگند! پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم چنین حدیثی که «خداوند مؤمن را به سبب گریۀ خانوده اش عذاب می کند» نگفته است. برای پی بردن به این اشتباه، قرآن شما را کفایت است؛ آن جا که می فرماید: وَ لَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى؛ ⁽⁴⁾هیچ گناه کاری، بار

گناه دیگری را به دوش نمی گیرد. بلکه پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم فرموده است: مؤمن به سبب اشتباهات و گناهانش عذاب می شود، در حالی که خانواده اش برای او گریه و زاری می کنند. ⁽¹⁾

بردی که این قسمت هم حدیث پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم است. ⁽¹⁾

مردم (عامه) از علی بن ابی طالب علیه السلام نقل می کنند که فرمود: بهترین احرام آن است که از خانۀ کوچک خانواده خودت مُحرم گردی. امام باقر علیه السلام آن را انکار نمود و فرمود: همانا پیغمبر خدا صلى اللّه عليه و آله و سلم از مردم مدینه بود ولی میقات او «ذی الحلیفه» بود، که میان آن دو شش میل فاصله است. اگر این کار (آن گونه که شما پنداشته اید) فضیلت بود، رسول خدا صلى اللّه عليه و آله و سلم از خود مدینه محرم می شد، ولکن علی علیه السلام می فرمود: از لباس خود تا زمانی که به میقات می رسید، بهره مند شوید.

12. پیشگیری و رفع عوارض آسیب ها

اشاره

حدیث نیز هم چون موجودی زنده، آن گاه که عناصر دفاعی و مقاوم آن از بین برود یا ضعیف گردد، بیمار و آفت زده می شود. وجود عناصر دفاعی و مقاوم در احادیث، موجب پیشگیری از بسیاری از آسیب ها یا جلوگیری از رشد عوامل آسیب رسان می شود. در این جا به اجمال برخی عناصر دفاعی و باز دارنده را یاد

می کنیم:

الف. وجود پر برکت اهل بیت علیهم السلام در هر عصری

حضرت علی علیه السلام در این باره می فرماید:

یَا أَیُّهَا النَّاسُ، اتَّقُوا اللَّهَ وَ لاَ تُفْتُوا النَّاسَ بِمَا لاَ تَعْلَمُونَ، فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی اللّه علیه و آله قَدْ قَالَ

قَوْلاً آلَ مِنْهُ إِلی غَیْرِهِ، وَ قَدْ قَالَ قَوْلاً مَنْ وَضَعَهُ غَیْرَ مَوْضِعِهِ کَذَبَ عَلَیْهِ. فَقَامَ عَبِیدَةُ وَ عَلْقَمَةُ وَ الأَسْوَدُ وَ أُنَاسٌ مَعَهُمْ فَقَالُوا: یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ، فَمَا نَصْنَعُ بِمَا قَدْ خُبِّرْنَا بِهِ فِی الْمُصْحَفِ؟ فَقَالَ: یُسْأَلُ عَنْ ذلِکَ عُلَمَاءُ آلِ مُحَمَّدٍ؛ ⁽¹⁾ای مردم از خدا بترسید و به آن چه نمی دانید، فتوا ندهید؛ چه این که گاه پیامبر صلى اللّه عليه و آله و سلم سخنی را فرموده، در حالی که از آن به سخن دیگری عدول نموده است و نیز گاهی سخنی را گفته که هر کس آن را در جای خودش (و در معنای مناسب) قرار ندهد، بر ایشان دروغ بسته است. عبیده سلمانی، علقمه، اسود و برخی دیگر از مردم برخاستند و از حضرت پرسیدند: ای امیر مؤمنان، ما با آن چه در این مکتوبات حدیثی نقل شده چه کنیم؟ فرمود: در این باره از عالمان آل محمد علیهم السلام پرسیده شود. امام صادق علیه السلام می فرماید:

إنَّ فینا أهلَ البَیتِ فی کُلِّ خَلَفٍ عُدو لاً؛ یَنفونَ عَنهُ تَحریفَ الغالینَ، وَ انتِحالَ المُبطِلینَ، و تَأویلَ الجاهِلینَ؛ ⁽²⁾در میان ما اهل بیت علیهم السلام در هر نسلی مردمان عادلی هستند که دین را از تحریف گزاف کاران و ساخته های باطل پسندان و تأویل نادانان می پیرایند.

ب. همراهی با کتاب و سنت قطعی

امام صادق علیه السلام می فرماید: لاَ تَقْبَلُوا عَلَیْنَا حَدِیثَنَا إِلاَّ مَا وَافَقَ اَلْقُرْآنَ وَ اَلسُّنَّهَ أَوْ تَجِدُونَ مَعَهُ شَاهِداً مِنْ أَحَادِیثِنَا اَلْمُتَقَدِّمَهِ؛ ⁽³⁾حدیث ما را نپذیرید مگر آن که با قرآن و سنت سازگار باشد و یا در میان احادیث پیشین ما شاهدی بر آن بیابید.

ج. دقّت در محتوای خبر

ابراهيم بن عبد الحمید از امام کاظم علیه السلام روایت کرده است که پیغمبر صلی اللّه علیه و آله و سلم فرمود:

... ما جاءکُم عنّی مِن حَدیثٍ مَوافِقٍ للحقِّ فأنا قُلْتُهُ، و ما أتَاکُم عنّی مِن حَدیثٍ لا یُوافِقُ الحَقَّ فلَم أقُلْهُ، ولَن أقولَ إلّا الحَقَّ؛ ⁽¹⁾هر حدیثی از من برای شما نقل شد، آن را بسنجید؛ اگر موافق با حقّ بود، آن گفتۀ من است و هر حدیثی از من برای شما نقل شد که با حقّ سازش نداشت، آن را نگفته ام. من هرگز جز حقّ نگویم.

د. دقّت در راوی حدیث

حضرت علی علیه السلام فرموده است:

إِذَا حَدَّثْتُمْ بِحَدِيثٍ فَأَسْنِدُوهُ إِلَى الَّذِي حَدَّثَكُمْ فَإِنْ كَانَ حَقًّا فَلَكُمْ وَ إِنْ كَانَ كَذِباً فَعَلَيْهِ؛ ⁽²⁾هر گاه حدیثی نقل کردید، آن را به کسی که برای شما نقل کرده است، نسبت دهید، اگر راست باشد به سود شما و اگر دروغ باشد، به عهدۀ اوست. علامه شعرانی ذیل حدیث فوق می نویسد: این روایت به سند و رجال حدیث اشاره دارد. همان گونه که در نقل متن حدیث باید دقت کرد که از زیاده، نقصان و تحريف مصون باشد، سند روایت را هم باید بررسی کرد تا از راویان دروغگو و جهال (ساهی) به دور باشد. ⁽³⁾

در مسند احمد بن حنبل روایتی نقل شده است که شده است که گواه دقت حضرت امیر علیه السلام در شنیدن حدیث از دیگران است: هنگامی که از زبان رسول خدا صلى اللّه عليه و آله و سلم حدیثی می شنیدم، از آن به خواست خداوند استفاده می کردم و هنگامی که کسی غیر ایشان مرا حدیث می کرد، او را قسم می دادم. هر گاه قسم یاد می کرد، او را تصدیق می کردم. ⁽⁴⁾

ه. مذاکره و مقابلۀ حدیث

اهل بیت علیهم السلام در روایات زیادی، تشکیل جلسات و گرد همایی شیعیان برای مذاكرۀ احادیث را تشویق کرده اند؛ نمونه از حضرت امیر علیه السلام نقل است: تَزَاوَرُوا وَ تَذَاکَرُوا اَلْحَدِیثَ إِنْ لاَ تَفْعَلُوا یَدْرُسْ؛ ⁽¹⁾به دیدار یک دیگر بروید و با هم دربارۀ «احادیث» سخن گویید؛ اگر چنین نکنید احادیث کهنه و مندرس می شود.

شعیب عقرقوفی گوید: شنیدم امام صادق علیه السلام به یارانش می فرمود:

اتَّقُوا اللهَ، وَ كُونُوا إِخْوَةً بَرَرَةً مُتَحَابّينَ فِي اللَّهِ، مُتَوَاصِلِينَ، مُتَرَاحِمِينَ، تَزَاوَرُوا، وَ تَلَاقَوْا، وَ تَذَاكَرُوا أَمْرَنَا وَ أَحْيُوهُ؛ ⁽²⁾تقوای الهی پیشه کنید و برادران نیک رفتاری باشید. در راه خدا به هم دیگر دوستی کنید، با یک دیگر ارتباط داشته باشید، با هم مهربان باشید، به دیدن هم دیگر بروید و امر ما را به هم یاد آوری کنید و آن را زنده دارید. با توجه به این روایات، مذاکره و مقابلۀ احادیث در میان محدثان متداول شد. اینان احادیثی را که شنیده بودند، برای دیگران نقل و یا کتاب های حدیثی خود را برای دیگران قرائت می نمودند. نتیجۀ این مذاکره و مقابله، کم شدن ورود آسیب ها بر احادیث بود و گاه آسیب های راه یافته مانند: تصحیف، نقل به معنا، ادراج، تقيه و... برای محدثان آشکار می گردید.

برای علاج آسیب ها و بر طرف کردن عوارض و پیامد های موانع فهم، می توان گفت بیش تر آن ها؛ مانند تصحیف و تحریف، پیش فرض ذهنی، در جای نا مناسب قرار گرفتن، تقطیع نا درست و خلط معنای لغوی و اصطلاحی، تتبع ناقص و... با در نظر گرفتن دیگر احادیث و تشکیل خانوادۀ حدیث، مرتفع می گردد.

در مواجهه با روایتی از جوامع حدیثی، نسبت به این که آیا آسیبی در آن رخ داده

است یا خیر؟ یکی از سه فرض ذیل پیش روی ما قرار می گیرد:

الف. علم به عدم وقوع آسیب: روشن است در این فرض مشکلی متوجه حديث نشده است.

ب. علم به وقوع آسیب: در این صورت، آسیب مد نظر اگر رفع شدنی نباشد، موجب نارسایی حدیث می شود و ما را از رسیدن به مراد اصلی معصوم علیه السلام نا کام می گذارد.

ج. شک در اصل وقوع آسیب: در این فرض نمی دانیم آیا از سوی راوی یا محدث و یا نسخه برداران، آسیبی بر حدیث عارض شده است یا خیر؟ در این صورت، احتمال آسیب دیدگی روایات وجود دارد، اما با وجود علم اجمالی به آسیب، در آغاز اصلِ عدم آسیب جاری نیست، لذا باید بررسی لازم دربارۀ قراین موجود در جوامع حدیثی و نسخه های آن را به عمل آورد و پس از آن با بقاء شك، اصلِ عدم جاری نمود.

13. پیامد های منفی آسیب ها در احادیث

آفات حدیثی، پیامد های منفی عمومی ای دارند که در این جا به اختصار از آن ها یاد می شود.

الف. دشواری دستیابی به احادیث صحیح

به دنبال آسیب های متعدد حدیثی، هم چون منع نقل و نگارش حدیث، گسترش پدیدۀ وضع و جعل، تصحیف و تحریف، زیادت و نقصان و نقل به معنا و... آموزه های ارزنده و زلال، کدر و مسموم شد و در نتیجه دست یابی احادیث صحیح معصومان علیهم السلام برای جویندگان و تشنگان معارف آنان بسی دشوار و طاقت فرسا

گشت.

در رجال کشی از احمد بن محمّد بن عيسى اشعرى نقل است که فردی در نامه ای به امام حسن عسکری علیه السلام از گروهی سخن گفت که احادیثی را می خوانند و

به امام و پدران ایشان نسبت می دهند که باعث نفرت قلوب است. وی در ادامه نوشت: نه ما می توانیم آن ها را رد کنیم؛ زیرا آن را از پدرانتان نقل می کنند و نه می توانیم آن را بپذیریم؛ زیرا محتوای آن نا معقول است. اگر صلاح می دانید حقیقت را بر ما روشن کنید و بر ما و دوستانتان برای سالم ماندن آن ها از این سخنان که آن ها را به نابودی می کشاند، منّت بگذارید. امام عسکری علیه السلام در پاسخ نوشتند: لَیسَ هَذَا دِینَنَا فَاعتَزِلهُ؛ این عقاید از دین ما نیست، از آن دوری کنید. ⁽¹⁾

ب. دگرگونی دلالت نص و ظاهر روایات و درجۀ صراحت و ظهور آن ها

ج. اجمال و نارسایی عبارات برخی روایات

د. راه یافتن اشتباه و خطا به پاره ای روایات، در حالی که قطعاً کلام معصوم عیه السلام بدون هر گونه لغزش و خطایی است

ه. شکل گیری نحله های مختلف فکری؛

و. وقوع اختلاف و تعارض در میان روایات و... ⁽²⁾

تذکر چند نکته

پیش از بیان تفصیلی هر یک از آسیب ها، تذکر چند مطلب ضروری می نماید:

الف. چنان که گذشت، مراد از آسیب ها آن چیزهایی است که وجود آن ها سبب عدم فهم می گردد ⁽³⁾در حقیقت «آسیب شناسی فهم حدیث» به دنبال تنقیح و زدایشِ

اموری است که نمی گذارد حدیث آن گونه که هست، درک شود.

ب. از آن جا که حدیث ابعاد بسیار گوناگونی دارد مشکلات، آفات و موانع فهم آن نیز پیچیده و چند گانه است و نمی توان با ذکر یک مانع و آفت و چشم پوشی از سایر آفات و موانع، به فهم دقیقی از حدیث امیدوار بود. از این رو، در «آسیب شناسی فهم احادیث»، به امور متعددی باید توجه کرد؛ مثلاً در بحث شناخت آسیب ها چند کار باید انجام شود: 1. شناخت اصل آسیب؛ 2. علل پیدایش آسیب 3. شناخت پیامد های آسیب؛ 4. راه مبارزه با آسیب و درمان آن؛ 5. شناخت راه های پیشگیری.

ج. چه بسا آسیب هایی که بررسی می شوند، از برخی جهات مشترک باشند و یا برخی از آن ها با بعضی دیگر تداخل داشته باشند، ولی از آن جا که هر یک، از زاویۀ جدا گانه ای نگاه حدیث پژوهان را به خود جلب کرده، به طور مستقل، به بررسی آن می پردازیم.

د. این آسیب ها در عصر ائمه علیهم السلام و پس از آن به وجود آمده اند. راویان متبحّر و محدثان دقیق به سبب اهتمام و تأکید معصومان علیهم السلام به امر حدیث، غالباً در همان عصر حضور و نیز در زمان تدوین جوامع حدیثی به تشخیص موارد آسیب و آسیب زا پرداختند (مانند موارد جعلی، تقیه ای، تصحیفی و...) و بسیاری از آن ها را اصلاح و یا کنار گذاشتند. لکن هنوز مواردی از این آسیب ها در میان روایات وجود دارد که باید باز شناسی شوند. اطلاعات رجالی و فقه الحدیثی در شناسایی این گونه احادیث، کار آمدند.

ه. مجموعۀ این آسیب ها و موانع فهم حدیث را می توان از جهات گوناگون تقسیم بندی کرد؛ مثلاً می توان آن ها را به سه بخش دسته بندی نمود:

نیز می توان گفت این آسیب ها به اعتباری دیگر به دو دسته تقسیم می شوند: گاه به عمد و اختیار و گاه به صورت غیر اختیاری وارد احادیث شده اند. چه بسا آسیب هایی که به طور سهو یا خطا صورت گرفته و باعث شده است که آن چه از راویان منتقل شده، غیر از آن چیزی باشد که از معصوم علیه السلام صادر شده است.

و. آسیب هایی که در این عرصه قابل ذکر است، بر دو قسم است: یکی خود آسیب است و دیگری عوامل آسیب زا که در عین این که خود آسیبند، مولِّد آسیب های دیگری نیز هستند؛ مانند: منع تدوین و نقل حدیث، از بین رفتن احادیث و قراین و...

ز. آسیب ها و موانع فهم حدیث نیز بر سه قسم است: الف. موانع و آفات بیرونی که بر حدیث عارض شده است؛ مانند: تعارض و اختلاف روایات، نقل به معنا، تقطیع نا درست و...؛ ب. موانع درونی یعنی چیز هایی که در درون خود حدیث وجود دارد؛ مانند: تقیه، نسخ، اختلاف مراتب روایات و... ج. موانع مربوط به حدیث پژوه؛ مانند: پیروی از هوی و هوس، جمود، تعصب و.... ⁽¹⁾

ح. دیگر بار تأکید می گردد که آسیب شناسی فهم حدیث، هیچ گاه به معنای تضعیف نیست، بلکه می تواند با نشان دادن ضعف ها و سستی ها بر ارزش و جایگاه حدیث بیفزاید.

فصل دوم: عوامل آسیب زا در حوزهٔ فهم حدیث

فصل دوم: عوامل آسیب زا در حوزۀ فهم حدیث

اشاره

در این جا این پرسش مطرح است که چه عواملی به فهم حدیث آسیب می رسانند؟

در ذیل به پاره ای از این عوامل آسیب زا در حوزۀ فهم حدیث اشاره می شود.

1. از بین بردن احادیث

یکی از عوامل آسیب زا در فهم حدیث، از بین بردن یا از بین رفتن بسیاری از متون حدیثی است. می دانیم پس از قرآن، حدیث دومین منبع قانون گذاری در اسلام و مادرِ علوم اسلامی است. از این رو، بر مسلمانان است تا در ثبت و ضبط و نشر آن اهتمام ورزند، لكن على رغم اهتمام شدید پیامبر اسلام صلی اللّه علیه و آله و سلم نسبت به تدوین و نقل احادیث، ⁽¹⁾سوگ مندانه بعد از رحلت ایشان حاکمان وقت و برخی از صحابه، علاوه بر این که از نگارش و نشر این سرمایه عظیم جلوگیری نمودند، به طور گسترده به تضییع و محوِ اندک آثار بر جای مانده همت گماشتند.

پس از رحلت پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم خلیفه نخست در آغازین روز های حکومت خود، احادیث گرد آورده از سخنان پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم را از بین برد. عایشه می گوید: پدرم پانصد حدیث پیامبر صلى اللّه عليه و آله و سلم را جمع آوری کرده بود. شبی را با نا آرامی تا صبح بیتوته کرد، من نیز از نا آرامی اش اندوهگین شدم و چون صبح شد، گفت: دخترم، احادیثی را که نزد توست، بیاور. من احادیث را آوردم او آتشی را خواست و آن ها را سوزاند. گفتم: چرا آن ها را سوزاندی؟ ابو بکر گفت: ترسیدم بمیرم و این احادیث باقی بماند، در حالی که در میان آن ها حدیث هایی هست که از فردی شنیده ام که اگر چه مورد اعتماد بوده، ممکن است در واقع چنین نباشد و با این حال آن ها را نقل کرده باشم. ⁽¹⁾

ابو بکر با این که خود در فضیلت نوشتن حدیث از پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم چنین روایت نمود: مَن كَتَبَ عَنّي عِلماً أو حَديثاً، لَم يَزَل يُكتَبُ لَهُ الأَجرُ ما بَقِيَ ذلِكَ العِلمُ أوِ الحَديثُ، ⁽²⁾برای پیش برد کار خلافت خویش، پیش گام سوزاندن 500 حدیثی گردید که نزد دخترش عایشه بود. ⁽³⁾

عمر بسیاری از کتب حدیثی را که تعداد زیادی از اصحاب فراهم آورده بودند، سوزاند و طی بخش نامه ای دستور داد هر کس هر چه از حدیث نزد او هست، بسوزاند.

استاد جعفر مرتضی می نویسد: عمر بن خطاب متوجه شد برخی از صحابه احادیثی را از پیامبر اسلام صلى اللّه عليه و آله و سلم نوشته اند. پس به بهانه این که می خواهد احادیث رسول خدا را جمع آوری کند تا از بین نرود، در طول یک ماه، تمام نوشته های صحابه را جمع نمود و سپس همه را سوزاند و گفت: كِتَابُ مَعَ کِتابِ اللّهِ؟ ⁽⁴⁾

در روایتی دیگر از یحیی بن جعده آمده است که عمر درصدد نگارش سنت پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم بر آمد، اما برای او بدا حاصل شد و از این کار منصرف گشت و تصمیم گرفت آن را ننویسد. لذا به والیان شهرها بخش نامه ای صادر کرد که «هر کس نوشته ای از احادیث پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم در اختیار دارد باید آن را محو کند یا بسوزاند». ⁽¹⁾

وی در پاره ای از موارد دستور سوزاندن احادیث را صادر کرد، چنان که ابن سعد در طبقات خود به نقل از قاسم بن محمد بن أبی بكر می نویسد: إِنَّ الْأَحَادِیثَ کَثُرَتْ عَلَی عَهْدِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ , فَأَنْشَدَ النَّاسَ أَنْ یَأْتُوهُ بِهَا, فَلَمَّا أَتَوْهُ بِهَا أَمَرَ بِتَحْرِیقِهَا. ⁽²⁾

برای از بین بردن و پاک سازی احادیث علاوه بر سوزاندن آن ها از شستن با آب نیز بهره بردند. خطیب بغدادی از عبد الرحمن بن اسود از پدرش نقل کرده است: «علقمه کتاب حدیثی را از مکه یا یمن همراه خود آورده بود که احادیثی از اهل بیت پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم را در بر داشت. از عبد اللّه اجازه ورود خواستیم و بر او وارد شدیم و کتاب را به او دادیم. در این هنگام کنیز خود را صدا زد و از او تشت آبی طلبید. به او گفتیم: ای ابو عبد الرحمن، به این کتاب بنگر؛ زیرا در آن احادیث خوبی است. پس شروع به ساییدن آن احادیث در آب نمود و می گفت: نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ أَحْسَنَ الْقَصَصِ بِمَا أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ هَٰذَا الْقُرْآنَ وَ إِنْ كُنْتَ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الْغَافِلِينَ؛ ⁽³⁾(ما نیکو ترین سر گذشت را به موجب این قرآن که به تو وحی کردیم، بر تو حکایت می کنیم، و تو قطعاً پیش از آن از بی خبران بودی.) قلب ها مانند ظروف هستند، پس آن ها را به قرآن مشغول دارید و به غیر آن سرگرم

نکنید. ⁽¹⁾

ابو برده از قول پدرش ابو موسی اشعری، رساله های زیادی نوشت. پدرش به او گفت: نوشته هایت را بیاور. چون آن ها را آورد، همه را با آب شست. ⁽²⁾

عروة بن زبیر می گوید: فراوان حدیث نوشتم و آن گاه تباه کردم. دوست می داشتم دارایی و فرزندانم را فدا می کردم و احادیث را تباه نمی ساختم. ⁽³⁾

هشام بن عروه می گوید: پدرم در روز حرّه ⁽⁴⁾کتاب های فقۀ خود را آتش زد. پس از آن، می گفت: بودن آن نگاشته برایم دوست داشتنی تر بود تا بودن فرزندان و اموالم. ⁽⁵⁾

سهل بن حصين بن مسلم باهلی می گوید: به عبد اللّه بن حسن بصری سفارش کردم که کتاب های پدرت را برایم بفرست. به من پیغام داد:

چون (حال پدرم) سنگین شد [بیمار گشت]، گفت کتاب ها را جمع کنید؛ من هم جمع کردم و برای او آوردم. نمی دانستم با آن ها چه می کند تا این که به خادمش دستور داد تنور را بر افروزد. آن گاه همۀ کتب را به جز یک صحیفه سوزاند. البته عبد اللّه همان یک صحیفه را برایم فرستاد. ⁽⁶⁾

عبيدة بن عمرو سلمانی در هنگام مرگ، همۀ کتب خود را تباه ساخت و گفت: می ترسم کسانی بدان ها دست یابند و از آن ها وارونه بهره گیرند. ⁽⁷⁾

علامه فقید، سید مرتضی عسکری، یکی از راه های از بین بردن احادیث را به آتش کشیدن کتاب خانه ها می داند. ⁽¹⁾ابن اثیر در تاریخ خود آورده است: کتاب خانه ای را که وزرای شیعه آل بویه در منطقۀ کرخ بغداد جمع آوری و غنی ساخته بودند، با ورود سلجوقیان به بغداد به آتش کشیده شد. ⁽²⁾این مطلب را وی در حوادث 449 هم متذکر شده است.

آقا بزرگ تهرانی گوید: چون شاپور وزیر، ⁽³⁾خود اهل فضل و ادب بود، دانشمندان تألیفات خود را به او اهدا می کردند و در نتیجه کتاب خانه اش از کتاب خانه های بسیار غنی بغداد شد، چنان که کتاب های آن بالغ بر ده هزار جلد از نفیس ترین آثار بود که بیش تر آن ها نُسَخ اصلی بود و به خط مؤلفان. ⁽⁴⁾

یاقوت حموی گوید: در همین کتاب خانه، مخزن کتاب های موقوفۀ ابو نصر شاپور بن اردشير، وزير بهاء الدولة بن عضد الدوله قرار داشت که در جهان بهتر از آن کتاب ها یافت نمی شد؛ کتاب هایی که مطالب آن ها به خط کاتبان و مؤلّفان معتبر به رشتۀ تحریر در آمده بود. ⁽⁵⁾ابن اثیر از صد مصحف به خط ابن مُقله خبر می دهد که در آن مخزن یافت می شد. ⁽⁶⁾متأسفانه کتاب خانۀ بزرگ شاپور در حملۀ وحشیانۀ دشمنان اهل

بیت علیهم السلام در آتش سوخت و جهان اسلام گنجینه ای گران بها و ارزشمند را از دست داد و نسخه های منحصر به فرد آن در آتش جهالت از بین رفت. ⁽¹⁾

این گونه موارد، قراینی اندک است که می تواند روشنگر از بین رفتن بخش عظیمی از روایات نبوی صلى اللّه عليه و آله و سلم باشد. متأسفانه در نتیجۀ تضییع و از بین بردن احادیث است که محمد رشید رضا می گوید: احادیث نبوی صلى اللّه عليه و آله و سلم دربارۀ احکام شرعی (از طریق اهل سنّت) نزدیک به پانصد حدیث می رسد. ⁽²⁾علامۀ طباطبایی رحمه اللّه علیه دربارۀ احادیث تفسیری پیامبر صلى اللّه عليه و آله و سلم می نویسد: آن چه نام روایت نبوی می شود بر آن گذاشت، از طریق اهل سنّت و جماعت به دویست و پنجاه نمی رسد، گذشته از این که بسیاری از آن ها ضعیف و برخی از آن ها مُنکَر می باشد. ⁽³⁾نمونۀ دیگر توجه به تعداد باقی ماندۀ پانصد حدیث ابوبکر است. طبق شمارش سیوطی و ابن حزم مقدار احادیث موجود از طریق ابوبکر 142 حدیث می باشد؛ ⁽⁴⁾به دیگر سخن، اگر فرض کنیم، همین مقدار

باقی مانده از دست جعل و وضع در امان مانده باشد، تعداد 358 حدیث تنها از طریق ابو بکر از بین رفته است.

