فرهنگ قرآن کلید راهیابی به موضوعات و مفاهیم قرآن کریم جلد 31

ghaemiyeh.com

مشخصات کتاب

سرشناسه : هاشمی رفسنجانی، اکبر، ۱۳۱۳ -

عنوان و نام پدیدآور : فرهنگ قرآن: کلید راهیابی به موضوعات و مفاهیم قرآن کریم / اکبر هاشمی‌رفسنجانی، محققان مرکز فرهنگ و معارف قرآن.

مشخصات نشر : قم: بوستان کتاب قم (انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، حوزه علمیه قم)، ۱۳۸۶-

مشخصات ظاهری : ج.

فروست : بوستان کتاب قم (انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، حوزه علمیه قم)؛ ۸۳۰، ۱۳۲۷، ۱۳۸۲، ۱۳۹۳، ۱۳۵۴، ۱۴۴۰، ۱۴۶۷، ۱۴۶۸، ۱۵۱۴، ۱۵۲۷، ۱۵۴۶، ۱۶۳۹، ۱۶۴۰‌٬ ۱۶۳۸، ۱۷۸۳، ۱۶۹۱. علوم قرآن؛ ۴۸، ۶۳، ۶۴، ۶۶، ۷۰، ۸۰، ۸۲، ۸۳، ۸۴، ۹۳، ۹۶، ۱۰۱، ۱۰۷، ۱۱۷، ۱۱۸، ۱۳۷، ۱۲۰‌٬ ۱۱۶. قرآن؛ ۱۰۳، ۱۴۹،۱۵۰، ۱۵۸، ۱۶۲، ۱۷۳، ۱۷۷، ۱۷۸، ۱۸۹، ۱۹۳، ۱۹۸، ۲۲۰، ۲۲۱، ۲۳۴، ۲۴۵‌٬ ۲۱۹.

آثار مرکز فرهنگ و معارف قرآن؛ ۱۹، ۴۱،۴۲، ۴۴، ۴۷، ۵۴، ۵۷، ۵۸، ۶۴، ۶۶، ۶۹، ۸۰، ۸۱، ۹۰، ۹۴‌٬ ۷۹.

شابک : دوره‌978-964-548-712-4 : ؛ ۷۰۰۰۰ ریال: ج. ۱‌978-964-548-383-6 : ؛ ۷۰۰۰۰ ریال (ج. ۱، چاپ سوم) ؛ ۷۵۰۰۰ ریال (ج. ۲، چاپ چهارم) ؛ ۷۰۰۰۰ ریال (ج.۳، چاپ چهارم) ؛ ۵۵۰۰۰ ریال (ج. ۴، چاپ چهارم) ؛ ۶۷۰۰۰ ریال (ج. ۵، چاپ دوم) ؛ ۶۷۰۰۰ ریال (ج. ۵، چاپ سوم) ؛ ۷۳۰۰۰ ریال (ج.۶، چاپ دوم) ؛ ۶۸۰۰۰ ریال (ج. ۷، چاپ دوم) ؛ ۷۰۰۰۰ ریال (ج.۸، چاپ دوم) ؛ ۶۰۰۰۰ ریال ( ج. ۹) ؛ ۷۵۰۰۰ ریال (ج.۹، چاپ دوم) ؛ ۷۵۰۰۰ ریال (ج. ۱۰) ؛ ۹۰۰۰۰ ریال (ج.۱۰، چاپ دوم) ؛ ۸۵۰۰۰ ریال: ج.۱۱: 978-964-548-839-8 ؛ ۷۲۰۰۰ ریال (ج. ۱۳) ؛ ۷۶۰۰۰ ریال(چاپ اول) : ج. ۱۴ ؛ ۹۰۰۰۰ ریال (ج.۱۶) ؛ ۷۵۰۰۰ ریال (ج. ۱۷، چاپ اول) ؛ ۷۵۰۰۰ ریال (ج.۱۸) ؛ ۹۰۰۰۰ ریال (ج.۲۰) ؛ ۱۲۵۰۰۰ریال: ج. ۲۱: 978-964-09-0279-0 ؛ ۱۲۵۰۰۰ ریال (ج. ۲۱، چاپ دوم)

وضعیت فهرست نویسی : برون‌سپاری

یادداشت : فارسی - عربی.

یادداشت : ص. ع. لاتینی شده: Akbar- e Hashemi- ye Rafsanjani. Farhang- e Ghoran: kelid- e rahyabi beh mowzu'at ....

یادداشت : ص. ع. به عربی: قاموس‌القرآن‌الکریم: مفتاح‌الوصول الی مفاهیم‌القرآن‌الکریم.

یادداشت : جلد بیست و یکم با همکاری پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی منتشر شده است.

یادداشت : چاپ چهارم.

یادداشت : ج. ۱ (چاپ اول و سوم: ۱۳۸۶).

یادداشت : ج. ۲ ، ۳ و ۴ (چاپ چهارم: ۱۳۸۶).

یادداشت : ج. ۵ و ۷ (چاپ دوم و سوم: ۱۳۸۶).

یادداشت : ج. ۹ و ۱۰ (چاپ اول: ۱۳۸۵).

یادداشت : ج.۶، ۷، ۸، ۹ و ۱۰ (چاپ دوم: ۱۳۸۶).

یادداشت : ج. ۱۴(چاپ اول : ۱۳۸۶).

یادداشت : ج. ۱۱ ٬ ۱۳ ، ۱۶، ۱۷ و ۱۸ (چاپ اول: ۱۳۸۶).

یادداشت : ج.۲۰ (چاپ اول: ۱۳۸۷).

یادداشت : ج. ۲۱ (چاپ اول و دوم: ۱۳۸۸).

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج. ۱. آب - آیین.- ج. ۲. ابابیل - ارض موعود.-ج.۳.ارض مقدس - اطاعت.- ج. ۴. اطعام - انار.- ج. ۵. انبیا - ایوب علیه السلام.- ج.۶. باب حطه - بهشت شداد.- ج. ۷. بیابان - ترور.- ج.۸. تزکیه - تنبیه.- ج. ۹. تنزیه - جنود ابلیس.- ج.۱۱.حکم. - ج.۱۰. جنودالهی - حق‌الیقین.- ج. ۱۳. خضوع - دعا.- ج. ۱۴. دفاع - رضاع.- ج.۱۶. سپاس- شرع. - ج. ۱۷. شرک - شنوایی.- ج. ۱۸. شورا - ضعف.- ج.۲۰. عبادالرحمن ـ علقه.- ج. ۲۱. علم - فاطمه علیهاالسلام

موضوع : قرآن -- فهرست مطالب

شناسه افزوده : حوزه علمیه قم. دفتر تبلیغات اسلامی. بوستان کتاب قم

شناسه افزوده : حوزه علمیه قم. دفتر تبلیغات اسلامی. مرکز فرهنگ و معارف قرآن

شناسه افزوده : پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی

رده بندی کنگره : BP۶۶/۶/ھ۲ف۴ ۱۳۸۶

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۱۲

شماره کتابشناسی ملی : ۱۰۹۴۴۸۹

اشاره

پیشگفتار

اثر پربرگ«فرهنگ قرآن»کلید راهیابی آسان قرآن‌پژوهان به موضوعات و مفاهیم قرآن کریم است.

سنگ نخست این بنای رفیع به همتِ دولتمردی فرهیخته و قرآن‌پژوهی آشنا با زمان و مقتضیات آن نهاده شد.«آیت‌الله هاشمی رفسنجانی»- دام عزّه - در پس این اندیشه و باور که چینش آیات، در ذیل واژگان قرآنی ما را به همۀ معارف قرآن رهنمون نمی‌سازد، طرحی نو در افکندند. در این طرح، کاخی سر بر آورد که بسی بلندتر از معجمهای لفظیِ قرآن است، زیرا با نگاهی فراگیر، آیات به صورت روشمند در ذیل موضوعات طبقه‌بندی شده است.

فراهم آوردن چنین معجمی که بسیار فراتر از معجمهای لفظی است و به صورت جامع و آسان، اطلاعات و آموزه‌های قرآنی در هر موضوع را در اختیار مخاطب قرار می‌دهد، کاری بس دشوار، ظریف و نیازمند تبیین قواعد و اصولی است تا انتخاب مدخل، (موضوع) برداشتها، و طبقه‌بندی به صورت هماهنگ انجام شود. بخشی از اصولی که در شکل‌گیری این اثر مورد توجه بوده و به تفصیل در مقدمۀ جلد اوّل آمده، بدین شرح است:

یک. اصول و ضوابط مدخل‌گزینی

1.

ملاک انتخاب در مدخلها، قرآنی بودن و داشتن اطلاعات - هرچند اندک - است، به طوری که ذیل برخی از مدخلها، یک آیه و یا حتّی بخشی کوتاه از یک آیه ذکر شده است.

2.

در فارسی و یا عربی بودن، بیشتر به شناخته بودن آنها برای مخاطبان فارسی زبان توجّه شده است.

3.

اعلام مصرّح در قرآن، و اعلام غیر مصرّح که براساس روایات و کتابهای تفسیر و اسباب نزول، مُرادِ اشاره‌های قرآن‌اند، مدخل قرار گرفته‌اند.

4.

موضوعات علوم قرآن که در قرآن کریم به آنها اشاره شده باشد و از معارف قرآنی قلمداد شود، مدخل قرار گرفته است؛ مانند محکم و متشابه و نسخ.

دو. اصول و ضوابط برداشت از آیات

1.

در برداشت از آیات، چینش و نظم کنونی آیات مورد توجه بوده است، چنانکه برخی روایات، نظم فعلی آیات را توقیفی می‌داند. (1)

2.

در برداشتها از روایات شأن نزول و روایات تفسیری نیز استفاده شده است، البته مشروط به آنکه با


1) 1) . الاتقان فی علوم القرآن، ج 1، ص 126 -\153؛ القرآن و روایات المدرستین، ج 1، ص 211 -\214

مبانی شناخته‌شدۀ دینی سازگاری داشته باشد.

3.

در برداشتها مبنا بر این بوده که ظاهر کلمات قرآن براساس فهم عرف، دارای حجیّت و قابل استناد است. دعوت قرآن از مردم برای اندیشه‌ورزی در آیه‌های خود و توصیه به آنان برای عمل به مفاد آنها، همچنین روایاتی که مسلمانان را به مراجعه به قرآن و سنجش روایات براساس آیات، (1)دعوت می‌کند، دلیل گویایی بر این مبناست.

4.

در این اثر سعی برآن بوده است که به همه ابعاد کارکرد زبان عربی توجّه شود و براساس این قواعد، برداشتهای مختلف صورت پذیرد.

5.

به سیاق آیات در برداشتها توجّه شده است.

6 . برداشتها در این مجموعه براساس قرائت مشهور، یعنی روایت«حفص از عاصم»است.

7. در گزارشهای قرآنی از پیشینیان، باور و مبنا برآن است که هرآنچه قرآن نقل کرده و آن را نقد نکرده، مورد پذیرش قرآن بوده است.

8 . برخی از دریافتها و برداشتها، با نظر به روایات، شأن نزولها، لغت، احتمالها، تقدیم و تأخیر آیه‌ها، قرار گرفتن جمله‌ای در سیاق جمله و یا جمله‌هایی دیگر، الغای خصوصیت و مانند آنها استفاده شده است، به‌همین‌جهت، دلیل برداشت از آیه به صراحت بیان شده تا ابهامی باقی نماند.

سه. اصول و ضوابط طبقه‌بندی اطلاعات

1.

مدخلها در این مجموعه به صورت الفبایی تنظیم شده است.

2.

در ذیل مدخلها سرفصلهای اصلی و عناوین فرعی ذیل آن نیز به روش الفبایی طبقه‌بندی شده است.

3.

در بسیاری از موارد، عناوین فرعی در ردیف سرفصلهای اصلی، در جایگاه الفبایی خود آمده و ارجاع شده است؛ مثلاً«آب و آبادانی»گرچه فرعی«نقش آب»است، ولی به دلیل اهمیت، در جایگاه الفبایی خود آمده و به«نقش آب»ارجاع شده است.

4.

در ذیل برخی از مدخلهای عام، مانند«آشامیدنیها»و«اخلاق»که خود، مشتمل بر مدخلهای متعددی است، فقط به ارائه اطلاعات کلی مدخلهای مربوط پرداخته شده و مباحث مربوط به مصادیق و مدخلهای ریز به مدخلهای مربوط ارجاع شده است، مثلاً اطلاعات آب، شراب، و... در آشامیدنیها نیامده، چنانکه اطلاعات دروغ، غیبت، و... در«اخلاق»نیامده است، بلکه به جایگاه


1) 1) . الکافی، ج 1، ص 69

الفبایی خود ارجاع شده است.

ویژگیهای صوری

1.

پس از مشاوره با صاحب نظران و بررسی آثار مشابه، برآن شدیم تا این اثر را جهت سهولت در استفاده، با قطع وزیری چاپ کنیم.

2.

در آغاز اغلب مدخلها در شناسه‌ای به معنای لغوی، معنای اصطلاحی، محدودۀ مدخل، کلید واژه‌های اصلی قرآنی و اهمّ مباحث آن موضوع پرداخته شده است.

3.

در مدخلهای اعلام غیر مصرّح، از فیش‌نگاری پرهیز شده و فقط به گزارش شأن نزولها بسنده شده است، زیرا غالب شأن نزولهای نقل شده دربارۀ اعلام غیر مصرّح، قطعی نیست.

4.

گاهی در پانوشتها، عبارات و توضیحاتی افزوده شده است. این روش گرچه خلاف شیوۀ معجم نگاری است، ولی بیشتر بدان جهت است که استفادۀ همگانی از این مجموعه ممکن گردد، همچنین عناوین و موضوعات به ابهام و اجمال نگراید.

5.

از آنجا که در تدوین و تنظیم مطالب، مدار بر مدخلها بوده، گاه نیازی به ذکر کامل یک آیه دیده نمی‌شد و تنها بخشی از آن آیه که مربوط به مدخل بوده، ذکر شده است.

6 . توضیحات مشابه دربارۀ چند آیه، تنها یکجا نوشته شده و در سایر موارد به همان مورد اول ارجاع شده است.

7. غالباً واژه‌هایی که به صورت مدخل انتخاب شده در سرفصلهای اصلی و فرعی، مورد استفاده قرار گرفته است.

همکاران

مرکز فرهنگ و معارف قرآن، سپاس و تقدیر خود را نثار قلمها و همتهای بلندی می‌کند که چون جویبارهایی زلال، به این رودخانه پیوستند و هریک گوشه‌ای از این جمال را آراستند. بسیارند کسانی که در ظهور این معجم بزرگ ، سهم دارند و دریغا که آراستن این مقدمه به نام یکایک آنان میسور نیست، و اما عزیزانی که در آفرینش این اثر نقش جدّی‌تری برعهده گرفتند بدین شرح است:

همکاران علمی

1.

احمدی شاه‌رختی - ابوالحسن - ویراستار

2.

اورعی - مرتضی - مسئول بخش گزینش مدخلها

3.

باقریان - احمد - پژوهشگر و ارزیاب علمی

4.

بهرامی - حامد - پژوهشگر و ارزیاب علمی

5.

پاینده - مصطفی - پژوهشگر و ارزیاب علمی

6 . جانپور - عبد الحسین - پژوهشگر و مقابله و بازبینی

7. حسین‌زاده - قاسم - مقابله و بازبینی

8 . حسینی - سیّد تقی - پژوهشگر و ارزیاب علمی

9.

حیدری موسوی - سیّد حسن - پژوهشگر و ارزیاب علمی و عضو کمیتۀ هماهنگ‌سازی نمایه‌ها

10.

خراسانی -\لطف الله -\پژوهشگر، ارزیاب

11.

خیرخواه - احمد - پژوهشگر و ارزیاب علمی

12.

سادات - سیّد محسن - پژوهشگر و ناظر و ارزیاب علمی و عضو شورای علمی گروه فرهنگنامه‌های قرآنی

13.

سحرخوان - محمّد - مسئول گروه مقابله و بازبینی

14.

سلیمانی - سیّد اسماعیل - پژوهشگر و ارزیاب علمی

15.

شیرزاد کمان‌گر - حسن - پژوهشگر و ارزیاب علمی

16.

علی‌نقی‌پور - احمد - پژوهشگر، ارزیاب علمی و عضو کمیتۀ هماهنگ‌سازی نمایه‌ها

17.

عیسی‌زاده - عیسی - پژوهشگر، ناظر و ارزیاب علمی، عضو کمیتۀ هماهنگ‌سازی نمایه‌ها، عضو شورای علمی و سرپرست گروه فرهنگنامه‌های قرآنی

18.

فیروزمهر - محمّد مهدی - پژوهشگر و ارزیاب علمی

19.

کریمی - علیجان - پژوهشگر، ناظر و ارزیاب علمی و عضو شورای علمی گروه فرهنگنامه‌های قرآنی

20.

کوثری - عبّاس - پژوهشگر، ناظر و ارزیاب علمی و عضو شورای علمی گروه فرهنگنامه‌های قرآنی

21.

مهدی‌زاده - حمزه - پژوهشگر و ارزیاب علمی

22.

میرعرب - فرج اللّٰه - پژوهشگر و ارزیاب علمی

23.

یغمایی - ابو الفضل - پژوهشگر و ارزیاب علمی

24.

یوسفی مقدّم - محمّدصادق - پژوهشگر، ناظر و ارزیاب علمی

سایر همکاران

1.

آزادی - باب الله - کارشناس امور نشر

2.

ابراهیمی - سیّد فتاح - حروف‌نگار

3.

ابراهیمی - سیّد هادی - حروف‌نگار

4.

حسینی طایقانی - منصور - حروف‌نگار

5.

مزینانی - محمدجعفر - مدیر پژوهش

در پایان، بذل توجّه و عنایات ویژۀ«آیت‌الله هاشمی رفسنجانی»- دامت افاضاته - را عرض امتنان و سپاس می‌داریم. بی‌گمان رهنمودها و تشویقهای ایشان در به ثمر نشستن این نهال، سهمی مهم دارد و از خدای رحمان خواستاریم که آن بزرگوار را همواره در راه خدمت به قرآن و معارف اهل‌بیت علیهم السلام توفیق روز افزون عنایت فرماید.

همچنین از حمایت و اهتمام ویژۀ شخصیت فرهیخته«حجت‌الاسلام‌والمسلمین جناب حاج آقای ربّانی»- سلمه الله تعالی - رئیس دفتر تبلیغات اسلامی حوزۀ علمیه قم و حجت‌الاسلام‌والمسلمین جناب حاج آقای مبلّغی - سلمه الله تعالی - ریاست محترم پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی تقدیر و تشکر می‌نماییم.

آرزومندیم همۀ آنان که به خدمت‌گزاری در ساحت مقدس وحی کوشا و بی‌دریغ‌اند، از عنایات و مراحم مستمر حضرت حق برخوردار بوده، در سرای باقی از شفاعت قرآن برخوردار باشند.

محمّدصادق یوسفی مقدّم

مدیر مرکز فرهنگ و معارف قرآن

پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی

دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم

نفاق

اشاره

نَفَق، ایجاد سوراخی در زمین است که راه رهایی داشته باشد [همانند سوراخ موش] (1)پایان یافتن و از بین رفتن. نفاق عبارت است از داخل شدن در شرع و دین از راهی و خروج از آن از راه دیگر، (2)اظهار اسلام با اهل آن و مخفی کردن غیر اسلام در درون، (3)ظاهر و باطن متفاوت داشتن، دورویی، ریاکاری. (4)نفاق هم در ایمان است، هم طاعات، هم معاشرت با مردم. نفاق اعمّ از ریا است (5)که مستقلاً مورد بحث قرار گرفته است و بحث منافقان نیز در همین‌جا آمده است. در این مدخل از واژۀ«نفق»، مشتقّات آن و آیاتی که مفید معنای نفاق است، استفاده شده است.

اهمّ عناوین: آثار نفاق، منافقان، (صفات منافقان، مصادیق منافقان) و نشانه‌های نفاق.

آثار نفاق

1. ارتداد

1. نفاق، زمینۀ ارتداد و کفر آدمی:

وَ لِیَعْلَمَ الَّذِینَ نٰافَقُوا وَ قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا قٰاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ أَوِ ادْفَعُوا قٰالُوا لَوْ نَعْلَمُ قِتٰالاً لاَتَّبَعْنٰاکُمْ هُمْ لِلْکُفْرِ یَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلْإِیمٰانِ یَقُولُونَ بِأَفْوٰاهِهِمْ مٰا لَیْسَ فِی قُلُوبِهِمْ وَ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا یَکْتُمُونَ . آل عمران (3) 167

وَ مٰا مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقٰاتُهُمْ إِلاّٰ أَنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللّٰهِ وَ بِرَسُولِهِ وَ لاٰ یَأْتُونَ الصَّلاٰةَ إِلاّٰ وَ هُمْ کُسٰالیٰ وَ لاٰ یُنْفِقُونَ إِلاّٰ وَ هُمْ کٰارِهُونَ

فَلاٰ تُعْجِبْکَ أَمْوٰالُهُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُهُمْ إِنَّمٰا یُرِیدُ اللّٰهُ لِیُعَذِّبَهُمْ بِهٰا فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ تَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَ هُمْ کٰافِرُونَ . توبه (9) 54 و 55

وَ لاٰ تُصَلِّ عَلیٰ أَحَدٍ مِنْهُمْ مٰاتَ أَبَداً وَ لاٰ تَقُمْ عَلیٰ قَبْرِهِ إِنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ مٰاتُوا وَ هُمْ فٰاسِقُونَ

وَ لاٰ تُعْجِبْکَ أَمْوٰالُهُمْ وَ أَوْلاٰدُهُمْ إِنَّمٰا یُرِیدُ اللّٰهُ أَنْ یُعَذِّبَهُمْ بِهٰا فِی الدُّنْیٰا وَ تَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَ هُمْ کٰافِرُونَ . توبه (9) 84 و 85

یَحْذَرُ الْمُنٰافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَیْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِمٰا فِی قُلُوبِهِمْ قُلِ اسْتَهْزِؤُا إِنَّ اللّٰهَ مُخْرِجٌ مٰا تَحْذَرُونَ

لاٰ تَعْتَذِرُوا قَدْ کَفَرْتُمْ بَعْدَ إِیمٰانِکُمْ إِنْ نَعْفُ عَنْ طٰائِفَةٍ مِنْکُمْ نُعَذِّبْ طٰائِفَةً بِأَنَّهُمْ کٰانُوا مُجْرِمِینَ . توبه (9) 64 و 66

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ جٰاهِدِ الْکُفّٰارَ وَ الْمُنٰافِقِینَ ... یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ مٰا قٰالُوا وَ لَقَدْ قٰالُوا کَلِمَةَ الْکُفْرِ وَ کَفَرُوا بَعْدَ إِسْلاٰمِهِمْ ... . توبه (9) 73 و 74

اِسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لاٰ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِینَ مَرَّةً فَلَنْ یَغْفِرَ اللّٰهُ لَهُمْ ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الْفٰاسِقِینَ

وَ لاٰ تُصَلِّ عَلیٰ أَحَدٍ مِنْهُمْ مٰاتَ أَبَداً وَ لاٰ تَقُمْ عَلیٰ قَبْرِهِ إِنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ مٰاتُوا وَ هُمْ فٰاسِقُونَ

وَ لاٰ تُعْجِبْکَ


1) 1) . ترتیب العین، ج 3، ص 1825،«نفق»

2) 2) . مفردات، ص 819،«نفق»

3) 3) . المصباح، ج 1 - 2، ص 618،«نفقت»

4) 4) . فرهنگ بزرگ سخن، ج 8، ص 7882،«نفاق»

5) 5) . جامع السعادات، ج 2، ص 412

أَمْوٰالُهُمْ وَ أَوْلاٰدُهُمْ إِنَّمٰا یُرِیدُ اللّٰهُ أَنْ یُعَذِّبَهُمْ بِهٰا فِی الدُّنْیٰا وَ تَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَ هُمْ کٰافِرُونَ . توبه (9) 80 و 84 و 85

وَ أَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزٰادَتْهُمْ رِجْساً إِلَی رِجْسِهِمْ وَ مٰاتُوا وَ هُمْ کٰافِرُونَ . توبه (9) 125

نیز ==> همین مدخل، منافقان، ارتداد منافقان

2. استهزا

2. نفاق، عامل استهزا کردن منافقان نسبت به مؤمنان:

وَ إِذٰا لَقُوا الَّذِینَ آمَنُوا قٰالُوا آمَنّٰا وَ إِذٰا خَلَوْا إِلیٰ شَیٰاطِینِهِمْ قٰالُوا إِنّٰا مَعَکُمْ إِنَّمٰا نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ . بقره (2) 14

3. نفاق، عامل استهزای خدا و آیات او و پیامبر صلی الله علیه و آله از سوی منافقان:

یَحْذَرُ الْمُنٰافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَیْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِمٰا فِی قُلُوبِهِمْ قُلِ اسْتَهْزِؤُا .... قُلْ أَ بِاللّٰهِ وَ آیٰاتِهِ وَ رَسُولِهِ کُنْتُمْ تَسْتَهْزِؤُنَ . توبه (9) 64 و 65

3. افساد

==> همین مدخل، منافقان، فسادگری منافقان

4. انحطاط

4. نفاق، عامل انحطاط و سقوط هویّت و شخصیّت انسانی:

فَمٰا لَکُمْ فِی الْمُنٰافِقِینَ فِئَتَیْنِ وَ اللّٰهُ أَرْکَسَهُمْ بِمٰا کَسَبُوا ... (1)نساء (4) 88

5. بخل

==> همین مدخل، منافقان، بخل منافقان

6 . بطلان ذکر

5. باطل بودن اذکار منافقان، به دلیل ناخالصی آن:

إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ یُخٰادِعُونَ اللّٰهَ وَ هُوَ خٰادِعُهُمْ وَ إِذٰا قٰامُوا إِلَی الصَّلاٰةِ قٰامُوا کُسٰالیٰ یُرٰاؤُنَ النّٰاسَ وَ لاٰ یَذْکُرُونَ اللّٰهَ إِلاّٰ قَلِیلاً. (2)نساء (4) 142

7. پلیدی

==> همین مدخل، منافقان، پلیدی منافقان

8 . تحیّر

6. نفاق، موجب تحیّر و سرگردانی منافقان:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَ مٰا هُمْ بِمُؤْمِنِینَ

اَللّٰهُ یَسْتَهْزِئُ بِهِمْ وَ یَمُدُّهُمْ فِی طُغْیٰانِهِمْ یَعْمَهُونَ . بقره (2) 8 و 15

إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ ... مُذَبْذَبِینَ بَیْنَ ذٰلِکَ لاٰ إِلیٰ هٰؤُلاٰءِ وَ لاٰ إِلیٰ هٰؤُلاٰءِ وَ مَنْ یُضْلِلِ اللّٰهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِیلاً.

نساء (4) 142 و 143

7. حیرت و سرگردانی منافقان، دربارۀ وحدانیّت خدا و آخرت:

إِنَّمٰا یَسْتَأْذِنُکَ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ ارْتٰابَتْ قُلُوبُهُمْ فَهُمْ فِی رَیْبِهِمْ یَتَرَدَّدُونَ . (3)توبه (9) 45

9. ترک جهاد

==> همین مدخل، نشانه‌های نفاق، ترک جهاد

10. توجیه‌گری

8. توجیه خلافکاریها بر مبنای دروغ، نمودی از روحیّۀ نفاق در آدمی:

1) 1) .«رکس»به معنای وارونه شدن، و«ارکس»به معنای سقوط به سر است. (المصباح، ج 1 - 2، ص 237،«الرکس»)

2) 2) . قلیل قلمداد شدن ذکر خدا از سوی منافقان به دلیل ناخالصی آن است. (مجمع البیان، ج 3 - 4، ص 198)

3) 3) . جملۀ«فهم فی ریبهم یتردّدون»به معنای تحیّر منافقان در شک خویش است. (جامع البیان، ج 6، جزء 10، ص 185؛ مجمع البیان، ج 5 - 6، ص 53)

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا إِلیٰ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ وَ إِلَی الرَّسُولِ رَأَیْتَ الْمُنٰافِقِینَ یَصُدُّونَ عَنْکَ صُدُوداً

فَکَیْفَ إِذٰا أَصٰابَتْهُمْ مُصِیبَةٌ بِمٰا قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ ثُمَّ جٰاؤُکَ یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ إِنْ أَرَدْنٰا إِلاّٰ إِحْسٰاناً وَ تَوْفِیقاً. نساء (4) 61 و 62

11. حبط عمل

9. نفاق، از عوامل حبط عمل:

وَعَدَ اللّٰهُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ .... أُولٰئِکَ حَبِطَتْ أَعْمٰالُهُمْ فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ .... توبه (9) 68 و 69

12. حق‌ناپذیری

10. نفاق، مایۀ حق‌ناپذیری آدمی:

وَ مٰا جَعَلْنٰا أَصْحٰابَ النّٰارِ إِلاّٰ مَلاٰئِکَةً وَ مٰا جَعَلْنٰا عِدَّتَهُمْ إِلاّٰ فِتْنَةً لِلَّذِینَ کَفَرُوا لِیَسْتَیْقِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ وَ یَزْدٰادَ الَّذِینَ آمَنُوا إِیمٰاناً وَ لاٰ یَرْتٰابَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ لِیَقُولَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَ الْکٰافِرُونَ مٰا ذٰا أَرٰادَ اللّٰهُ بِهٰذٰا مَثَلاً کَذٰلِکَ یُضِلُّ اللّٰهُ مَنْ یَشٰاءُ وَ یَهْدِی مَنْ یَشٰاءُ وَ مٰا یَعْلَمُ جُنُودَ رَبِّکَ إِلاّٰ هُوَ وَ مٰا هِیَ إِلاّٰ ذِکْریٰ لِلْبَشَرِ. مدّثر (74) 31

13. خسران

11. نفاق، عامل خسارت انسانها:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَ مٰا هُمْ بِمُؤْمِنِینَ

أُولٰئِکَ الَّذِینَ اشْتَرَوُا الضَّلاٰلَةَ بِالْهُدیٰ فَمٰا رَبِحَتْ تِجٰارَتُهُمْ وَ مٰا کٰانُوا مُهْتَدِینَ . بقره (2) 8 و 16

نیز ==> منافقان، خسران منافقان

14. ردّ داوری محمّد صلی الله علیه و آله

12. روی‌گردانی از داوری پیامبر صلی الله علیه و آله ، حاصل نفاق و دورویی:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ یَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ وَ مٰا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِکَ یُرِیدُونَ أَنْ یَتَحٰاکَمُوا إِلَی الطّٰاغُوتِ وَ قَدْ أُمِرُوا أَنْ یَکْفُرُوا بِهِ وَ یُرِیدُ الشَّیْطٰانُ أَنْ یُضِلَّهُمْ ضَلاٰلاً بَعِیداً

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا إِلیٰ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ وَ إِلَی الرَّسُولِ رَأَیْتَ الْمُنٰافِقِینَ یَصُدُّونَ عَنْکَ صُدُوداً. نساء (4) 60 و 61

وَ یَقُولُونَ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالرَّسُولِ وَ أَطَعْنٰا ثُمَّ یَتَوَلّٰی فَرِیقٌ مِنْهُمْ مِنْ بَعْدِ ذٰلِکَ وَ مٰا أُولٰئِکَ بِالْمُؤْمِنِینَ

وَ إِذٰا دُعُوا إِلَی اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ لِیَحْکُمَ بَیْنَهُمْ إِذٰا فَرِیقٌ مِنْهُمْ مُعْرِضُونَ . نور (24) 47 و 48

16. سوءظن

==> همین مدخل، منافقان، صفات منافقان، سوءظن

17. ضلالت

13. نفاق و دورویی، مایۀ تعلّق ارادۀ الهی بر گمراهی منافقان:

فَمٰا لَکُمْ فِی الْمُنٰافِقِینَ فِئَتَیْنِ وَ اللّٰهُ أَرْکَسَهُمْ بِمٰا کَسَبُوا أَ تُرِیدُونَ أَنْ تَهْدُوا مَنْ أَضَلَّ اللّٰهُ وَ مَنْ یُضْلِلِ اللّٰهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِیلاً. نساء (4) 88

إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ یُخٰادِعُونَ اللّٰهَ وَ هُوَ خٰادِعُهُمْ وَ إِذٰا قٰامُوا إِلَی الصَّلاٰةِ قٰامُوا کُسٰالیٰ یُرٰاؤُنَ النّٰاسَ وَ لاٰ یَذْکُرُونَ اللّٰهَ إِلاّٰ قَلِیلاً

مُذَبْذَبِینَ بَیْنَ ذٰلِکَ لاٰ إِلیٰ هٰؤُلاٰءِ وَ لاٰ إِلیٰ هٰؤُلاٰءِ وَ مَنْ یُضْلِلِ اللّٰهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِیلاً. نساء (4) 142 و 143

نیز ==> منافقان، ضلالت منافقان

18. عدم شناسایی منافقان

14. نفاق و دورویی منافقان، موجب ناشناخته ماندن

برخی آنان نزد محمّد صلی الله علیه و آله و دیگران:

وَ مِمَّنْ حَوْلَکُمْ مِنَ الْأَعْرٰابِ مُنٰافِقُونَ وَ مِنْ أَهْلِ الْمَدِینَةِ مَرَدُوا عَلَی النِّفٰاقِ لاٰ تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَیْنِ ثُمَّ یُرَدُّونَ إِلیٰ عَذٰابٍ عَظِیمٍ . توبه (9) 101

19. قطع رحم

15. قطع رحم و رابطۀ خویشاوندی، ثمرۀ نفاق و بیماردلی منافقان:

... رَأَیْتَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ ... فَهَلْ عَسَیْتُمْ إِنْ تَوَلَّیْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ وَ تُقَطِّعُوا أَرْحٰامَکُمْ . محمّد (47) 20 و 22

20. کفر

==> همین مدخل، منافقان، کفر منافقان

21. کمی یاد خدا

16. کمی یاد خدا، از مظاهر نفاق و دورویی منافقان:

إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ یُخٰادِعُونَ اللّٰهَ وَ هُوَ خٰادِعُهُمْ وَ إِذٰا قٰامُوا إِلَی الصَّلاٰةِ قٰامُوا کُسٰالیٰ یُرٰاؤُنَ النّٰاسَ وَ لاٰ یَذْکُرُونَ اللّٰهَ إِلاّٰ قَلِیلاً. (1)نساء (4) 142

22. مانع تطهیر قلب

17. نفاق، مانع تطهیر قلوب انسانها:

یٰا أَیُّهَا الرَّسُولُ لاٰ یَحْزُنْکَ الَّذِینَ یُسٰارِعُونَ فِی الْکُفْرِ مِنَ الَّذِینَ قٰالُوا آمَنّٰا بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ لَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ لَمْ یُرِدِ اللّٰهُ أَنْ یُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ .... مائده (5) 41

نیز ==> همین مدخل، منافقان، پلیدی منافقان

23. مانع توکّل

18. نفاق و بیماردلی، مانع توکّل به خداوند:

إِذْ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ غَرَّ هٰؤُلاٰءِ دِینُهُمْ وَ مَنْ یَتَوَکَّلْ عَلَی اللّٰهِ فَإِنَّ اللّٰهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ . انفال (8) 49

24. مانع ذکر خدا

19. نفاق مانع آدمی از ذکر خالصانۀ خدا:

إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ یُخٰادِعُونَ اللّٰهَ وَ هُوَ خٰادِعُهُمْ وَ إِذٰا قٰامُوا إِلَی الصَّلاٰةِ قٰامُوا کُسٰالیٰ یُرٰاؤُنَ النّٰاسَ وَ لاٰ یَذْکُرُونَ اللّٰهَ إِلاّٰ قَلِیلاً. نساء (4) 142

25. مانع شناخت

20. نفاق و بیماردلی، از موانع شناخت:

یُخٰادِعُونَ اللّٰهَ وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ مٰا یَخْدَعُونَ إِلاّٰ أَنْفُسَهُمْ وَ مٰا یَشْعُرُونَ

أَلاٰ إِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ وَ لٰکِنْ لاٰ یَشْعُرُونَ

وَ إِذٰا لَقُوا الَّذِینَ آمَنُوا قٰالُوا آمَنّٰا وَ إِذٰا خَلَوْا إِلیٰ شَیٰاطِینِهِمْ قٰالُوا إِنّٰا مَعَکُمْ إِنَّمٰا نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ

أُولٰئِکَ الَّذِینَ اشْتَرَوُا الضَّلاٰلَةَ بِالْهُدیٰ فَمٰا رَبِحَتْ تِجٰارَتُهُمْ وَ مٰا کٰانُوا مُهْتَدِینَ

صُمٌّ بُکْمٌ عُمْیٌ فَهُمْ لاٰ یَرْجِعُونَ . بقره (2) 9 و 12 و 14 و 16 و 18

وَ مٰا جَعَلْنٰا أَصْحٰابَ النّٰارِ إِلاّٰ مَلاٰئِکَةً وَ مٰا جَعَلْنٰا عِدَّتَهُمْ إِلاّٰ فِتْنَةً لِلَّذِینَ کَفَرُوا لِیَسْتَیْقِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ وَ یَزْدٰادَ الَّذِینَ آمَنُوا إِیمٰاناً وَ لاٰ یَرْتٰابَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ لِیَقُولَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَ الْکٰافِرُونَ مٰا ذٰا أَرٰادَ اللّٰهُ بِهٰذٰا مَثَلاً کَذٰلِکَ یُضِلُّ اللّٰهُ مَنْ یَشٰاءُ وَ یَهْدِی مَنْ یَشٰاءُ وَ مٰا یَعْلَمُ جُنُودَ رَبِّکَ إِلاّٰ هُوَ وَ مٰا هِیَ إِلاّٰ ذِکْریٰ لِلْبَشَرِ. مدّثر (74) 31

نیز ==> همین مدخل، شناخت منافقان

26. مانع قبولی انفاق


1) 1) . بنا بر اینکه مراد از«قلیلاً»کم و ناچیز بودن اذکار منافقان باشد. (مجمع البیان، ج 3 - 4، ص 198)

21. نفاق، مانع قبولی انفاقات منافقان از سوی خداوند:

وَ مٰا مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقٰاتُهُمْ إِلاّٰ أَنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللّٰهِ وَ بِرَسُولِهِ وَ لاٰ یَأْتُونَ الصَّلاٰةَ إِلاّٰ وَ هُمْ کُسٰالیٰ وَ لاٰ یُنْفِقُونَ إِلاّٰ وَ هُمْ کٰارِهُونَ . (1)توبه (9) 54

27. محرومیّت از امداد

22. نفاق، عامل محرومیّت منافقان از امداد الهی:

إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ فِی الدَّرْکِ الْأَسْفَلِ مِنَ النّٰارِ وَ لَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِیراً. نساء (4) 145

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ جٰاهِدِ الْکُفّٰارَ وَ الْمُنٰافِقِینَ وَ اغْلُظْ عَلَیْهِمْ وَ مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ

یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ مٰا قٰالُوا وَ لَقَدْ قٰالُوا کَلِمَةَ الْکُفْرِ وَ کَفَرُوا بَعْدَ إِسْلاٰمِهِمْ وَ هَمُّوا بِمٰا لَمْ یَنٰالُوا وَ مٰا نَقَمُوا إِلاّٰ أَنْ أَغْنٰاهُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ فَإِنْ یَتُوبُوا یَکُ خَیْراً لَهُمْ وَ إِنْ یَتَوَلَّوْا یُعَذِّبْهُمُ اللّٰهُ عَذٰاباً أَلِیماً فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ مٰا لَهُمْ فِی الْأَرْضِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ نَصِیرٍ. توبه (9) 73 و 74

28. محرومیّت از پاداش

23. نفاق، موجب محرومیّت منافقان از پاداش الهی:

وَ لاٰ یَحْزُنْکَ الَّذِینَ یُسٰارِعُونَ فِی الْکُفْرِ إِنَّهُمْ لَنْ یَضُرُّوا اللّٰهَ شَیْئاً یُرِیدُ اللّٰهُ أَلاّٰ یَجْعَلَ لَهُمْ حَظًّا فِی الْآخِرَةِ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ عَظِیمٌ . (2)آل عمران (3) 176

29. محرومیّت از دعای پیامبر صلی الله علیه و آله

24. نفاق، عامل محرومیّت منافقان از فیض دعای پیامبر صلی الله علیه و آله و مؤمنان:

وَ لاٰ تُصَلِّ عَلیٰ أَحَدٍ مِنْهُمْ مٰاتَ أَبَداً وَ لاٰ تَقُمْ عَلیٰ قَبْرِهِ إِنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ مٰاتُوا وَ هُمْ فٰاسِقُونَ . (3)توبه (9) 84

30. محرومیّت از رحمت

25. نفاق، مایۀ محرومیّت از رحمت الهی:

لِیَجْزِیَ اللّٰهُ الصّٰادِقِینَ بِصِدْقِهِمْ وَ یُعَذِّبَ الْمُنٰافِقِینَ إِنْ شٰاءَ أَوْ یَتُوبَ عَلَیْهِمْ إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ غَفُوراً رَحِیماً. (4)

احزاب (33) 24

لِیُعَذِّبَ اللّٰهُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ وَ الْمُشْرِکِینَ وَ الْمُشْرِکٰاتِ وَ یَتُوبَ اللّٰهُ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ وَ کٰانَ اللّٰهُ غَفُوراً رَحِیماً. احزاب (33) 73

یَوْمَ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ لِلَّذِینَ آمَنُوا انْظُرُونٰا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِکُمْ قِیلَ ارْجِعُوا وَرٰاءَکُمْ فَالْتَمِسُوا نُوراً فَضُرِبَ بَیْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بٰابٌ بٰاطِنُهُ فِیهِ الرَّحْمَةُ وَ ظٰاهِرُهُ مِنْ قِبَلِهِ الْعَذٰابُ . حدید (57) 13

31. محرومیّت از رضای خدا

26. نفاق، مانع جلب رضای خدا:

یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ لَکُمْ لِیُرْضُوکُمْ وَ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ یُرْضُوهُ إِنْ کٰانُوا مُؤْمِنِینَ

یَحْذَرُ الْمُنٰافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَیْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِمٰا فِی قُلُوبِهِمْ قُلِ اسْتَهْزِؤُا إِنَّ اللّٰهَ مُخْرِجٌ مٰا تَحْذَرُونَ . توبه (9) 62 و 64

یَحْلِفُونَ لَکُمْ لِتَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنْ تَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنَّ


1) 1) . مورد آیه منافقان است. (التبیان، ج 5، ص 237)

2) 2) . مورد آیه منافقان است. (مجمع البیان، ج 1 - 2، ص 891؛ زاد المسیر، ج 1، ص 350)

3) 3) . مقصود از«و لا تقم علی قبره»منع از حضور بر قبر منافقان، جهت دعا برای آنان است. (مجمع البیان، ج 5 - 6، ص 87)

4) 4) . آیه دلالت می‌کند که منافقان در صورت ترک توبه، از رحمت الهی محروم خواهند بود

اَللّٰهَ لاٰ یَرْضیٰ عَنِ الْقَوْمِ الْفٰاسِقِینَ . (1)توبه (9) 96

32. محرومیّت از شفاعت

27. نفاق، مایۀ محرومیّت منافقان، از هرگونه شفاعتی در قیامت:

إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ فِی الدَّرْکِ الْأَسْفَلِ مِنَ النّٰارِ وَ لَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِیراً. (2)نساء (4) 145

33. محرومیّت از مغفرت

28. نفاق، عامل محرومیّت منافقان از مغفرت الهی:

فَأَعْقَبَهُمْ نِفٰاقاً فِی قُلُوبِهِمْ ... اِسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لاٰ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِینَ مَرَّةً فَلَنْ یَغْفِرَ اللّٰهُ لَهُمْ ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الْفٰاسِقِینَ . توبه (9) 77 و 80

إِذٰا جٰاءَکَ الْمُنٰافِقُونَ قٰالُوا نَشْهَدُ إِنَّکَ لَرَسُولُ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّکَ لَرَسُولُهُ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لَکٰاذِبُونَ

سَوٰاءٌ عَلَیْهِمْ أَسْتَغْفَرْتَ لَهُمْ أَمْ لَمْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ لَنْ یَغْفِرَ اللّٰهُ لَهُمْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الْفٰاسِقِینَ . منافقون (63) 1 و 6

34. محرومیت از نماز پیامبر صلی الله علیه و آله

29. نفاق، مایۀ محرومیت منافقان از اقامۀ نماز بر جنازۀ آنان از سوی پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ لاٰ تُصَلِّ عَلیٰ أَحَدٍ مِنْهُمْ مٰاتَ أَبَداً وَ لاٰ تَقُمْ عَلیٰ قَبْرِهِ إِنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ مٰاتُوا وَ هُمْ فٰاسِقُونَ . توبه (9) 84


1) 1) . آیۀ مذکور در سیاق آیات مربوط به منافقان است. (ر.ک: زاد المسیر، ج 3، ص 487)

2) 2) . جملۀ«و لن تجد لهم نصیرا»شامل نداشتن شفیع نیز می‌شود. (البحر المحیط، ج 4، ص 113؛ المیزان، ج 5، ص 118)

35. محرومیّت از هدایت

30. نفاق، موجب محروم شدن منافقان از هدایت الهی:

وَ إِذٰا لَقُوا الَّذِینَ آمَنُوا قٰالُوا آمَنّٰا وَ إِذٰا خَلَوْا إِلیٰ شَیٰاطِینِهِمْ قٰالُوا إِنّٰا مَعَکُمْ إِنَّمٰا نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ

أُولٰئِکَ الَّذِینَ اشْتَرَوُا الضَّلاٰلَةَ بِالْهُدیٰ فَمٰا رَبِحَتْ تِجٰارَتُهُمْ وَ مٰا کٰانُوا مُهْتَدِینَ . بقره (2) 14 و 16

فَمٰا لَکُمْ فِی الْمُنٰافِقِینَ فِئَتَیْنِ وَ اللّٰهُ أَرْکَسَهُمْ بِمٰا کَسَبُوا أَ تُرِیدُونَ أَنْ تَهْدُوا مَنْ أَضَلَّ اللّٰهُ وَ مَنْ یُضْلِلِ اللّٰهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِیلاً. نساء (4) 88

إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ یُخٰادِعُونَ اللّٰهَ وَ هُوَ خٰادِعُهُمْ وَ إِذٰا قٰامُوا إِلَی الصَّلاٰةِ قٰامُوا کُسٰالیٰ یُرٰاؤُنَ النّٰاسَ وَ لاٰ یَذْکُرُونَ اللّٰهَ إِلاّٰ قَلِیلاً

مُذَبْذَبِینَ بَیْنَ ذٰلِکَ لاٰ إِلیٰ هٰؤُلاٰءِ وَ لاٰ إِلیٰ هٰؤُلاٰءِ وَ مَنْ یُضْلِلِ اللّٰهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِیلاً. نساء (4) 142 و 143

اِسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لاٰ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِینَ مَرَّةً فَلَنْ یَغْفِرَ اللّٰهُ لَهُمْ ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الْفٰاسِقِینَ . توبه (9) 80

إِذٰا جٰاءَکَ الْمُنٰافِقُونَ قٰالُوا نَشْهَدُ إِنَّکَ لَرَسُولُ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّکَ لَرَسُولُهُ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لَکٰاذِبُونَ

سَوٰاءٌ عَلَیْهِمْ أَسْتَغْفَرْتَ لَهُمْ أَمْ لَمْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ لَنْ یَغْفِرَ اللّٰهُ لَهُمْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الْفٰاسِقِینَ . منافقون (63) 1 و 6

نیز ==> همین مدخل، آثار نفاق، ضلالت

36. مکر

==> همین مدخل، منافقان، مکر منافقان

37. ممانعت از راه خدا

==> سبیل اللّه، مانعان از سبیل اللّه، منافقان

38. وابستگی

31. نفاق، مایۀ وابستگی سیاسی به بیگانگان و عدم استقلال در عرصه‌های بین المللی:

بَشِّرِ الْمُنٰافِقِینَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً

اَلَّذِینَ یَتَّخِذُونَ الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ أَ یَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلّٰهِ جَمِیعاً. نساء (4) 138 و 139

39. ولایت کافران

32. نفاق، عامل پذیرش ولایت کافران:

بَشِّرِ الْمُنٰافِقِینَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً

اَلَّذِینَ یَتَّخِذُونَ الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ .... نساء (4) 138 و 139

نیز ==> همین مدخل، نشانه‌های نفاق و منافقان، صفات منافقان

بیماری نفاق

33. نفاق، بیماری دل و اندیشۀ منافقان:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَ مٰا هُمْ بِمُؤْمِنِینَ

یُخٰادِعُونَ اللّٰهَ ... فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ .... بقره (2) 8 -\10

فَتَرَی الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یُسٰارِعُونَ فِیهِمْ .... مائده (5) 52

إِذْ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ غَرَّ هٰؤُلاٰءِ دِینُهُمْ .... انفال (8) 49

وَ أَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزٰادَتْهُمْ رِجْساً إِلَی رِجْسِهِمْ وَ مٰاتُوا وَ هُمْ کٰافِرُونَ . توبه (9) 125

لِیَجْعَلَ مٰا یُلْقِی الشَّیْطٰانُ فِتْنَةً لِلَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَ الْقٰاسِیَةِ قُلُوبُهُمْ وَ إِنَّ الظّٰالِمِینَ لَفِی شِقٰاقٍ بَعِیدٍ. حجّ (22) 53

وَ یَقُولُونَ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالرَّسُولِ وَ أَطَعْنٰا ثُمَّ یَتَوَلّٰی فَرِیقٌ مِنْهُمْ مِنْ بَعْدِ ذٰلِکَ وَ مٰا أُولٰئِکَ بِالْمُؤْمِنِینَ

أَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَمِ ارْتٰابُوا أَمْ یَخٰافُونَ أَنْ یَحِیفَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ وَ رَسُولُهُ بَلْ أُولٰئِکَ هُمُ الظّٰالِمُونَ . نور (24) 47 و 50

وَ إِذْ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ مٰا وَعَدَنَا اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ إِلاّٰ غُرُوراً. احزاب (33) 12

یٰا نِسٰاءَ النَّبِیِّ لَسْتُنَّ کَأَحَدٍ مِنَ النِّسٰاءِ إِنِ اتَّقَیْتُنَّ فَلاٰ تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ فَیَطْمَعَ الَّذِی فِی قَلْبِهِ مَرَضٌ وَ قُلْنَ قَوْلاً مَعْرُوفاً. (1)احزاب (33) 32

لَئِنْ لَمْ یَنْتَهِ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَ الْمُرْجِفُونَ فِی الْمَدِینَةِ لَنُغْرِیَنَّکَ بِهِمْ ثُمَّ لاٰ یُجٰاوِرُونَکَ فِیهٰا إِلاّٰ قَلِیلاً. (2)احزاب (33) 60

وَ یَقُولُ الَّذِینَ آمَنُوا لَوْ لاٰ نُزِّلَتْ سُورَةٌ فَإِذٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْکَمَةٌ وَ ذُکِرَ فِیهَا الْقِتٰالُ رَأَیْتَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ نَظَرَ الْمَغْشِیِّ عَلَیْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَأَوْلیٰ لَهُمْ . محمّد (47) 20

وَ مٰا جَعَلْنٰا أَصْحٰابَ النّٰارِ إِلاّٰ مَلاٰئِکَةً وَ مٰا جَعَلْنٰا عِدَّتَهُمْ إِلاّٰ فِتْنَةً لِلَّذِینَ کَفَرُوا لِیَسْتَیْقِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ وَ یَزْدٰادَ الَّذِینَ آمَنُوا إِیمٰاناً وَ لاٰ یَرْتٰابَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ لِیَقُولَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَ الْکٰافِرُونَ مٰا ذٰا أَرٰادَ اللّٰهُ بِهٰذٰا مَثَلاً کَذٰلِکَ یُضِلُّ اللّٰهُ مَنْ یَشٰاءُ وَ یَهْدِی مَنْ یَشٰاءُ وَ مٰا یَعْلَمُ جُنُودَ رَبِّکَ إِلاّٰ هُوَ وَ مٰا هِیَ إِلاّٰ ذِکْریٰ لِلْبَشَرِ. مدّثر (74) 31

نیز ==> قلب، قلب منافقان


1) 1) . گفته شده: مراد از«مرض»نفاق است. (التبیان، ج 8، ص 338)

2) 2) . مراد از«مرض»نفاق است. (التبیان، ج 8، ص 361)

تاریخ نفاق

34. خط نفاق، دارای پیشینه در میان امّت‌های گذشته:

وَعَدَ اللّٰهُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ ... کَالَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ ... توبه (9) 68 و 69

تداوم نفاق

35. باقی ماندن منافقان بر نفاق خویش، تا لحظۀ مرگ:

فَأَعْقَبَهُمْ نِفٰاقاً فِی قُلُوبِهِمْ إِلیٰ یَوْمِ یَلْقَوْنَهُ بِمٰا أَخْلَفُوا اللّٰهَ مٰا وَعَدُوهُ وَ بِمٰا کٰانُوا یَکْذِبُونَ . توبه (9) 77

لاٰ یَزٰالُ بُنْیٰانُهُمُ الَّذِی بَنَوْا رِیبَةً فِی قُلُوبِهِمْ إِلاّٰ أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ . (1)توبه (9) 110

یَوْمَ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ لِلَّذِینَ آمَنُوا انْظُرُونٰا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِکُمْ قِیلَ ارْجِعُوا وَرٰاءَکُمْ فَالْتَمِسُوا نُوراً فَضُرِبَ بَیْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بٰابٌ بٰاطِنُهُ فِیهِ الرَّحْمَةُ وَ ظٰاهِرُهُ مِنْ قِبَلِهِ الْعَذٰابُ

یَوْمَ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ ... یُنٰادُونَهُمْ أَ لَمْ نَکُنْ مَعَکُمْ قٰالُوا بَلیٰ وَ لٰکِنَّکُمْ فَتَنْتُمْ أَنْفُسَکُمْ وَ تَرَبَّصْتُمْ وَ ارْتَبْتُمْ وَ غَرَّتْکُمُ الْأَمٰانِیُّ حَتّٰی جٰاءَ أَمْرُ اللّٰهِ ... (2)حدید (57) 13 و 14

جایگاه نفاق

36. نفاق، امری قلبی و درونی:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَ مٰا هُمْ بِمُؤْمِنِینَ

فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزٰادَهُمُ اللّٰهُ مَرَضاً .... بقره (2) 8 و 10

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یُعْجِبُکَ قَوْلُهُ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ یُشْهِدُ اللّٰهَ عَلیٰ مٰا فِی قَلْبِهِ وَ هُوَ أَلَدُّ الْخِصٰامِ . بقره (2) 204

وَ لِیَعْلَمَ الَّذِینَ نٰافَقُوا وَ قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا قٰاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ أَوِ ادْفَعُوا قٰالُوا لَوْ نَعْلَمُ قِتٰالاً لاَتَّبَعْنٰاکُمْ هُمْ لِلْکُفْرِ یَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلْإِیمٰانِ یَقُولُونَ بِأَفْوٰاهِهِمْ مٰا لَیْسَ فِی قُلُوبِهِمْ وَ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا یَکْتُمُونَ . آل عمران (3) 167

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا إِلیٰ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ وَ إِلَی الرَّسُولِ رَأَیْتَ الْمُنٰافِقِینَ یَصُدُّونَ عَنْکَ صُدُوداً

أُولٰئِکَ الَّذِینَ یَعْلَمُ اللّٰهُ مٰا فِی قُلُوبِهِمْ ... . نساء (4) 61 و 63

یٰا أَیُّهَا الرَّسُولُ لاٰ یَحْزُنْکَ الَّذِینَ یُسٰارِعُونَ فِی الْکُفْرِ مِنَ الَّذِینَ قٰالُوا آمَنّٰا بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ لَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ ... . مائده (5) 41

فَتَرَی الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یُسٰارِعُونَ فِیهِمْ .... مائده (5) 52

إِذْ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ غَرَّ هٰؤُلاٰءِ دِینُهُمْ ... . انفال (8) 49

کَیْفَ وَ إِنْ یَظْهَرُوا عَلَیْکُمْ لاٰ یَرْقُبُوا فِیکُمْ إِلاًّ وَ لاٰ ذِمَّةً یُرْضُونَکُمْ بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ تَأْبیٰ قُلُوبُهُمْ وَ أَکْثَرُهُمْ فٰاسِقُونَ . توبه (9) 8

یَحْذَرُ الْمُنٰافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَیْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِمٰا فِی قُلُوبِهِمْ قُلِ اسْتَهْزِؤُا إِنَّ اللّٰهَ مُخْرِجٌ مٰا تَحْذَرُونَ .

توبه (9) 64


1) 1) . مقصود از«الا ان تقطع قلوبهم»قتل و مرگ آنان است. (الکشاف، ج 2، ص 313)

2) 2) . مراد از«جاء امر اللّه»مرگ است. (الکشاف، ج 4، ص 476)

فَأَعْقَبَهُمْ نِفٰاقاً فِی قُلُوبِهِمْ إِلیٰ یَوْمِ یَلْقَوْنَهُ ... . توبه (9) 77

لاٰ یَزٰالُ بُنْیٰانُهُمُ الَّذِی بَنَوْا رِیبَةً فِی قُلُوبِهِمْ إِلاّٰ أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ . توبه (9) 110

وَ أَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ ... . توبه (9) 125

لِیَجْعَلَ مٰا یُلْقِی الشَّیْطٰانُ فِتْنَةً لِلَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ .... حجّ (22) 53

وَ یَقُولُونَ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالرَّسُولِ وَ أَطَعْنٰا ثُمَّ یَتَوَلّٰی فَرِیقٌ مِنْهُمْ مِنْ بَعْدِ ذٰلِکَ وَ مٰا أُولٰئِکَ بِالْمُؤْمِنِینَ

أَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ ... . نور (24) 47 و 50

وَ إِذْ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ مٰا وَعَدَنَا اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ إِلاّٰ غُرُوراً. احزاب (33) 12

لَئِنْ لَمْ یَنْتَهِ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ ... . احزاب (33) 60

وَ یَقُولُ الَّذِینَ آمَنُوا لَوْ لاٰ نُزِّلَتْ سُورَةٌ فَإِذٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْکَمَةٌ وَ ذُکِرَ فِیهَا الْقِتٰالُ رَأَیْتَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ نَظَرَ الْمَغْشِیِّ عَلَیْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَأَوْلیٰ لَهُمْ

أَمْ حَسِبَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَنْ لَنْ یُخْرِجَ اللّٰهُ أَضْغٰانَهُمْ . محمّد (47)20 و 29

سَیَقُولُ لَکَ الْمُخَلَّفُونَ مِنَ الْأَعْرٰابِ شَغَلَتْنٰا أَمْوٰالُنٰا وَ أَهْلُونٰا فَاسْتَغْفِرْ لَنٰا یَقُولُونَ بِأَلْسِنَتِهِمْ مٰا لَیْسَ فِی قُلُوبِهِمْ ... . فتح (48) 11

وَ مٰا جَعَلْنٰا أَصْحٰابَ النّٰارِ إِلاّٰ مَلاٰئِکَةً ... وَ لِیَقُولَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ .... مدّثر (74) 31

حرمت نفاق

37. حرمت دورویی و نفاق:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَ مٰا هُمْ بِمُؤْمِنِینَ

یُخٰادِعُونَ اللّٰهَ وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ مٰا یَخْدَعُونَ إِلاّٰ أَنْفُسَهُمْ وَ مٰا یَشْعُرُونَ

فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزٰادَهُمُ اللّٰهُ مَرَضاً وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ بِمٰا کٰانُوا یَکْذِبُونَ . بقره (2) 8 -\10

وَ لِیَعْلَمَ الَّذِینَ نٰافَقُوا وَ قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا قٰاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ أَوِ ادْفَعُوا قٰالُوا لَوْ نَعْلَمُ قِتٰالاً لاَتَّبَعْنٰاکُمْ هُمْ لِلْکُفْرِ یَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلْإِیمٰانِ یَقُولُونَ بِأَفْوٰاهِهِمْ مٰا لَیْسَ فِی قُلُوبِهِمْ وَ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا یَکْتُمُونَ . آل عمران (3) 167

بَشِّرِ الْمُنٰافِقِینَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً

وَ قَدْ نَزَّلَ عَلَیْکُمْ فِی الْکِتٰابِ أَنْ إِذٰا سَمِعْتُمْ آیٰاتِ اللّٰهِ یُکْفَرُ بِهٰا وَ یُسْتَهْزَأُ بِهٰا فَلاٰ تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتّٰی یَخُوضُوا فِی حَدِیثٍ غَیْرِهِ إِنَّکُمْ إِذاً مِثْلُهُمْ إِنَّ اللّٰهَ جٰامِعُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْکٰافِرِینَ فِی جَهَنَّمَ جَمِیعاً

مُذَبْذَبِینَ بَیْنَ ذٰلِکَ لاٰ إِلیٰ هٰؤُلاٰءِ وَ لاٰ إِلیٰ هٰؤُلاٰءِ وَ مَنْ یُضْلِلِ اللّٰهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِیلاً

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ أَ تُرِیدُونَ أَنْ تَجْعَلُوا لِلّٰهِ عَلَیْکُمْ سُلْطٰاناً مُبِیناً

إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ فِی الدَّرْکِ الْأَسْفَلِ مِنَ النّٰارِ وَ لَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِیراً. نساء (4) 138 و 140 و 143 -\145

یَحْذَرُ الْمُنٰافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَیْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِمٰا فِی قُلُوبِهِمْ قُلِ اسْتَهْزِؤُا إِنَّ اللّٰهَ مُخْرِجٌ مٰا تَحْذَرُونَ

وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ لَیَقُولُنَّ إِنَّمٰا کُنّٰا نَخُوضُ وَ نَلْعَبُ قُلْ أَ بِاللّٰهِ وَ آیٰاتِهِ وَ رَسُولِهِ کُنْتُمْ تَسْتَهْزِؤُنَ

لاٰ تَعْتَذِرُوا قَدْ کَفَرْتُمْ بَعْدَ إِیمٰانِکُمْ إِنْ نَعْفُ عَنْ طٰائِفَةٍ مِنْکُمْ نُعَذِّبْ طٰائِفَةً بِأَنَّهُمْ کٰانُوا مُجْرِمِینَ

اَلْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ

بَعْضٍ یَأْمُرُونَ بِالْمُنْکَرِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ وَ یَقْبِضُونَ أَیْدِیَهُمْ نَسُوا اللّٰهَ فَنَسِیَهُمْ إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ هُمُ الْفٰاسِقُونَ

وَعَدَ اللّٰهُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ وَ الْکُفّٰارَ نٰارَ جَهَنَّمَ خٰالِدِینَ فِیهٰا هِیَ حَسْبُهُمْ وَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ مُقِیمٌ . توبه (9) 64 -\68

وَ مِمَّنْ حَوْلَکُمْ مِنَ الْأَعْرٰابِ مُنٰافِقُونَ وَ مِنْ أَهْلِ الْمَدِینَةِ مَرَدُوا عَلَی النِّفٰاقِ لاٰ تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَیْنِ ثُمَّ یُرَدُّونَ إِلیٰ عَذٰابٍ عَظِیمٍ . توبه (9) 101

لِیُعَذِّبَ اللّٰهُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ وَ الْمُشْرِکِینَ وَ الْمُشْرِکٰاتِ وَ یَتُوبَ اللّٰهُ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ وَ کٰانَ اللّٰهُ غَفُوراً رَحِیماً. احزاب (33) 73

وَ یُعَذِّبَ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ وَ الْمُشْرِکِینَ وَ الْمُشْرِکٰاتِ الظّٰانِّینَ بِاللّٰهِ ظَنَّ السَّوْءِ عَلَیْهِمْ دٰائِرَةُ السَّوْءِ وَ غَضِبَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ وَ لَعَنَهُمْ وَ أَعَدَّ لَهُمْ جَهَنَّمَ وَ سٰاءَتْ مَصِیراً. فتح (48) 6

یَوْمَ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ لِلَّذِینَ آمَنُوا انْظُرُونٰا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِکُمْ قِیلَ ارْجِعُوا وَرٰاءَکُمْ فَالْتَمِسُوا نُوراً فَضُرِبَ بَیْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بٰابٌ بٰاطِنُهُ فِیهِ الرَّحْمَةُ وَ ظٰاهِرُهُ مِنْ قِبَلِهِ الْعَذٰابُ . حدید (57) 13

إِذٰا جٰاءَکَ الْمُنٰافِقُونَ قٰالُوا نَشْهَدُ إِنَّکَ لَرَسُولُ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّکَ لَرَسُولُهُ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لَکٰاذِبُونَ

سَوٰاءٌ عَلَیْهِمْ أَسْتَغْفَرْتَ لَهُمْ أَمْ لَمْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ لَنْ یَغْفِرَ اللّٰهُ لَهُمْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الْفٰاسِقِینَ . منافقون (63) 1 و 6

حقیقت نفاق

38. نفاق، گرایشی دور از ایمان و در آستانۀ کفر:

وَ لِیَعْلَمَ الَّذِینَ نٰافَقُوا ... هُمْ لِلْکُفْرِ یَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلْإِیمٰانِ .... آل عمران (3) 167

39. نفاق، ظلمت و تاریکی و عامل سرگردانی منافقان:

مَثَلُهُمْ کَمَثَلِ الَّذِی اسْتَوْقَدَ نٰاراً فَلَمّٰا أَضٰاءَتْ مٰا حَوْلَهُ ذَهَبَ اللّٰهُ بِنُورِهِمْ وَ تَرَکَهُمْ فِی ظُلُمٰاتٍ لاٰ یُبْصِرُونَ

صُمٌّ بُکْمٌ عُمْیٌ فَهُمْ لاٰ یَرْجِعُونَ . بقره (2) 17 و 18

40. نفاق، تحیّر و سرگردانی میان کفر و ایمان:

إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ ... مُذَبْذَبِینَ بَیْنَ ذٰلِکَ لاٰ إِلیٰ هٰؤُلاٰءِ وَ لاٰ إِلیٰ هٰؤُلاٰءِ .... نساء (4) 142 و 143

نیز ==> همین مدخل، بیماری نفاق

زنان منافق

41. تساوی زن و مرد منافق، در کیفرهای آخرتی:

وَعَدَ اللّٰهُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ وَ الْکُفّٰارَ نٰارَ جَهَنَّمَ خٰالِدِینَ فِیهٰا .... توبه (9) 68

لِیُعَذِّبَ اللّٰهُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ .... احزاب (33) 73

وَ یُعَذِّبَ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ ... وَ أَعَدَّ لَهُمْ جَهَنَّمَ ....