بر خلاف روش و مکتب خلفا، شاگردان مکتب اهل بیت علیهم السلام به نقل و نگارش احادیث، همت گماشتند و علی رغم همۀ مشکلات تلاش بی وقفه و مستمری در نوشتن و ضبط حدیث داشتند و مجموعه های ارزنده ای به جامعه اسلامی تقدیم کردند. لکن مطالعۀ تاریخ نشان می دهد که نگهداری همین کتاب ها و مکتوبات حدیثی با مشکلات فراوانی توأم بود که ایشان را مجبور می ساخت برای حفظ آن، شدید ترین شکنجه های دشمن و ستم کاری های آنان را تاب آورند. با تأیید حاکمان وقت، خانه های اصحاب ائمه علیهم السلام و آثار و کتب آنان بار ها آماج هجوم و تعرض مخالفان قرار گرفت و بخشی از آن از میان رفت؛ مانندِ تألیفات محمد بن ابی عمیر (م 217 ق). ⁽¹⁾

با این همه علی رغم از بین رفتن پاره ای از احادیثی که در دست تودۀ مردم بود، احادیث در نزد اهلش باقی بود؛ چنان که پس از آن که امام کاظم علیه السلام به محمد بن حکیم در موردی که روایتی نرسیده باشد، اجازۀ قیاس نمی دهند، وی می پرسد:

جُعِلْتُ فِدَاکَ أَتَی رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ بِمَا یَکْتَفُونَ بِهِ قَالَ أَتَی رَسُولَ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ بِمَا اِسْتَفْتَوْا بِهِ فِی عَهْدِهِ وَ بِمَا یَکْتَفُونَ بِهِ مِنْ بَعْدِهِ إِلَی یَوْمِ اَلْقِیَامَهِ قَالَ قُلْتُ ضَاعَ مِنْهُ شَیْءٌ قَالَ لاَ هُوَ عِنْدَ أَهْلِهِ ⁽²⁾

جانم فدایت! آیا رسول خدا صلى اللّه عليه و آله و سلم آن چه را بدان نیاز است، آورده اند؟ فرمودند: پیامبر خدا صلى اللّه عليه و آله و سلم هم آن چه را در آن زمان مورد نیاز بوده و هم آن چه را که در آینده تا روز قیامت بدان نیاز پیدا شود، آورده اند. [محمد بن حکیم می گوید:] عرض کردم: از آن ها چیزی از بین رفته است؟ فرمودند: خیر، در نزد اهلش موجود است.

امير المؤمنین علیه السلام در حدیثی طو لانی فرمودند که پیامبر اسلام صلى اللّه عليه و آله و سلم علم تمامی حلال و حرام الهی را که از جانب خدا دریافت نموده بود، به من تعلیم داد. به سبب اهمیتِ این روایت، عباراتی از آن را می آوریم.

وَ کُنتُ إذَا سَألتُهُ أجَابَنِی وَ إذَا سَکَتُّ عَنهُ وَ فَنِیَت مَسَائِلِی ابتَدَأنِی، فَمَا نَزَلَت عَلَی رَسُولِ اللَّهِ آیَهٌ مِنَ القُرآنِ إلَّا أقرَأنِیهَا وَ أملَاهَا عَلَیَّ فَکَتَبتُهَا بِخَطِّی و عَلَّمَنِی تَأوِیلَهَا وَ تَفسِیرَهَا، وَ نَاسِخَهَا وَ مَنسُوخَهَا، وَ مُحکَمَهَا وَ مُتَشَابِهَهَا، وَ خَاصَّهَا وَ عَامَّهَا، وَ دَعَا اللَّهَ أن یُعطِیَنِی فَهمَهَا وَ حِفظَهَا فَمَا نَسِیتُ آیَهً مِن کِتَابِ اللَّهِ وَ لَا عِلماً أملَاهُ عَلَیَّ وَ کَتَبتُهُ مُنذُ دَعَا اللَّهَ لِی بِمَا دَعَا، وَ مَا تَرَکَ شَیئاً عَلَّمَهُ اللَّهُ مِن حَلَالٍ وَ لَا حَرَامٍ، وَ لَا أمرٍ وَ لَا نَهیٍ، کَانَ أو یَکُونُ، وَ لَا کِتَابٍ مُنزَلٍ عَلَی أحَدٍ قَبلَهُ مِن طَاعَهٍ أو مَعصِیَهٍ إلَّا عَلَّمَنِیهِ وَ حَفِظتُهُ، فَلَم أنسَ حَرفاً وَاحِداً ثُمَّ وَضَعَ یَدَهُ عَلَی صَدرِی وَ دَعَا اللَّهَ لِی أن یَملَأ قَلبِی عِلماً وَ فَهماً، وَ حُکماً وَ نُوراً. فَقُلتُ: یَا نَبِیَّ اللَّهِ بِأبِی أنتَ وَ أُمِّی مُنذُ دَعَوتَ اللَّهَ لِی بِمَا دَعَوتَ لَم أنسَ شَیئاً وَ لَم یَفُتنِی شَی ءٌ لَم أکتُبهُ أفَتَتَخَوَّفُ عَلَیَّ النِّسیَانَ فِیمَا بَعدُ؟ فَقَالَ: لَا، لَستُ أتَخَوَّفُ عَلَیکَ النِّسیَانَ وَ الجَهلَ. ⁽¹⁾ هر گاه از او می پرسیدم، به من جواب می گفت و چون خاموش می ماندم و پرسش هایم تمام می شد با من سخن آغاز می کرد. بر رسول خدا صلى اللّه عليه و آله و سلم هیچ آیه قرآنی نازل نمی شد جز این که برایم می خواند و دیکته می کرد و به خط خود می نوشتم. ایشان تأویل و تفسیر و ناسخ و منسوخ و محکم و متشابه و خاص و

عام آن را به من می آموخت، و از خدا خواست که به من فهم و نیروی حفظ عطا کند، من آیه ای از قرآن را که به من آموخت و علمی را که به من املاء کرد و نوشتم، فراموش نکردم، از آن گاه که برای من این درخواست را از خدا کرد. هیچ علمی که درباره حلال و حرام و امر و نهی که بود یا می باشد و هیچ کتاب نازل بر یکی از پیغمبران پیش از خود را درباره طاعت و معصیت نماند که به من نیاموزد، جز آن که همه را به من آموخت و من حفظ کردم و یک حرفش را از یاد نبردم، سپس دست بر سینه من نهاد و از خدا خواست که جان و دلم را پر از علم و فهم و حکمت و نور نماید. من گفتم: ای پیغمبر خدا، پدر و مادرم قربانت، از آن وقت که در حقم دعا کردی چیزی را فراموش نکنم و آن چه هم ننویسم از دستم نرود، آیا پس از این بیم فراموشی برایم داری؟ فرمود: نه، من از فراموشی و نادانی نسبت به تو بیمی ندارم. ⁽¹⁾

بنا بر این بر خلاف مدرسۀ خلفا، در مدرسۀ اهل بیت علیهم السلام گذشته از احادیثی که با تلاش شاگردان ائمه علیهم السلام نقل و ثبت شده، احادیث پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم در نزد خاندان معصومش باقی مانده است.

2. منع تدوین حدیث

اشاره

یکی از عوامل آسیب زا و تأثیر گذار در فهم حدیث، جریان منع حدیث بود؛ حقیقت تلخی که در صدر اسلام به وقوع پیوست و آثاری بس شوم را از خود به جای گذاشت. این پدیدۀ نا میمون، گر چه به اخبار اهل سنّت اختصاص داشت، از آن جا که به حکم حاکمان وقت بود، روایات شیعه را نیز در بر گرفت.

گر چه سنت قرین و هم دوش قرآن است و متابعت از آن همانند خود قرآن بر مسلمانان لازم و ضروری است ⁽²⁾و می بایست مسلمانان در دریافت و حفظ و انتقال

آن به دیگران اهتمام ورزند، و به رغم اهتمام و توصیۀ اکید پیامبر اسلام صلى اللّه عليه و آله و سلم نسبت به تدوین و کتابت احادیث؛ ⁽¹⁾لکن با کمال اسف، برخی از صحابه - چه در زمان حیات حضرت و چه بعد از رحلت ایشان به طور گسترده تر - از نگارش این سرمایۀ عظیم جلوگیری کردند. عبد اللّه بن عمرو می گوید:

هر چه را از رسول خدا صلى اللّه عليه و آله و سلم می شنیدم، می نوشتم و قصد نگهداری آن را داشتم تا این که برخی از قریشیان مرا از نگارش باز داشتند و گفتند: تو هر چه را از رسول اللّه صلى اللّه عليه و آله و سلم می شنوی، می نویسی، در حالی که او هم بشری است معمولی که در حالت خوشایندی و نا خوشایندی (نسبت به دیگران) سخن می راند. پس من هم از نوشتن احادیث، دست نگه داشتم تا این که این جریان را برای پیامبر خدا صلى اللّه عليه و آله و سلم باز گفتم. ایشان فرمودند: بنویس! قسم به آن که جانم در دست اوست جز حق و واقعیت از من سر نمی زند. ⁽²⁾

جریان تلخ یوم الخمیس نیز در تاریخ ثبت است که در لحظات آخر عمر رسول

خدا صلى اللّه عليه و آله و سلم هنگامی که دستور دادند: قلم و کاغذی بیاورید تا در آن برای شما چیزی را بنویسم تا بعد از من هرگز گمراه نگردید، با مخالفت جسارت آمیز برخی صحابه رو به رو شدند. ⁽¹⁾

خطیب بغدادی می نویسد:

به عمر بن خطاب گزارش دادند که در میان مردم کتاب ها و احادیثی جمع آوری شده است. او این امر را و گفت: ای مردم! به من گزارش رسیده که در میان شما کتاب هایی فراهم آمده است. (بدانید) استوار ترین آن ها محبوب ترینشان نزد خداوند است. همه افراد کتاب ها را نزد من بیاورند تا دربارۀ آن ها اظهار نظر کنم. گمان کردند که او می خواهد در آن ها بنگرد و بر اساس ضابطه، تعارض آن ها را بر طرف کند، امّا هنگامی که کتاب ها را آوردند، همه را در آتش سوزاند. ⁽²⁾

در برخی از گزارش های تاریخی چنین اشاره شده است که عمر در آغاز می خواست احادیث را گرد آوری کند و اصحاب نیز او را به این کار تشویق نمودند، ولی به بهانه ای از این کار صرف نظر کرد. عروه می گوید: عمر بن خطاب خواست تا سنن را بنویسد و در این امر با اصحاب پیامبر صلى اللّه عليه و آله و سلم مشورت نمود و آن ها نیز او را به این کار تشویق کردند. عمر یک ماه در این کار به تأمل گذراند و از خداوند راهنمایی می خواست تا آن که یک روز خداوند عزم او را استوار ساخت و گفت: من می خواستم سنن را بنویسم، ولی به یاد اقوام پیش از شما افتادم که کتابی (از سنت پیامبرشان) را جمع آوری کردند و به آن توجه نمودند و کتاب الهی را کنار گذاشتند. به خدا سوگند که من کتاب خدا را هرگز به چیزی در نمی آمیزم. ⁽³⁾

مرحوم علامه عسکری در توضیح عدم تدوین حدیث به دست خلفا و نهی و منع

آنان می نویسد:

سخنان و روش پیامبر صلى اللّه عليه و آله و سلم که بدان سنت گویند، خود مانع بزرگی بر سر راه سیاست خلفا و در نتیجه برنده ترین حربۀ مخالفین آنان بود. بدین خاطر دستگاه خلافت تنها راه چاره را در این یافت که مخالفین خویش را از این حربه قوی خلع سلاح کند. ابتدا ابو بکر بر آن شد که این سلاح را به انحصار خویش در آورد و بدین منظور تا پانصد حدیث از پیامبر اکرم صلى اللّه عليه و آله و سلم جمع آوری و تدوین نمود، و لیکن پس از مدتی دریافت که بهره ای از این کار خود نخواهد برد؛ زیرا امکان انحصار وجود نداشت و در نتیجه تمام آن احادیث را سوزاند. بی تردید در آن زمان، امکان نداشت که مردم را از نقل و نوشتن حدیث باز داشت و آن ها را تنها به استفاده از احادیثی که ابو بکر جمع کرده بود، مجبور نمود، لذا چاره را در این دید که مطلقاً احادیث پیامبر صلى اللّه عليه و آله و سلم را ممنوع نماید تا دست مردم از این سلاح نیرومند کوتاه گردد. بر این اساس، خلیفه، مسلمانان را از بازگویی احادیث پیامبر صلى اللّه عليه و آله و سلم منع نموده، دستور داد: از پیامبر صلى اللّه عليه و آله و سلم حدیث نقل نکنید و به قرآن مشغول باشید. ⁽¹⁾

دیدگاه شیعه و اهل سنّت دربارهٔ تدوین حدیث در قرن اول مختلف است؛ شیعه معتقد است، حدیث از همان زمان حیات پیامبر صلى اللّه عليه و آله و سلم تدوین می شده و در کتابت و روایت و تدوین آن نظارت معصومان علیهم السلام در طول سه قرن وجود داشته است. از همین رو، احادیث شیعه از مصونیت نسبی بیش تری برخوردار است. امّا از نظر اهل سنّت، حدیث پیامبر صلى اللّه عليه و آله و سلم در قرن اول تدوین نشد و کتابت و حتی روایت آن ممنوع بود. حافظ ذهبی، تدوین حدیث را به سال های بعد از انقراض بنی امیه نسبت می دهد و شروع آن را در نیمه اول قرن دوم می داند. وی در بیان حوادث سال 143 ق می گوید: در این سال علمای اسلام به تدوین حدیث و فقه و تفسیر پرداختند. ⁽²⁾

البته سیوطی شروع تدوین حدیث را از ابتدای قرن دوم می داند: ابتدای تدوین حدیث در پایان قرن اول و آغاز قرن دوم رخ داد که در خلافت عمر بن عبد العزيز و به امر او بوده است. ⁽¹⁾

در صحیح بخاری نیز آمده است: عمر بن عبد العزیز به ابو بکر بن حزم نوشت که تمام احادیث پیامبر صلى اللّه عليه و آله و سلم را بنویس؛ زیرا من نگران از بین رفتن علم و عالمانم. ⁽²⁾

محمود ابوریه هم می گوید: از آن چه گذشت روشن شد که احادیث رسول اللّه صلى اللّه عليه و آله و سلم در حیات حضرت و در دوران صحابه و بزرگانِ تابعین تدوین نشد، بلکه تدوین حدیث در قرن دوم هجری و در اواخر دوران بنی امیه آغاز شد. ⁽³⁾

پیامد های منع تدوین

گر چه جریان منع کتابت و تدوین حدیث جریانی سیاسی بود و به همین سبب، از یک سوی فرا گیر نشد و از سوی دیگر، شیعیان با این سیاست مخالفت ورزیدند، پیامد ها و خسارات فراوانی به ویژه نسبت به احادیث اهل سنّت به بار آورد ⁽⁴⁾که اهم آن ها از این قرار است:

با انگیزه های گوناگون به جعل و وضع پرداختند. ⁽¹⁾

فقيه معاصر مصر، شیخ محمد علی سایس، در این باره نوشته است:

از این که حدیث تدوین و نشر نیافت و اصحاب در نقل بر حافظه اعتماد کردند و از سوی دیگر، شمارش و گزارش دقیق آن چه را پیامبر صلى اللّه عليه و آله و سلم در مدت 23 سال گفته بود، به دلیل عدم تدوین، سخت بود و باز شناسی سره از ناسره بسیار دشوار می نمود، دشمنان اسلام که برای گمراهی آفرینی و آلوده سازی معارف دینی، چاره می اندیشیدند و از دست یازی به کتاب اللّه مأیوس بودند، از این زمینه استفاده کردند و به آلوده سازی سنّت همت گماشتند و بدین سان، کسانی را وا داشتند تا در «تشبیه»، «تعطیل»، «تحریم حلال» و «تحلیل حرام» حدیث بسازند و بپراکنند. بدین سان «وضع» و «جعل» دامن گشود و به گونه ای هراس آفرین فراوان گشت و در هم شکسته شدن وحدت امت اسلامی و به وجود آمدن فرقه های گوناگون نیز بدان دامن زد. ⁽²⁾علاّمه سید عبد الحسین شرف الدین پس از آن که اقدام خلفا را در منع تدوین و نشر حدیث، اجتهادی و مخالف با «نصّ رسول اللّه صلى اللّه عليه و آله و سلم بر کتابت و نشر حدیث» می داند، می نویسد: پیآمد فساد آفرین عدم تدوین - که هرگز جبران نخواهد شد - مخفی نیست. ای کاش ابو بکر و عمر، با علی علیه السلام و دیگر کسان - که خدای را در پگاه و شامگاه می خواندند - همراهی می کردند و به تدوین سنن و آثار نبوی همت می گماشتند و آن را در مجموعه ای گرد می آوردند و آن را برای تابعین و... پس از خود به ارث می نهادند، هم چون «قرآن حکیم» و «فرقان عظیم»... اگر چنین می کردند، امت اسلامی و سنّت نبوی از رسوایی آفرینی های دروغ پردازان در امان می ماندند؛ چرا که اگر آموزه های سنّت در کتابی تدوین می یافت و امت آن را پاک و پیراسته حراست می کردند، در های وضع و جعل بر روی دروغ پردازان بسته

می شد. چون چنین نشد، دروغ بستن بر رسول اللّه صلى اللّه عليه و آله و سلم فراوان گشت و دست های آلوده سیاست بازان، حدیث بازی کردند و تباهی آفرینان، سنّت را تباه ساختند، به ویژه در روزگار حاکمیت معاویه و گروه تجاوز گر که هرج و مرجِ دجّالان بر جامعه اسلامی چیره شد و بازار باطل سرایان و یاوه گویان گرفت.

بی گمان ابو بکر و عمر می توانستند امت را از این تباهی و شر، با تدوین سنّت بدان گونه که گفتیم، در امان دارند و قطعاً شایستگی این شیوه را می دانستند و شاید آنان به لزوم تدوین از ما آگاه تر بودند، لکن آن چه ساخته و پرداخته بودند و بدان دل بسته بودند، با سخنان صریح پیامبر در لزوم تدوین سنّت هم سو نبود... و إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ! ⁽¹⁾

هاشم معروف الحسنی نوشته است: اگر مسلمانان پس از رسول اللّه صلى اللّه عليه و آله و سلم درباره سنّت، موضع استواری می داشتند و قبل از آن که جنگ ها و درگیری ها آغاز شود و سیاست بازان و تباهی آفرینان بدان دست یازند، به تدوین و ثبت و ضبط احادیث همت می گماشتند - باری، اگر چنین می کردند - راه را بر اینان و جیره خوارانی که برای تقرّب به حاکمان به جعل و وضع روی می آوردند، می بستند. اما حاکمان پس از پیامبر صلى اللّه عليه و آله و سلم به جای آن که میدان را بر تدوین و ضبط باز گذارند و به جمع و تدوین حدیث همت گمارند، از تدوین آن باز داشتند و راه را برای دست های آلودۀ سیاست بازان و فرقه گرایان هموار کردند. ⁽²⁾

برخی محقّقان بر این باورند که منع تدوین سنت پیامبر گرامی اسلام صلى اللّه عليه و آله و سلم حجم وسیعی از آفات و ضرر و زیان های وارد بر حدیث و فهم آن را منجر گشته، به گونه ای که تاریخ اسلام، بلکه تاریخ بشریت را تحت تأثیر خود قرار داده است. ⁽³⁾

برخی محقّقان منصف اهل سنّت خود به این حقیقت اذعان کرده اند که منع تدوین حدیث زمینه ساز راه یابی جعل حدیث به مجموعه های حدیثی شده است.

محمود ابوریه در این باره می نویسد:

از جمله آثار تأخیر تدوین حدیث تا سال های آغازین سدۀ دوم، گسترش لجام گسیخته و بی ضابطۀ وضع و گسترش دروغ بود، تا بدان جا که شمار روایات مجعول به هزاران روایت رسید و بسیاری از آن ها در میان آثار و نگاشته های مسلمانان به نام حدیث در شرق و غرب جهان اسلام راه یافت. ⁽¹⁾

در تفسیر المنار آمده است: یکی از آفات و انحرافات مهمی که سبب ایجاد انحرافات دیگری شد، جلوگیری از نقل و کتابتِ حدیث بود. این امر، ضربه جبران نا پذیری به فرهنگ اسلامی زد. ⁽²⁾

احمد امین نیز از جمله عوامل و زمینه های جعل و وضع را عدم تدوین آن در مجموعه ها دانست.⁽³⁾

استاد مهدوی راد می نویسد: «اگر حدیث تدوین می شد و نشر می یافت و فضایل علی می گسترد و به گوش همگان می رسید، دیگر چه مجالی برای جعل و وضع فضایل صحابیان و خلفا؟! اگر مردمان به درستی می دانستند که کی، کی است و از کلام رسول اللّه صلى اللّه عليه و آله و سلم این همه را می شنیدند و می نیوشیدند، کجا حاکمان می توانستند به وسیله مزدوران فرهنگ ستیز، حدیث بسازند و بگسترند و چهره سازی کنند؟

بی گمان، اگر می بود آن همه فضیلت های منقول از رسول اللّه صلى اللّه عليه و آله و سلم دربارۀ کسان بسیاری، هرگز اینان برای آفریدن این همه یاوه ها مجال نمی یافتند. اگر مردم احادیث را در اختیار می داشتند و بر کوی و برزن، بر مسجد و مجتمع می شنیدند که پیامبر صلى اللّه عليه و آله و سلم چون ابو سفیان را سوار بر استری دید به همراه فرزندانش - در حالی که از پیش و پس استر می رفتند - فرمود: اللَّهُمَّ الْعَنِ الرّاكِبَ وَ الْقائِدَ وَ السَّائِقَ؛ ⁽⁴⁾دیگر زمینه ای

نمی ماند که ابو هریره حدیث بسازد و به پیامبر نسبت دهد و بپراکند که إنّ اللّٰه ائتمن على وحيه جبريل و أنا و معاوية، و كاد أن يبعث معاوية نبيّاً... ⁽¹⁾

شایان ذکر است که سیوطی این حدیث ابو هریره را نقل کرده و نوشته است:

«نسایی و ابن حیان گفته اند سخنی است باطل و موضوع». ⁽²⁾

محمد تقی شریعتی رحمه اللّه علیه دربارۀ منع تدوین حدیث نوشته است: «ظلم بسیار قبیحی کردند کسانی که نگذاشتند پیغمبر صلی اللّه علیه و آله و سلم آن معلّم و مفسّر را برای آخرین دفعه کتباً معرفی کند و بعد هم از کتابت و روایت حدیث جلو گرفتند و مسلمان ها را به رنج و زحمت بسیار (بلکه گمراهی آشکار) انداختند؛ زیرا از طرفی این ها از نقل و ثبت احادیث نبوی جلو گرفتند و از طرفی دیگر، معاویه دستور جعل روایت و حدیث در فضیلت خلفای سه گانه و مذمت خاندان پیامبر، به خصوص شخص علی علیه السلام می دهد و... » ⁽³⁾

نمونه هایی از نشانه ها و قراینی که می تواند روشن گر تباه شدن بخش عظیمی از احادیث نبوی صلی اللّه علیه و آله و سلم باشد، از این قرار است: ⁽⁴⁾

يحيی بن سعید می گوید: مردمانی را دیدم که از نگاشتن حدیث تن می زدند. اگر حدیث را می نوشتیم، اکنون از دانش سعید بن مسیب و روایت او فراوان در اختیار داشتیم. ⁽⁵⁾

یزید بن هارون می گوید: از دانش یحیی بن سعید، سه هزار حدیث حفظ کردم و چون مریض شدم، نصف آن را فراموش کردم. ⁽¹⁾

آورده اند که شعبی گفته است: تا به امروز هیچ خطی بر سفیدی کاغذ ننوشتم. هر حدیثی که نقل کردم، آن را حفظ کرده ام، امّا آن قدر از دانش و حدیث فراموش کرده ام که هر کس بدان ها دست می یافت، دانشمند می گشت. ⁽²⁾

شعبة بن حجّاج از منصور بن معتمر نقل می کند که می گفت: دوست می داشتم که می نوشتم، و چنین و چنان می داشتم. به مقدار دانشی که اکنون دارم، حدیث از دست داده ام. ⁽³⁾

برخی از معاصران به نقل از اکرم ضیاء عمری آورده اند: بی گمان به واسطۀ بسیاری از اصحاب، حدیثی از پیامبر به ما نرسیده است. ابن رشد نوشته است: اگر عالمان، دانش را با نگاشتن به بند نکشیده و تدوین و ضبط نکرده بودند و سره را از ناسره باز نمی شناختند، دانش از میان می رفت و اثر دین نابود می شد. ⁽⁴⁾اب-ن ص-لاح گفته است: اگر حدیث در کتاب ها تدوین نمی شد، در سده های وا پسین تباه می شد و از میان می رفت. ⁽⁵⁾

از ابو حنیفه نقل است که احادیث مورد اعتماد او هفده تاست. ابن حجر تمامی روایات احکام را در کتاب بلوغ المرام جمع آوری کرده و عدد آن ها را به 2466 رسانده است. احمد بن حنبل می گوید: ثلاثهُ کتبٍ لیس لها أصولٌ: المغازی، و الملاحم، و التفسیر. ⁽⁶⁾

3. منع نقل حديث

اشاره

بی گمان از مهم ترین آفات حدیث، منع رسمی از نقل و نشر حدیث و به تعبیر دقیق تر سانسور حدیث در زمان خلفا بود. منع نقل حدیث از زمان ابو بکر آغاز شد ⁽³⁾و در تمام دورۀ خلافت عمر با شدت بیش تر ادامه یافت و الگویی برای عثمان و معاویه و دنباله روان آنان قرار گرفت.

ابو بکر بعد از رحلت پیامبر اسلام صلى اللّه عليه و آله و سلم مردم را جمع نمود و گفت: شما اکنون روایات را مختلف از رسول خدا نقل می کنید و بعد از شما اختلاف در نقل حدیث بیش تر خواهد شد. از شما می خواهم که دیگر حدیثی را از رسول خدا صلى اللّه عليه و آله و سلم نقل نکنید و اگر کسی از شما سؤالی نمود، بگویید: «کتاب اللّه» در نزد ماست، حلال قرآن را حلال و حرام او را حرام بدانید. ⁽⁴⁾

در مدت ده سال خلافت عمر نیز چنان رعبی در دل ها ایجاد شده بود که کسی

جرأت نقل حدیث نبوی را نداشت. او در این امر بسیار بر اصحاب سخت می گرفت و آن ها را تهدید به تبعید و زندان می نمود ⁽¹⁾و از کارگزاران خود با حساسیت خاصی پیمان می گرفت که از نقل سخنان پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم خود داری کنند.

قرظة بن کعب می گوید: عمر می خواست ما را به سوی عراق روانه کند، خود نیز تا نقطه صرار همراهیمان کرد. در میان راه از ما پرسید: می دانید چرا شما را مشایعت کردم؟ گفتیم: برای احترام و تکریم! گفت: علاوه بر این، هدف دیگری دارم و آن این که شما به شهری می روید که مردم آن به قرائت قرآن، انس دارند و همانند زنبوران که در کندوی خویش دائم آواز می خوانند، صدای تلاوت قرآن از خانه های ایشان بلند است. آنان را با نقل حدیث از راه باز ندارید و مشغول حديث نسازید و قرآن را از هر آن چه غیر قرآن است، بپیرایید و با آن هیچ سخن و حدیثی در میان نیاورید و روایت از پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم را به حداقل برسانید. من در این کار شریک و پشتیبان شمایم. پس از این چون قرظه وارد کوفه شد، هنگامی که مردم از او درخواست کردند از احادیث پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم برای ما بگو. قرظه گفت: عمر مرا از نقل حدیث منع نموده است. ⁽²⁾

عمر برخی از اصحاب را که در سایر شهر ها به نشر حدیث اشتغال داشتند، به مدینه فرا خواند و تا زنده بود اجازۀ خروج از مدینه را به آنان نداد. عبد الرحمن بن عوف می گوید: «عمر بن خطاب از تمام شهر های اسلامی عبد اللّه بن حذيفه، ابو درداء، ابوذر، عقبة بن عامر و گروهی دیگر از اصحاب را فرا خواند و گفت: این احادیث چیست که در میان شهر ها می پرا کنید؟ گفتند: آیا ما را از نشر حدیث باز

می داری؟ گفت: نه، در پیش من باشید، تا زنده ام از من جدا نشوید، ما بهتر می دانیم چه چیز را از شما فرا گیریم و چه چیز را وا نهیم. آنان تا زمانی که عمر زنده بود، از وی جدا نشدند. ⁽¹⁾

عمر برای برخی از صحابه جاسوس گماشته بود تا عملکرد آنان را به وی گزارش کند. وی سه نفر از محدثان، ابن مسعود، ابو الدرداء و ابو مسعود انصاری را به جرم کثرت نقل حدیث از رسول خدا صلى اللّه عليه و آله و سلم به زندان فرستاد. ⁽²⁾

ذهبی می گوید: عمر فرمان داد که مردم باید از پیغمبر صلى اللّه عليه و آله و سلم خیلی کم حدیث نقل نمایند تا از حفظ قرآن باز نمانند! ⁽³⁾عبد الرزاق از خلیفهٔ دوم نقل می کند که می گفت: أقلّوا الرِّوایة عَنْ رَسول اللّه إلاّ فیما یُعْمَلُ به؛ ⁽⁴⁾حدیث از پیامبر خدا را کم کنید مگر در چیز هایی که به آن عمل می شود (یعنی احادیث فقهی و احکام).

در دوران عثمان گر چه در نقل حدیث سخت گیری کم تری بود، هم چنان نقل و کتابت حدیث ممنوع بود. از عثمان نقل شده است که گفت: هیچ کس حق ندارد حدیثی را که در زمان ابو بکر و عمر نشنیده است، نقل نماید. ⁽⁵⁾

ابن عليّه (اسماعیل بن ابراهيم) به نقل از رجاء بن مسلمه گوید: روایت گشتم که معاویه می گفت: عليكم من الحديث بما كان في عهد عمر فانّه كان قد اخاف النّاس في الحديث عن رسول اللَّه صلّى اللَّه عليه و آله. ⁽⁶⁾

عبد اللّه بن عامر می گوید، از معاویه شنیدم که می گفت: کسی حق ندارد غیر از

احادیث دوران عمر نقلحدیث کند. ⁽¹⁾

به راستی چرا معاویه چنین هشداری می دهد؟ عهد عمر چه ویژگی در پذیرش و رد خبر دارد که چنین پسندِ معاویه گشته است؟ آیا صحابۀ عادل همگی در همین دوران از دنیا رفتند و دیگر عادلی نیست و یا همان صحابه از عدالت سلب شدند؟ و یا این که کیفیت سانسور خبری دوران عمر خواستۀ اوست؟

آری، این اقدام به دنبال همان سیاست حَسْبُنَا کتاب اللَّهُ صورت گرفت که با سوزاندن احادیث و سانسور آن و با ارعاب، تهدید و تبعی--د ح-ق گ-وی--انِ صحابه راست گوی پیغمبر، توانستند گردونه خلافت را از محور اصلی خود به در سازند و هم چون گوی به دلخواه خود دست به دست بگردانند، در حالی که اگر احادیث نوشته شده، سوزانده و محو نمی شد، به صورت سند زنده ای که بازگو کنندۀ عمل آنان بود، در بایگانی تاریخ می ماند و آیندگان می فهمیدند این سر چشمه زلال از کجا و با چه عوامل و اغراضی گل آلود شد. ⁽²⁾

به نظر می رسد علی رغم صدور حکم حکومتی مبنی بر منع نقل حدیث، ب-از ه-م عده ای از اصحاب مانند ابوذر غفاری و لو به قیمت محرومیت و تبعید، احادیث پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم را نقل می کردند. جالب آن که در همین اثنا، برخی از وابستگان به حکومت و نیز برخی از جاعلان حدیث، در نقل آن استثنا شده بودند و این منافاتی ندارد که سیاست غالب، منع نقل حدیث باشد و در عین حال، استثناهایی چه از ناحیۀ طرفداران حکومت، مانند عایشه، كعب الأحبار، وهب بن منبه، عبد اللّه بن سلام و تمیم داری و یا از جانب مخالفان حکومت، مانند ابوذر، میثم تمار و رشید هجری وجود داشته باشد. ⁽³⁾

پیامد های منع نقل و نشر حدیث

پدیدۀ منع نقل و نشر حدیث نیز از دیگر واقعیت های تلخ تاریخ اسلام است. این جریان گر چه جریانی سیاسی بود و با شعار حَسْبُنَا کتاب اللَّهُ ⁽¹⁾توسط مدرسۀ خلفاء در دوره ای از تاریخ صدر اسلام، باعث کم رونق شدن موقت بازار نقل حديث گردید؛ لکن این دوران اسفبار و شوم دیری نپایید و شیعیان در همین دوران با این سیاست مخالفت ورزیدند و بر گسترش و نشر حدیث تأکید داشتند و سایر مسلمانان نیز پس از این دوران در راه جمع، تدوین و نقل احادیث تلاش های خستگی نا پذیری داشتند. این پدیده پیامد های فراوانی به ویژه نسبت به احادیث اهل سنّت از خود به جای گذاشت که در بحث منع تدوین از آن ها یاد شد؛ که مختصراً عبارتند از:

الف. گسترش باب وضع و جعل؛ ⁽²⁾ب. مواجه با کمبود در منابع تشریع و استنباط و قلّت احادیث مورد اعتماد و قابل احتجاج؟ ⁽³⁾ج. گسترش نقل به معنا؛ د. زیاده و نقصان، اضطراب؛ ⁽⁴⁾ه. وجود تصحيف؛ و. تعارض اخبار؛ ز. از بین رفتن بخشی از حدیث ح. اسقاط قراین به ویژه اسباب ورود؛ ط. فتح باب رأى و اجتهاد، تأويل، قیاس، استحسان و مصالح مرسله؛ ⁽⁵⁾ی. پیدایش داستان سرایی در مساجد؛ ⁽⁶⁾ك. از بین رفتن آهنگ سخن معصوم. ⁽⁷⁾

4. از بین رفتن قرینه ها به ویژه سبب صدور

قراین همراه با روایات نقش بسزایی در وضوح معنایی آن دارند. از بین رفتن این قراین در گذر زمان، خواه بر اثر عدم توجه راوی و یا غفلت او در مقام نقل و یا در نتيجۀ تقطيع و تلخیص روايات و... یکی از عوامل مهم آسیب زای فهم حدیث است.

پر واضح است قراین حالی و مقالی، در ایجاد فضای سخن و مقتضای حال نقش بسیار مهمی دارند و بی گمان معصومان علیهم السلام که خود از فصیحان عرب اند، متناسب با این شرایط و قراین سخن گفته اند. در این میان، چه بسا راوی از برخی روایات که در زمان صدورشان قراینی عقلی و شرعی داشته اند، به سبب وضوح قراین در آن جو حاکم، نیازی به بیان و ذکر آن در کتب روایی ندیده است و کم کم همین قراین بسیار روشن در زمان صدور برای نسل های بعد مخفی می ماند و در نتیجه به سبب غفلت از احتمال وجود قراین و یا اجرای اصل مشهور عدم قرينه و اصالة الظهور به اشتباه، به اطلاق خبر تمسک می شود. عامل این سوء برداشت در این گونه موارد چیزی جز گزارش نکردن تمامی این قراین نیست.

شیخ انصاری رحمه اللّه علیه در فرائد الاصول از بین رفتن قراین روایات را از عوامل تعارض اخبار و آسیب در برداشت صحیح اخبار دانسته است. ⁽¹⁾شهید صدر رحمه اللّه علیه دربارۀ منشأ از بین رفتن بخشی از قراین می نویسد: «جنبهٔ ارتکازی قراین باعث شده، بسیار از آن غفلت شود؛ زیرا قضایای ارتکازی از امور غیر محسوسی است که در ذهن هر انسانی جای می گیرد. بنا بر این، راوی احساس نیاز نمی کند که آن را به لفظ یاد کند و می پندارد این امر ارتکازی در ذهن شنونده هم جای دارد. در نتیجه، چنان چه به مرور زمان این ارتکازات دست خوش تغییر شود، آیندگان در فهم نص دچار مشکل می شوند و معنای دیگری را متناسب با ارتكازات عصر خود می فهمند». ⁽²⁾

در پاره ای از موارد خود معصومان علیهم السلام سوء برداشت راویان را از حدیث پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم با ذکر قراین همراه با متن حدیث، بر طرف می سازند. در ادامه به نمونه هایی در این باره اشاره می کنیم:

الف. وقتى حسین بن ابی العلاء در مسأله و لایت پدر بر تصرف در مال فرزند به حدیث پیامبر صلى اللّه عليه و آله و سلم تمسک نمود، امام صادق علیه السلام به او فهماند که حدیث پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم قرائنی دارد و بر همان اساس معنایش صحیح است.

عَنِ اَلْحُسَیْنِ بْنِ أَبِی اَلْعَلاَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ: مَا یَحِلُّ لِلرَّجُلِ مِنْ مَالِ وَلَدِهِ قَالَ: قُوتٌ لِغَیْرِ سَرَفٍ إِذَا اُضْطُرَّ إِلَیْهِ، قَالَ: فَقُلْتُ لَهُ: فَقَوْلُ رَسُولِ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ لِلرَّجُلِ اَلَّذِی أَتَاهُ فَقَدَّمَ أَبَاهُ فَقَالَ لَهُ: أَنْتَ وَ مَالُکَ لِأَبِیکَ؟ فَقَالَ: إِنَّمَا جَاءَ بِأَبِیهِ إِلَی اَلنَّبِیِّ فَقَالَ: یَا رَسُولَ اَللَّهِ هَذَا أَبِی وَ قَدْ ظَلَمَنِی مِیرَاثِی مِنْ أُمِّی فَأَخْبَرَهُ اَلْأَبُ أَنَّهُ قَدْ أَنْفَقَهُ عَلَیْهِ وَ عَلَی نَفْسِهِ، فَقَالَ: أَنْتَ وَ مَالُکَ لِأَبِیکَ، وَ لَمْ یَکُنْ عِنْدَ اَلرَّجُلِ شَیْءٌ أَ وَ کَانَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ یَحْبِسُ...اَلْأَبَ لِلاِبْنِ ⁽¹⁾ حسین بن أبی العلا گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: چه اندازه از ثروت فرزند برای شخص حلال است؟ فرمود: غذایش بدون زیاده روی آن هم وقتی نا گزیر از آن باشد. راوی گوید: عرض کردم: پس فرمایش رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم به مردی که همراه با پدر خویش به خدمتش رسیده و ایشان فرموده بودند: انت و مالک لا بیک تو و هر چه داری از آن پدرت است، یعنی چه؟ فرمود: موضوع این بود که فرزندی پدرش را به شکایت خدمت آن حضرت آورده بود، و گفت: ای پیامبر خدا این مرد پدر من است و در میراث مادرم به من ستم کرده، پدر گفت: هر چه که بوده، خرج هزینه زندگی همین فرزند و خودم کرده ام. پس پیغمبر صلى اللّه عليه و آله و سلم فرمود: تو و ثروتت مال پدرت هستید و چیزی نزد این مرد نمانده است، آیا (به خاطر این چنین شکایت می گویی) رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم پدر را برای

پسرش باز داشت می نماید؟

برخى فقها روايت انت و مالک لا بیک ⁽¹⁾را دليل بر و لایت پدر و جد پدری بر اموال فرزند دانسته اند. ⁽²⁾برخی نیز مانند شیخ انصاری رحمه اللّه علیه از آن، جواز ارتزاق آن دو از مال فرزند در صورت نیاز و اضطرار را استفاده نموده ⁽³⁾و برخی آن را حکم اخلاقی دانسته اند. ⁽⁴⁾

به نظر می رسد با توجه به قراین موجود در برخی از نقل ها که امام صادق علیه السلام آن را تبیین می کند، ⁽⁵⁾روایت بیانگر مطلب دیگری است و آن توجه دادن شاکی به این نکته که پدر علت به وجود آمدن واقعی فرزند و اموال اوست، پس در مقام منصرف کردن فرزند از شکایت و فیصله دادن است نه این که در مقام بیان حکم شرعی باشد. ب. در حدیثی از امام صادق علیه السلام استفاده از پوست میته جایز دانسته نشده است، امّا راوی به حدیث پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم تمسک نموده که استفاده از پوست میته جایز است؛ لذا امام صادق علیه السلام به او فهماند که حدیث پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم دربارۀ گوسفند لاغری بوده است که آن را رها کردند تا این که مُرد. حضرت به آن ها فرمودند: هر چند گوشتی نداشت، از پوستش که می توانستید بهره ببرید.

عَلِيِّ بْنِ الْمُغِيرَةِ قَالَ قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ جُعِلْتُ فِدَاكَ الْمَيْتَةُ يُنْتَفَعُ بِشَيْ ءٍ مِنْهَا قَالَ لَا قُلْتُ بَلَغَنَا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ مَرَّ بِشَاةٍ مَيْتَةٍ فَقَالَ مَا كَانَ عَلَي أَهْلِ هَذِهِ الشَّاةِ إِذْ لَمْ يَنْتَفِعُوا بِلَحْمِهَا أَنْ يَنْتَفِعُوا بِإِهَابِهَا قَالَ تِلْكَ شَاةٌ لِسَوْدَةَ بِنْتِ زَمْعَةَ زَوْجِ النَّبِيِّ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ كَانَتْ شَاةً مَهْزُولَةً لَا... يُنْتَفَعُ بِلَحْمِهَا فَتَرَكُوهَا حَتَّي مَاتَتْ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ مَا

كَانَ عَلَي أَهْلِهَا إِذْ لَمْ يَنْتَفِعُوا بِلَحْمِهَا أَنْ يَنْتَفِعُوا بِإِهَابِهَا أَنْ تُذَكَّي؛ ⁽¹⁾به امام صادق علیه السلام گفتم: قربانت شوم از فرآورده های مرده، چیزی هست که قابل استفاده باشد؟ حضرت فرمود: نه. گفتم: به ما خبر رسیده که رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم از محلّی می گذشت و گوسفند مرده ای دید که در کناری افتاده است. رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم فرمود: اگر صاحب این گوسفند، نمی توانست از گوشت این حیوان بهره ببرد، چه مانعی داشت که از پوست آن بهره مند شود؟ امام علیه السلام گفت: آن گوسفند، از همسر رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم سَودَه دختر زَمعَه بود. گوسفند لاغری بود که گوشت آن قابل خوردن نبود. گوسفند را رها کردند تا این که مُرد. رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم فرمود: چه اشکال داشت اگر اهل آن نمی خواستند از گوشتش بهره بگیرند، از پوست آن بهره می گرفتند که آن را بکشند و ذبح نمایند (و از پوست دباغی شدۀ آن استفاده کنند). ج. امام صادق علیه السلام می فرماید: أَنَّ عَلِیّاً عَلَیْهِ السَّلاَمُ سُئِلَ عَنِ اَلْقَرْعِ هَلْ یُذْبَحُ قَالَ اَلْقَرْعُ لَیْسَ شَیْءٌ یُذَکَّی فَکُلُوهُ وَ لاَ تَذْبَحُوهُ وَ لاَ یَسْتَهْوِیَنَّکُمُ ⁽²اَلشَّیْطَانُ ﴾؛ ⁽³⁾از امیر مؤمنان علیه السلام پرسش شد، آیا باید سر کدو را برید و ذبحش کرد؟ فرمود: کدو چیزی نیست که تذکیه بخواهد. آن را بخورید و سرش را نبرید و شیطان شما را گول نزد.دور از ذهن است کسی دربارۀ سر بریدن کدو از حضرت امیر علیه السلام سؤال کند. از این رو، عده ای معتقد بودند که «قرع» به معنای کدو نیست و نوعی ملخ است. گروهی هم می گفتند: «قرع» به معنای نوزاد ناقص حیوان است. ولی اگر این گونه

باشد، این حدیث باید در باب ذبایح باشد و حال این که در باب بقو لات و سبزیجات است.

علامه مجلسی رحمه اللّه علیه می فرماید: از این روایت و مانندش بر می آید که برخی مخالفان، بریدن سر کدو را شرط حلال بودنش می دانستند و تذکیه آن را واجب می شمردند. ولی من آن را در کتاب هایشان ندیدم. ⁽¹⁾

ابهام موجود در این روایات با شأن صدوری که ابن شهر آشوب روایت نموده، بر طرف می شود. وی نقل می کند: هنگامی که معاویه به مخالفت با امام علیه السلام پرداخت و خواست سر سپردگی اهل شام را بیازماید، با عمرو بن عاص مشورت کرد. او گفت: اگر اهل شام با تو باشند، می توانی با علی علیه السلام جنگ کنی. برای امتحان در خطبه نماز جمعه، حدیثی از پیامبر صلى اللّه عليه و آله و سلم نقل کن که باید کدو را سر برید. معاویه هم این کار را انجام داد و حدیث دروغ دهان به دهان نقل شد تا در کوفه از امام علیه السلام سؤال شد: اَلْقَرْعِ یُذْبَحُ؟ امام علیه السلام در پاسخ فرمود: لَا یَذْبَحْ. ⁽²⁾

د. در حدیث مشهوری از پیامبر صلى اللّه عليه و آله و سلم آمده است که در جمع اصحاب فرمودند: من بَشِّرَنِي بِخُرُوج آذارَ فَلَهُ الجَنَّة؛ ⁽³⁾هر کس مرا به خروج ماه آذار (از ماه های رومی معادل با ماه صفر) مژده دهد، بهشت برای اوست.

احمد بن حنبل گوید از جملۀ احادیثی که اصل و پایه ای ندارد، همین حدیث است. ⁽⁴⁾در برخورد نخست با این روایت، چنین برداشت می شود که پیامبر صلى اللّه عليه و آله و سلم بر آن بوده تا کراهت ماه آذار را بیان کند، آن سان که با خروج این ماه، خوشحال می شده

است، در حالی که با دانستن علت ایراد این کلام از پیامبر صلى اللّه عليه و آله و سلم و اطلاع از زمان، مکان و فضای صدور حدیث و قصد پیامبر صلى اللّه عليه و آله و سلم از این روایت، معنای آن فهمیده خواهد شد و معلوم خواهد گشت که به هیچ وجه معنای متبادر نخست صحیح نیست. پیامبر صلى اللّه عليه و آله و سلم با این مطلب قصد داشته اند اهل بهشت بودن ابوذر رحمه اللّه علیه را به اصحاب گوشزد نمایند. شیخ صدوق رحمه اللّه علیه روایت را به طور مفصل این گونه نقل می کند: عَنِ ابْنِ عَبّاس قالَ کانَ النَبِی صلی اللّه علیه و آله ذاتَ یوْمٍ فی مَسْجِدِ قُبا وَ عِنْدَهُ نَفَرٌ مِنْ أصْحابِهِ فَقالَ: «أوَّلُ مَنْ یدْخُلُ عَلَیکُمُ السّاعَه، رَجُلٌ مِنْ أهْلِ الجَنَه». فَلَمّا سَمِعُوا ذلِکَ قامَ نَفَرٌ مِنْهُمْ فَخَرَجوا وَ کُلُّ واحِدٍ مِنْهُمْ یحِبُّ أنْ یعُودَ لِیکونَ أوَّلَ داخِلٍ فَیسْتَوجِبَ الْجَنَّه، فَعَلِمَ النَّبِی صلی اللّه علیه و آله ذلِکَ مِنْهُمْ، فَقالَ لِمَنْ بَقِیَ عِنْدَهُ مِنْ أصْحابِهِ: «إنَّهُ سَیدْخُلُ عَلَیکمْ جَماعَه یسْتَبِقُونَ، فَمَنْ بَشَّرَنی بِخُرُوجِ آذارَ فَلَهُ الْجَنَّه». فَعادَ القَوْمُ وَ دَخَلُوا وَ مَعَهُمْ أبوذرٍّ (رَضِی اللّه عَنْهُ فَقالَ لَهُمْ: «فی أیِّ شَهْرٍ نَحْنُ مِنَ الشُهورِ الرّومیه؟» فَقالَ أبوذرٍّ: قَدْ خَرَجَ آذارُ یا رَسولَ اللّه، فَقالَ صلی اللّه علیه و آله: «قَدْ عَلِمْتُ ذلِکُ یا أباذَرٍّ وَ لکِنّی أحْبَبْتُ أنْ یعْلَمَ قَوْمی أنَّکَ رَجلٌ مِنْ أهْلِ الجَنَّه، وَ کَیفَ لا یکُونُ ذلِکَ وَ أنْتَ الْمَطْرودُ عَنْ حَرَمی بَعْدی لِمَحَبَّتِکَ لأهْلِ بَیتی، فَتَعِیشَ وَحْدَکَ وَ تَمُوتَ وَحْدَکَ، وَ یسْعَدَ بِکَ قَوْمٌ یتَوَلَّوْنَ تَجْهیزَکَ وَ دَفْنَکَ، أولئِکَ رُفَقائی فِی الْجَنَّه الْخُلْدِ الَّتی وُعِدَ المَتَّقُونَ)؛ ⁽¹⁾

ابن عبّاس گوید: روزی پیغمبر صلى اللّه عليه و آله و سلم به چند تن از اصحاب که در مسجد قبا در خدمت وی بودند، فرمود: نخستین شخصی که اکنون بر شما وارد شود، مردی از اهل بهشت است. چون این سخن را از آن بزرگوار شنیدند، گروهی از ایشان برخاسته، بیرون رفتند، و هر یک از آنان قصد داشت که سریع تر مراجعت نماید تا خود نخستین وارد شونده باشد و در نتیجه بهشتی گردد. پیامبر صلى اللّه عليه و آله و سلم به نیّت آنان پی برد، و به دیگر اصحابش که نزد وی بودند، فرمود به زودی چند تن بر شما وارد می شوند که برای زودتر رسیدن در حال سبقت از یک دیگرند. پس هر کدام از آنان که مرا به خروج «آذار» مژده دهد، اهل بهشت است. سپس آنان که بیرون رفته بودند، بازگشتند و ابوذر نیز همراهشان بود. آن گاه پیغمبر صلى اللّه عليه و آله و سلم به ایشان فرمود: ما اکنون در کدام یک از ماه های رومی به سر می بریم؟ أبوذر

گفت: یا رسول اللّه! آذار به پایان رسیده است. پیغمبر صلى اللّه عليه و آله و سلم فرمود: ای ابوذر آن را می دانستم ولی دوست داشتم قوم من بفهمند که تو مردی از اهل بهشت می باشی. چگونه چنان نباشد، حال آن که پس از من به دلیل علاقه ات به اهل بیتم تو را از حرم من دور گردانند و تنها زندگی خواهی نمود و تنها خواهی مُرد. کسانی که عهده دار مراسم کفن و دفنت بشوند، به سبب تو سعادتمند گردند و در بهشت جاودانی که به پرهیزگاران نوید داده شده است، همراه من خواهند بود. ⁽¹⁾

همان طور که می بینید، اطلاع نداشتن از فضای صدور حدیث، چه برداشت غلطی از حدیث را موجب شده است!

ه. برخی اهل سنّت قیام در هنگام عبور جنازه را مستحب و برخی واجب شمرده اند. لکن در روایات اهل بیت علیهم السلام با تبیین قراین همراه با روایت پیامبر صلى اللّه عليه و آله و سلم، دلالت بر عدم استحباب آن دارد: عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام قَالَ: کَانَ الْحُسَیْنُ بْنُ عَلِیٍّ (علیه السلام) جَالِساً فَمَرَّتْ عَلَیْهِ جَنَازَهٌ - فَقَامَ النَّاسُ حِینَ طَلَعَتِ الْجَنَازَهُ فَقَالَ الْحُسَیْنُ (علیه السلام) - مَرَّتْ جَنَازَهُ یَهُودِیٍّ - وَ کَانَ رَسُولُ اللَّهِ (صلّی اللّه علیه و آله و سلّم) عَلَی طَرِیقِهَا - فَکَرِهَ أَنْ تَعْلُوَ رَأْسَهُ جَنَازَهُ یَهُودِیٍّ فَقَامَ لِذَلِکَ) ⁽²⁾از امام جعفر صادق علیه السلام روایت شده است که فرمود: امام حسین علیه السلام نشسته بود که جنازه ای را از نزد آن بزرگوار عبور دادند. مردم پس از دیدن آن جنازه از جای برخاستند، (ولی امام حسین برنخاست). امام حسین علیه السلام فرمود: جنازه یهودی ای از راهی برده شد که پیغمبر خدا صلى اللّه عليه و آله و سلم بر سر آن راه نشسته بود. چون ایشان دوست نداشت، جنازۀ یهودی از سرشان بلندتر باشد، از جای خود بر خاست.