فتح (48) 6

یَوْمَ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ ... فَضُرِبَ بَیْنَهُمْ بِسُورٍ ... وَ ظٰاهِرُهُ مِنْ قِبَلِهِ الْعَذٰابُ . حدید (57) 13

42. زنان منافق چونان مردان آنان، فاقد نور و روشنایی در تاریکی قیامت:

یَوْمَ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ لِلَّذِینَ آمَنُوا انْظُرُونٰا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِکُمْ .... حدید (57) 13

43. زنان منافق، خواهان کسب نور از اهل ایمان در قیامت:

یَوْمَ یَقُولُ ... وَ الْمُنٰافِقٰاتُ لِلَّذِینَ آمَنُوا انْظُرُونٰا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِکُمْ .... حدید (57) 13

44. پاسخ استهزاآمیز فرشتگان به زنان و مردان منافق، در قبال طلب نور از مؤمنان در قیامت:

یَوْمَ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ لِلَّذِینَ آمَنُوا انْظُرُونٰا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِکُمْ قِیلَ ارْجِعُوا وَرٰاءَکُمْ فَالْتَمِسُوا نُوراً ... (1)حدید (57) 13

45. زنان منافق، در میان منافقان عصر بعثت:

اَلْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ یَأْمُرُونَ بِالْمُنْکَرِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ وَ یَقْبِضُونَ أَیْدِیَهُمْ نَسُوا اللّٰهَ فَنَسِیَهُمْ إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ هُمُ الْفٰاسِقُونَ

وَعَدَ اللّٰهُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ وَ الْکُفّٰارَ نٰارَ جَهَنَّمَ خٰالِدِینَ فِیهٰا هِیَ حَسْبُهُمْ وَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ مُقِیمٌ . توبه (9) 67 و 68

لِیُعَذِّبَ اللّٰهُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ وَ الْمُشْرِکِینَ وَ الْمُشْرِکٰاتِ وَ یَتُوبَ اللّٰهُ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ وَ کٰانَ اللّٰهُ غَفُوراً رَحِیماً. احزاب (33) 73

وَ یُعَذِّبَ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ وَ الْمُشْرِکِینَ وَ الْمُشْرِکٰاتِ الظّٰانِّینَ بِاللّٰهِ ظَنَّ السَّوْءِ عَلَیْهِمْ دٰائِرَةُ السَّوْءِ وَ غَضِبَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ وَ لَعَنَهُمْ وَ أَعَدَّ لَهُمْ جَهَنَّمَ وَ سٰاءَتْ مَصِیراً. فتح (48) 6

یَوْمَ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ لِلَّذِینَ آمَنُوا انْظُرُونٰا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِکُمْ قِیلَ ارْجِعُوا وَرٰاءَکُمْ فَالْتَمِسُوا نُوراً فَضُرِبَ بَیْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بٰابٌ بٰاطِنُهُ فِیهِ الرَّحْمَةُ وَ ظٰاهِرُهُ مِنْ قِبَلِهِ الْعَذٰابُ . حدید (57) 13

46. همگونی زنان با مردان منافق، در مواضع ضد اسلامی و برخورد با مسلمانان:

اَلْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ یَأْمُرُونَ بِالْمُنْکَرِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ وَ یَقْبِضُونَ أَیْدِیَهُمْ نَسُوا اللّٰهَ فَنَسِیَهُمْ إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ هُمُ الْفٰاسِقُونَ . توبه (9) 67

عوامل نفاق

1. بخل

47. بخل‌ورزی منافقان از پرداخت صدقه، باعث دوام و ریشه‌دار شدن نفاق در دل‌وجان آنان:

وَ مِنْهُمْ مَنْ عٰاهَدَ اللّٰهَ لَئِنْ آتٰانٰا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ وَ لَنَکُونَنَّ مِنَ الصّٰالِحِینَ

فَلَمّٰا آتٰاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ بَخِلُوا بِهِ وَ تَوَلَّوْا وَ هُمْ مُعْرِضُونَ

فَأَعْقَبَهُمْ نِفٰاقاً فِی قُلُوبِهِمْ إِلیٰ یَوْمِ یَلْقَوْنَهُ بِمٰا أَخْلَفُوا اللّٰهَ مٰا وَعَدُوهُ وَ بِمٰا کٰانُوا یَکْذِبُونَ . توبه (9) 75 -\77

2. بی‌توجّهی به عزّت خدا

48. بی‌توجهی به عزّت و حکمت خدا، از عوامل نفاق:

إِذْ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ غَرَّ هٰؤُلاٰءِ دِینُهُمْ وَ مَنْ یَتَوَکَّلْ عَلَی اللّٰهِ فَإِنَّ اللّٰهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ . (2)انفال (8) 49

3. بیماردلی

==> همین مدخل، بیماری نفاق

4. ترک توکّل بر خدا


1) 1) . بنا بر اینکه قائل در«قیل ارجعوا»فرشته باشد.«ارجعوا وراءکم»امر تهکّمی و استهزایی است. (المیزان، ج 19، ص 156)

2) 2) . از اینکه خداوند منافقان و بیماردلان را قسیم متوکّلان قرار داد و منشأ توکّل آنان را ایمان به عزّت و حکمت مطلق خدا دانست، معلوم می‌شود ترک توکّل بر خدا و باور نداشتن به عزّت و حکمت خدا از ریشه‌های نفاق است

49. توکّل نکردن بر خدا، از عوامل نفاق:

إِذْ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ غَرَّ هٰؤُلاٰءِ دِینُهُمْ وَ مَنْ یَتَوَکَّلْ عَلَی اللّٰهِ فَإِنَّ اللّٰهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ . (1)انفال (8) 49

5. ترک زکات

50. ترک زکات منافقان، سبب رسوخ نفاق در آنان تا دم مرگ:

وَ مِنْهُمْ مَنْ عٰاهَدَ اللّٰهَ لَئِنْ آتٰانٰا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ وَ لَنَکُونَنَّ مِنَ الصّٰالِحِینَ

فَلَمّٰا آتٰاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ بَخِلُوا بِهِ وَ تَوَلَّوْا وَ هُمْ مُعْرِضُونَ

فَأَعْقَبَهُمْ نِفٰاقاً فِی قُلُوبِهِمْ إِلیٰ یَوْمِ یَلْقَوْنَهُ بِمٰا أَخْلَفُوا اللّٰهَ مٰا وَعَدُوهُ وَ بِمٰا کٰانُوا یَکْذِبُونَ . توبه (9) 75 -\77

6 . جهل

51. جهل و نادانی، عامل نفاق و دورویی:

اَلْأَعْرٰابُ أَشَدُّ کُفْراً وَ نِفٰاقاً وَ أَجْدَرُ أَلاّٰ یَعْلَمُوا حُدُودَ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ عَلیٰ رَسُولِهِ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ . توبه (9) 97

نیز ==> جهل، جاهلان، مصادیق جاهلان، منافقان

7. خلف وعده

52. خلف وعده، از عوامل نفاق:

وَ مِنْهُمْ مَنْ عٰاهَدَ اللّٰهَ لَئِنْ آتٰانٰا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ وَ لَنَکُونَنَّ مِنَ الصّٰالِحِینَ

فَلَمّٰا آتٰاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ بَخِلُوا بِهِ وَ تَوَلَّوْا وَ هُمْ مُعْرِضُونَ

فَأَعْقَبَهُمْ نِفٰاقاً فِی قُلُوبِهِمْ إِلیٰ یَوْمِ یَلْقَوْنَهُ بِمٰا أَخْلَفُوا اللّٰهَ مٰا وَعَدُوهُ وَ بِمٰا کٰانُوا یَکْذِبُونَ . توبه (9) 75 -\77

8 . دروغگویی

==> همین مدخل، منافقان، دروغگویی منافقان

9. عهدشکنی

53. عهدشکنی، زمینه‌ساز گرفتاری به نفاق و دورویی:

وَ مِنْهُمْ مَنْ عٰاهَدَ اللّٰهَ لَئِنْ آتٰانٰا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ وَ لَنَکُونَنَّ مِنَ الصّٰالِحِینَ

فَلَمّٰا آتٰاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ بَخِلُوا بِهِ وَ تَوَلَّوْا وَ هُمْ مُعْرِضُونَ

فَأَعْقَبَهُمْ نِفٰاقاً فِی قُلُوبِهِمْ إِلیٰ یَوْمِ یَلْقَوْنَهُ بِمٰا أَخْلَفُوا اللّٰهَ مٰا وَعَدُوهُ وَ بِمٰا کٰانُوا یَکْذِبُونَ . توبه (9) 75 -\77

فرجام نفاق

==> همین مدخل، منافقان، فرجام منافقان

کیفر نفاق

==> همین مدخل، منافقان، عذاب منافقان، کیفر منافقان

مراتب نفاق

54. نفاق، دارای مراتب گوناگون و شدّت و ضعف:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَ مٰا هُمْ بِمُؤْمِنِینَ

یُخٰادِعُونَ اللّٰهَ وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ مٰا یَخْدَعُونَ إِلاّٰ أَنْفُسَهُمْ وَ مٰا یَشْعُرُونَ

فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزٰادَهُمُ اللّٰهُ مَرَضاً ... . بقره (2) 8 -\10

وَ لِیَعْلَمَ الَّذِینَ نٰافَقُوا وَ قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا قٰاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ أَوِ ادْفَعُوا قٰالُوا لَوْ نَعْلَمُ قِتٰالاً لاَتَّبَعْنٰاکُمْ هُمْ لِلْکُفْرِ یَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلْإِیمٰانِ یَقُولُونَ بِأَفْوٰاهِهِمْ مٰا لَیْسَ فِی قُلُوبِهِمْ وَ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا


1) 1) . از اینکه خداوند منافقان و بیماردلان را قسیم متوکّلان قرار داد و منشأ توکّل آنان را ایمان به عزّت و حکمت مطلق خدا دانست، معلوم می‌شود ترک توکّل بر خدا و باور نداشتن به عزّت و حکمت خدا از ریشه‌های نفاق است

یَکْتُمُونَ . آل عمران (3) 167

فَأَعْقَبَهُمْ نِفٰاقاً فِی قُلُوبِهِمْ إِلیٰ یَوْمِ یَلْقَوْنَهُ ... . توبه (9) 77

اَلْأَعْرٰابُ أَشَدُّ کُفْراً وَ نِفٰاقاً ... . توبه (9) 97

وَ أَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزٰادَتْهُمْ رِجْساً إِلَی رِجْسِهِمْ وَ مٰاتُوا وَ هُمْ کٰافِرُونَ . (1)توبه (9) 125

55. روی‌گردانی منافقان از پرداخت زکات و صدقه، مایۀ دوام و ریشه‌دار شدن نفاق در دل‌وجان آنان:

وَ مِنْهُمْ مَنْ عٰاهَدَ اللّٰهَ لَئِنْ آتٰانٰا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ وَ لَنَکُونَنَّ مِنَ الصّٰالِحِینَ

فَلَمّٰا آتٰاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ بَخِلُوا بِهِ وَ تَوَلَّوْا وَ هُمْ مُعْرِضُونَ

فَأَعْقَبَهُمْ نِفٰاقاً فِی قُلُوبِهِمْ إِلیٰ یَوْمِ یَلْقَوْنَهُ بِمٰا أَخْلَفُوا اللّٰهَ مٰا وَعَدُوهُ وَ بِمٰا کٰانُوا یَکْذِبُونَ . توبه (9) 75 -\77

منافقان

آرامش منافقان

56. از دست رفتن آرامش منافقان، هنگام احساس خطر:

أَشِحَّةً عَلَیْکُمْ فَإِذٰا جٰاءَ الْخَوْفُ رَأَیْتَهُمْ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ تَدُورُ أَعْیُنُهُمْ کَالَّذِی یُغْشیٰ عَلَیْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَإِذٰا ذَهَبَ الْخَوْفُ سَلَقُوکُمْ بِأَلْسِنَةٍ حِدٰادٍ أَشِحَّةً عَلَی الْخَیْرِ .... احزاب (33) 19

وَ یَقُولُ الَّذِینَ آمَنُوا لَوْ لاٰ نُزِّلَتْ سُورَةٌ فَإِذٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْکَمَةٌ وَ ذُکِرَ فِیهَا الْقِتٰالُ رَأَیْتَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ نَظَرَ الْمَغْشِیِّ عَلَیْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَأَوْلیٰ لَهُمْ . محمّد (47) 20

نیز ==> همین مدخل، خوف منافقان

آرزوهای منافقان

57. آرزوی ناپسند منافقان به همراهی و همسانی مؤمنان با آنان در کفر:

فَمٰا لَکُمْ فِی الْمُنٰافِقِینَ ... وَدُّوا لَوْ تَکْفُرُونَ کَمٰا کَفَرُوا فَتَکُونُونَ سَوٰاءً ... نساء (4) 88 و 89

58. جدا شدن منافقان از صف مؤمنان در قیامت، پیامد مغرور شدن آنان به آرزوهای خویش:

یَوْمَ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ لِلَّذِینَ آمَنُوا انْظُرُونٰا ... فَضُرِبَ بَیْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بٰابٌ بٰاطِنُهُ فِیهِ الرَّحْمَةُ ... یُنٰادُونَهُمْ أَ لَمْ نَکُنْ مَعَکُمْ قٰالُوا بَلیٰ وَ لٰکِنَّکُمْ فَتَنْتُمْ أَنْفُسَکُمْ وَ تَرَبَّصْتُمْ وَ ارْتَبْتُمْ وَ غَرَّتْکُمُ الْأَمٰانِیُّ .... حدید (57) 13 و 14

59. آرزوهای منافقان، عامل فریب آنان در دنیا:

یَوْمَ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ ... یُنٰادُونَهُمْ أَ لَمْ نَکُنْ مَعَکُمْ قٰالُوا بَلیٰ وَ لٰکِنَّکُمْ فَتَنْتُمْ أَنْفُسَکُمْ وَ تَرَبَّصْتُمْ وَ ارْتَبْتُمْ وَ غَرَّتْکُمُ الْأَمٰانِیُّ .... حدید (57) 13 و 14

60. آرزوهای دنیایی منافقان، مایۀ محرومیت آنان از رحمت الهی در قیامت:

یَوْمَ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ ... لِلَّذِینَ آمَنُوا انْظُرُونٰا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِکُمْ ... فَضُرِبَ بَیْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بٰابٌ بٰاطِنُهُ فِیهِ الرَّحْمَةُ .... یُنٰادُونَهُمْ أَ لَمْ نَکُنْ مَعَکُمْ قٰالُوا بَلیٰ وَ لٰکِنَّکُمْ فَتَنْتُمْ أَنْفُسَکُمْ وَ تَرَبَّصْتُمْ وَ ارْتَبْتُمْ وَ غَرَّتْکُمُ الْأَمٰانِیُّ .... حدید (57) 13 و 14

آزادی منافقان

61. آزادی منافقان، برای ملاقات و گفتگوی مستقیم با رسول خدا صلی الله علیه و آله :

1) 1) . مقصود از«رجساً الی رجسهم»زیادی نفاق بر روی نفاق است. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 127)

إِذٰا جٰاءَکَ الْمُنٰافِقُونَ قٰالُوا .... منافقون (63) 1

62. سلب شدن آزادی منافقان، در صورت سرباز زدن از هجرت و پیوستن به جامعۀ اسلامی:

فَمٰا لَکُمْ فِی الْمُنٰافِقِینَ فِئَتَیْنِ ... وَدُّوا لَوْ تَکْفُرُونَ کَمٰا کَفَرُوا فَتَکُونُونَ سَوٰاءً فَلاٰ تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِیٰاءَ حَتّٰی یُهٰاجِرُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَخُذُوهُمْ وَ اقْتُلُوهُمْ حَیْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَ لاٰ تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ وَلِیًّا وَ لاٰ نَصِیراً. نساء (4) 88 و 89

63. جواز سلب آزادی منافقان و بیمار دلان، در صورت تداوم آزار و اذیّت مؤمنان:

لَئِنْ لَمْ یَنْتَهِ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَ الْمُرْجِفُونَ فِی الْمَدِینَةِ لَنُغْرِیَنَّکَ بِهِمْ ثُمَّ لاٰ یُجٰاوِرُونَکَ فِیهٰا إِلاّٰ قَلِیلاً. احزاب (33) 60