در روایتی دیگر در این باره آمده است:

عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: كُنْتُ عِنْدَ أَبِي جَعْفَرٍ عَلَیْهِ السَّلاَمُ وَ عِنْدَهُ رَجُلٌ مِنَ الْأَنْصَارِ فَمَرَّتْ بِهِ جَنَازَةٌ فَقَامَ الْأَنْصَارِيُّ وَ لَمْ يَقُمْ أَبُو جَعْفَرٍ عَلَیْهِ السَّلاَمُ فَقَعَدْتُ مَعَهُ وَ لَمْ يَزَلِ الْأَنْصَارِيُّ قَائِماً حَتَّي

مَضَوْا بِهَا ثُمَّ جَلَسَ فَقَالَ لَهُ أَبُو جَعْفَرٍ عَلَیْهِ السَّلاَمُ مَا أَقَامَكَ قَالَ رَأَيْتُ الْحُسَيْنَ بْنَ عَلِيٍّ عَلَیْهِ السَّلاَمُ يَفْعَلُ ذَلِكَ فَقَالَ أَبُو جَعْفَرٍ عَلَیْهِ السَّلاَمُ وَ اللَّهِ مَا فَعَلَهُ الْحُسَيْنُ عَلَیْهِ السَّلاَمُ وَ لَا قَامَ لَهَا أَحَدٌ مِنَّا أَهْلَ الْبَيْتِ قَطُّ فَقَالَ الْأَنْصَارِيُّ شَكَّكْتَنِي أَصْلَحَكَ اللَّهُ قَدْ كُنْتُ أَظُنُّ أَنِّي رَأَيْتُ؛ ⁽¹⁾زراره گوید: من در خدمت امام باقر علیه السلام بودم و مردی از انصار مدینه، حضور داشت. در این حال، جنازه ای را که مردم بر سر دوش می بردند، از مقابل ما عبور دادند و آن مرد انصاری به پا خاست؛ امّا امام باقر علیه السلام برنخاست و من نیز متابعت کردم و برنخاستم. مرد انصاری به حال احترام ایستاد تا جنازه از نظر ما پنهان شد و بعد از آن نشست. امام باقر علیه السلام به او فرمود: دلیل ایستادن تو چه بود؟ چرا برخاستی؟ آن مرد گفت: دیدم که حسین بن علی علیهما السلام چنین می کرد. امام علیه السلام فرمود: به خدا سوگند که هرگز نه حسین بن علی علیهما السلام و نه هیچ یک از خاندان ما چنین نکرده اند. آن مرد انصاری گفت: شما مرا به شک انداختید. خداوند کار شما را اصلاح و نیکو گرداند! من تصور می کردم که خودم دیده ام. ⁽²⁾

و رسول خدا صلى اللّه عليه و آله و سلم فرمود: أَرْبَعٌ فِي أُمَّتِي مِنْ أَمْرِ الْجَاهِلِيَّةِ لا یَتْرُکُوهُنَّ اَلْفَخْرُ بِالْأَحْسَابِ وَ اَلطَّعْنُ فِی اَلْأَنْسَابِ وَ اَلاِسْتِسْقَاءُ بِالنُّجُومِ وَ اَلنِّیَاحَهُ؛ ⁽³⁾چهار چیز در امّتم از امور جاهلیت است که آن ها را رها نمی کنند: فخر به حسب، طعن در نسب، باران جستن از نشانۀ ستاره ها و نوحه گری ها بر مرده ها.

شاهد در قسمت آخر است یعنی النِّیاحَهُ که به معنای نوحه گری بر مرده است. وهابیت با استفاده از این روایت، مطلق گریه و زاری بر مرده را مذموم می دانند، در حالی که منظور پیامبر صلى اللّه عليه و آله و سلم مطلق نوحه گری و گریه و زاری نبوده، بلکه کیفیت خاص نوحه گری زنان جاهلیت بود که شغل و حرفۀ آنان به شمار می رفت؛ آنان در منزل

مصیبت دیده جمع می شدند و به صورت خاصی عزا داری می کردند که آن را نیاحه می گفتند. پیامبر اسلام صلى اللّه عليه و آله و سلم این نوع خاص عزا داری را منع کردند نه مطلق آن را. ⁽¹⁾گروه وهابیت چون از جریان صدور حدیث پیامبر صلى اللّه عليه و آله و سلم و قراین آن اطلاع ندارند، در این باره به اشتباه افتاده اند.

بنا بر این، ذهنیت و باور های مخاطب، شرایط و حالات او، زمان و مکان صدور خبر، حوادثی که در پی آن ها روایتی از معصوم علیه السلام صادر شده است و یا سؤالاتی که مخاطبان طرح کرده اند و معصوم علیه السلام بدان پاسخ داده است و دیگر قراین حالی و مقالی، محور هایی است که در ایجاد فضای سخن و مقتضای حال نقش دارد و معصوم علیه السلام قطعاً متناسب با این شرایط و قراین، سخن گفته است. گاهی گزارش نکردن همه این قراین و از بین رفتن پاره ای از آن ها موجب بد فهمی و گاه تعارض میان اخبار می شود، که با دقّت در اندک قراین به جا مانده، می توان تعارض بَدوی را برطرف کرد.

مرحوم شیخ طوسی در تهذیبَین تلاش فراوان در کشف این گونه قراین و شواهد دارد. در موارد بسیاری از این گونه روایات، با دقّت عالمانه در آن ها و بررسی فضای حاکم در زمان صدور خبر و سایر شواهد نقلی و اعتباری، به حل تعارض اخبار پرداخته است؛ برای نمونه در روایتی آمده است: عَن أَبِي عَبدِ اللّهِ عَلَیْهِ السَّلاَمُ قَالَ سَأَلتُهُ عَنِ الفِرَاءِ وَ السّنجَابِ وَ السّمّورِ وَ الثّعَالِبِ وَ أَشبَاهِهِ قَالَ لَا بَأسَ بِالصّلَاةِ فِيهِ؛ راوى می گوید: از امام صادق علیه السلام درباره (حکم نمازِ) لباسی که از پوست گور خر، سنجاب، سمور، روباه و نظیر این ها باشد، پرسیدم. حضرت فرمودند: نماز با این ها جایز است. شیخ علاوه بر این که روایت را حمل بر تقیه می کند، می نویسد: ممکن است فرمایش امام علیه السلام لاَ بَأْسَ بِهِ مخصوص به بخشی از پرسش راوی که دربارۀ سنجاب است، باشد؛ زیرا نماز گزاردن با آن، در برخی روایات تجویز شده است و حضرت با

اعتماد و تکیه بر سایر روایات رسیده از خود و پدرانش، پاسخ مطلب را نسبت به غیر سنجاب وا گذاشته است. ⁽¹⁾

از این گونه نمونه های حدیثی روشن می شود که احادیث معصومان علیهم السلام گاهی همراه با قراین حالی و مقالی بوده است که کشف مقصود اصلی معصوم علیه السلام با توجه به آن قراین میسر می گردد، اما بر اثر غفلت در نقل یا تقطیع احادیث و یا... قرینه ها از بین رفته و موجب اجمال و فهم نا درست روایات گشته است.

5. غفلت و اشتباه راوی

در این که برخی راویان سهو یا نسیان داشته و یا در ضبط روایت ضعیف بوده اند، تردیدی نیست. ⁽²⁾غفلت و اشتباه راوی در حدیث بیش تر مربوط به نقص شنوایی، اشکال نوشتاری، کم حافظگی یا چیزهای دیگر است. چه بسا راوی در شرایطی قرار گرفته که حدیثی را درست پنداشته و آن را همان گونه به دیگران منتقل کرده است. این بدان سبب است که غفلت از هر امری سبب ماندن در جهل و نادانی است: مَنْ غَفَلَ جَهِلَ. ⁽³⁾امام علی علیه السلام می فرماید: اِحْذَرُوا اَلْغَفْلَهَ فَإِنَّهَا مِنْ فَسَادِ اَلْحِسِّ؛ ⁽⁴⁾از غفلت بپرهیزید؛ زیرا که غفلت از تباهی حس (و درک) ناشی می شود.

حضرت امیر علیه السلام از این گونه راویان که دچار وهم و اشتباه گردیده اند، یاد می کند و شاخصۀ این گونه افراد را در بی تعصبی شان دانسته است؛ یعنی همین که دلیل و برهانی بر بطلان فهمشان بیابند، توهّم خود را رها می کنند. حضرت در خطبۀ 210 نهج البلاغه می فرماید: وَ رَجُلٍ سَمِعَ مِن رَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ شَیئاً لَم یَحمِلهُ عَلَی

وَجهِهِ وَ وَهِمَ فِیهِ وَ لَم یَتَعَمَّد کَذِباً فَهُوَ فِی یَدِهِ، یَقُولُ بِهِ وَ یَعمَلُ بِهِ وَ یَروِیهِ، فَیَقُولُ: أنَا سَمِعتُهُ مِن رَسُولِ اللَّهِصَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ فَلَو عَلِمَ المُسلِمُونَ أنَّهُ وَهَمٌ لَم یَقبَلُوهُ، وَ لَو عَلِمَ هُوَ أنَّهُ وَهَمٌ لَرَفَضَهُ؛ ⁽¹⁾و (راوی دوّم) کسی است که چیزی از رسول خدا صلى اللّه عليه و آله و سلم شنیده، ولی چنان که باید به خاطر نسپرده است و در آن به خیال پردازی دچار گشته، ولی قصد دروغ گفتن نداشته است. آن حدیث نزد اوست، آن را روایت کرده و بدان عمل می کند و می گوید: من این را از رسول خدا صلى اللّه عليه و آله و سلم شنیدم و اگر مسلمانان می دانستند وی در آن حدیث اشتباه کرده است، از او نمی پذیرفتند و او هم اگر می فهمید، از آن دست می کشید. ⁽²⁾ امام علی علیه السلام می فرماید: لا يُؤْتيَ الْعِلْمُ إِلاَّ مِنْ سُوءِ فَهْمِ السّامِعِ؛ ⁽³⁾دانش به سبب بد فهمی شنونده از بنیاد برافکنده می شود. و یا آن گونه که آقا جمال در شرح روایت فوق می نویسد: آمده نمی شود علم مگر از بدی فهم شنونده یعنی آفتی به پیش آن نمی آید و به آن نمی رسد مگر از راه بدی فهم شنونده که به سبب آن نفهمد آن را یا غلط فهمد. ⁽⁴⁾

بنا بر این، به رغم سفارش ائمه علیهم السلام نسبت به نگارش، ثبت و ضبط احادیث، برخی راویان با اعتماد به حافظۀ خود، از نگارش روایات غفلت می کردند و گاه به سبب نسیان و یا عوامل دیگر در نقل روایات، غیر عامدانه دچار اشتباه می شدند و در مواردی از متن روایات می کاستند و یا مطلبی را به حدیث می افزودند، به گونه ای که موجب تصرف و تغییر در معانی احادیث می شد. احادیث مزید، مضطرب، مصحف

و محرف و... را می توان از آثار سهو و غفلت راوی شمرد.

عمران بن حصین می گوید: «به خدا سوگند! اگر نظرم این بود و می خواستم، می توانستم دو روز پیاپی به نقل از پیامبر صلى اللّه عليه و آله و سلم حدیث بگویم، اما انگیزه ای که مرا از این کار باز می دارد، این است که برخی از صحابه را دیدم که همان گونه که من حاضر بوده و شنیده ام، آنان نیز حاضر بوده و از پیامبر خدا صلى اللّه عليه و آله و سلم می شنیده اند و این گونه حدیث می گویند! از این رو بر خود می ترسم که برای من نیز مانند آن ها امر مشتبه شود. باید تذکر دهم که آنان اشتباه می کنند، ولی اشتباهشان عامدانه نیست. ⁽¹⁾

شهید اول رحمه اللّه علیه تقیه، اشتباهات راویان و قضایای شخصیه ای را که موضوع برخی روایات بوده، از عوامل تعارض اخبار دانسته است. ⁽²⁾

از عوامل دیگر که باعث سهو و اشتباه برخی راویان می شد، نا آشنایی آنان به نکات و دقایق ظریف زبان عربی بود. در میان فقیهان، برخی اصحاب ائمه علیهم السلام؛ مانند عمار ساباطی به وهم و عدم ضبط مشهور گشته اند. برخی عالمان در مقام دفاع، چنین عذر آورده اند که عمار ساباطی به دلیل کمی آشنایی با زبان عرب و لغات آن نمی توانست به خوبی نقل کند و اشتباه می نمود، ولی این امر در صحت و اعتبار روایات او ایجاد قدح و اشکال نمی کند. ⁽³⁾

یکی از محقّقان معاصر دربارۀ عمار ساباطی می نویسد: همۀ احادیث او را استقصاء کرده ام و آن را چنین دریافتم که وی حدیث صحیح را به همان گونه ای که خود بر داشت نموده، روایت کرده نه به صورتی که آن را شنیده یا آن را در اصول اصحاب دیده است. از این رو، احادیث او را کنار زدم. ⁽⁴⁾

شایستۀ ذکر است، در نخستین فرض، احتمال سهو و غفلت راوی ضابط عادل با

اصل عدم منفی است، ⁽¹⁾لکن در این گونه موارد از سهو و خطای راوی، «اصل عدم خطا» کاربردی ندارد؛ زیرا این اصل تعمّد بر این امر را منتفی می سازد و نافی بروز این پدیده به صورت نا آگاهانه نیست. در ادامه به چند نمونه روایی اشاره می کنیم.

[منصور بن حازم گوید] به امام صادق علیه السلام گفتم: مردی ازدواج می کند و مهر زن را مشخص می سازد، ولی قبل از نزدیکی با او از دنیا رفته است. امام فرمود: مهر کامل و میراث برای زن ثابت است. گفتم: از شما روایت کرده اند که نیمی از مهر برای زن است. حضرت فرمود: مطلب را به خوبی حفظ نکرده اند؛ نصف مهر از آن زن مطلقه است.

همانا مرده به گریۀ اهل خود بر او عذاب می شود. چون این خبر به عایشه رسید، گفت: به خدا قسم گویندۀ این حدیث از دروغگویان نیست، بلکه این ناشی از خطای شنیداری اوست؛ به راستی برای شما در قرآن آمده است: «هیچ کس بار گناه دیگری را به دوش نمی کشد» و در واقع پیامبر صلى اللّه عليه و آله و سلم فرمودند: خدا عذاب کافر را به

سبب گریۀ اهل او بر او زیاد می کند.

سعد بن عبد اللّه، یکی از راویان این حدیث، می گوید: اساتید ما می گفتند: در این جا نویسندهٔ روایت اشتباه کرده است. درستش این است که سه شب باقی مانده از رجب، خدا پیامبر صلى اللّه عليه و آله و سلم را به پیامبری بر انگیخت (یعنی بیست و هفتم رجب). ⁽²⁾راوی به جای آن که «ثلاث بقین» بنویسد، نوشته است: «ثلاث مضین».

سید بن طاووس در ادامه می نویسد: حدیث فوق به همین صورت به دست ما آمده که راوی ابتدا ده خصلت را ذکر نموده، ولی در تفصیل نُه خصلت را بر شمرده

است. گویا در اجمال و یا تفصیل سهو نموده است و ظاهراً اشتباه در تفصیل است؛ زیرا اعمال ائمّه علیهم السلام در وقت خوابیدن همان گونه که روایت نمودیم، بیش تر از نه خصلت است و شاید راوی سهو کرده و قرائت سوره قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ و إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ را ذکر ننموده است. ⁽¹⁾

از طرفی، روایتی را از محمد بن مسلم از امام باقر علیه السلام نقل می کند که ایشان فرمودند: پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم از نگهداری گوشت های قربانی، بیش از سه روز نهی کردند.

شیخ در ادامه می گوید: این دو روایت، نا سازگار نیست؛ زیرا مانعی ندارد که محمد بن مسلم با ابو الصباح، هر دو این بخش از خبر را شنیده باشند که پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم از این گوشت ها نهی کرده است، لکن بخشی از حدیث را که بعداً پیامبر صلى اللّه عليه و آله و سلم اذن دادند،

ابو الصباح گزارش کرده، ولی محمد بن مسلم فراموش کرده است. ⁽¹⁾

الف. در کافی از پیامبر صلى اللّه عليه و آله و سلم نقل است که فرمود: إِنِّي وَ اثْنَيْ عَشَرَ مِنْ وُلْدِي، وَ أَنْتَ يَا عَلِيُّ زِرُّ الْأَرْضِ- يَعْنِي أَوْتَادَهَا وَ جِبَالَهَا -، بِنَا أَوْتَدَ اللَّهُ الْأَرْضَ أَنْ تَسِيخَ بِأَهْلِهَا، فَإِذَا ذَهَبَ الِاثْنَا عَشَرَ مِنْ وُلْدِي سَاخَتِ الْأَرْضُ بِأَهْلِهَا، وَ لَمْ يُنْظَرُوا؛ ⁽²⁾من و دوازده نفر از فرزندانم و تو ای علی! مایۀ ثبات زمینیم. خداوند زمین را به سبب ما استوار کرده تا مردمش را فرو نبرد و وقتی دوازده نفر از فرزندانم از دنیا رفتند، زمین اهل خود را فرو می برد».

در این حدیث پیداست که یا تعبیر «من وُلدی» به اشتباه وارد حدیث شده یا «اثنا عشر» به اشتباه، به جای «احد عشر» آمده است. ⁽³⁾منشأ آن عدم توجه راوی در نقل عبارت است، نه این که خواسته سیزده امام را ثابت کند. لذا همین حدیث در اصل ابو سعید عصفری بدون کلمه «من ولدى» ⁽⁴⁾و در الإنصاف فی النص على الأئمه با لفظ «احد عشر» ⁽⁵⁾آمده و در کتاب تقريب المعارف از أبو الصلاح حلبی تعبیر «از اهل بیتم» آمده است. ⁽⁶⁾

ب. در کافی از پیامبر صلى اللّه عليه و آله و سلم نقل است که فرمود: از فرزندانم دوازده نفر نقیب نجیب اند که به آنان الهام می شود و آخر آنان قائم علیه السلام است. ⁽⁷⁾

در این حدیث کلمۀ «دوازده نفر» با کلمه «فرزندانم» مناسبت ندارد؛ زیرا از دوازده امام، حضرت امیر مؤمنان علیه السلام از فرزندان پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم نیست. ولی این اشتباه فقط در الفاظ است و منظور راوی مشخص است. از این رو، عین همین حدیث در کتاب ابو سعيد عصفری با لفظ «یازده نفر» ⁽¹⁾آمده و در کتاب تقریب المعارف «از اهل بیتم» آمده است ⁽²⁾که اشکال را بر طرف می کند.

ج. در کافی در روایتی از جابر آمده است که خدمت حضرت زهرا علیها السلام وارد شدم، در حالی که نزد آن حضرت لوحی بود. در آن اسامی جانشینان پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم از فرزندان حضرت زهرا علیها السلام بود و من دوازده نفر را شمردم. ⁽³⁾

در این حدیث نیز کلمه «از فرزندان آن حضرت» با دوازده نفر مناسبت ندارد؛ چرا که امیر مؤمنان علیه السلام از فرزندان حضرت زهرا علیها السلام نیست. در این جا نیز اشتباه فقط در عبارت است و مقصود روشن است. لذا همین حدیث عیناً در اکمال الدین و عيون الأخبار و خصال بدون تعبیر «از فرزندان آن حضرت» نقل شده است. ⁽⁴⁾

د. در کافی در حدیث دیگری از امام باقر علیه السلام نقل است که فرمود: «دوازده امام از آل محمّد علیهم السلام همگی با ملائکه ارتباط دارند و از فرزندان پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم و علی بن ابی طالب علیه السلام می باشند». ⁽⁵⁾

در این حدیث کلمه «دوازده امام» با عبارت «از فرزندان علی بن ابی طالب علیه السلام» مناسبت ندارد، ولی منشأ این اشتباه هم غفلت در عبارت است، چنان که همین حدیث در کتاب خصال و عيون الأخبار این عبارت آمده است: «همه آنان بعد از پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم با ملائکه ارتباط دارند و علی بن ابی طالب علیه السلام هم از ایشان است» ⁽⁶⁾لذا در

این عبارت اشکالی پیش نمی آید. ⁽¹⁾

مؤلف جواهر الكلام ترجیح می دهد عبارت «في الحُرُم» (به ضم حاء و راء) به صورت جمع خوانده شود، یعنی «اشهر حُرُم» و می گوید: نسخه ای بسیار معتبر از کافی نزد من هست که با دقت اعراب گذاری شده و حُرُم (به صورت جمع با دو ضمه) ثبت شده است. ⁽³⁾

شاهد دیگر، سخن علامه مجلسی رحمه اللّه علیه است که می گوید: دربارۀ إلحاق حَرم به ماه های حرام، نصی ندیده ام. ⁽⁴⁾این در حالی است که روایت فوق را پیش از این در شرح کافی آورده است. ⁽⁵⁾بنا بر این، معلوم می شود وی در آن جا روایت را «حُرُم» خوانده و نسخۀ مورد اعتماد وی از کافی به صورت جمع نوشته شده بوده است. نیز شهید ثانی در مسالك الأفهام تصریح دارد که تغلیظ دیه در رابطه با حرم مکه دلیل

ندارد. وی می نویسد: أما تغلیظها فی الحرم فلا نصّ علیه. ⁽¹⁾

علاوه بر این ها، ظاهر کلام محقّق حلّی، نویسندۀ شرایع، که مسألۀ الحاق حرم مکه را به ماه های حرام به شیخ مفید و شیخ طوسی نسبت داده، آن است که خود در این مسأله توقف دارد. وی در کتاب نافع پس از نقل کلام شیخین می نویسد: و لا أَعْرِفُ وَجْهَ ⁽²⁾(وجهی برای الحاق نمی دانم) و در کتاب النکت آشکارا شیخین را موردِ سؤال می داند و می گوید: و عندي في قتل الحرم توقف و نحن نطالب الشيخين بدليل ذلك؛ ⁽³⁾در رابطه با قتل در حرم توقف دارم و از آنان مطالبه دلیل می کنم؛ یعنی دلیلی برای این الحاق نیافته ام.

سخن این بزرگان در نبودِ نص با در دسترس بودن کتاب کافی و تهذیب برای همه، دلیل روشنی است که عبارت روایت را به صورت جمع خوانده اند که مقصود همان اَشهُر حُرم باشد. لذا نمی توان به طور جزم، آن را به صورت مفرد و «حَرَم» دانست.

در کتاب وافی این روایت به صورت سَبْعَهَ آلاَفِ آیَهٍ نقل شده است که گویا

مؤلف آن نسخه دیگری از کافی را در دست داشته است. ⁽¹⁾علامه شعرانی لفظ «عشر» را از اشتباهات نساخ می داند. ⁽²⁾سوگ مندانه علامه مجلسی و ملا صالح مازندرانی این روایت را قرینه ای بر تحریف قرآن دانسته اند. ⁽³⁾

و روى بعض الصّحابة عن النّبيّ صلى اللّه عليه و آله أنّه قال: الشّؤم في ثلاثة: المرأة، و الدّار، و الفرس، فأنكرتْ عائشة ذلك، و كذّبت الرّاوي و قالت: إنّه إنّما قال عليه السلام ذلك حكايةً عن غيره؛ ⁽⁵⁾ برخی صحابه از پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم نقل کرده اند که حضرت فرمود: شومی در سه چیز است: در زن، خانه و اسب. عایشه این را نپذیرفته و با تکذیب راوی گفته است: پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم

این سخن را به نقل از دیگران فرموده است. ⁽¹⁾

علامه شعرانی در حاشیه بر شرح ملا صالح می نویسد: معلوم نیست راویان توانسته باشند تمام الفاظ و عباراتی را که معصوم املاء می فرمود با تمام خصوصیات و دقایقش ضبط کرده و نقل کرده باشند و چه بسا جملات را در هنگام نقل پس و پیش و یا برخی را اشتباه بازگو کرده باشند و یا آن ها که شنیده و نوشته اند، این اشتباه را کرده باشند. اصل عدم خطای راوی هم اگر در جای خودش صحیح باشد در این گونه موارد جریان ندارد ⁽²⁾و البته این ها همه پس از آن است که در صدور اصل حدیث از معصوم علیه السلام تردید نداشته باشیم و سند روایت معتبر باشد. ⁽³⁾

علامه مجلسی رحمه اللّه علیه در مرآة العقول گوید: به عقیدۀ من نویسندگان در این حدیث اشتباه کرده و صدر یک حدیث را به ذیل حدیث دیگر چسبانیده اند. ⁽⁴⁾هم چنین وی می نویسد: گویا این حدیث ⁽⁵⁾از باب آینده بَابُ مَوْلِدِ الزَّهْرَاءِ فَاطِمَةَ عَلَیْهَاالسَّلامُ است و ناسخان به اشتباه آن را در بَابُ مَوْلِدِ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ درج کرده اند. ⁽⁶⁾

برخی محقّقان آورده اند: در ساختار این حدیث ⁽¹⁾اضطراب است؛ زیرا اولِ حدیث از امام چهارم است و از عبارت فَقَالَ لَهُ اَلرَّجُلُ كلام به امام باقر منتقل می شود. علامه مجلسی رحمه اللّه علیه برای رفع این اضطراب گوید:

بعضی گفته اند: فَقَالَ لَهُ اَلرَّجُلُ کلام زیاد بن سوقه (راوی از حکم) است و ضمیر لَهُ راجع به حکم است و این روایت بعد از وفات امام چهارم در محضر امام باقر علیه السلام مطرح شده و امام باقر علیه السلام دنبال آن را گرفته است؛ ولی این توجیه نا درست است و آن چه برای من ظاهر شد، این است که مصنف یا نسّاخ به اشتباه دنباله حدیثی را به حدیث دیگری چسبانیده اند و سپس چند حدیث نقل شده است. ⁽²⁾

6. راهیابی وضع و جعل

اشاره

دروغ پردازی در حدیث از زمان رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم به صورت کم رنگ آغاز شد و پس از حیات ایشان، به ویژه در زمان امویان، گسترش یافت. صد ها سخن بر ساخته و مجعول از جاعلان حدیث با انگیزه های گوناگون سیاسی مانند خلافت و حکومت، انگیزۀ فرهنگی و دینی مانند پیدایش فرقه های کلامی و فقهی، غلو و تندروی، تعصبات قومی و قبیله ای، اسرائیلیات و حتی خیر خواهی جاهلانه مانند ترغیب به قرائت قرآن، مستحبات و اذکار، انگیزۀ مالی و دنیوی چون تقرب به سلاطین، مصالح شخصی و فروش اجناس و کالا و انگیزۀ دین ستیزی به منابع روایی راه یافت و به دلیل انتساب ظاهری به پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم از قداست و اعتبار برخوردار شدند. از این رو، اندیشمندان و محقّقان مسلمان از دیر باز برای باز شناسی حدیث صحیح از نا صحیح و مجعول به ارائۀ معیار هایی هم چون عرضه حدیث بر قرآن و سنت قطعی، عقل و علم

و تاریخ قطعی پرداخته اند.

این پدیده که بزرگ ترین و خطرناک ترین آفت حدیث است، وضع یا جعل حدیث نام دارد. پدیدۀ وضع و جعل یکی از تلخ ترین حوادث فرهنگی در تاریخ اسلام است که در حقیقت جنگی بود به نام دین علیه دین. آن چه جاعلان حدیث بر می ساختند، روایاتی بود که به خاطر انتساب ظاهرشان به پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم از قداست و اعتبار کاملی برخوردار بودند، با این حال به مثابۀ تیشه هایی بودند که پیوسته در حال قطع ریشه اسلام و تخریب مبانی عقیدتی و اخلاقی اسلام به کار بسته می شدند.

این نوع حدیث که از آن به کلام دروغین و ساختگی تعبیر کرده اند، از انواع حدیث ضعیف و بدترین نوع آن است که می تواند به عمد یا خطا با نیت شر یا خیر، جعل و منتشر شود و روایت آن، جز برای آگاهی و هوشیار کردن امت به این قسم از احادیث، روا نیست.

در این جا به تحلیلی اجمالی از مقولۀ وضع در حدیث که خود موجب پیدایش آسیب های متعدد دیگری فهم حدیث شده است، و نیز عمده ترین انگیزه ها و عوامل وضع و معیار های شناسایی روایات جعلی می پردازیم.

بنا بر این، سه محور اساسی را بررسی خواهیم کرد:

الف. شناسایی مقولۀ وضع در حدیث

ب. انگیزه ها و زمینه های وضع حدیث

ج. نشانه ها و معیار های شناسایی روایات جعلی.

الف. شناسایی مقولۀ وضع در حدیث

اول. مفهوم وضع حديث

لغت پژوهان معنای حقیقی «وضع» را فرو نهادن در برابر بالا بردن و بر افراشتن ذکر نموده اند. ⁽¹⁾

مفهوم وضع در اصطلاح با معنای لغوی تطابق دارد و آن نسبت دادن سخنی جعلی و دروغین به معصومان علیهم السلام است. حدیث موضوع به لحاظ نا استواری و بر ساختگی، سزاوار فرو افکندن و پایین نهادن است و شایستگی انتساب به معصوم را ندارد.

حدیث پژوهان در تعریف حدیث موضوع می نویسند: هو المكذوب المختلق المصنوع؛ حدیث موضوع حدیث دروغین و ساخته شده، است. ⁽¹⁾در حقیقت حدیث موضوع، حدیث نیست، بلکه از باب مجاز و مسامحه در تعبیر، آن را حدیث نامیده اند. ⁽²⁾محمود ابوریه در تعریف حدیث موضوع می گوید: «الحديث المختلف المصنوعُ المكذوب على رسول اللّه عمداً او خطاً»؛ ⁽³⁾سخن ساخته شده و دروغین که از روی عمد یا خطا به پیامبر نسبت داده می شود. ⁽⁴⁾

همۀ مذاهب اسلامی جعل حدیث را حرام دانسته و آن را تقبیح کرده اند و برخی از عالمان، دروغ بستن به پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم را موجب کفر دانسته اند.

حدیث موضوع، بد ترین نوع از احادیث ضعیف و روایت آن حرام است؛ زیرا کمک به اشاعۀ گناه است، بر خلاف دیگر روایات ضعیف که نقل و روایت آن حرمت ندارد. ⁽⁵⁾

روایت احادیثی که مشکوک به وضع و جعل است، مُجاز می باشد، لکن نباید نقل آن از معصوم علیه السلام به صورت جزمی و قطعی باشد، بلکه باید با چنین عباراتی نقل شود: روایت شده، گفته شده، در کتاب ها آمده است، به ما رسیده است و... شهید ثانی در درایه می گوید: اگر با روایتی که از جهت سند ضعیف و مشکوک به جعل است، برخورد کردی، سزاوار است که همان روایت را با همان سند، منسوب به ضعف بدانی، نه متن روایت آن را به صورت مطلق؛ چون چه بسا متن آن از طریق دیگر، معتبر و صحیح باشد. ⁽¹⁾

دوم. وضع حدیث در آیینهٔ روایات و سخنان بزرگان

اشاره

بدون تردید وضع حدیث به انگیزه های گوناگونی پدید آمد و ده ها سال روایات را تهدید کرد. این پدیدۀ شوم، بزرگان دین و اندیشمندان مسلمان را بر آن داشت تا به صورت جدی با آن مقابله نمایند. گر چه وجود روایات جعلی و راویان جاعل حدیث نیازی به استدلال ندارد، برای نمونه به نقل پاره ای احادیث و اعترافات عالمان و اندیشوران اسلامی می پردازیم.

یک. احادیث

حدیث مشهوری از پیامبر اکرم صلى اللّه عليه و آله و سلم نقل است که نشان می دهد پدیده جعل حدیث در زمان حیات آن حضرت نیز وجود داشته است: مَنْ كذَبَ عَلَي مُتَعَمِّداً فَلْيتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ؛ ⁽²⁾هر که عامدانه به من نسبت دروغ دهد، باید جای خود را در آتش مهیا سازد.

میرزا حبیب اللّه خویی نوشته است: بسیاری این حدیث نبوی را گزارش کرده و متواتر دانسته و بر اساس آن بر وجود روایات مجعول و دروغ - در مقابل کسانی که

آن را انکار کرده و یا مستبعد دانسته اند - استدلال کرده اند. ⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام فرمود: إِنَّا أَهْلُ بَیْتٍ صِدِّیقُونَ لاَ نَخْلُو مِنْ کَذَّابٍ یَکْذِبُ عَلَیْنَا وَ یُسْقِطُ صِدْقَنَا بِکَذِبِهِ عَلَیْنَا عِنْدَ اَلنَّاسِ؛ ⁽²⁾ما خاندان راستگویی ایم که از دروغ گویی که بر ما دروغ می بندد، در امان نیستیم و او با دروغ بستنش بر ما، چهرۀ راستگویی ما را نزد مردم خراب می کند.

صرف نظر از این که اگر کسی در این باره به جمع روایات بپردازد، استفاضه و تواتر این اخبار را در می یابد استدلال به همین چند خبر، بر وجود روایات جعلی و راویان جاعل حدیث کفایت می کند. این احادیث و مانند این ها خواه صادق باشند و خواه ساختگی و دروغین، این حقیقت تلخ را روشن می سازند که وضع و جعل به احادیث راه یافته است؛ چرا که اگر صادق و از گفته های معصوم باشند، وجود کذب در روایات به اثبات می رسد و اگر کاذب و ساختگی باشند، خود، جعلی و ساختگی اند که در هر دو صورت، دلیل بر ادّعای ما خواهند بود.

چه بسا گفته شود این احادیث، کذب در احادیثِ دوران معصومان علیهم السلام را به اثبات می رساند، ولی تلاش اصحاب اصول حديثى و مؤلفان كتب اربعه در پیرایش احادیث، سبب شد آن چه در این کتب هست، صادق و صحیح باشد، ⁽³⁾امّا در جواب باید سخن شهید صدر رحمه اللّه علیه را گفت:

آگاهی بخشی امامان نسبت به حرکت جعل حدیث و دقت اصحاب ائمه و علمای شیعه در مقام نقل حدیث، گر چه سهمی وافر در تقلیل جعل و وضع داشته، بدان معنا نیست که مطمئن باشیم در مجموعه های حدیثی کنونی، حدیث جعلی وجود ندارد، به ویژه که جعل و وضع، به طور غالب، در کتب اصحاب

موثق ائمه علیهم السلام صورت می گرفت. چه بسا برخی روایات متعارضی که اینک در دست است، ماندۀ همان جعل و تزویر باشد. ⁽¹⁾

مرحوم آیت اللّه خویی نیز این شبهه را به همین شکل پاسخ داده است. ⁽²⁾

دو. اعتراف دانشوران اسلامی

شیخ صدوق (381 ق) در کتاب الاعتقادات، باب الاعتقاد فی الحديثين المختلفين، قائل به جعلی بودن پاره ای از روایات طبی است. ⁽³⁾ایشان هم چنین وضع و جعل را از جملۀ عوامل تعارض در این اخبار می داند. ⁽⁴⁾

شیخ مفید (413 ق) در تصحیح الاعتقاد نوشته است: و جمله الامر انه ليس كلّ حديث عزي إلى الصادقين عليهم السّلام حقّا عنهم، و قد اضيف إليهم ما ليس بحقّ عنهم، و من لا معرفة له لا يفرق بين الحقّ و الباطل؛ ⁽⁵⁾به طور کلی هر حدیث منسوب به امامان علیهم السلام صحیح نیست؛ چه بسا احادیثی به دروغ به آنان نسبت داده شده باشد و فردی که شناخت کافی ندارد، درست را از نا درست تمیز ندهد.

مرحوم مامقانی (م 1351) گفته است:

دلیل چهارم [در نیاز به علم رجال] این است که روایات ما متضمن اخبار جعلی است و عمل بدان ها روا نیست مگر آن که رجال سند بررسی شود. در این خصوص دلیل عقلی و نقلی گواهی می دهد. دلیل عقلی آن است که علم اجمالی هست که در میان راویان، افراد دروغ گو و وضع کننده وجود داشتند. این اطمینان، با تتبع در کتب اخبار به دست می آید، چنان که مغيرة بن سعيد گفت: نزدیک به صد هزار حدیث جعل کردم. دلیل نقلی نیز روایات فراوانی است که بر این مدعا دلالت دارد. ⁽⁶⁾

مرحوم محمد حسين كاشف الغطاء (م 1373 ق) می گوید:

«در این جا نکته ای دقیق است که باید بدان آگاهی داد و آن این که نزد مسلمین و غیر مسلمین روشن است که جعل حدیث، شایع و فراوان بود. روایات جعلی تا آن اندازه با احادیث درست به هم آمیخت که می توان ادعا کرد حدیث جعلی بیش از روایت صحیح است. این بلیّه در زمان رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم بروز کرد و پیامبر، امت را از آن برحذر داشت. لیکن این تلاش، در کاستن از جعل موفق نبود چه رسد که بخواهد آن را ریشه کن کند. غرض آن است که رهبران مذاهب اسلامی و دیگران، حتی عالمان شیعی بدانند که نمی توان بر آن چه در کتب خبر آمده، اعتماد کرد. هم چنین نمی توان بر کتب حدیث شیعه اطمینان کرد؛ زیرا در کتب اربعه که معتبر ترین کتب حدیثی است، صحیح و سقیم وجود دارد؛ چه از جهت متن و چه از ناحیه سند و چه هر دو...» ⁽¹⁾

علامه شعرانی نزدیک به بیست درصد احادیث را جعلی و ساختگی دانسته است. ⁽²⁾

از مرحوم آیت اللّه بروجردی نقل شده است: «اصل اولیه در اغلب اخبار و روایاتی که در مدح و ذم بلدان، خواص میوه جات و فضائل افراد وجود دارد، عدم حجیت است؛ برای این که طرفین شیعه و سنی آن ها را به نفع خود ساخته اند». ⁽³⁾

حضرت امام خمینی رحمه اللّه علیه بسیاری از احادیث مستدرک الوسائل را ضعیف دانسته و بسیاری از احادیث این کتاب را به شوخی نزدیک تر دانسته اند تا واقعیت. ⁽⁴⁾

آیت اللّه خویی معتقد است: در کتاب کافی، به ویژه روضه کافی، احادیثی آمده که نمی توان آن ها را تصدیق کرد... به سخن دیگر، ادعای قطع نسبت به عدم صدور

برخی روایات کافی از معصوم علیه السلام به واقع نزدیک است. تمامی روایات کتب اربعه صحیح نیست، تا چه رسد که قطعی الصدور باشد. ⁽¹⁾

شهید صدر در بحث حجّیت ظواهر قرآن، در ذیل حدیثی می گوید: این حدیث و مانند آن نشان می دهد که تمامی روایات کتب اربعه صحیح نیست و نویسندگان این کتب نیز چنین عقیده ای نداشتند، بلکه آنان می خواستند حدیث را مدون سازند. از این رو، احادیث متناقض را هم نقل کرده اند. پس باید قاعده سند شناسی را نسبت به این روایات اعمال کرد. ⁽²⁾

وی هم چنین یکی از اسباب و علل تعارض در روایات را جعل و وضع می داند. ⁽³⁾صبحی صالح می نویسد: زنادقه به تنهایی (چنان که حمّاد بن زید گفته است) چهار ده هزار حدیث جعل کردند. ⁽⁴⁾در زمان مهدی عباسی آن گاه که خواستند عبد الکریم بن ابی العوجاء را گردن بزنند، فریاد بر آورد: «من در دین شما، چهار هزار حدیث اختراع کردم که در آن حلال را حرام و حرام را حلال می کند. ⁽⁵⁾

سوم. آغاز پیدایش وضع

اشاره

دربارۀ شروع وضع در حدیث، میان دانشمندان اهل سنّت و شیعه اختلاف است، ⁽⁶⁾لكن همه در شکل گیری احادیث موضوعه در قرن اول هجری و نیز گسترش و رشد آن در سال های بعد هم عقیده اند. مهم ترین دیدگاه ها در این باره چنین است:

جعل حدیث، بی گمان ریشه در زمان پیامبر صلى اللّه عليه و آله و سلم دارد. احمد امین مصری، ⁽¹⁾شیخ محمد ابو زهو، ⁽²⁾جمال الدین قاسمی، ⁽³⁾محمود ابو ریه ⁽⁴⁾از دانشمندان اهل سنّت و تمام دانشمندان شیعی اعتقادشان بر آن است که انتساب دروغ به رسول خدا صلى اللّه عليه و آله و سلم از زمان حیات آن حضرت به صورت کم رنگ شروع شد و پس از رحلت ایشان گسترش یافت. اینان ضمن نقد و نفی ادله مخالفان ⁽⁵⁾به ذکر ادله و شواهد تاریخی در این باره پرداخته اند. ⁽⁶⁾از جمله روایت متواتر از حضرت امیر علیه السلام است که از جریان تحریف گری نقل ها و وضع احادیث در زمان پیامبر صلى اللّه عليه و آله و سلم علیه آن حضرت خبر می دهد تا آن جا که پیامبر صلى اللّه عليه و آله و سلم بر آشفت و پرده از وجود این جریان تحریف گر و دروغ پرداز برداشت: وَ قَدْ کُذِبَ عَلَی رَسُولِ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ عَلَی عَهْدِهِ حَتَّی قَامَ خَطِیباً فَقَالَ أَیُّهَا اَلنَّاسُ قَدْ کَثُرَتْ عَلَیَّ اَلْکَذَّابَهُ فَمَنْ کَذَبَ عَلَیَّ مُتَعَمِّداً فَلْیَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنَ اَلنَّارِ ثُمَّ کُذِبَ عَلَیْهِ مِنْ بَعْدِهِ؛ ⁽⁷⁾در زمان حیات رسول خدا صلى اللّه عليه و آله و سلم مردم بر حضرتش دروغ بستند تا آن که میان مردم به سخنرانی ایستاد و فرمود: ای مردم! همانا دروغگویان بر من زیاد شده اند. هر که عمداً بر من دروغ بندد، باید جایگاه خود را دوزخ بداند. بعد از او هم بر او دروغ بستند.

این روایت را محدّثان فریقین باز گفته، و برخی عالمان بر تواتر آن تصریح

کرده اند. شهید ثانی رحمه اللّه علیه، ⁽¹⁾میرزا حبیب اللّه خویی رحمه اللّه علیه ⁽²⁾و علامه مامقانی رحمه اللّه علیه ادّعای تواتر این حدیث را پذیرفته اند. ⁽³⁾هم چنین در منابع حدیثی اهل سنّت، این روایت با طرق بسیار نقل شده است. ابن صلاح و نیز جمال الدین قاسمی آن را متواتر دانسته اند. ⁽⁴⁾ابن جوزی می گوید: آن را 61 نفر از اصحاب گزارش کرده اند. وی در ادامه، به تفصیل، طرق حدیث را گزارش می کند». ⁽⁵⁾

احمد امین در این باره می گوید: منع تدوین باعث شد که کسانی میدان جعل و وضع و نسبت دادن به رسول اللّه صلى اللّه عليه و آله و سلم را برای خود باز ببینند. روشن است که «وضع» در روزگار رسول اللّه صلى اللّه عليه و آله و سلم شکل گرفت و حدیث مَنْ كذَبَ... گواه آن است». ⁽⁶⁾

عده ای مانند اکرم العمری معتقدند پیدایش جعل به سال های حکومت عثمان باز می گردد. وی می گوید: ابن عدیس اولین کسی بود که در زمان خلافت عثمان بر رسول خدا صلى اللّه عليه و آله و سلم دروغ بست. ⁽⁷⁾

اغلب حدیث پژوهان اهل سنّت مدعی اند در زمانی که مسلمانان بر گرد خلافت خلفای راشدین جمع آمده بودند، احادیث پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم از هر دروغ و تحریفی پیراسته

بود، لكن نطفه جعل حدیث پس از درگیری های علی علیه السلام با معاویه منعقد گردید. پژوهشگرانی مانند مصطفی سباعی، ⁽¹⁾صبحی صالح، ⁽²⁾ابو شهبه، ⁽³⁾عجاج خطيب ⁽⁴⁾و... زمان آغاز جعل حدیث را با ذکر ادله دوران پس از قتل عثمان و به سال 41 هجری دانسته اند؛ از باب نمونه صبحی صالح نوشته است: جعل حدیث در سال 41 هجری آغاز گردید و این در پایان خلافت خلیفه چهارم، علی بن ابی طالب علیه السلام بود، که مسلمانان درگیر اختلافاتی شده بودند و به جمهور مسلمین (اهل سنّت)، خوارج و شیعه تقسیم گردیدند. ⁽⁵⁾

دکتر فلاته معتقد است اواخر قرن اول (ثلث آخر) وضع حدیث شروع شد. ⁽⁶⁾

منکران دروغ پردازی در زمان حیات نورانی رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم به ادله ای چون عدالت صحابه و استبعاد وضع حدیث به دست آنان و فقدان شواهد تاریخی استناد نموده اند. ⁽⁷⁾

اولین راویان متهم به وضع حدیث

در تاریخ صدر اسلام، به ویژه در دورۀ گسترش خلافت امویان و اندکی پس از آن در دورۀ عباسیان چهره هایی ظاهر شدند که به جعل و نشر احادیث ساختگی شهرت پیدا کردند و برخی نیز در نقل اسرائیلیات و نشر آن در بین نو مسلمانان همت گماشتند. از بین این افراد، برخی از دیگران سبقت جستند و در واقع، سنگ بنای نخستین جعل و نشر اخبار موضوع را بنا نهادند. بنا به گفته بسیاری از رجال پژوهان،

ابو هریره از نخستین وضّاعان حدیث بود. ابن قتیبه دینوری در کتاب تأویل مختلف الحديث در این باره می گوید:

در بین روایات ابو هریره اخباری دیده می شود که احدی از صحابه پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم آن را نشنیده و نقل نکرده است. لذا بسیاری از صحابۀ متقدّم از او، وی را نکوهیده و بیان داشته اند که او متهم به وضع حدیث و دروغ پردازی است. اینان به او می گفتند: «تو چگونه توانستی به تنهایی، این همه حدیث را از پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم بشنوی؟ چه کسی را داری که شهادت دهد این احادیث را از پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم شنیده ای؟». حتی عایشه، وی را به شدید ترین وجه مؤاخذه می کرد و از همه مهم تر، خلفای راشدین، او را تکذیب می کردند و او را واضع حدیث می دانستند. ⁽¹⁾

از جمله چهره های سر شناس تاریخ اسلام که معاصر ابو هریره بودند و افکار و اندیشه های پوچش را می شناختند و او را متهم به وضع حدیث می نمودند، عمر، عثمان، علی ابن ابی طالب علیه السلام و دیگران بودند. بر اساس این گونه برخوردهای مؤاخذه آمیز و انکار های صحابه است که برخی نویسندگان حاذق و سر شناس معاصر هم چون مصطفی صادق رافعی درباره او گفته اند: ابو هریره اولین راوی بود که در تاریخ اسلام، متهم به وضع و جعل حدیث شد. ⁽²⁾وی روایات زیادی (5374 روایت) از پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم نقل نموده که با طول مصاحبت او با پیامبر خدا (21 ماه) نا سازگار است.

برخی مانند اکرم العمرى معتقدند: ابن عدیس اولین کسی است که در زمان خلافت عثمان بر رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم دروغ می بست. ⁽³⁾بعضی از نویسندگان عامه از روی تعصب چنین ادعا کرده اند که حدیث در زمان خلفای چهار گانه تا پس از شهادت حضرت علی علیه السلام، سالم از جعل و تزویر بود، لکن نخستین گروهی که جعل حدیث

کرد، شیعیان بودند که در باب فضائل حضرت امیر علیه السلام و خلافت بلا فصل ایشان و طعن بر خلفای سه گانه احادیث بسیار جعل کردند. پس از آن اهل سنّت و هواداران ابو بکر در مقابله با آن ها به جعل حدیث پرداختند. ⁽¹⁾

استاد مهدوی راد در این زمینه می نویسد: «نویسندگان و پژوهشیان اهل سنّت کوشیده اند تا آغاز جعل را به روزگاری دیرتر از زمان رسول اللّه صلى اللّه عليه و آله و سلم و حتى صحابه نسبت دهند. ⁽²⁾این داوری، بیش تر و پیش تر از آن که مستند باشد، به واقع صادق تاریخی و اسناد روشنگر حقیقت، مستند است؛ به پیش فرضی دربارهٔ صحابه که «آنان یکسر عادل بوده اند». پس هرگز خطأ نمی کردند، دروغ نمی گفتند و مآلاً به پیامبر دروغ نمی بستند». ⁽³⁾

مصطفی سباعی نوشته است: معقول نیست اصحابی که بار ها از پیامبر شنیده بودند مَنْ كذَبَ عَلَي... بر پیامبر دروغ ببندند. عقلانی نیست که کسانی که نور نبوی در جانشان نشسته و با زندگیشان در آمیخته بود، با وضع و جعل حدیث، این نور را خاموش کنند و برای یاری رسانی به اندیشه ها یا حزب ها، دست به جعل حدیث بزنند. ⁽⁴⁾

کسان دیگری نیز بر اساس این پیش فرض، کوشیده اند تا آغاز جریان وضع را به روزگار پس از فتنه (به تعبیر آنان) یعنی به پس از سال 40 و حتی پس از سال 70 نیز بکشانند تا مبادا غباری بر ساحت قدسی صحابه بنشیند! ⁽⁵⁾

اینان با پیش داوری و جانب داری شیعه را آغازگر جریان وضع در احادیث فضایل می دانند، گر چه معترفند فضائل و مناقب علی و اهل بیت علیهم السلام به حدی فراوان است که نیازی به جعل نیست و اهل بیت از این جریان مبرایند، امّا همۀ تقصیر به گردن پیروان آنان است. ابن ابی الحدید می نویسد: «بدان که اصل روایات ساختگی در بحث فضائل از سوی شیعه به وقوع پیوست. آنان در ابتدای امر به انگیزۀ دشمنی با مخالفان خود روایاتی در فضیلت مو لای خود جعل کردند... و چون پیروان ابو بکر کار شیعیان را در جعل این گونه روایات ملاحظه کردند آنان نیز در مقابل روایاتی به نفع ابو بکر ساختند. ⁽¹⁾ابن جوزی می نویسد: «فضایل و شایستگی های صحیح دربارۀ على علیه السلام فراوان است، لکن شیعه بدان قانع نشد و احادیثی را که موجب تحقیرش بود و نه ترفیعش، جعل نمود». ⁽²⁾

بدون شک حدیث سازانی در بین راویان شیعه بوده اند و ما هرگز همه شیعیان را از دروغ پردازی در حدیث تبرئه نمی کنیم، اما آغاز گری شیعه در دروغ پردازی و جعل در حدیث را هم سخنی دور از تحقیق و تامل می دانیم و با توجه به نکات ذیل آن را نمی پذیریم:

از صحابه و انکار بعضی احادیث او از سوی عایشه، هم چنین حکایت هایی که از امثال كعب الاحبار و تمیم داری نقل شده و جمعی از بزرگان علمای ایشان آن ها را مجعول شمرده اند و دلایل و شواهد بسیار دیگر، همه و همه نشانگر این است که در زمان خلیفه دوم نیز حرکت جعل و تحریف وجود داشته و شدّت نیز یافته است ⁽¹⁾و نیز نشان می دهد که جعل حدیث از سوی شیعیان آغاز نشده است.