آمادگی نظامی منافقان

64. تظاهر منافقان به آمادگی خود برای جهاد و فداکاری، پس از پایان یافتن دشواریهای نبرد:

فَإِنْ رَجَعَکَ اللّٰهُ إِلیٰ طٰائِفَةٍ مِنْهُمْ فَاسْتَأْذَنُوکَ لِلْخُرُوجِ فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِیَ أَبَداً وَ لَنْ تُقٰاتِلُوا مَعِیَ عَدُوًّا إِنَّکُمْ رَضِیتُمْ بِالْقُعُودِ أَوَّلَ مَرَّةٍ فَاقْعُدُوا مَعَ الْخٰالِفِینَ . توبه (9) 83

65. سوگند منافقان صدر اسلام، جهت اثبات آمادگی خود برای جهاد:

وَ أَقْسَمُوا بِاللّٰهِ جَهْدَ أَیْمٰانِهِمْ لَئِنْ أَمَرْتَهُمْ لَیَخْرُجُنَّ قُلْ لاٰ تُقْسِمُوا طٰاعَةٌ مَعْرُوفَةٌ إِنَّ اللّٰهَ خَبِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ . (1)نور (24) 53

66. آمادۀ نبرد نبودن منافقان، در غزوۀ احزاب به رغم ادّعای آمادگی برای آن:

وَ لَقَدْ کٰانُوا عٰاهَدُوا اللّٰهَ مِنْ قَبْلُ لاٰ یُوَلُّونَ الْأَدْبٰارَ ... قُلْ لَنْ یَنْفَعَکُمُ الْفِرٰارُ إِنْ فَرَرْتُمْ مِنَ الْمَوْتِ أَوِ الْقَتْلِ ... احزاب (33) 15 و 16

67. منافقان، مورد سرزنش خداوند به دلیل آماده نبودن برای جهاد:

إِنَّمٰا یَسْتَأْذِنُکَ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ ارْتٰابَتْ قُلُوبُهُمْ ... وَ لَوْ أَرٰادُوا الْخُرُوجَ لَأَعَدُّوا لَهُ عُدَّةً .... توبه (9) 45 و 46

نیز ==> جهاد، تخلّف از جهاد، منافقان و جهاد

آواره‌سازی منافقان

68. تداوم تعرّض منافقان به زنان مسلمان، سبب آواره شدن آنان از سوی پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ الَّذِینَ یُؤْذُونَ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ بِغَیْرِ مَا اکْتَسَبُوا فَقَدِ احْتَمَلُوا بُهْتٰاناً وَ إِثْماً مُبِیناً

لَئِنْ لَمْ یَنْتَهِ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَ الْمُرْجِفُونَ فِی الْمَدِینَةِ لَنُغْرِیَنَّکَ بِهِمْ ثُمَّ لاٰ یُجٰاوِرُونَکَ فِیهٰا إِلاّٰ قَلِیلاً. احزاب (33) 58 و 60

69. آزار و اذیّت‌رسانی منافقان به خدا و رسول صلی الله علیه و آله ، سبب آواره‌سازی آنان:

إِنَّ الَّذِینَ یُؤْذُونَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ أَعَدَّ لَهُمْ عَذٰاباً مُهِیناً

لَئِنْ لَمْ یَنْتَهِ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَ الْمُرْجِفُونَ فِی الْمَدِینَةِ لَنُغْرِیَنَّکَ بِهِمْ ثُمَّ لاٰ یُجٰاوِرُونَکَ فِیهٰا إِلاّٰ قَلِیلاً. احزاب (33) 57 و 60

اتّحاد منافقان

70. اظهار اتّحاد منافقان با یهود، هنگام حضور در

1) 1) . مقصود از خروج در جملۀ«لیخرجن»طبق نظر بعض مفسّران، خروج برای جهاد است. (التبیان، ج 7، ص 453)

محفل آنان:

وَ إِذٰا لَقُوا الَّذِینَ آمَنُوا قٰالُوا آمَنّٰا وَ إِذٰا خَلَوْا إِلیٰ شَیٰاطِینِهِمْ قٰالُوا إِنّٰا مَعَکُمْ إِنَّمٰا نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ . (1)بقره (2) 14

وَ إِذْ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ مٰا وَعَدَنَا اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ إِلاّٰ غُرُوراً

قَدْ یَعْلَمُ اللّٰهُ الْمُعَوِّقِینَ مِنْکُمْ وَ الْقٰائِلِینَ لِإِخْوٰانِهِمْ هَلُمَّ إِلَیْنٰا وَ لاٰ یَأْتُونَ الْبَأْسَ إِلاّٰ قَلِیلاً. (2)احزاب (33) 12 و 18

إِنَّ الَّذِینَ ارْتَدُّوا عَلیٰ أَدْبٰارِهِمْ مِنْ بَعْدِ مٰا تَبَیَّنَ لَهُمُ الْهُدَی الشَّیْطٰانُ سَوَّلَ لَهُمْ وَ أَمْلیٰ لَهُمْ

ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ قٰالُوا لِلَّذِینَ کَرِهُوا مٰا نَزَّلَ اللّٰهُ سَنُطِیعُکُمْ فِی بَعْضِ الْأَمْرِ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِسْرٰارَهُمْ . (3)محمّد (47) 25 و 26

71. اتّحاد ظاهری و دروغین منافقان، به رغم تشتّت و تفرقۀ درونی آنان:

لاٰ یُقٰاتِلُونَکُمْ جَمِیعاً إِلاّٰ فِی قُریً مُحَصَّنَةٍ أَوْ مِنْ وَرٰاءِ جُدُرٍ بَأْسُهُمْ بَیْنَهُمْ شَدِیدٌ تَحْسَبُهُمْ جَمِیعاً وَ قُلُوبُهُمْ شَتّٰی ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لاٰ یَعْقِلُونَ . حشر (59) 14

72. اتّحاد منافقان و اهل کتاب، در دشمنی با مسلمانان:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ نٰافَقُوا یَقُولُونَ لِإِخْوٰانِهِمُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ لَئِنْ أُخْرِجْتُمْ لَنَخْرُجَنَّ مَعَکُمْ وَ لاٰ نُطِیعُ فِیکُمْ أَحَداً أَبَداً وَ إِنْ قُوتِلْتُمْ لَنَنْصُرَنَّکُمْ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ . حشر (59) 11

73. شیطان، محور اتّحاد منافقان:

اِتَّخَذُوا أَیْمٰانَهُمْ جُنَّةً فَصَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ فَلَهُمْ عَذٰابٌ مُهِینٌ

اِسْتَحْوَذَ عَلَیْهِمُ الشَّیْطٰانُ فَأَنْسٰاهُمْ ذِکْرَ اللّٰهِ أُولٰئِکَ حِزْبُ الشَّیْطٰانِ أَلاٰ إِنَّ حِزْبَ الشَّیْطٰانِ هُمُ الْخٰاسِرُونَ . مجادله (58) 16 و 19

اتمام‌حجّت بر منافقان

74. اتمام‌حجّت بر منافقان، پیش از ارتداد آنان:

إِنَّ الَّذِینَ ارْتَدُّوا عَلیٰ أَدْبٰارِهِمْ مِنْ بَعْدِ مٰا تَبَیَّنَ لَهُمُ الْهُدَی الشَّیْطٰانُ سَوَّلَ لَهُمْ وَ أَمْلیٰ لَهُمْ . (4)محمّد (47) 25

احاطه بر منافقان

75. منافقان، در احاطۀ علم الهی:

وَ مِمَّنْ حَوْلَکُمْ مِنَ الْأَعْرٰابِ مُنٰافِقُونَ وَ مِنْ أَهْلِ الْمَدِینَةِ مَرَدُوا عَلَی النِّفٰاقِ لاٰ تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَیْنِ ثُمَّ یُرَدُّونَ إِلیٰ عَذٰابٍ عَظِیمٍ . توبه (9) 101

وَ لَیَعْلَمَنَّ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ لَیَعْلَمَنَّ الْمُنٰافِقِینَ . عنکبوت (29) 11

أَمْ حَسِبَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَنْ لَنْ یُخْرِجَ اللّٰهُ أَضْغٰانَهُمْ

وَ لَوْ نَشٰاءُ لَأَرَیْنٰاکَهُمْ فَلَعَرَفْتَهُمْ بِسِیمٰاهُمْ وَ لَتَعْرِفَنَّهُمْ فِی لَحْنِ الْقَوْلِ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ أَعْمٰالَکُمْ . محمّد (47) 29 و 30

احتضار منافقان

==> همین مدخل، منافقان، روح منافقان


1) 1) . احتمال دارد مقصود از«شیاطین»یهودیان باشند که اهل نفاق را به تکذیب خدا و رسول صلی الله علیه و آله وامی‌داشتند . (مجمع البیان، ج 1-2، ص 140)

2) 2) . مقصود از«اخوانهم»منافقان است که با یهود رابطۀ اخوّت داشتند. (مجمع البیان، ج 7-8، ص 546)

3) 3) . بنا بر گفتۀ بعض مفسران، آیات مربوط به هماهنگی منافقان با یهود برای تکذیب پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله است. (الکشاف، ج 4، ص 326)

4) 4) . آیۀ مزبور دربارۀ منافقان و اتمام حجّت بر آنان است. (مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 158)

اختلاف‌افکنی منافقان

76. منافقان، درصدد ایجاد اختلاف در صفوف اهل ایمان، با ساختن مسجد ضرار:

وَ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً ضِرٰاراً وَ کُفْراً وَ تَفْرِیقاً بَیْنَ الْمُؤْمِنِینَ وَ إِرْصٰاداً لِمَنْ حٰارَبَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ وَ لَیَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنٰا إِلاَّ الْحُسْنیٰ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ . توبه (9) 107

اختلاف منافقان

77. گرفتاری منافقان به درونی آکنده از تفرقه و تشتّت به رغم اتّحاد و تجمّع ظاهری آنان:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ نٰافَقُوا یَقُولُونَ لِإِخْوٰانِهِمُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ لَئِنْ أُخْرِجْتُمْ لَنَخْرُجَنَّ مَعَکُمْ وَ لاٰ نُطِیعُ فِیکُمْ أَحَداً أَبَداً وَ إِنْ قُوتِلْتُمْ لَنَنْصُرَنَّکُمْ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ

لاٰ یُقٰاتِلُونَکُمْ جَمِیعاً إِلاّٰ فِی قُریً مُحَصَّنَةٍ أَوْ مِنْ وَرٰاءِ جُدُرٍ بَأْسُهُمْ بَیْنَهُمْ شَدِیدٌ تَحْسَبُهُمْ جَمِیعاً وَ قُلُوبُهُمْ شَتّٰی ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لاٰ یَعْقِلُونَ . حشر (59) 11 و 14

78. خودداری گروهی از منافقان، از مراجعه به حکم خدا و رسول صلی الله علیه و آله ، برای حلّ اختلافهای خود:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ فَإِنْ تَنٰازَعْتُمْ فِی شَیْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَی اللّٰهِ وَ الرَّسُولِ إِنْ کُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ ذٰلِکَ خَیْرٌ وَ أَحْسَنُ تَأْوِیلاً

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ یَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ وَ مٰا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِکَ یُرِیدُونَ أَنْ یَتَحٰاکَمُوا إِلَی الطّٰاغُوتِ وَ قَدْ أُمِرُوا أَنْ یَکْفُرُوا بِهِ وَ یُرِیدُ الشَّیْطٰانُ أَنْ یُضِلَّهُمْ ضَلاٰلاً بَعِیداً

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا إِلیٰ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ وَ إِلَی الرَّسُولِ رَأَیْتَ الْمُنٰافِقِینَ یَصُدُّونَ عَنْکَ صُدُوداً. نساء (4) 59 -\61

وَ یَقُولُونَ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالرَّسُولِ وَ أَطَعْنٰا ثُمَّ یَتَوَلّٰی فَرِیقٌ مِنْهُمْ مِنْ بَعْدِ ذٰلِکَ وَ مٰا أُولٰئِکَ بِالْمُؤْمِنِینَ

وَ إِذٰا دُعُوا إِلَی اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ لِیَحْکُمَ بَیْنَهُمْ إِذٰا فَرِیقٌ مِنْهُمْ مُعْرِضُونَ . (1)نور (24) 47 و 48

79. اختلاف و تفرقۀ عمیق میان منافقان و یهود، به رغم اتّحاد ظاهری آنان:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ نٰافَقُوا یَقُولُونَ لِإِخْوٰانِهِمُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ لَئِنْ أُخْرِجْتُمْ لَنَخْرُجَنَّ مَعَکُمْ وَ لاٰ نُطِیعُ فِیکُمْ أَحَداً أَبَداً وَ إِنْ قُوتِلْتُمْ لَنَنْصُرَنَّکُمْ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ

لاٰ یُقٰاتِلُونَکُمْ جَمِیعاً إِلاّٰ فِی قُریً مُحَصَّنَةٍ أَوْ مِنْ وَرٰاءِ جُدُرٍ بَأْسُهُمْ بَیْنَهُمْ شَدِیدٌ تَحْسَبُهُمْ جَمِیعاً وَ قُلُوبُهُمْ شَتّٰی ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لاٰ یَعْقِلُونَ . حشر (59) 11 و 14

80. مراجعۀ منافقان به طاغوتها، برای حل اختلافات خود:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ یَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ وَ مٰا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِکَ یُرِیدُونَ أَنْ یَتَحٰاکَمُوا إِلَی الطّٰاغُوتِ وَ قَدْ أُمِرُوا أَنْ یَکْفُرُوا بِهِ وَ یُرِیدُ الشَّیْطٰانُ أَنْ یُضِلَّهُمْ ضَلاٰلاً بَعِیداً. نساء (4) 60

اخوّت منافقان

81. اخوّت و همسویی مسلمانان ضعیف الایمان با منافقان:

وَ إِذْ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ مٰا وَعَدَنَا اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ إِلاّٰ غُرُوراً

قَدْ یَعْلَمُ اللّٰهُ


1) 1) . آیات، مربوط به ردّ داوری رسول خدا صلی الله علیه و آله از سوی فردی منافق است. (مجمع البیان، ج 7 - 8، ص 236؛ زاد المسیر، ج 6، ص 54)

اَلْمُعَوِّقِینَ مِنْکُمْ وَ الْقٰائِلِینَ لِإِخْوٰانِهِمْ هَلُمَّ إِلَیْنٰا وَ لاٰ یَأْتُونَ الْبَأْسَ إِلاّٰ قَلِیلاً. احزاب (33) 12 و 18

82. رابطۀ برادری، میان منافقان و یهود:

وَ إِذْ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ مٰا وَعَدَنَا اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ إِلاّٰ غُرُوراً

قَدْ یَعْلَمُ اللّٰهُ الْمُعَوِّقِینَ مِنْکُمْ وَ الْقٰائِلِینَ لِإِخْوٰانِهِمْ هَلُمَّ إِلَیْنٰا وَ لاٰ یَأْتُونَ الْبَأْسَ إِلاّٰ قَلِیلاً. (1)احزاب (33) 12 و 18

83. اخوّت و برادری منافقان، با اهل کتاب:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ نٰافَقُوا یَقُولُونَ لِإِخْوٰانِهِمُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ لَئِنْ أُخْرِجْتُمْ لَنَخْرُجَنَّ مَعَکُمْ وَ لاٰ نُطِیعُ فِیکُمْ أَحَداً أَبَداً وَ إِنْ قُوتِلْتُمْ لَنَنْصُرَنَّکُمْ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ . حشر (59) 11

84. برادری میان منافقان با یکدیگر:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَکُونُوا کَالَّذِینَ کَفَرُوا وَ قٰالُوا لِإِخْوٰانِهِمْ ... (2)آل عمران (3) 156

وَ لِیَعْلَمَ الَّذِینَ نٰافَقُوا ... اَلَّذِینَ قٰالُوا لِإِخْوٰانِهِمْ وَ قَعَدُوا لَوْ أَطٰاعُونٰا مٰا قُتِلُوا .... آل عمران (3)167 و 168

ادّعاهای منافقان

1. آمادگی نظامی

85. ادّعای دروغین منافقان، مبنی بر آمادگی نظامی خویش، برای شرکت در جهاد:

فَإِنْ رَجَعَکَ اللّٰهُ إِلیٰ طٰائِفَةٍ مِنْهُمْ فَاسْتَأْذَنُوکَ لِلْخُرُوجِ فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِیَ أَبَداً وَ لَنْ تُقٰاتِلُوا مَعِیَ عَدُوًّا إِنَّکُمْ رَضِیتُمْ بِالْقُعُودِ أَوَّلَ مَرَّةٍ فَاقْعُدُوا مَعَ الْخٰالِفِینَ . توبه (9) 83