مرحله 1: نقل فضائل و مناقب برای عثمان و اعطای جایزه در ازای آن

مرحله 2: نقل فضائل برای سایر صحابه از جمله خلفا در برابر احادیث فضائل امام على علیه السلام

مرحله 3: برخورد با کسانی که متهم به دوستی با امام علی و اهل بیت علیهم السلام هستند و حذف نام آن ها از دیوان

مرحله 4: تحت فشار قرار دادن کسانی که دوستدار امام علی علیه السلام و خاندانش بودند و خراب کردن خانه بر سر آنان. ⁽²⁾

خلاصۀ نقل ابن ابی الحدید از ابو الحسن مدائنی در کتاب الاحداث چنین است: پس از عام الجماعة (سال صلح معاویه با امام حسن علیه السلام) معاويه دستور العمل واحدی برای کار گزاران خود فرستاد و در مورد منع مردم از نقل فضائل علی علیه السلام و

نیز اظهار لعن و بیزاری از آن حضرت فرمانی صادر کرد. در این فرمان آمده بود: بنگرید هر کس درباره عثمان منقبتی نقل کند، وی را گرامی دارید و او را به خود نزدیک گردانید. در نتیجه این فرمان مردم به نقل فضائلی دربارۀ عثمان مبادرت ورزیدند و با توجه به صله و بخشش های معاویه، در این باره به مبالغه پرداختند و کسی از کار گزاران معاویه درباره عثمان چیزی نقل نمی کرد جز آن که نام او نوشته می شد و در صف نزدیکان معاویه داخل می گشت. روزگاری به همین منوال سپری گردید تا آن که معاویه خطاب به کار گزاران خود بخش نامه دیگری صادر کرد و در آن

متذکر شد: نقل حدیث دربارۀ عثمان فراوان شده است چون نامه من به دست شما رسید، مردم را فرا خوانید تا در فضیلت دیگر صحابه از جمله خلفای نخست نیز روایاتی نقل کنند، خصوصاً در مقابل هر حدیثی که مردم درباره ابو تراب (علی علیه السلام) نقل می کنند، حدیثی هم در فضیلت صحابه نقل کنند که این موضوع موجب روشنی چشم من و مغلوب شدن منطق و حجت ابو تراب و پیروان او خواهد بود. مدائنی سپس افزوده است: چون نامه های معاویه برای مردم خوانده شد، اخبار جعلی فراوانی در فضائل صحابه نقل گردید و مردم در بازگویی این اخبار جدیت و کوشش فراوان به خرج دادند تا جایی که نقل این روایات به منبر ها کشیده شد و به معلمان دستور داده شد تا این اخبار را به کودکان بیاموزند. علاوه بر آن، این فضائل به زنان و دختران و خدمت گزاران هم تعلیم داده شد. روزگاری به این منوال سپری گردید تا آن که معاویه بخش نامه جدیدی صادر کرد و در آن خطاب به کار گزاران خود نوشت: بنگرید که هر کس متهم به دوستی با علی و اهل بیت او باشد، اسم او را از دیوان - دفتر حقوق و مزايا - محو کنید و سهمیۀ او را از بیت المال قطع نمایید. وی به دنبال این بخش نامه، فرمان دیگری صادر کرد که: بنگرید که هر کس به دوستی علی و خاندانش متهم گردد، تحت فشار قرار گیرد و خانه را بر سرش خراب کنید. ⁽¹⁾

چهارم. مراحل تاریخی وضع حدیث

تاریخ پدیدۀ وضع حدیث را می توان به سه مرحله تقسیم کرد:

پنجم. پیشینۀ وضع شناسی

دروغ پردازی در حدیث از زمان رسول خدا صلى اللّه عليه و آله و سلم به صورت کم رنگ آغاز شد و پس از حیات ایشان، به ویژه در زمان امویان، گسترش یافت. حضرت علی علیه السلام یادآور می شود که پس از پیامبر نیز بر ایشان دروغ می بستند. ⁽²⁾

ابن عباس می گوید: آن گاه که بر رسول اللّه صلى اللّه عليه و آله و سلم دروغ نمی بستند، از وی حدیث نقل می کردیم؛ امّا چون مردمان بر سر کشان و راهواران سوار شدند، حدیث گفتن از پیامبر را وا نهادیم. ⁽³⁾پیدایش جدّی پدیدۀ جعل و کذب در احادیث شیعه به عصر ائمّه علیهم السلام، بویژه زمان امام صادق علیه السلام و امام رضا علیه السلام بر می گردد.

ائمه اطهار علیهم السلام با قاطعیّت و شدّت با این پدیدۀ آفت بار برخورد کردند و حتّی در

مواردی، از سردمداران دروغ سازان نام می بردند و آن ها را لعنت می کردند؛ مثل مغیره و ابو الخطّاب. همین امر موجب شد که این بیماری، در شیعه رشد چندانی نیابد. امام صادق علیه السلام فرمودند: «مغيرة بن سعید در کتاب اصحاب پدرم، روایاتی وارد کرد که پدرم آن احادیث را نفرموده بود. پس تقوای خدا را پیشه سازید و چیزی که بر خلاف گفتار خدا و سنّت پیامبر صلى اللّه عليه و آله و سلم از ما نقل می شود، قبول نکنید». ⁽¹⁾

باز امام صادق علیه السلام فرمودند: «ما خاندانی راستگوییم. دروغگویانی بر ما دروغ می بندند تا راستگویی ما را نزد مردم از بین ببرند». ⁽²⁾

یونس بن عبد الرّحمن می گوید: به عراق رفتم و در آن جا دیدم که عدّه ای از اصحاب امام باقر و امام صادق علیهما السلام گرد هم جمع شده اند، به احادیث آن ها گوش دادم و کتاب های آنان را گرفتم. بعد که آن ها را به امام رضا علیه السلام عرضه کردم، ایشان روایات زیادی را که به اصحاب امام صادق علیه السلام نسبت داده شده بود، ردّ نمودند و فرمودند:

«ابو الخطاب بر امام صادق علیه السلام دروغ بست. خداوند او و اصحابش را لعنت کند که در احادیث اصحاب امام صادق علیه السلام تا به امروز دست بردند. از این رو روایاتی را که از ما نقل می شود اگر مخالف قرآن باشد قبول نکنید. ⁽³⁾

با توجه به اهمیت موضوع جعل، از دیر باز در میان محدثان و فقیهان، شناسایی احادیث موضوع و دروغ پردازان حدیث و انگیزه های آن ها یکی از مباحث بسیار مهم به شمار می رفت. دقت در سند و محتوای حدیث با سفارش معصومان علیهم السلام از صدر اسلام آغاز شد. محقّقان و اندیشمندان مسلمان به شیوه های گوناگون به این مقوله پرداخته اند. صاحبان جوامع حدیثی شیعه و اهل سنّت پالایش و پاک سازی احادیث صحیح از ضعیف و موضوع را هدف اصلی نگارش خود قرار دادند. درایه نویسان به طور نظری و مختصر در کتب درایه بدان پرداختند. عده ای از عالمان نیز به طور

اختصاصی در مجموعه هایی، روایات موضوع را طبق باور خود گرد آوردند. برخی کتاب های علمای اهل سنّت که در این زمینه نگاشته شده، عبارت است از: 1. الموضوعات ابن جوزی (متوفّای 597 ق) که مطالب آن از کتاب الأباطيل جوزکانی اخذ شده است.

جعل پرداخته است. ⁽¹⁾

از جمله کتاب هایی که در میان عالمان شیعه به صورت کلّی یا جزئی به موضوع جعل حدیث پرداخته اند، عبارتند از:

کتاب های دیگری نیز در زمینۀ موضوعات تألیف شده است. ⁽³⁾

در کتاب های المجروحين من الحديث و الضعفاء و المتروکین، از ابن حبان بستی؛ الكامل فی ضعفاء الرجال، از ابن عدى؛ الضعفاء و المتروکین از ابن جوزی؛ الكشف الحثيث عمن رمى بوضع الحدیث، از برهان الدين الحلبی؛ ⁽⁴⁾الضعفاء از

ابن غضائري و الغدير فی السنّه و الادب از علامه أمینی ⁽¹⁾و تلخيص المقباس از علی اکبر غفاری، نام جاعلان حدیث ذکر شده است.

ششم. گسترۀ وضع در احادیث

برای اطلاع از گستردگی دامنۀ پدیدۀ شوم جعل و وضع روایات، کافی است در چگونگی شکل گیری و گزینش احادیث صحاح ستّه اهل سنّت از مجموعه های دیگر اندکی تأمل شود.

ابو داوود در سنن خویش، چهار هزار و 800 حدیث آورده و گفته است: آن ها را از میان پانصد هزار حدیث برگزیده ام. ⁽²⁾صحیح بخاری با حذف مکرّرات آن، دو هزار و 761 حدیث دارد که آن ها را از میان حدود شش صد هزار برگزیده است. ⁽³⁾صحیحِ مسلم چهار هزار حدیث بدون تکرار دارد، که بی گمان آن ها را از میان سی صد هزار حدیث برگزیده است. ⁽⁴⁾احمد بن حنبل در مسند خویش، سی هزار حدیث آورده است که آن ها را از میان 750 هزار حدیث برگزیده است و آورده اند که او یک میلیون حدیث حفظ داشته است. ⁽⁵⁾احمد بن فرات (م 258 ق)، یک میلیون و 500 هزار حدیث نگاشته و از آن میان، سی صد هزار را برگزیده و آثاری در تفسیر و احکام و فوائد متفرقه رقم زده است. ⁽⁶⁾

نمونه های این گسترۀ وضع حدیث را می توان در گستردگی نقل های کسانی چون ابو هریره دید. وی با این که 21 ماه با پیامبر خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم مصاحبت داشت، 5374 روایت را از ایشان نقل کرد.

با صرف نظر از روایات ضعیف و موضوعی که در این جوامع روایی وجود دارد. ⁽¹⁾و به رغم آن که بسیاری از روایات مجعول از صفحه تاریخ محو شده است، یکی از محقّقان معاصر اهل سنّت در مقدمه کتاب موسوعة الأحاديث و الآثار الضعيفة و الموضوعة هفتاد و هشت عنوان کتاب در زمینۀ تبیین و معرفی روایات مجعول معرفی کرده است. ⁽²⁾

در برخی احادیث به کثرت وضع اشاره شده است؛ از باب نمونه به حدیث زیر توجه کنید:

برخی یاران ما از یونس پرسیدند: ای ابا محمد! چقدر دربارۀ حدیث سخت گیری می کنی! چقدر روایت اصحاب را رد می کنی! چه چیز تو را به رد احادیث وا داشته است؟ او گفت: هشام برای من حدیث کرد که امام صادق علیه السلام فرمود: حدیثی را از جانب ما نپذیرید، مگر آن که با قرآن و سنت، سازگار باشد و یا در میان احادیث پیشین ما، شاهدی بر آن بیابید؛ چرا که مغيرۀ بن سعید که لعنت خدا بر او باد، احادیثی را در کتب اصحاب پدرم وارد ساخت که هرگز پدرم آن ها را حدیث نکرده بود. پس، از خدا پروا کنید و هیچ سخنی را که با کلام پروردگار بزرگ و سنت رسول اکرم صلى اللّه عليه و آله و سلم سازگاری ندارد، از جانب ما نپذیرید....

یونس می گوید: به عراق رفتم. گروهی از اصحاب امام باقر و صادق را دیدم. از آنان حدیث شنیدم و نوشته هایشان را دریافت کردم. پس از مدتی آن ها را بر امام رضا علیه السلام عرضه داشتم. حضرت رضا علیه السلام احادیث بسیاری از آن را نپذیرفت که از

اصحاب امام صادق علیه السلام باشد و فرمود: «ابو الخطاب بر ابو عبد اللّه علیه السلام دروغ بست؛ لعنت خدا بر او و یارانش باد. آن ها در کتب اصحاب امام صادق علیه السلام دست برده اند. از این رو، مخالف قرآن را از سوی ما نپذیرید؛ چرا که ما همیشه به موافق کتاب و سنت سخن می گوییم. ⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام فرمود: إِنَّا أَهْلُ بَیْتٍ صَادِقُونَ لاَ نَخْلُو مِنْ کَذَّابٍ یَکْذِبُ عَلَیْنَا وَ یُسْقِطُ صِدْقَنَا بِکَذِبِهِ عَلَیْنَا عِنْدَ اَلنَّاسِ؛ ⁽²⁾ما خاندانِ راستگویی ایم که از دروغ گویی که بر ما دروغ می بندد، در امان نیستیم و با دروغ بستنش بر ما، چهرۀ راستگویی ما را نزد مردم خراب می کند.

مفضل گوید: شنیدم آن هنگام که فیض بن مختار بر امام صادق علیه السلام وارد شد، آیه ای را مطرح کرد و حضرت آن را تفسیر نمودند. فیض به حضرت عرض کرد: قربانت، این اختلافِ میان شیعه چیست؟ فرمودند: کدام اختلاف؟ فیض گفت: این که هر گاه در کوفه در مجلسشان می نشینم از اختلاف آن ها در حدیث مردّد می شوم تا این که به مفضّل مراجعه می کنم و او به آن چه دلم آرام می گیرد، راهنمایی ام می سازد. حضرت فرمود: بله، جریان اختلاف هم چنان است که گفتی؛ (زیرا) مردم بر دروغ بستن به ما چنان اشتیاق دارند که گویی خداوند بر آن ها واجب ساخته و اساساً غیر از این را از آن ها نخواسته است. گاه برای برخی از اینان حدیث می کنم و او از نزد من بیرون نمی شود تا این که بی مورد توجیه اش می کند؛ آن ها از حدیث ما و محبّت ما در پی آخرت نیستند، بلکه دنیا را می خواهند. ⁽³⁾

بدین گونه در بستر تاریخ، حدیث سازی و دروغ پردازی، جریان نیرومندی گشت که با شکل های مختلف، تأثیر تأسف باری بر فرهنگ اسلامی بر جای گذاشت.

هفتم. انواع حدیث موضوع

اشاره

جعل و وضعی که در حدیث رخ داده است، در اغلب موارد مربوط به متن حدیث و گاهی مربوط به سند و در مواردی هم مربوط به سند و متن هر دو می شود. بنا بر این، حدیث موضوع بر سه قسمِ موضوعِ سندی، موضوعِ متنی و موضوعِ سندی - متنی تقسیم می شود. جاعل حدیث، گاهی از نزد خود متن و سند را ساخته و بافته و چونان حدیث مطرح می نماید؛ گاهی کلمات بزرگان و اسرائیلیات را در مقام حدیث با سندی ساخته شده به معصوم علیه السلام نسبت می دهد و گاهی حدیثی را که از نظر سند ضعیف است، با سندی دیگر باز سازی می کند و حدیث صحیح را به معصوم علیه السلام نسبت می دهد.

گونه های وضع

می گوید: ابان بن ابی عیاش آن را نوشته و به سلیم بن قیس هلالی منتسب کرده است. ⁽¹⁾شیخ صدوق رحمه اللّه علیه نیز دربارۀ زید نرسی و زراد می نویسد: دو اصل حدیثی منتسب به زید نرسی و زراد، به دست محمد بن موسی همدانی وضع شده است. ⁽²⁾وی متهم به وضع و انتساب کتابی به خالد بن عبد اللّه نیز هست. ⁽³⁾

شیخ مفید دربارۀ کتاب سلیم می گوید: این کتاب دسّ گردیده است. ⁽⁴⁾نجاشی دربارۀ محمد بن على بن نعمان (مؤمن طاق) می نویسد: کتاب افعل و لا تفعل او را نزد ابن غضائری دیدم؛ ولی این کتاب بعد ها دسّ گردید. ⁽⁵⁾

خطیب بغدادی، از رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم روایت کرده است: إذا رَأَیْتُمْ مُعاوِیَهَ یَخْطِبُ عَلی مِنْبَری فَاقْبَلُوهُ فَإنَّهُ أمینٌ مَأمُونٌ؛ ⁽⁶⁾هر گاه مشاهده کردید معاویه بر منبرم سخن

می گوید، او را پذیرا شوید و تصدیق کنید؛ زیرا وی درست کار و درخور اطمینان و معتمد است.

جالب توجه است که اصل این خبر، روایت نصر بن مزاحم در کتاب وقعة صفّین از حسن بصری، از پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم است: إذا رَأَیْتُمْ مُعاوِیَهَ یَخْطِبُ عَلی مِنْبَری فَاقْبَلُوهُ؛ ⁽¹⁾چون دیدید معاویه بر منبرم سخن می گوید، او را بکشید.

چنان که دیدیم در خبر، فَاقتُلُوهُ (او را بکشید) را به فَاقْبَلُوهُ (او را تصدیق کنید) تغییر داده و عبارت فَإنَّهُ أمینٌ مَأمُونٌ (زیر که او درست کار و معتمد است) را شاهد این تغییر قرار داده اند تا اذهان مخاطبان منحرف و مجاب گردد. ⁽²⁾

هشتم. پیامد ها و آثار وضع

از جمله آثار سوء و مهم وضع و جعل، وقوع اختلاف و تعارض در بین روایات است. ⁽³⁾گروهی با انگیزه های گوناگون از جمله نفاق و دشمنی با اسلام، وارد جرگه مسلمانان و شیعیان شدند و در لباس ایمان اهداف شیطانی خود را تعقیب می کردند و در فرصت مناسب روایاتی را به نام پیامبر و اولیای الهی می ساختند. طبیعی می نمود که میان ساخته های آنان با تعالیم پیامبر اکرم و ائمه علیهم السلام اختلاف و تضاد وجود داشت. بدیهی است بسیاری از اختلافاتی که در احادیث وجود دارد، از این طریق است. ⁽⁴⁾مراجعه به روایات، به ویژه روایات باب اختلاف الحدیث و علل اختلاف الاخبار و تاریخ و کتب فهرست و تراجم، این دیدگاه را تأیید می کند. ⁽⁵⁾فخر رازی

(606 ق) در کتاب المحصول فی علم اصول الفقه، ⁽¹⁾علّامه حلّی (726 ق) در کتاب نهایه، ⁽²⁾شهید اول (786 ق) در مقدمۀ كتاب الذكرى، ⁽³⁾مرحوم پدر شیخ بهایی (984 ق) در كتاب وصول الأخيار الى اصول الأخبار، ⁽⁴⁾شهيد صدر، ⁽⁵⁾آیت اللّه سیستانی ⁽⁶⁾و آیت اللّه سبحانی ⁽⁷⁾این جریان را عامل تعارض و اختلاف اخبار معرفی نموده اند. ⁽⁸⁾

از سوی دیگر، بسیاری از این احادیث جعلی در سده های بعد، پایه های تفکر اسلامی و بن مایه های معرفت دینی را تشکیل داد و زمینۀ پدید آمدن نگرشی وارونه به اسلام و قرآن را به وجود آورد و تفکّر اسلامی، بریده از بنیاد های اصلی حق، شکل گرفت. ⁽⁹⁾

نهم. نمونۀ روشنگری جعل حدیث و جاعل آن

اشاره

در حدیث زیر امام صادق علیه السلام علاوه بر معرفی دروغ پردازان، نمونه ای از احادیث جعلی را ذکر نموده است.

الف. زراره از امام صادق علیه السلام نقل می کند که فرمود: إِنَّ أَهْلَ اَلْکُوفَهِ نَزَلَ فِیهِمْ کَذَّابٌ أَمَّا اَلْمُغِیرَهُ فَإِنَّهُ یَکْذِبُ عَلَی أَبِی یَعْنِی أَبَا جَعْفَرٍ عَلَیْهِ السَّلاَمُ قَالَ حَدَّثَهُ أَنَّ نِسَاءَ آلِ مُحَمَّدٍ إِذَا حِضْنَ قَضَیْنَ اَلصَّلاَهَ وَ أَنَّ وَ اَللَّهِ عَلَیْهِ لَعْنَهُ اَللَّهِ مَا کَانَ مِنْ ذَلِکَ شَیْءٌ وَ لاَ حَدَّثَهُ وَ أَمَّا أَبُو

اَلْخَطَّابِ فَکَذَبَ عَلَیَّ وَ قَالَ إِنِّی أَمَرْتُهُ أَنْ لاَ یُصَلِّیَ هُوَ وَ أَصْحَابُهُ اَلْمَغْرِبَ حَتَّی یَرَوْا کَوَاکِبَ؛ ⁽¹⁾پیوسته در میان اهل کوفه دروغ گویی وجود داشته است. مغيرة بن سعید از افرادی است که بر پدرم دروغ بسته و گفته است که پدرم به او خبر داده، زن های خاندان پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم نمازهای دوران قاعدگی را قضا می کنند. به خدا سوگند که او دروغ گفته، هرگز چنین چیزی نبوده و پدرم چنین سخنی به او نگفته است. ابو الخطاب هم بر من دروغ بسته و گفته است که من او و اصحابش را امر کرده ام که نماز مغرب را پس از آن که ستارگان را مشاهد کردند، بخوانند. ب. شخصی به امام صادق علیه السلام گفت: إِنَّ أَبَا اَلْخَطَّابِ یَذْکُرُ عَنْکَ أَنَّکَ قُلْتَ لَهُ إِذَا عَرَفْتَ اَلْحَقَّ فَاعْمَلْ مَا شِئْتَ فَقَالَ لَعَنَ اَللَّهُ أَبَا اَلْخَطَّابِ وَ اَللَّهِ مَا قُلْتُ لَهُ هَکَذَا وَ لَکِنِّی قُلْتُ لَهُ إِذَا عَرَفْتَ اَلْحَقَّ فَاعْمَلْ مَا شِئْتَ مِنَ اَلْخَیْرِ یُقْبَلْ مِنْکَ...؛ ⁽²⁾ابو الخطّاب ⁽³⁾از شما نقل می نماید که به او فرموده ای: هر گاه حقّ را شناختی هر چه می خواهی بکن. فرمود: خدا ابو الخطّاب را لعنت کند، به خدا قسم من به او این چنین نگفته ام، و لکن گفتم: هر گاه حق را شناختی، هر چه از اعمال نیک خواستی، انجام ده که از تو پذیرفته می شود.

ج. فضیل بن عثمان گوید: شخصی از امام صادق علیه السلام پرسشی نمود، و به آن حضرت عرض کرد: إِنَّ هَؤُلاَءِ اَلْأَجَانِبَ ⁽⁴یَرْوُونَ عَنْ أَبِیکَ یَقُولُونَ إِنَّ أَبَاکَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ قَالَ إِذَا عَرَفْتَ فَاعْمَلْ مَا شِئْتَ فَهُمْ یَسْتَحِلُّونَ مِنَ بَعْدِ ذَلِکَ کُلَّ مُحَرَّمٍ قَالَ مَا لَهُمْ لَعَنَهُمُ اَللَّهُ إِنَّمَا قَالَ أَبِی عَلَیْهِ السَّلاَمُ إِذَا عَرَفْتَ اَلْحَقَّ فَاعْمَلْ مَا شِئْتَ مِنْ خَیْرٍ یُقْبَلُ مِنْکَ)؛ ⁽⁵⁾اين

ناپاک ها از پدرت روایت می نمایند و می گویند پدرت علیه السلام فرموده است: چون به مرحلۀ شناخت رسیدی، هر چه می خواهی بکن، و اینان بعد از آن، هر کار حرامی را حلال می شمرند. امام صادق علیه السلام فرمود: این ها را چه شده است؟ خدا آن ها را از رحمت خود دور گرداند! پدرم تنها فرمود: چون حق را شناختی هر عمل نیکی که از تو پذیرفته گردد، انجام بده.

نمونۀ وضع

در چندین روایت آمده است که ماه مبارک رمضان هم چون سایر ماه ها ممکن است 29 یا 30 روز باشد؛ مثلاً در روایت محمد بن مسلم از یکی از صادقین علیهما السلام آمده است که فرمودند: «ماه رمضان ممکن است مانند سایر ماه ها ناقص باشد. اگر بیست و نه روز روزه گرفتی و بعد (در شب سی ام) آسمان ابری شد، روز سی ام را نیز به روزه تمام کن». ⁽¹⁾در برابر این روایت، در چند روایت در کافی و من لا يحضره الفقيه آمده است که ماه رمضان هرگز ناقص نمی گردد. مرحوم کلینی از امام صادق علیه السلام نقل می کند که فرمودند: إِنَّ اللّهَ عَزَّ وَجَلَّ خَلَقَ الدُّنْيَا فِي سِتَّةِ أَيَّام...؛ ⁽²⁾خداوند دنیا را در شش روز آفرید و این ایام را از روز های سال جدا کرد و یک سال 354 روز است. شعبان هیچ وقت تمام نمی گردد و به خدا سوگند که هیچ گاه ماه رمضان ناقص نمی شود؛ چه هیچ فریضه ای ناقص نیست. خداوند می فرماید: «باید عدّه را کامل کنید». و شوال، 29 روز و ذی القعده، 30 روز است؛ چه خداوند فرمود: «ما با موسی سی شب وعده گذاشتیم و آن را با ده شب دیگر کامل کردیم. در نتیجه، میقات پروردگارش چهل شبه تمام شد» و ذی الحجه، 29 و محرم، 30 روز و ماه های پس از آن، یکی کامل و یکی ناقص خواهد بود.

شیخ طوسی رحمه الّله علیه پس از نقل این خبر از مرحوم کلینی می نویسد: این خبر، قابل استدلال و استناد نیست؛ زیرا خبری واحد است که نه علم آور و نه وا دارنده به عمل است. چنین خبری نمی تواند در برابر ظاهر قرآن و اخبار متواتر، عرض اندام کند. افزون بر این، با این که خبر واحدی است، با الفاظ و معانی گوناگون نقل شده است. با همه این ها روایت مذکور تعلیلی دارد که بیانگر عدم صدور آن از امام معصوم علیه السلام می باشد؛ چه علّت سی روز بودن همیشگی ذی القعده را آیه وَ اعَدنَا... دانسته و علّت ناقص نشدن ماه رمضان را این شمرده که هیچ گاه فریضه ای ناقص نمی شود...؛ اما امور ذکر شده، دال بر آن است که تعلیلِ ذکر شده در روایت (سی روزه بودن همیشگی ماه رمضان)، ساختگی و مجعول است و صدور آن از امامان معصوم علیهم السلام صحیح نیست. ⁽¹⁾

ب. انگیزه ها و عوامل وضع حدیث

اشاره

با نگاهی گذرا به تاریخ حدیث به آسانی می توان پی برد از صدر اسلام تا کنون افرادی به انگیزه ها و اسباب گوناگون دست به جعل حدیث زده و مطالبی را به رسول خدا و ائمه معصومین علیهم السلام نسبت داده اند. ⁽²⁾

مهم ترین اسباب و انگیزه های وضع و تحریف در احادیث را می توان به طور خلاصه در چهار انگیزۀ سیاسی، فرهنگی و دینی، اقتصادی و دین ستیزی برگرداند. چه بسا هر یک از این اسباب و انگیزه ها نیز اقسامی داشته باشد که به اختصار به بررسی آن می پردازیم. ⁽³⁾

الف. برخی مسائل سیاسی؛ مانند: تثبیت حکومت غاصبان خلافت و توجیه خلافت جانشینان پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم، تحریکات معاویه برای تثبیت خلافت بنی امیّه (او افرادی مثل كعب الاحبار و ابو هریره را تشویق به حدیث سازی می کرد)، جعل حدیث به نفع خليفۀ وقت، تقرب به ملوک و پیروی از رؤسا.