إِنَّمَا السَّبِیلُ عَلَی الَّذِینَ یَسْتَأْذِنُونَکَ وَ هُمْ أَغْنِیٰاءُ رَضُوا بِأَنْ یَکُونُوا مَعَ الْخَوٰالِفِ وَ طَبَعَ اللّٰهُ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ

یَعْتَذِرُونَ إِلَیْکُمْ إِذٰا رَجَعْتُمْ إِلَیْهِمْ قُلْ لاٰ تَعْتَذِرُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَکُمْ قَدْ نَبَّأَنَا اللّٰهُ مِنْ أَخْبٰارِکُمْ وَ سَیَرَی اللّٰهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلیٰ عٰالِمِ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ

سَیَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ لَکُمْ إِذَا انْقَلَبْتُمْ إِلَیْهِمْ لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ فَأَعْرِضُوا عَنْهُمْ إِنَّهُمْ رِجْسٌ وَ مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ جَزٰاءً بِمٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ

یَحْلِفُونَ لَکُمْ لِتَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنْ تَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَرْضیٰ عَنِ الْقَوْمِ الْفٰاسِقِینَ . توبه (9) 93 -\96

وَ یَقُولُونَ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالرَّسُولِ وَ أَطَعْنٰا ثُمَّ یَتَوَلّٰی فَرِیقٌ مِنْهُمْ مِنْ بَعْدِ ذٰلِکَ وَ مٰا أُولٰئِکَ بِالْمُؤْمِنِینَ

وَ أَقْسَمُوا بِاللّٰهِ جَهْدَ أَیْمٰانِهِمْ لَئِنْ أَمَرْتَهُمْ لَیَخْرُجُنَّ قُلْ لاٰ تُقْسِمُوا طٰاعَةٌ مَعْرُوفَةٌ إِنَّ اللّٰهَ خَبِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ . نور (24) 47 و 53

وَ إِذْ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ مٰا وَعَدَنَا اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ إِلاّٰ غُرُوراً

وَ إِذْ قٰالَتْ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ یٰا أَهْلَ یَثْرِبَ لاٰ مُقٰامَ لَکُمْ فَارْجِعُوا وَ یَسْتَأْذِنُ فَرِیقٌ مِنْهُمُ النَّبِیَّ یَقُولُونَ إِنَّ بُیُوتَنٰا عَوْرَةٌ وَ مٰا هِیَ بِعَوْرَةٍ إِنْ یُرِیدُونَ إِلاّٰ فِرٰاراً

وَ لَقَدْ کٰانُوا عٰاهَدُوا اللّٰهَ مِنْ قَبْلُ لاٰ یُوَلُّونَ الْأَدْبٰارَ وَ کٰانَ عَهْدُ اللّٰهِ مَسْؤُلاً. احزاب (33) 12 و 13 و 15

وَ یَقُولُ الَّذِینَ آمَنُوا لَوْ لاٰ نُزِّلَتْ سُورَةٌ فَإِذٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْکَمَةٌ وَ ذُکِرَ فِیهَا الْقِتٰالُ رَأَیْتَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ نَظَرَ الْمَغْشِیِّ عَلَیْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَأَوْلیٰ لَهُمْ

طٰاعَةٌ وَ قَوْلٌ مَعْرُوفٌ فَإِذٰا عَزَمَ


1) 1) . مورد آیات، رابطۀ برادری منافقان با یهود است. (مجمع البیان، ج 7-8، ص 546)

2) 2) . مقصود از«الذین کفروا»و«اخوانهم»منافقان است. (مجمع البیان، ج 1-2، ص 867؛ زاد المسیر، ج 1، ص 484)

اَلْأَمْرُ فَلَوْ صَدَقُوا اللّٰهَ لَکٰانَ خَیْراً لَهُمْ . محمّد (47) 20 و 21

2. احسان

86. ادّعای دروغین منافقان، مبنی بر احسان و خیرخواهی خویش:

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا إِلیٰ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ وَ إِلَی الرَّسُولِ رَأَیْتَ الْمُنٰافِقِینَ یَصُدُّونَ عَنْکَ صُدُوداً

فَکَیْفَ إِذٰا أَصٰابَتْهُمْ مُصِیبَةٌ بِمٰا قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ ثُمَّ جٰاؤُکَ یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ إِنْ أَرَدْنٰا إِلاّٰ إِحْسٰاناً وَ تَوْفِیقاً. نساء (4) 61 و 62

3. اصلاح‌طلبی

87. منافقان، مدّعی دروغین اصلاح‌طلبی خویش:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَ مٰا هُمْ بِمُؤْمِنِینَ

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ لاٰ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ قٰالُوا إِنَّمٰا نَحْنُ مُصْلِحُونَ

أَلاٰ إِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ وَ لٰکِنْ لاٰ یَشْعُرُونَ . بقره (2) 8 و 11 و 12

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یُعْجِبُکَ قَوْلُهُ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ یُشْهِدُ اللّٰهَ عَلیٰ مٰا فِی قَلْبِهِ وَ هُوَ أَلَدُّ الْخِصٰامِ

وَ إِذٰا تَوَلّٰی سَعیٰ فِی الْأَرْضِ لِیُفْسِدَ فِیهٰا وَ یُهْلِکَ الْحَرْثَ وَ النَّسْلَ وَ اللّٰهُ لاٰ یُحِبُّ الْفَسٰادَ. (1)بقره (2) 204 و 205

4. اطاعت

88. منافقان، مدّعی اطاعت و فرمانبری از خدا و رسول صلی الله علیه و آله :

وَ یَقُولُونَ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالرَّسُولِ وَ أَطَعْنٰا ثُمَّ یَتَوَلّٰی فَرِیقٌ مِنْهُمْ مِنْ بَعْدِ ذٰلِکَ وَ مٰا أُولٰئِکَ بِالْمُؤْمِنِینَ . نور (24) 47

5. امداد

89. ادّعای دروغین منافقان، مبنی بر امداد به کافران اهل کتاب:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ نٰافَقُوا یَقُولُونَ لِإِخْوٰانِهِمُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ لَئِنْ أُخْرِجْتُمْ لَنَخْرُجَنَّ مَعَکُمْ وَ لاٰ نُطِیعُ فِیکُمْ أَحَداً أَبَداً وَ إِنْ قُوتِلْتُمْ لَنَنْصُرَنَّکُمْ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ

لَئِنْ أُخْرِجُوا لاٰ یَخْرُجُونَ مَعَهُمْ وَ لَئِنْ قُوتِلُوا لاٰ یَنْصُرُونَهُمْ وَ لَئِنْ نَصَرُوهُمْ لَیُوَلُّنَّ الْأَدْبٰارَ ثُمَّ لاٰ یُنْصَرُونَ . حشر (59) 11 و 12

6 . ایمان

90. منافقان، مدّعی دروغین ایمان به خدا:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَ مٰا هُمْ بِمُؤْمِنِینَ

وَ إِذٰا لَقُوا الَّذِینَ آمَنُوا قٰالُوا آمَنّٰا وَ إِذٰا خَلَوْا إِلیٰ شَیٰاطِینِهِمْ قٰالُوا إِنّٰا مَعَکُمْ إِنَّمٰا نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ . بقره (2) 8 و 14

وَ یَقُولُونَ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالرَّسُولِ وَ أَطَعْنٰا ثُمَّ یَتَوَلّٰی فَرِیقٌ مِنْهُمْ مِنْ بَعْدِ ذٰلِکَ وَ مٰا أُولٰئِکَ بِالْمُؤْمِنِینَ

وَ إِذٰا دُعُوا إِلَی اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ لِیَحْکُمَ بَیْنَهُمْ إِذٰا فَرِیقٌ مِنْهُمْ مُعْرِضُونَ

وَ إِنْ یَکُنْ لَهُمُ الْحَقُّ یَأْتُوا إِلَیْهِ مُذْعِنِینَ

أَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَمِ ارْتٰابُوا أَمْ یَخٰافُونَ أَنْ یَحِیفَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ وَ رَسُولُهُ بَلْ أُولٰئِکَ هُمُ الظّٰالِمُونَ

وَ أَقْسَمُوا بِاللّٰهِ جَهْدَ أَیْمٰانِهِمْ لَئِنْ أَمَرْتَهُمْ لَیَخْرُجُنَّ قُلْ لاٰ تُقْسِمُوا طٰاعَةٌ مَعْرُوفَةٌ إِنَّ اللّٰهَ خَبِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ . نور (24) 47 -\50 و 53

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ فَإِذٰا أُوذِیَ فِی اللّٰهِ جَعَلَ فِتْنَةَ النّٰاسِ کَعَذٰابِ اللّٰهِ وَ لَئِنْ جٰاءَ نَصْرٌ مِنْ رَبِّکَ لَیَقُولُنَّ إِنّٰا کُنّٰا مَعَکُمْ أَ وَ لَیْسَ اللّٰهُ بِأَعْلَمَ بِمٰا فِی


1) 1) . با توجه به جملۀ«و اذا تولّی...لیفسد فیها»معلوم می‌شود مقصود از«یعجبک قوله...»ادعای اصلاح است

صُدُورِ الْعٰالَمِینَ . عنکبوت (29) 10

91. ادّعای دروغین منافقان، مبنی بر ایمان به پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ یَقُولُونَ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالرَّسُولِ وَ أَطَعْنٰا ثُمَّ یَتَوَلّٰی فَرِیقٌ مِنْهُمْ مِنْ بَعْدِ ذٰلِکَ وَ مٰا أُولٰئِکَ بِالْمُؤْمِنِینَ

وَ إِذٰا دُعُوا إِلَی اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ لِیَحْکُمَ بَیْنَهُمْ إِذٰا فَرِیقٌ مِنْهُمْ مُعْرِضُونَ . نور (24) 47 و 48

إِذٰا جٰاءَکَ الْمُنٰافِقُونَ قٰالُوا نَشْهَدُ إِنَّکَ لَرَسُولُ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّکَ لَرَسُولُهُ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لَکٰاذِبُونَ

اِتَّخَذُوا أَیْمٰانَهُمْ جُنَّةً فَصَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ إِنَّهُمْ سٰاءَ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ

ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ آمَنُوا ثُمَّ کَفَرُوا فَطُبِعَ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لاٰ یَفْقَهُونَ . منافقون (63) 1 -\3

92. منافقان، مدّعی دروغین ایمان به قیامت:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَ مٰا هُمْ بِمُؤْمِنِینَ . بقره (2) 8

93. منافقان، مدّعی دروغین ایمان به تمامی کتابهای آسمانی:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ یَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ وَ مٰا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِکَ یُرِیدُونَ أَنْ یَتَحٰاکَمُوا إِلَی الطّٰاغُوتِ وَ قَدْ أُمِرُوا أَنْ یَکْفُرُوا بِهِ وَ یُرِیدُ الشَّیْطٰانُ أَنْ یُضِلَّهُمْ ضَلاٰلاً بَعِیداً

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا إِلیٰ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ وَ إِلَی الرَّسُولِ رَأَیْتَ الْمُنٰافِقِینَ یَصُدُّونَ عَنْکَ صُدُوداً. نساء (4) 60 و 61

7. روشنفکری

94. منافقان، مدّعی روشنفکری و خردمندی خویش و سفاهت دیگران:

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ آمِنُوا کَمٰا آمَنَ النّٰاسُ قٰالُوا أَ نُؤْمِنُ کَمٰا آمَنَ السُّفَهٰاءُ أَلاٰ إِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهٰاءُ وَ لٰکِنْ لاٰ یَعْلَمُونَ . بقره (2) 13

8 . صلاح

95. منافقان، مدّعی صلاح خویش، در صورت بهره‌مندی از فضل خدا و امکانات مادّی:

وَ مِنْهُمْ مَنْ عٰاهَدَ اللّٰهَ لَئِنْ آتٰانٰا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ وَ لَنَکُونَنَّ مِنَ الصّٰالِحِینَ

فَأَعْقَبَهُمْ نِفٰاقاً فِی قُلُوبِهِمْ إِلیٰ یَوْمِ یَلْقَوْنَهُ بِمٰا أَخْلَفُوا اللّٰهَ مٰا وَعَدُوهُ وَ بِمٰا کٰانُوا یَکْذِبُونَ . توبه (9) 75 و 77

96. محرومیّت منافقان عهدشکن و بخیل، از قرار گرفتن در زمرۀ صالحان به رغم ادعای آن:

وَ مِنْهُمْ مَنْ عٰاهَدَ اللّٰهَ لَئِنْ آتٰانٰا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ وَ لَنَکُونَنَّ مِنَ الصّٰالِحِینَ

فَلَمّٰا آتٰاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ بَخِلُوا بِهِ وَ تَوَلَّوْا وَ هُمْ مُعْرِضُونَ . توبه (9) 75 و 76

9. صلح‌طلبی

97. منافقان، مدّعی دروغین صلح‌طلبی خویش:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ یَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ وَ مٰا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِکَ یُرِیدُونَ أَنْ یَتَحٰاکَمُوا إِلَی الطّٰاغُوتِ وَ قَدْ أُمِرُوا أَنْ یَکْفُرُوا بِهِ وَ یُرِیدُ الشَّیْطٰانُ أَنْ یُضِلَّهُمْ ضَلاٰلاً بَعِیداً

فَکَیْفَ إِذٰا أَصٰابَتْهُمْ مُصِیبَةٌ بِمٰا قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ ثُمَّ جٰاؤُکَ یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ إِنْ أَرَدْنٰا إِلاّٰ إِحْسٰاناً وَ تَوْفِیقاً. (1)نساء (4) 60 و 62

98. ادّعای صلح‌جویی، توجیه ناروای منافقان، در مورد مراجعه به محاکم طاغوتی:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ یَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ


1) 1) . برخی گفته‌اند: آیۀ یادشده به ادّعای ایجاد صلح از سوی منافقان در غزوۀ بنی المصطلق اشاره دارد. (مجمع البیان، ج 3 - 4، ص 103)

وَ مٰا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِکَ یُرِیدُونَ أَنْ یَتَحٰاکَمُوا إِلَی الطّٰاغُوتِ وَ قَدْ أُمِرُوا أَنْ یَکْفُرُوا بِهِ وَ یُرِیدُ الشَّیْطٰانُ أَنْ یُضِلَّهُمْ ضَلاٰلاً بَعِیداً

فَکَیْفَ إِذٰا أَصٰابَتْهُمْ مُصِیبَةٌ بِمٰا قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ ثُمَّ جٰاؤُکَ یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ إِنْ أَرَدْنٰا إِلاّٰ إِحْسٰاناً وَ تَوْفِیقاً. نساء (4) 60 و 62

10. ناامنی خانه‌ها

99. ادّعای منافقان و بیمار دلان، مبنی بر ناامن بودن خانه‌های‌شان در مدینه، بهانۀ آنان برای فرار از جنگ:

وَ إِذْ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ مٰا وَعَدَنَا اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ إِلاّٰ غُرُوراً

وَ إِذْ قٰالَتْ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ یٰا أَهْلَ یَثْرِبَ لاٰ مُقٰامَ لَکُمْ فَارْجِعُوا وَ یَسْتَأْذِنُ فَرِیقٌ مِنْهُمُ النَّبِیَّ یَقُولُونَ إِنَّ بُیُوتَنٰا عَوْرَةٌ وَ مٰا هِیَ بِعَوْرَةٍ إِنْ یُرِیدُونَ إِلاّٰ فِرٰاراً. احزاب (33) 12 و 13

اذن‌خواهی منافقان

100. درخواست اجازه از پیامبر صلی الله علیه و آله برای ترک جهاد بدون داشتن عذر موجّه، از ویژگیهای مردم بی‌ایمان و منافق:

إِنَّمٰا یَسْتَأْذِنُکَ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ ارْتٰابَتْ قُلُوبُهُمْ فَهُمْ فِی رَیْبِهِمْ یَتَرَدَّدُونَ . توبه (9) 45

101. اجازه خواستن منافقان از پیامبر صلی الله علیه و آله برای حضور نیافتن در جنگ:

عَفَا اللّٰهُ عَنْکَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ حَتّٰی یَتَبَیَّنَ لَکَ الَّذِینَ صَدَقُوا وَ تَعْلَمَ الْکٰاذِبِینَ . (1)توبه (9) 43

إِنَّمٰا یَسْتَأْذِنُکَ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ ارْتٰابَتْ قُلُوبُهُمْ فَهُمْ فِی رَیْبِهِمْ یَتَرَدَّدُونَ . توبه (9) 45

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَقُولُ ائْذَنْ لِی وَ لاٰ تَفْتِنِّی أَلاٰ فِی الْفِتْنَةِ سَقَطُوا وَ إِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِیطَةٌ بِالْکٰافِرِینَ . توبه (9) 49