ب، برخی مسائل فرهنگی و دینی؛ مانند: جعل حدیث به نفع فرقه های کلامی مثل معتزله، اشاعره، مجسمه، کرامیه، متصوفه، باطنيه و... و جعل حدیث در اثبات حقّانیت عقاید آنان؛ اختلاف در مسائل فقهی و ظهور مکاتب فقهی شافعی، حنبلی، حنفی و مالکی که برخی در مدح فقها و یا برای تأیید آرای آن ها اقدام به جعل حدیث می کردند؛ وارد کردن اسرائیلیات و مسیحیات در احادیث؛ از سوی احبار یهود و عالمان به ظاهر مسلمان؛ مثل عبد اللّه بن سلام، وهب بن منبه و كعب الاحبار؛ قصّه گویی و جعل قصص برای جلب مردم؛ نقل غرائب به قصد شهرت طلبی و اظهار فضل؛ افتخارات قبایل، شهر ها و نسب ها و... که مطالبی به عنوان حدیث در فضیلت یا بدی قسمتی از شهر ها و قبائل و غیره می ساختند؛ جعل حدیث از طرف مقدس نماها و زهّاد برای ترغیب مردم به قرآن خواندن و انجام عبادات؛ کسب افتخار نقل احادیث تازه با توجه به احترام فوق العاده مردم نسبت به محدّثان؛ اجتهاد نا درست برخی بر این اساس که «هر مطلبی را که موافق عقل باشد، و هر کلام نیکویی را می توان و جایز است که برایش سند درست کرد و به پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم نسبت داد»، موجب جعل بسیاری از احادیث شد. پاره ای از مسائل روانی؛ مانند: اختلال عقل یا حفظ در اواخر عمر؛ خطا و سهو که گاهی متوجه آن خطا هم می شدند، ولی به خاطر تکبر و... آن را اصلاح نمی کردند؛ افراط در تعصب؛ چیرگی جهالت بر شخص، مثل اهل ظاهر که خود را متعبّد می دانستند.

ج. مسائل اقتصادی و دنیا طلبی و کسب درآمد از این طریق

د. و نیز دشمنی برخی زنادقه مثل ابن ابی العوجاء که به منظور انتقام جویی از اسلام، تقویت مسلک باطل خود و به اشتباه انداختن مردم احادیثی جعل کردند.

اول. انگیزه های سیاسی (توجیه و تقویت خلافت)

از مهم ترین انگیزه های جعل حدیث، کشمکش های سیاسی و اختلاف بر سر حاکمیت مسلمانان به ویژه مسأله خلافت بعد از پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم بوده است. ⁽¹⁾چنان که خواهد آمد اوج این حرکت فتنه آمیز و خطرناک در دوران حاکمیت معاویه است. مهم ترین زمینه های جعل در این باره را می توان در سه مسأله زیر یافت:

یک. تقویت خلافت خلفای سه گانه

می دانیم پس از وفات پیامبر اکرم صلى اللّه عليه و آله و سلم بر سر جانشینی آن حضرت دو طرز تفکر عمده بین مسلمانان پدید آمد: مکتب امامت و مکتب خلافت. دیدگاه نخست که ریشه در آیات قرآن و احادیث صحیح پیامبر صلى اللّه عليه و آله و سلم مانند حدیث غدیر، ثقلین و منزلت داشت، امامت را امری انتصابی می دانست که به فرمان الهی شکل گرفته و پیامبر صلى اللّه عليه و آله و سلم تنها وظیفه ابلاغ را بر عهده داشته است. دیدگاه دوم بیانگر انتخابی بودن خلافت با رأی مردم بود. بر اساس اندیشه دوم، سقیفه شکل گرفت؛ گر چه خود بنیان گذاران آن تصریح به شتاب زدگی نمودند، چنان که خلیفه دوم گفت:

کانت بیعه ابی بکر فلته وقی اللّه المسلمین شرّها و من اتی مثلها فاقتلوه؛ ⁽²⁾بيعت ابوبکر شتاب زده و ناگهانی بود. خداوند مسلمانان را از شر آن حفظ نماید. هر کس به این شکل در انتخاب خلیفه عمل کند، او را بکشید. بسیاری از صحابه برای هموار ساختن خلافت خلفای سه گانه، دست به جعل حدیث می زدند؛ زیرا می دانستند که وصایت علی علیه السلام از رهگذر قرآن و حدیث بوده

است. از این رو مسیر آن را برای دیگر خلفا به جریان انداختند و از این راه استفاده می کردند و خلافت آنان را با ذکر احادیث جعلی، در اذهان مردم جا می انداختند. ⁽¹⁾

ترمذی از عائشه از رسول خدا صلى اللّه عليه و آله و سلم نقل نمود که فرمود: لا ينبغي لقوم فيهم أبو بكر أن يَؤّمهم غيره؛ ⁽²⁾سزاورا نیست قومی که ابو بکر در میان آن هاست، پیشوایی جز او را داشته باشند.

طبرانی از فضل بن عباس نقل می کند، رسول خدا صلى اللّه عليه و آله و سلم فرمود: عمر معی و أنا مع عمر، و الحق بعدی مع عمر؛ ⁽³⁾عمر، با من و من با اویم، حق پس از من با عمر است هر کجا که باشد.

ابن عمر از رسول خدا صلى اللّه عليه و آله و سلم نقل می کند:

إِنَّ مَلَائِكَةَ تَسْتَحْیِی مِنَ عُثْمَانَ کَما تَستَحْیِی مِن اللّهِ تعالی رسول اللّٰه صلی اللّه علیه و آله؛ ⁽⁴⁾ملائکه از عثمان شرم می کنند، همان طور که از خدا و رسولش حیا دارند. علامه امینی در کتاب گران سنگ الغدیر به ذکر بیش از 100 روایت در این زمینه پرداخته و آن ها را به نقد کشیده است. ⁽⁵⁾

علامه عسکری می نویسد:

سیاست معاویه اقتضا می کرد، توجه مردم را از مدرسهٔ اهل بیت علیهم السلام منحرف سازد و به مدرسۀ خلفا جلب کند. به علاوه، معاویه نیاز شدید داشت که دیدگاه مسلمانان را از امام علی علیه السلام بیش تر از پیش تغییر دهد؛ چرا که تلقّی مسلمانان از حاکم و زمامدار اسلامی اول؛ یعنی پیامبر صلى اللّه عليه و آله و سلم، یک نمونۀ کامل انسانی بود که از او هیچ تا گناهی سر نمی زد و به دنبال هوای نفس نبود. این تلقی، افراد امت را به استثنای منحرفان، از این که دنبال معاویه بروند، باز می داشت و مانع از آن بود که

یزید را که علناً شراب می خورد و تجاهر به فسق می کرد، به و لایت عهد بپذیرند. بنا بر این معاویه نیاز داشت، این تلقّی مردم را از پیامبر صلى اللّه عليه و آله و سلم و حاکم که (برترین نمونه انسانی بود)، تغییر دهد، و بدین لحاظ احادیثی پیدا شد که پیامبر خدا صلى اللّه عليه و آله و سلم را در سطح یزید و معاویه فرو می افکند و انحراف و پیروی از هوی و هوس را به او نسبت می داد. ⁽¹⁾دو. خلافت بنی امیه

حرکت جعل حدیث در زمان خلافت معاویه به اوج خود رسید. او که بیست سال حکومت شام را در اختیار داشت و در عام الجماعة ⁽²⁾قدرت را قبضه نموده بود،

برای تثبیت موقعیت خود و خاندانش وضع حدیث را رسمی نمود. به تصریح ابن ابی الحدید او طی چند مرحله به کارگزاران خود رسماً ابلاغ نمود، آن چه می توانید برای خلفا فضیلت جعل کنید. در مقابل، نقل فضائل علی علیه السلام را ممنوع کرد و نشر اکاذیب را ضد آن حضرت آزاد گذاشت. ⁽³⁾

بعد از روی کار آمدن حضرت علی علیه السلام به ویژه بعد از مخالفت ایشان با معاویه و خلع وی از فرمانروایی شام، معاویه سر کشی نمود و علیه علی علیه السلام از هر کاری که می توانست دریغ نورزید، از آن جمله فراخوانی عالمان طمّاع و اجیر ساختن اصحاب فاسق و دستور جعل حدیث به آنان در دو موضوع زیر بود:

الف. فضیلت سازی برای خلفا و صحابه

یکی از محور های عمده ای که تعداد زیادی از روایات مجعول را به خود اختصاص داده است، فضیلت تراشی برای خلفا و حکام است. بسیاری از فضایل و مناقب صحابه و خلفا که در روایات اهل سنّت دیده می شود، نتیجه سلسله روایاتی

مجعول است که دستگاه معاویه برای مقابله با مناقب و ارزش های اهل بیت ساخته و پرداخته است. این حقیقتی است که بعضی نویسندگان اهل سنّت صراحتاً به آن اعتراف کرده اند. ابن ابی الحدید، فرمان معاویه به کار گزارانش را دربارۀ جعل روایت در فضائل خلفا و صحابه، به منظور مقابله با مناقب علی علیه السلام و اهل بیت، به صورت مفصل نقل می کند. ⁽¹⁾از این متن تاریخی و نظایر آن بر می آید که قداست بخشی به خلفا و صحابه و تقویت خلافت بنی امیه با جعل حدیث، فصل مهمی از تلاش های حکومت معاویه را تشکیل می داده است. ⁽²⁾

از جمله خبرهایی که از روی غرض ورزی سیاسی، در آن افزونی، کاستی و تحریف راه یافته، خبری است که خطیب بغدادی از رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم روایت کرده است: إذا رَأَيْتُمْ مُعاوِيَةَ يَخْطِبُ عَلى مِنْبَري فَاقْبَلُوهُ فَإنَّهُ أمينٌ مَأمُونٌ؛ ⁽³⁾هر گاه دیدید معاویه بر منبرم سخن می گوید، او را تصدیق کنید؛ زیرا وی درست کار و مورد اطمینان است.

خطیب بغدادی راویان سند این حدیث را همگی مجهول می داند. ⁽⁴⁾اصل این خبر، بدین گونه بوده است: إِذَا رَأَیْتُمْ مُعَاوِیَهَ یَخْطُبُ عَلَی مِنْبَرِی فَاقْتُلُوهُ؛ ⁽⁵⁾هر گاه دیدید معاویه بر منبرم سخن می گوید، او را بکشید.

حسن بصری گوید: کسی برایم نقل کرد که ابو سعید خُدری می گفت: نکردیم و روی رستگاری ندیدیم. ⁽⁶⁾

در مواردی، با دست کاری احادیث فضائل حضرت علی علیه السلام، احادیثی را برای خلفا بر ساختند؛ برای نمونه، حديث أنَا مَدینَهُ العِلمِ و عَلِیٌّ بابُها... ⁽¹⁾را به این صورت نقل کردند: أَنَا مَدِينَةُ العِلمِ وَ أَبُوبَكرٍ أَساسُهَا وَ عُمَرُ حيطانُها وَ عُثمانُ سَقفُها وَ عَلىٌّ بَابُها؛ ⁽²⁾من شهر علمم و ابوبکر پایۀ آن و عمر دیوار و عثمان سقف و علی در آن است. علامه عسکری ضمن تصریح به ساختگی بودن این حدیث، می گوید: سقف داشتن یک امری غیر معقول است. ⁽³⁾

دهها سخن مجعول در فضیلت تراشی برای معاویه وضع شد، به گونه ای که اسحاق بن راهويه، استاد بخاری، تصریح کرده است: لم یصحّ فی فضل معاویه شی ء؛ ⁽⁴⁾هیچ نقلی در فضائل معاویه صحیح نیست؛ مانند: عن عباده بن الصامت: أوحی اللّه إلی النبیِّ صلی اللّه علیه و آله و سلم: استکتب معاویه فإنّه أمینٌ مأمون؛ ⁽⁵⁾خدا به پیامبر وحی

نمود: از معاویه (برای وحی) تقاضای کتابت کن، همانا او امین و مورد اعتماد است.

علامه امینی رحمه اللّه علیه به نقد این افترائات پرداخته است. ⁽⁶⁾

به دنبال انتقال مرکز حکومت از کوفه به شام، معاویه تلاش نمود، مزیت و تقدسی برای آن منطقه بتراشد. از این رو، احادیث متعددی در برتری شام و مردم آن جعل نمود که شام سرزمین برگزیده و مردم آن شمشیر خدایند. شام قریۀ ابدال و نیکان است، ابدال 30 یا 40 نفرند که در شام زندگی می کنند، هر گاه یکی بمیرد،

خداوند دیگری را بر می گزیند. ⁽¹⁾

ب. فضیلت سوزی اهل بیت علیهم السلام

کینه و عداوت برخی قبایل نسبت به بنی هاشم که بر خاسته از تعصبات قبیله ای بود، از ابتدای بعثت پیامبر اکرم صلی اللّه علیه و آله و سلم به شکل های مختلف بروز می کرد. با روی کار آمدن معاویه، اظهار کینه و عداوت نسبت به بنی هاشم، به خصوص على بن ابى طالب علیه السلام به اوج خود رسید. گاهی به صورت مقابله با دعوت توحیدی پیامبر و زمانی با سر پیچی از رهنمود های پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم راجع به اهل بیت علیهم السلام. هم چنین، داستان سقیفه و کنار زدن خاندان رسالت از خلافت به گواهی عمر و گاهی هم لعن علی علیه السلام بر فراز منبر های اموی، قتل و آزار شیعیان در شهر های تحت نفوذ امویان و کتمان فضایل اهل بیت علیهم السلام از نمونه های بارز این کینه ورزی و فضیلت سوزی است. ⁽²⁾

ابن ابى الحدید بخش دیگری از اقدامات زشت و انحراف آمیز معاویه و امویان را در این زمینه آورده است. او به نقل از مدائنی، تلاش ها و تمهیدات معاویه را برای

زدودن یاد علی علیه السلام و فضایل ایشان از ذهن و زبان مردم و فضیلت تراشی برای خلفا و صحابه و ترویج و نشر و تعلیم آن یاد می کند. از جمله از ابن عرفه (معروف به ابن نفطويه) نقل کرده است: بسیاری از احادیث بر ساخته در فضایل صحابه، به روزگار بنی امیه، برای تقرّب بدان ها ساخته شد. آنان برای شکستن شکوه بنی هاشم چنین می کردند. ⁽³⁾

ابن قتیبه می گوید: هر آن که را از او (علی علیه السلام) یاد می کرد و یا حدیثی از وی گزارش می کرد، رها می کردند و به فراموشی می سپردند، تا بدان جا که بسیاری از محدّثان از این که حدیثی نقل کنند، تن می زدند و به نقل و گسترش فضایل عمرو بن

عاص، معاویه و... روی می آوردند، و اگر کسی می گفت علی برادر پیامبر است و پدر «سبطین» (حسن و حسین) است و علی و فاطمه و حسن و حسین اصحاب کسا هستند، چهره ها دگرگون می شد و چشم ها باز می شد و... ⁽¹⁾

عبد اللّه بن احمد بن حنبل می گوید: از پدرم دربارۀ علی و معاویه سؤال کردم. گفت: بدان! علی علیه السلام دشمنان بسیاری داشت. آنان جستجو کردند تا عیبی از او بیابند، ولی نیافتند. از این رو، به سوی مردی رفتند که با او جنگیده بود، و به جهت کینه و دشمنی که با علی علیه السلام داشتند، به وی نزدیک شدند. ⁽²⁾

از موارد جعل حدیث در زمان معاویه عبارتند از:

گاه برای حذف فضائل امام علی علیه السلام و جعل حدیث در مذمت آن حضرت، به تحریف معنوی کلمات پیامبر صلى اللّه عليه و آله و سلم پرداخته می شد و گاه به تحریف لفظی و نقل شأن

نزول آیات دربارۀ دیگران. اسکافی در خصوص عملکرد معاویه آورده است:

معاویه صد هزار درهم به سمرة بن جندب پرداخت که او شهادت دهد آیات: وَ مِنَ النّاسِ مَنْ یُعْجِبُکَ قَوْلُهُ فِی الْحَیاهِ الدُّنْیا وَ یُشْهِدُ اللّهَ عَلی ما فی قَلْبِهِ وَ هُوَ أَلَدُّ الْخِصام وَ إِذا تَوَلّی سَعی فِی الارْضِ لِیُفْسِدَ فِیها وَ یُهْلِکَ الْحَرْثَ وَ النَّسْلَ وَ اللّهُ لا یحِبُّ الْفَسادَ وَ إِذَا قِیلَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ وَ لَبِئْسَ الْمِهَادُ، ⁽³⁾دربارۀ

علی بن ابی طالب علیه السلام و آيه: وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللّهِ وَ اللّهُ رَؤُفٌ بِالْعِبادِ ⁽¹⁾ناظر به حال ابن ملجم نازل شده است. اما سمره قبول نکرد، معاویه مبلغ را به دویست هزار در هم افزایش داد، باز سمره نپذیرفت، معاویه سیصد هزار درهم به او پیشنهاد نمود، باز سمره نپذیرفت و بالأخره او مبلغ چهار صد هزار درهم به او پرداخت نمود و سمره پذیرفت که مطابق خواسته معاویه چنین شهادتی را بدهد. اسکافی پس از آن می نویسد: «از نظر تاریخی این مطلب، مطلب صحیحی است که بنی امیه مردم را از اظهار فضائل علی علیه السلام باز داشتند و راویان را به دلیل نقل فضائل آن حضرت، تحت فشار قرار دادند به طوری که گاه راوی حدیث چون به ذکر روایتی از علی علیه السلام می پرداخت - حتی روایتی که ارتباط با فضائل نداشت و در مورد حکمی از احکام دینی بود - از ذکر نام علی علیه السلام خود داری می کرد و تنها با کنایه می گفت: از ابو زینب چنین رسید است. ⁽²⁾

جاعلان حدیث در مذمت امام علی علیه السلام دست به جعل حدیث می زدند؛ مانند: عروة بن زبیر از عائشه نقل می کند: نزد رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم بودم که عباس و علی از دور پیدا شدند. رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم فرمود: یَا عَائِشَهُ! إِنَّ هَذَیْنِ یَمُوتَانِ عَلَی غَیْرِ مِلَّتِی، أَوْ قَالَ: دِینِی؛ ⁽³⁾این دو تن بر غیر ملت من یا دین من می میرند.

مشروعیت سلطنت و جایگزینی آن به جای خلافت، مانند: الخِلافَةُ بِالمَدينَةِ، وَ المُلكُ بِالشّامِ؛ ⁽⁴⁾خلافت در مدینه و سلطنت در شام است.

سه. خلافت بنی عباس

بنی عباس برای جلب توجه عامه مردم، تثبیت خلافت خود، تضعیف مخالفان، مشروعیت بخشیدن به زمامداری خویش و عقب نماندن از دیگران به جعل حدیث روی آوردند. روایات موضوع در این دوران نیز در چند محور می باشد:

تأیید اصل خلافت عباسیان؛ مانند: عن أبیه عن ابن عباس، أن النبی صلی اللّه علیه و سلم قال للعباس و علی عنده: یکون الملک فی ولدک، ثم التفت الی علی فقال: لا یملک أحد من ولدک؛ ⁽¹⁾ابن عباس از پدرش نقل می کند که رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم به عباس فرمود - در حالی که علی نیز در نزد آن حضرت بود -: حکومت در فرزندان توست، سپس متوجه علی شد و فرمود: هیچ یک از فرزندان تو عهده دار حکومت نخواهد شد.

تأیید اشخاص و خلفای به نام؛ مانند: يَخْرجُ رَجُلٌ مِنْ أَهل بيتی عِنْدَ انْقِطاعٍ مِنَ الزَّمانِ و ظُهورِ مِنَ الْفِتَنِ يُقَالُ لَهُ السَّفَّاحُ؛ ⁽²⁾به هنگام ظهور فتنه ها و در آخر الزمان مردی از اهل بیت من ظهور می کند که به او سفاح گفته می شود.

تأیید عملکرد خلفای عباسی و تقرب به آن ها؛ از جمله: روزی غیاث بن ابراهیم بر مهدی عباسی وارد شد و خلیفه را سرگرم بازی با کبوتران یافت. به منظور جلب رضایت یا بر طرف شدن ناراحتی خلیفه روایتی از رسول خدا نقل کرد: لا سَبَقَ إلّا فی خُفٍ أو نَصْلٍ أَوْ حَافِرٍ؛ در اسلام مسابقه نیست، مگر در شتر سواری یا اسب دوانی یا تیر اندازی و یا کبوتر پرانی. وی کلمه «او جناح» را به حدیث افزود و جعل کرد. ⁽³⁾

تأیید شهر های محل خلافت عباسیان؛ ابن جوزی حدیث مفصلی را در تأیید شهر های خراسان و اطراف آن آورده است. بخشی از آن چنین است: «ان هناك مدينة بخراسان يقال لها طوس واى رجال بطوس، مؤمنون لا تاخُذُهم في اللّه لومة لائم يقُومُونَ اللّه بطاعته و يحبون سُنَّة نبيه محمد صلی اللّه علیه و آله و سلم... »؛ ⁽⁴⁾به راستی شهری است در خراسان به

نام طوس. چه مردانی هستند در طوس! مؤمنند و در راه خدا هیچ سر زنشی آن ها را باز نمی دارد، برای اطاعت الهی قیام می نمایند و سنت پیامبرش را دوست می دارند.

دوم. انگیزه های فرهنگی و دینی

در جریان جعل و تحریف احادیث، اختلافات فکری و مذهبی مسلمانان نیز نقش مهمی داشته است. تفاوت مبانی در مسائل کلامی و فقهی، گاه پیروان فرقه ای را وا می داشت تا با جعل حدیث به تأیید و تثبیت معتقدات خود بپردازند و مدعی شوند که پیامبر اکرم صلى اللّه عليه و آله و سلم اندیشه و گرایش آنان را با نام و نشان تأیید کرده است. ⁽¹⁾صبحی صالح می گوید: از مهم ترین انگیزه های جعل حدیث از همان آغاز، نصرت مذاهب به وسیلهٔ طرفداران هر کدام از فرقه ها بوده است. ⁽²⁾انگیزۀ مزبور در چند بخش قابل بررسی است.

پس از رحلت رسول خدا صلى اللّه عليه و آله و سلم اندیشه ها و افکار گوناگونی در حوزۀ فرهنگ اسلامی شکل گرفت. هر مذهب و گروهی خود را حق می دانست و سایر آرا و مذاهب را باطل می خواند. صاحبان این آرا و مذاهب برای مشروعیت بخشی و استوار سازی دیدگاه های خود علاوه بر تأویل ناروا از آیات قرآن، دست به جعل حدیث که رنج و هزینۀ کم تری داشت، می زدند. این اختلافات گاه به درگیری و جنگ منتهی می شد و افرادی بر سر عقیدۀ خویش جان می باختند. حکومت ها نیز در شعله ور ساختن این آتش مؤثر بودند و منافع خود را در آن می جستند. افرادی هم بودند که در هر دوران، دین را به دنیا می فروختند و برای هر مطلبی که می پسندیدند، سخنی را به رسول خدا صلى اللّه عليه و آله و سلم نسبت می دادند. ⁽³⁾عمده ترین فرقه ها عبارتند:

از:

فرقه های کلامی: گرایش های مذهبی و آرای کلامی، از قبیل زیدیه، معتزله، ظاهریه، مجسمه، غلات، اشاعره،کرامیه، متصوفه، باطنیه و... هر یک به نفع مذهب خود یا بی ارج ساختن مخالفانش احادیثی جعل کردند. ⁽¹⁾هر کدام برای ایمان، صفات خدا، اختیار و جبر، شر و... عقیده ای را ابراز می کردند؛ برای مثال: معتزله ⁽²⁾که به قدریه نیز معروفند، انسان را به تمامی آزاد و مختار می خواندند و خدا را از هر دخالتی در اعمال بشر مبرا می شمردند؛ از این رو در تأیید عقاید خویش احادیثی را جعل نمودند، از جمله حدیثی که جعفر بن حسن از ابی امامه نقل می کند که رسول خدا صلى اللّه عليه و آله و سلم فرمود: إِذَا كَانَ یَوْمُ الْقِیَامَةِ جَمَعَ اللَّهُ الْأَوَّلِینَ وَ الْآخِرِینَ فِی صَعِیدٍ وَاحِدٍ فالسعيدُ مَن وَجَد لقدمه موضعاً فيُنادى مناد من تحت العرش ألا مَن بَرَأ ربه من ذنبه و ألزمه نفسه فليدخل الجنة؛ ⁽³⁾هنگامی که روز قیامت می شود، خداوند گذشتگان و آیندگان را در سرزمینی جمع می کند. پس سعادتمند کسی است که برای خود جای پایی بیابد. در این هنگام منادی از زیر عرش الهی ندا می دهد: آگاه باشید! هر کس خدا را از گناه خودش تبرئه کند و آن را از خودش بداند، وارد بهشت گردد.

ابن جوزی با جعلی دانستن این حدیث می نویسد: جعفر بن حسن، قَدَری بوده و آن را بر اساس مذهب خود جعل نموده است. ⁽⁴⁾

در مقابل، حدیثی طو لانی را در مورد گفتگوی ابوبکر و عمر در موضوع قدر آورده اند که رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم فرمود: یَا أَبَا بَکْرٍ لَوْ أَرَادَ اَللَّهُ أَنْ لاَ یُعْصَی مَا خَلَقَ إِبْلِیسَ...؛ ⁽¹⁾خدا اگر می خواست معصیت نشود، شیطان را نمی آفرید.

افرادی بودند که ایمان را معرفت به خدا و کفر را جهل به خدا می دانستند و معتقد بودند ایمان فزونی و کاستی ندارد، کم و زیاد نمی شود و عمل نیز به حوزۀ ایمان راه ندارد. روایتی در تأیید آنان جعل شد. افرادی هم در مقابل روایاتی در ذم آن ها وضع نمودند. ⁽²⁾

ابن جوزی در الموضوعات تحت عنوان «باب فى أن الايمان لايزيد و لاينقص» پنج حدیث جعلی را آورده است؛ ⁽³⁾مانند: رسول خدا صلى اللّه عليه و آله و سلم فرمود: الإیمانَ لایَزیدُ و لا یَنقُصُ؛ ⁽⁴⁾ايمان فزونی و کاستی ندارد.

در برابر احادیثی در ذم آن ها وضع نمودند: الإِیمانُ قَولٌ و عَمَلٌ، یَزیدُ و یَنقُصُ، و مَن قالَ غَیرَ ذلِکَ فَهُوَ مُبتَدِعٌ؛ ⁽⁵⁾ایمان سخن و عمل است، افزونی و کاستی دارد و هر کس غیر از این را بگوید، بدعت گذار است.

مذاهب فقهی: با پیدایش مذاهب فقهی گوناگون پیروان هر دیدگاه در تأیید صاحبان مکتب یا فتوای آنان دست به جعل حدیث زدند؛ برای مثال، به پیامبر خدا صلى اللّه عليه و آله و سلم نسبت داده اند که فرمود: مَنْ رَفَعَ یَدَیْهِ فِي الصَّلَاةِ، فَلَا صَلَاةَ لَهُ؛ ⁽⁶⁾هر كس دستش را در نماز بالا ببرد، نماز او صحیح نیست.

نظريۀ عدالت صحابه یعنی خوش بینی به صحابه به ویژه از سوی اهل سنّت که تمامی صحابه را عادل و موثّق می دانند و به سخنان آنان اعتماد کامل دارند، موجب گردید تا زمینۀ مناسبی برای جعل حدیث به دست افراد مغرض پیدا شود. در روایتی که جابر بن عبد اللّه از رسول خدا صلى اللّه عليه و آله و سلم نقل نموده، چنین آمده است: لا تمس النار مسلما رآني،أو رأى من رآني؛ ⁽¹⁾آتش کسی که مرا دیده یا کسی را دیده که مرا ملاقات نموده است، نمی سوزاند.

ابن اثیر با صراحت می گوید: صحابه در جمیع امور با سایر راویان مساویند مگر در جرح و تعدیل. آنان همه عادلند و هیچ جرحی متوجه آن ها نیست؛ زیرا خدای متعال و پیامبر اکرم صلى اللّه عليه و آله و سلم آن ها را ستوده و تعدیل نموده است. ⁽²⁾

چگونه می توان به همۀ روایات اصحابی که اهل نفاق بودند، ⁽³⁾برخی از جنگ فرار نمودند، برخی ترک نماز جمعه کردند ⁽⁴⁾و ده ها مورد دیگر که در جای خود قابل بررسی است، ⁽⁵⁾اعتماد نمود و همۀ مطالبشان را پذیرفت؟ آیا به راستی می توان اینان را تنزیه کرد و سیرۀ آنان را منبع دیگری در کنار سیرۀ رسول اللّه صلى اللّه عليه و آله و سلم قرار داد؟

با این که اسلام بر افتخارات و امتیازات قومی و قبیله ای که در عرب قبل از اسلام سابقه ای کهن داشت، خط بطلان کشید و ملاک برتری را تقوا معرفی نمود، ⁽⁶⁾فخر فروشی و مباهات به قبائل و بلاد و انساب، یکی دیگر از عوامل وضع حدیث بود، به

طوری که احادیثی در نیکی یا بدی قسمتی از شهر ها و قبائل و غیره ساخته شد، و در منابع روایی وارد گردید. نمونه هایی از این گونه احادیث عبارت است از:

عن ابن مسعود قال قال رسول اللّه صلى اللّه عليه و آله سلم: اتْرُكُوا التَّرْكَ مَا تَرَكُوكُمْ؛ ⁽¹⁾از ترک ها دوری کنید مادام که شما را رها کرده اند.

احادیث مذمت اتراک ریشه در نفوذ ترکان در دربار معتصم دارد که تردیدی در مجعول بودن آن نیست. ⁽²⁾

گاه تعصبات زبانی موجب جعل حدیث شد؛ مانند: عن أبي هريرة عن رسول اللّه صلى اللّه عليه و آله: أبغَضُ الكَلامِ إلَى اللّهِ الفارِسِيَّةُ، و كَلامُ الشَّياطينِ الخوزِيَّةُ، و كَلامُ أهلِ النّارِ البُخارِيَّةُ، و كَلامُ أهلِ الجَنَّةِ العَرَبِيَّةُ؛ ⁽³⁾مبغوض ترین سخن نزد خدا فارسی است، سخن شیاطین، خوزی و سخن اهل آتش، بخاری و سخن اهل بهشت عربی است.

در مواردی به جعل حدیث در برتری یا مذمت شهر ها می پرداختند؛ مانند: عن أبي هريرة عن رسول اللّه صلى اللّه عليه و آله: أَربَعُ مَدائِنَ مِن مُدُنِ النّارِ فِي الدُّنيا: مَكَّةُ، وَ المَدينَةُ، و بَيتُ المَقدِسِ، و دِمَشقُ. و أَربَعُ مَدائِنَ مِن مُدُنِ النّارِ فِي الدُّنيا: القُسطَنطَنِيَّةُ، وَ الطَّبرانِيَّةُ، و أَنطاكِيَةُ المُحتَرِقَةُ و صَنعاءُ؛ ⁽⁴⁾چهار شهر از شهر های بهشت در دنیا است؛ مکه، مدينه، بيت المقدس و دمشق؛ و چهار شهر از شهر های جهنم در دنیاست: قسطنطنیه، طوانه، انطاکیه و صنعاء.

زاهد نمایان و مقدّس مآبان که مورد اعتماد هم بوده اند، به گمان خدمت به اسلام و جلب رضای الهی و ترغیب مردم به دین، حدیث جعل کردند؛ مانند نوح بن ابی مریم، ابو عصمت که در فضائل قرآن حدیث وضع نمود ⁽¹⁾و محمد بن عکاشه که برای فضایل برخی از عبادات، حدیث ساخت. ⁽²⁾اینان به زعم خود احادیثی را به نفع دين وضع نمودند و در توجیه عمل خطرناک خود می گفتند، بر ضرر رسول خدا دروغ نبستیم تا مشمول مَنْ كذَبَ عَلَي باشیم، بلکه به نفع او دروغ ساختیم و این تأیید شریعت است. ⁽³⁾

چنان که نقل شده به ابو عصمت نوح بن مریم گفتند: تو از کجا و به چه طریق احادیثی در فضیلت قرآن و سوره های آن از عکرمه از ابن عباس نقل نمودی؟ پاسخ داد: چون من مردم را از قرآن روی گردان و به فقه ابو حنیفه و مغازی محمد بن اسحاق مشغول دیدم، این احادیث را وضع نمودم تا به قرآن اهتمام ورزند. ⁽⁴⁾ابو عبد اللّه باهلی (معروف به غلام خلیل) که از بزرگان زهاد بود، احادیثی را جعل می کرد. وقتی به او اعتراض شد که این احادیث را از کجا و چرا نقل می کنی؟ گفت: برای نرم کردن قلوب عامّۀ مردم جعل کردم. ⁽⁵⁾

خالد بن یزید می گوید: شنیدم که محمد بن سعید دمشقی می گفت: إذا كان كلام حسن، لم أرَ بأساً من أن اجعل له اسناداً؛ ⁽⁶⁾هر گاه سخنی زیبا باشد، باکی نمی بینم که برای آن سند بسازم

ميسرة بن عبد ربّه فارسی برای ترغیب مردم به طاعت خدا حدیث جعل می کرد و می گفت: برای جعل احادیث، اجر خویش را از خدا می طلبم. ⁽¹⁾

برخی هم برای ترغیب به اعمال خیر، مستحبات و اذکار، جعل روایت می کردند. عبد اللّه نهاوندی گوید: به شخصی که چنین روایتی را وضع نموده بود، گفتیم: از کجا آورده ای؟ گفت: آن را وضع کردم تا قلب های مردم را نرم سازم. ⁽²⁾

واضعان حدیث در مواردی به منظور تأمین اغراض شخصی خود اقدام به جعل حدیث می نمودند؛ برای مثال: سیف بن عمر نقل می کند که نزد سعد بن طريف نشسته بودم. فرزندش از مکتب آمد، در حالی که اشک می ریخت. پدرش گفت: چه شده است؟ گفت: معلم مرا کتک زد. سعد گفت: امروز او را خوار می سازم بلا فاصله حدیثی جعل نمود: حدثنا عکرمه, عن ابن عباس مرفوعا: معلمو صبیانکم شرارکم, أقلهم رحمه للیتیم و أغلظهم علی المساکین؛ ⁽³⁾آموزگاران فرزندانتان بد ترین شما، کم رحم ترین نسبت به یتیمان و خشن ترین نسبت به مساکینند.

ورود اسرائیلیات و مسیحیات

وجود اسرائیلیات ⁽⁴⁾و مسیحیات را در میان احادیث نمی توان نادیده گرفت.

عده ای با سابقۀ غیر اسلامی و با تظاهر به اسلام، از حس کنجکاوی مردم به افسانه ها و سر گذشت ایام گذشته، سوء استفاده می کردند و قصصی را که بین یهود و نصاری شهرت داشت با پر و بال بیش تری و در قالب حدیث در میان مسلمانان نقل می کردند و بدین طریق عقاید قبلی خود را بر عقاید مسلمانان تحمیل می نمودند.

پیدایش اندیشۀ غلو

از خطرناک ترین جریان های فرهنگی در زمینه جعل حدیث، پیدایش اندیشه غلو ⁽¹⁾

در حوزه روایی فریقین است. غلو، ریشه در اندیشۀ یهودی و مسیحی دارد که بحث مستقل آن خواهد آمد.

سوم. انگیزه های اقتصادی

با گذشت زمان، دواعی و انگیزه های دروغ پردازی در حدیث تنوع و گوناگونی یافت. یکی دیگر از انگیزه های جعل و تحریف احادیث، دنیا طلبی و قدرت خواهی برخی افراد حریص بود. اینان دین را وسیلۀ کسب دنیا قرار دادند و سخنانی دروغین به رسول خدا و امامان معصوم علیهم السلام منسوب ساختند. این انگیزه در موارد مختلفی خود نمایی کرد که برخی از آن ها عبارت است از:

گاه برخی افراد با تملق و برای تقرب به دستگاه حاکم و کسب موقعیت، روایاتی را در تأیید خلفا و سلاطین یا عُمّال آنان جعل می نمودند تا توجه آن ها را به خود جلب کنند؛ مانند ابو سعید مداینی ⁽²⁾و نیز غیاث بن ابراهیم که برای خشنودی و توجیه

کبوتر بازی مهدی عباسی حدیث جعل نمود. ⁽¹⁾زکریا ساجی گوید: بَلَغَنْی أنّ أبا البختریّ دخل علی الرّشید و هو قاضٍ و هارون إذا ذاک یطیّر الحمام فقال: هل تحفظ فی هذا شیئا فقال: حدّثنی هشام بن عروه، عن أبیه، عن عائشه أنّ النّبیّ کان یطیّر الحمام، فقال: اخرج عنّی لو لا أنّه رجل من قریش لعزلته؛ ⁽²⁾ابو البخترى بر هارون وارد شد در زمانی که پست قضاوت داشت، هارون را در حال بازی با کبوتری دید. گفت: آیا چیزی (حدیثی) در این باره به یاد داری؟ گفت: آری، هشام بن عروه از پدرش از عائشه روایت نموده که رسول خدا با پرندگان بازی می نمود. هارون گفت: خارج شو از نزد من که اگر مردی از قریش نبودی، حتماً تو را (از قضاوت) عزل می نمودم.

گاهی جعل حدیث با هدف اندوختن ثروت و جمع اموال صورت می گرفت؛ برای مثال، ابن أبى الحدید نقل می کند که معاویه به سمرة بن جندب پیشنهاد نمود که بر فراز منبر رود و تطبیق مصداقی آيۀ وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللّهِ وَ اللّهُ رَؤُفٌ بِالْعِبادِ ⁽³⁾را دربارۀ حضرت علی علیه السلام دروغ شمارد و این آیه را درباره ابن ملجم بداند و از طرفی آيۀ وَ مِنْ النَّاسِ مَنْ یُعْجِبُکَ قَوْلُهُ فِی الحَیَاهِ الدُّنْیَا وَ یُشْهِدُ اللّهَ عَلَی مَا فِی قَلْبِهِ وَ هُوَ ألَدُّ الخِصَامِ... وَ إِذَا قِیلَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ وَ لَبِئْسَ الْمِهَادُ ⁽⁴⁾را دربارۀ علی علیه السلام بینگارد. سمره در ابتدا با دویست

هزار درهم بلکه سی صد هزار در هم راضی نشد، اما سر انجام با چهار صد هزار درهم معامله پایان پذیرفت. ⁽¹⁾

گاهی افراد سودجو و طماع برای تبلیغ کالای خویش و بیرون نمودن رقبا از صحنه به سادگی روایاتی را در برتری یا ضرر اطعمه و اشربه و مشاغل جعل می کردند. ابن جوزی بخش زیادی از این دست روایات را گزارش می کند؛ مانند:

جابر بن سمرة عن رسول اللّه صلی اللّه علیه و آله و سلم: «أمرنى جبرئيل بالهريسة أشد بها ظهرى لصلاة الليل»؛ ⁽²⁾جبرئیل مرا به حلیم فرمان داد؛ زیرا با آن کمرم را برای نماز شب محکم می کنم.

گاهی جعل حدیث با هدف سرگرم کردن مردم، به صورت داستان سرایی صورت می گرفت تا آن جا که برای برخی شغل و حرفه در آمده بود. داستان سرایان از هر موضوعی بهره می جستند و به دور از هر ابایی داستان و افسانه ای را می بافتند و از این طریق ارتزاق می نمودند. ⁽³⁾

جمعی از عامه در آثار خود آورده اند که روزی احمد بن حنبل و يحيى بن معين

در مسجد رصافه نماز می گزاردند. قصه گویی در این بین بساط خود را در مسجد گسترد و به نقل حدیثی از احمد و یحیی پرداخت که این دو از عبد الرزاق و او از معمر و او از قتاده و او از انس و انس از رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم نقل کرد که هر که لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ بگوید، خداوند مرغی که منقارش از طلا و بالش از مرجان... سپس سخن خود را در وصف مرغ و ثواب گوینده به جایی رسانید که در حدود بیست ورق نمی گنجید! احمد بن حنبل و یحیی بن معین به هم نگاهی کردند و پس از آن که قصه گو بخشش هایی از مردم جمع کرد، یحیی او را فرا خواند. او به خیال بخشش نزد وی آمد. یحیی از او پرسید: چه کسی تو را به این حدیث خبر داد؟ گفت: احمد بن حنبل و یحیی بن معین یحیی گفت: من یحیی و این احمد بن حنبل است و ما خود از این حدیث بی خبریم. قصه سرا بی درنگ گفت: بار ها شنیده بودم که یحیی بن معین مرد احمقی است تا کنون یقین نداشتم، گویی در جهان یحیی بن معین و احمد بن حنبل فقط شمایید. من از هفده احمد بن حنبل و يحيى بن معين حدیث نوشته ام، و با تمسخر از آن دو جدا شد. ⁽¹⁾

در مورد آغاز قصه گویی در مسجد اختلاف است. برخی معتقدند حرکت داستان سرایی در زمان رسول خدا و خلفا نبوده است ⁽²⁾و گویند: تمیم داری ⁽³⁾اول کسی است که با اجازۀ خلیفه دوم به قصه گویی پرداخت. ⁽⁴⁾

برخی نیز عبید بن عمیر را اولین قصه گوی عهد عمر در مکه اعلام داشته اند. ⁽¹⁾معاویه داستان سرایی را شغل رسمی قرار داد و افرادی را مأمور نمود تا پس از نماز صبح برای مردم داستان بگویند. ⁽²⁾

امامان معصوم علیهم السلام به شدت در مقابل داستان سرایان ایستادند و آن ها را طرد نمودند. امام صادق علیه السلام فرمود: امام علی علیه السلام داستان سرایی را در مسجد دید، او را زد و بیرون راند». ⁽³مرحوم شیخ حر عاملی با گشودن بابی در این باره در پایان می فرماید: أَحَادِیثُ مَذَمَّهِ الْقُصَّاصِ کَثِیرَهٌ. ⁽⁴⁾دانشمندان فریقین نیز در طول تاریخ در برابر خطر قُصّاصين موضع گیری شدید نمودند. ⁽⁵⁾

چهارم. انگیزه های دین ستیزی

از دیگر انگیزه های جعل و وضع در احادیث، دشمنی های مرموزانۀ دین نا باوران و اسلام ستیزانی بود که گاه در پوشش اسلام و زمانی بی پرده، دست به هر کاری می زدند. از جمله اقدام های آنان، جعل و تحریف حدیث یا وارد کردن اسرائیلیات در حوزۀ معارف اسلامی بود. ⁽⁶⁾کعب الأحبار، وهب بن منّبه و ابن ابی العوجاء، از افراد سر شناس این طیفند. هدف اصلی این گروه ضربه زدن به اسلام و تحریف حقایق و تغییر احکام آن بود و چون دشمنان اسلام از دست برد به قرآن مأیوس شدند، به این شیوه چنگ زدند و دستگاه خلافت نیز از این کار پشتیبانی کرد.

روایاتی را که تنها این گروه با چنین انگیزه ای بر ساخته اند، حدود چهار ده هزار روایت است. ابن ابی العوجاء، آن زندیق معروف، قبل از اعدامش چنین اعتراف کرد: «به خدا قسم میان شما چهار هزار روایت جعل کردم که حلال را حرام و حرام را حلال ساختم و در روز روزه، شما را به افطار و در روز افطار شما را به روزه وا داشتم». ⁽¹⁾

سيف بن عمرو تمیمی یکی از چهره های خطرناک زنادقه است که علاوه بر وضع حدیث، صدها صحابی، تابعی، سرزمین، نامه، شهر و جنگ، با ذهنیت خود تراشیده است. ⁽²⁾

بدین سان جمعی از دشمنان اسلام مانند زنادقه و دیگران، برای تضعیف دین اسلام، برخی قصص و افسانه های دروغین را جعل نمودند؛ ⁽³⁾مانند احادیث جعلی ابن جريح مسيحى، كعب الأحبار، وهب بن منّبه. ⁽⁴⁾

ج. نشانه ها و معیار های شناسایی روایات موضوع

اشاره

چنان که گذشت، حرکت دروغ پردازی در حدیث از زمان رسول خدا صلى اللّه عليه و آله و سلم آغاز شد و پس از حیات ایشان، به ویژه در زمان امویان، گسترش یافت و صد ها سخن موضوع و مجعول به انگیزه های گوناگون به منابع روایی ما راه یافت. از این رو، از دیر باز حدیث شناسان در ارزیابی احادیث، گاهی از قراین سندی و گاه از قراین محتوایی، به درستی یا نا درستی حدیث پی می برند. عقلا برای ارزیابی متون، گاهی از قرائن سندی و گاه محتوایی، پی به صحت سخن می برند. شارع مقدس هم در ارزیابی احادیث، برای تشخیص صحیح از سقیم از سویی با سکوت خود رویّه عقلا

را امضا کرده و از سویی دیگر، خود نیز برخی مصادیق نقد سندی؛ مانند سفارش به ذکر راوی حدیث و نقد محتوایی مانند عرضۀ حدیث بر قرآن و سنت را تأسیس نموده است. نقد سندی و نقد محتوایی در باز شناسی حدیثِ درست از نا درست لازم است و بایسته است این دو شیوه با هم بررسی و اعمال شود.

درایه نویسان برای شناختن حدیث جعلی، نشانه هایی بیان کرده اند، بعضی از این نشانه ها راجع به سند و بعضی مربوط به متن حدیث است. اینک به اختصار چند نمونه از نشانه های جعل حدیث را یاد می آوریم. ⁽¹⁾

اول. نقد سندی

یکی از مهم ترین راه های ارزیابی حدیث، بررسی راویان است. حدیث پژوهان با توجه به «آیه نبأ» که تحقیق در خبر فاسق را لازم دانسته است، قرآن را پایه گذار این مبنا می شمارند: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنْ جاءَکُمْ فاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَیَّنُوا أَنْ تُصِیبُوا قَوْماً بِجَهالَةٍ فَتُصْبِحُوا عَلی ما فَعَلْتُمْ نادِمِین؛ ⁽²⁾ای کسانی که ایمان آورده اید اگر فاسقی برای شما خبری آورد، تحقیق کنید، مبادا (به خاطر زود باوری و شتاب زدگی تصمیم بگیرید و...) نا آگاهانه به قومی آسیب رسانید، سپس از کردۀ خود پشیمان شوید.

شاید بتوان گفت انگیزۀ اصلی برای پیدایش این فن (بررسی راویان) و تدوین مصنفات مربوط به آن، آیۀ فوق و سفارش های اکید معصومان علیهم السلام دربارۀ دقت در نا قلان حدیث، با توجه به گسترش بازار جعل و وضع بود. نتیجۀ این امر، اهتمام و مراقبت شدید نزدیک به وسواس محدثان و جمع آوری حدیث بود که در کار تدوین روایات به کار می بردند. آری، هسته اولیه دانش رجال و بررسی راویان در

شیعه ریشه در ستایش ها و نکوهش های ائمه علیهم السلام نسبت به پاره ای از صحابه و یاران خود دارد که شیعیان با الگو گیری از آن، مصنفاتی دربارهٔ راویان حدیث را فراهم ساختند. ⁽¹⁾

در کنز العمال نقل شده است که امام علی علیه السلام هنگام نگاشتن حدیث به ذکر سند آن تأکید می کرد:

إذا کتبتم الحدیث فاکتبوه باسناده، فإن یکُ حقاً کنتم شرکاء فی الأجر، و إن یک باطلاً کان و زره علیه؛ ⁽²⁾هر گاه خواستید حدیثی را ثبت کنید، آن را با سندش بنویسید که اگر آن حق باشد، شما در ثواب آن شریکید و اگر باطل باشد، گناهش بر گردن ناقل آن است». مشابه این حدیث از امام صادق علیه السلام، از امیر مؤمنان علیه السلام نیز نقل شده است. إِذَا حَدَّثْتُمْ بِحَدِيثٍ فَأَسْنِدُوهُ إِلَى الَّذِي حَدَّثَكُمْ فَإِنْ كَانَ حَقًّا فَلَكُمْ وَ إِنْ كَانَ كَذِباً فَعَلَيْهِ؛ ⁽³⁾هنگامی که حدیث روایت می کنید، آن را به کسی که برای شما حدیث کرده است، نسبت دهید (سند را به آن کس برسانید)؛ در این صورت اگر حدیث حق بود، برای شما و اگر دروغ بود علیه کسی است که آن را برای شما نقل کرده است. بنا بر این، دقت امامان معصوم علیهم السلام و شاگردان آنان در رجال حدیث و صحت سند از مسلمات سیرۀ گفتاری و کرداری آنان است.

برای روشن شدن مطلب، عبارت شیخ طوسی در کتاب عدّة الاصول را می آوریم که می نویسد:

علمای ما بين رجالِ ناقلِ حدیث فرق قائل شده اند؛ افرادی را که مورد اعتماد و وثوق بوده اند، توثیق و راویان ضعیف را تضعیف نموده اند. آنان را که در حقّشان مدح وارد شده، مدح و مذمومشان را ذمّ می کنند و می گویند: فلانی در حدیث متّهم است، فلانی دروغ گوست، فلانی مخلِّط (خلط کننده) است. فلانی در مذهب و اعتقاد با ما مخالف است، فلانی واقفی یا فطحی است و دیگر طعن هایی که در کتاب های خود ذکر کرده اند. در این زمینه کتاب هایی نوشته اند و این گونه راویان را در فهرست های خود از میان راویان احادیث استثنا کرده اند. ⁽¹⁾

عبارت ایشان به خوبی نشانگر وجود مدلِّس، وضّاع و مخلِّط در میان راویان اخبار است.

مرحوم مامقانی (م 1351 ق) گفته است:

دلیل چهارم (در نیاز به علم رجال) این است که روایات ما متضمن اخبار جعلی است. از این رو، عمل بدان ها روا نیست مگر آن که رجال سند بررسی شود. برای این سخن دلیل عقلی و نقلی گواهی می دهد. دلیل عقلی آن است که علم اجمالی هست که در میان راویان، افراد دروغ گو و وضع کننده وجود داشتند و این اطمینان، با تتبع در کتب اخبار به دست می آید تا آن جا که مغيرة بن سعيد گفت: نزدیک به صد هزار حدیث جعل کردم. دلیل نقلی نیز روایات فراوانی است که بر این سخن دلالت دارد. ⁽²⁾

بنا بر این، بررسی و ثاقت و کذب راویان که عقلا در بررسی اسناد تاریخی بدان توجه کرده و شارع مقدس نیز بر آن مهر تأیید زده، یکی از قراین شناسایی احادیث مجعول است. اصل در نقل راویانی که معروف به کذب هستند، نا درستی آن است مگر قراین و شواهدی بر درستی حدیث اقامه گردد. از این قبیل است روایتی که راوی آن اقرار به وضع و جعل حدیث کند؛ مانند: اعتراف نوح بن ابی مریم مروزی -

از شاگردان ابو حنیفه و ابن ابی لیلی - در مورد وضع حدیث در فضائل قرآن، و یا کاری که به منزله اقرار است؛ مانند روایت نمودن به شکل سماع از کسی که از نظر تاریخی چنین سماعی امکان ندارد؛ مثلاً راوی حدیثی را از استادی نقل کند که پیش از و لادت او در گذشته باشد، دیگری هم آن حدیث را نقل نکرده باشد، و یا وجود افراد متّهم یا مشکوک در طریق روایت باعث ضعف سندی آن روایات شده، آن را از اعتبار لازم ساقط می کند.

دوم. نقد محتوایی

دومین راه ارزیابی احادیث که مورد عمل عقلا و توصیه شارع است، نقد محتوایی احادیث می باشد. روشن است که نقد سند از طریق شناسایی حال راویان، دایرۀ کذب و نا درستی را محدود می کند. اما نمی توان مدعی شد که تمام موارد کذب از راه نقدِ سند قابل احراز است. گاهی قراین و نشانه هایی در متن حدیث هست که گواهی بر جعل و وضع آن می دهد.

در دانش «درایة الحدیث» و نیز «فقه الحدیث» گرایش «نقد متن الحديث»، ⁽¹⁾به پاره ای از این قراین و معیار ها و ملاک های عام تشخیص سلامت یا آسیب دیدگی نا درستی محتوای یک حدیث اشاره شده که در عمل، فقیهان نیز بدان پایبندند؛ مانند:

الف. مخالفت با نص صریح قرآن؛ مانند: خبر دفن البنات من المكرمات؛ زنده به گور کردن دختران از کرامات است». ⁽²⁾

ب. مخالفت با روایات قطعی متواتر؛ مانند: حدیثی که اولین آیات نازله را يا أَيُّهَا الْمُدَّثِّرُ... می داند. این حدیث با احادیثی که اولین آیات نازله را اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ... می داند، مخالف است؛ چرا که در همان حدیث اول آمده که فَإِذَا المَلَكُ الَّذي جاءَني بِحِراءَ که دلیل بر آمدن فرشته وحی پیش از آن است. ⁽¹⁾

ج. مخالفت با اجماع قطعی؛ مانند: روایتی که وضو و غسل با آب گلاب را جایز دانسته است. شیخ طوسی بعد از نقل آن می گوید: اجماع عالمان شیعه بر ترک عمل بدان است. ⁽²⁾

د. مخالفت با عقل به شکلی که قابل تأويل نباشد؛ مثل حدیث آمدن خدا در روز قیامت و یا طواف کشتی نوح. ⁽³⁾نیز شیخ طوسی حدیث سهو النبی صلى اللّه عليه و آله و سلم را خلاف عقل قلمداد نموده است. ⁽⁴⁾

ه. مخالفت حدیث با حسّ و مشاهده؛ مانند روایتی که گوید: ماه رمضان سی روز است و هرگز ناقص (29 روز) نمی گردد. ⁽⁵⁾

و. مخالفت با ضروری مذهب ⁽⁶⁾