وَ إِذٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ أَنْ آمِنُوا بِاللّٰهِ وَ جٰاهِدُوا مَعَ رَسُولِهِ اسْتَأْذَنَکَ أُولُوا الطَّوْلِ مِنْهُمْ وَ قٰالُوا ذَرْنٰا نَکُنْ مَعَ الْقٰاعِدِینَ . توبه (9) 86

إِنَّمَا السَّبِیلُ عَلَی الَّذِینَ یَسْتَأْذِنُونَکَ وَ هُمْ أَغْنِیٰاءُ رَضُوا بِأَنْ یَکُونُوا مَعَ الْخَوٰالِفِ وَ طَبَعَ اللّٰهُ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ . توبه (9) 93

وَ إِذْ قٰالَتْ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ یٰا أَهْلَ یَثْرِبَ لاٰ مُقٰامَ لَکُمْ فَارْجِعُوا وَ یَسْتَأْذِنُ فَرِیقٌ مِنْهُمُ النَّبِیَّ یَقُولُونَ إِنَّ بُیُوتَنٰا عَوْرَةٌ وَ مٰا هِیَ بِعَوْرَةٍ إِنْ یُرِیدُونَ إِلاّٰ فِرٰاراً. احزاب (33) 13

102. عدم صداقت منافقان، علّت روا نبودن اذن پیامبر صلی الله علیه و آله به آنان برای ترک جهاد:

عَفَا اللّٰهُ عَنْکَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ حَتّٰی یَتَبَیَّنَ لَکَ الَّذِینَ صَدَقُوا وَ تَعْلَمَ الْکٰاذِبِینَ

لاٰ یَسْتَأْذِنُکَ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ أَنْ یُجٰاهِدُوا بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِالْمُتَّقِینَ . توبه (9) 43 و 44

103. تظاهر منافقان به کسب اجازه، برای همراهی با پیامبر صلی الله علیه و آله در جنگ:

فَإِنْ رَجَعَکَ اللّٰهُ إِلیٰ طٰائِفَةٍ مِنْهُمْ فَاسْتَأْذَنُوکَ لِلْخُرُوجِ فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِیَ أَبَداً وَ لَنْ تُقٰاتِلُوا مَعِیَ عَدُوًّا إِنَّکُمْ رَضِیتُمْ بِالْقُعُودِ أَوَّلَ مَرَّةٍ فَاقْعُدُوا مَعَ الْخٰالِفِینَ . توبه (9) 83

موجبات اذن خواهی منافقان در ترک جهاد

1. ترس


1) 1) . مورد آیه منافقان است. (مجمع البیان، ج 5-6، ص 51)

104. ترس از مرگ و کشته شدن، دلیل اجازه گرفتن منافقان از پیامبر صلی الله علیه و آله ، جهت گریز از جنگ احزاب:

وَ إِذْ قٰالَتْ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ یٰا أَهْلَ یَثْرِبَ لاٰ مُقٰامَ لَکُمْ فَارْجِعُوا وَ یَسْتَأْذِنُ فَرِیقٌ مِنْهُمُ النَّبِیَّ یَقُولُونَ إِنَّ بُیُوتَنٰا عَوْرَةٌ وَ مٰا هِیَ بِعَوْرَةٍ إِنْ یُرِیدُونَ إِلاّٰ فِرٰاراً

قُلْ لَنْ یَنْفَعَکُمُ الْفِرٰارُ إِنْ فَرَرْتُمْ مِنَ الْمَوْتِ أَوِ الْقَتْلِ وَ إِذاً لاٰ تُمَتَّعُونَ إِلاّٰ قَلِیلاً. احزاب (33) 13 و 16

2. ثروت

105. ثروتمندی، سبب اجازه خواهی منافقان از پیامبر صلی الله علیه و آله برای گریز از جنگ:

وَ إِذٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ أَنْ آمِنُوا بِاللّٰهِ وَ جٰاهِدُوا مَعَ رَسُولِهِ اسْتَأْذَنَکَ أُولُوا الطَّوْلِ مِنْهُمْ وَ قٰالُوا ذَرْنٰا نَکُنْ مَعَ الْقٰاعِدِینَ

رَضُوا بِأَنْ یَکُونُوا مَعَ الْخَوٰالِفِ وَ طُبِعَ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لاٰ یَفْقَهُونَ . توبه (9) 86 و 87

إِنَّمَا السَّبِیلُ عَلَی الَّذِینَ یَسْتَأْذِنُونَکَ وَ هُمْ أَغْنِیٰاءُ رَضُوا بِأَنْ یَکُونُوا مَعَ الْخَوٰالِفِ وَ طَبَعَ اللّٰهُ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ . توبه (9) 93

3. ختم قلب

106. اجازه خواستن منافقان برای شرکت نکردن در جنگ، ناشی از عدم درک آنان از ارزش جهاد:

وَ إِذٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ أَنْ آمِنُوا بِاللّٰهِ وَ جٰاهِدُوا مَعَ رَسُولِهِ اسْتَأْذَنَکَ أُولُوا الطَّوْلِ مِنْهُمْ وَ قٰالُوا ذَرْنٰا نَکُنْ مَعَ الْقٰاعِدِینَ

رَضُوا بِأَنْ یَکُونُوا مَعَ الْخَوٰالِفِ وَ طُبِعَ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لاٰ یَفْقَهُونَ . توبه (9) 86 و 87

إِنَّمَا السَّبِیلُ عَلَی الَّذِینَ یَسْتَأْذِنُونَکَ وَ هُمْ أَغْنِیٰاءُ رَضُوا بِأَنْ یَکُونُوا مَعَ الْخَوٰالِفِ وَ طَبَعَ اللّٰهُ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ . توبه (9) 93

4. راحت طلبی

107. راحت‌طلبی، سبب اجازه خواهی منافقان از پیامبر صلی الله علیه و آله برای گریز از جنگ:

وَ إِذٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ أَنْ آمِنُوا بِاللّٰهِ وَ جٰاهِدُوا مَعَ رَسُولِهِ اسْتَأْذَنَکَ أُولُوا الطَّوْلِ مِنْهُمْ وَ قٰالُوا ذَرْنٰا نَکُنْ مَعَ الْقٰاعِدِینَ

رَضُوا بِأَنْ یَکُونُوا مَعَ الْخَوٰالِفِ وَ طُبِعَ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لاٰ یَفْقَهُونَ . توبه (9) 86 و 87

إِنَّمَا السَّبِیلُ عَلَی الَّذِینَ یَسْتَأْذِنُونَکَ وَ هُمْ أَغْنِیٰاءُ رَضُوا بِأَنْ یَکُونُوا مَعَ الْخَوٰالِفِ وَ طَبَعَ اللّٰهُ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ . توبه (9) 93

5. کفر

108. بی‌اعتقادی به خدا و عالم آخرت، سبب بهانه‌جویی منافقان برای اجازه خواهی از پیامبر صلی الله علیه و آله جهت شرکت نکردن در جنگ:

إِنَّمٰا یَسْتَأْذِنُکَ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ ارْتٰابَتْ قُلُوبُهُمْ فَهُمْ فِی رَیْبِهِمْ یَتَرَدَّدُونَ

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَقُولُ ائْذَنْ لِی وَ لاٰ تَفْتِنِّی أَلاٰ فِی الْفِتْنَةِ سَقَطُوا وَ إِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِیطَةٌ بِالْکٰافِرِینَ . توبه (9) 45 و 49

6. کوردلی

109. کوردلی و درک نکردن ارزش جهاد، باعث اجازه خواهی منافقان از پیامبر صلی الله علیه و آله برای ترک جهاد:

وَ إِذٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ أَنْ آمِنُوا بِاللّٰهِ وَ جٰاهِدُوا مَعَ رَسُولِهِ اسْتَأْذَنَکَ أُولُوا الطَّوْلِ مِنْهُمْ وَ قٰالُوا ذَرْنٰا نَکُنْ مَعَ الْقٰاعِدِینَ

رَضُوا بِأَنْ یَکُونُوا مَعَ الْخَوٰالِفِ وَ طُبِعَ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لاٰ یَفْقَهُونَ

إِنَّمَا السَّبِیلُ عَلَی الَّذِینَ یَسْتَأْذِنُونَکَ وَ هُمْ أَغْنِیٰاءُ رَضُوا بِأَنْ یَکُونُوا مَعَ الْخَوٰالِفِ وَ طَبَعَ اللّٰهُ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ . توبه (9) 86 و 87 و 93

اذیّتهای منافقان

110. آزاررسانی منافقان، به همسران و دختران پیامبر و همسران مؤمنان در مدینه:

وَ الَّذِینَ یُؤْذُونَ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ ... یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ قُلْ لِأَزْوٰاجِکَ وَ بَنٰاتِکَ وَ نِسٰاءِ الْمُؤْمِنِینَ یُدْنِینَ عَلَیْهِنَّ مِنْ جَلاَبِیبِهِنَّ ذٰلِکَ أَدْنیٰ أَنْ یُعْرَفْنَ فَلاٰ یُؤْذَیْنَ ... لَئِنْ لَمْ یَنْتَهِ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَ الْمُرْجِفُونَ فِی الْمَدِینَةِ لَنُغْرِیَنَّکَ بِهِمْ .... احزاب (33) 58 - 60

111. آزاررسانی منافقان به پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ مِنْهُمُ الَّذِینَ یُؤْذُونَ النَّبِیَّ وَ یَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ ... وَ الَّذِینَ یُؤْذُونَ رَسُولَ اللّٰهِ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ . (1)توبه (9) 61

وَ لاٰ تُطِعِ الْکٰافِرِینَ وَ الْمُنٰافِقِینَ وَ دَعْ أَذٰاهُمْ ... احزاب (33) 48

112. بی‌اعتنایی به آزار منافقان و توکل بر خدا سفارش الهی به پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ لاٰ تُطِعِ الْکٰافِرِینَ وَ الْمُنٰافِقِینَ وَ دَعْ أَذٰاهُمْ وَ تَوَکَّلْ عَلَی اللّٰهِ .... احزاب (33) 48

رَبُّ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ فَاتَّخِذْهُ وَکِیلاً

وَ اصْبِرْ عَلیٰ مٰا یَقُولُونَ وَ اهْجُرْهُمْ هَجْراً جَمِیلاً. مزمّل (73) 9 و 10

113. اذیت و آزار منافقان به مؤمنان مدینه، پس از برطرف شدن ترس جنگ:

أَشِحَّةً عَلَیْکُمْ فَإِذٰا جٰاءَ الْخَوْفُ رَأَیْتَهُمْ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ تَدُورُ أَعْیُنُهُمْ کَالَّذِی یُغْشیٰ عَلَیْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَإِذٰا ذَهَبَ الْخَوْفُ سَلَقُوکُمْ بِأَلْسِنَةٍ حِدٰادٍ ... (2)احزاب (33) 19

کیفرهای اذیّت‌های منافقان

1. اسارت

114. تهدید منافقان، بیمار دلان و شایعه‌سازان مدینه از سوی خدا، به دستگیری و اسارت، در صورت تداوم آزاررسانی به مسلمانان:

وَ الَّذِینَ یُؤْذُونَ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ بِغَیْرِ مَا اکْتَسَبُوا فَقَدِ احْتَمَلُوا بُهْتٰاناً وَ إِثْماً مُبِیناً

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ قُلْ لِأَزْوٰاجِکَ وَ بَنٰاتِکَ وَ نِسٰاءِ الْمُؤْمِنِینَ یُدْنِینَ عَلَیْهِنَّ مِنْ جَلاَبِیبِهِنَّ ذٰلِکَ أَدْنیٰ أَنْ یُعْرَفْنَ فَلاٰ یُؤْذَیْنَ ... لَئِنْ لَمْ یَنْتَهِ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَ الْمُرْجِفُونَ فِی الْمَدِینَةِ ...

مَلْعُونِینَ أَیْنَمٰا ثُقِفُوا أُخِذُوا .... احزاب (33) 58 - 61

2. اعدام

115. تهدید منافقان، بیمار دلان و شایعه‌پراکنان مدینه از سوی خدا، به قتل و اعدام، در صورت تداوم آزاررسانی آنان به مؤمنان:

وَ الَّذِینَ یُؤْذُونَ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ بِغَیْرِ مَا اکْتَسَبُوا فَقَدِ احْتَمَلُوا بُهْتٰاناً وَ إِثْماً مُبِیناً

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ قُلْ لِأَزْوٰاجِکَ وَ بَنٰاتِکَ وَ نِسٰاءِ الْمُؤْمِنِینَ یُدْنِینَ عَلَیْهِنَّ مِنْ جَلاَبِیبِهِنَّ ذٰلِکَ أَدْنیٰ أَنْ یُعْرَفْنَ فَلاٰ یُؤْذَیْنَ ... لَئِنْ لَمْ یَنْتَهِ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَ الْمُرْجِفُونَ فِی الْمَدِینَةِ لَنُغْرِیَنَّکَ بِهِمْ ... مَلْعُونِینَ أَیْنَمٰا ثُقِفُوا أُخِذُوا وَ قُتِّلُوا تَقْتِیلاً. احزاب (33) 58 - 61

3. تبعید


1) 1) . طبق شأن نزول، آیه در حق منافقان است. (مجمع البیان، ج 5 - 6، ص 68؛ تفسیر القرآن العظیم، ابن کثیر، ج 2، ص 380)

2) 2) .«سلقوکم بالسنة حداد»به اذیّت زبانی تفسیر شده است. (مجمع البیان، ج 7-8، ص 546)

116. جواز تبعید منافقان، بیمار دلان و شایعه‌سازان، در صورت تداوم آزاررسانی آنان به مؤمنان:

وَ الَّذِینَ یُؤْذُونَ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ بِغَیْرِ مَا اکْتَسَبُوا فَقَدِ احْتَمَلُوا بُهْتٰاناً ... یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ قُلْ لِأَزْوٰاجِکَ وَ بَنٰاتِکَ وَ نِسٰاءِ الْمُؤْمِنِینَ یُدْنِینَ عَلَیْهِنَّ مِنْ جَلاَبِیبِهِنَّ ذٰلِکَ أَدْنیٰ أَنْ یُعْرَفْنَ فَلاٰ یُؤْذَیْنَ ...

لَئِنْ لَمْ یَنْتَهِ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَ الْمُرْجِفُونَ فِی الْمَدِینَةِ لَنُغْرِیَنَّکَ بِهِمْ ثُمَّ لاٰ یُجٰاوِرُونَکَ فِیهٰا إِلاّٰ قَلِیلاً. احزاب (33) 58 - 60

4. عذاب

117. عذاب خوارکننده، کیفر آخرتی اذیّت و آزاررسانی منافقان:

وَ مِنْهُمُ الَّذِینَ یُؤْذُونَ النَّبِیَّ وَ یَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ ... وَ الَّذِینَ یُؤْذُونَ رَسُولَ اللّٰهِ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ . (1)توبه (9) 61

إِنَّ الَّذِینَ یُؤْذُونَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ أَعَدَّ لَهُمْ عَذٰاباً مُهِیناً

وَ الَّذِینَ یُؤْذُونَ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ بِغَیْرِ مَا اکْتَسَبُوا فَقَدِ احْتَمَلُوا بُهْتٰاناً وَ إِثْماً مُبِیناً

لَئِنْ لَمْ یَنْتَهِ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَ الْمُرْجِفُونَ فِی الْمَدِینَةِ لَنُغْرِیَنَّکَ بِهِمْ ثُمَّ لاٰ یُجٰاوِرُونَکَ فِیهٰا إِلاّٰ قَلِیلاً. احزاب (33) 57 و 58 و 60

5. لعنت

118. آزار رساندن منافقان به خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله سبب لعنت آنان از سوی خدا در دنیا و آخرت:

إِنَّ الَّذِینَ یُؤْذُونَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ .... احزاب (33) 57

119. لعنت الهی، کیفر منافقان و بیمار دلان و شایعه‌سازان، در صورت تداوم آزار مؤمنان:

وَ الَّذِینَ یُؤْذُونَ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ بِغَیْرِ مَا اکْتَسَبُوا فَقَدِ احْتَمَلُوا بُهْتٰاناً وَ إِثْماً مُبِیناً

لَئِنْ لَمْ یَنْتَهِ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَ الْمُرْجِفُونَ فِی الْمَدِینَةِ لَنُغْرِیَنَّکَ بِهِمْ ...

مَلْعُونِینَ أَیْنَمٰا ثُقِفُوا أُخِذُوا .... احزاب (33) 58 و 61

ارادۀ منافقان

120. ادّعای منافقان، مبنی بر ارادۀ احسان و خیرخواهی نسبت به مسلمانان:

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا إِلیٰ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ وَ إِلَی الرَّسُولِ رَأَیْتَ الْمُنٰافِقِینَ یَصُدُّونَ عَنْکَ صُدُوداً

فَکَیْفَ إِذٰا أَصٰابَتْهُمْ مُصِیبَةٌ بِمٰا قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ ثُمَّ جٰاؤُکَ یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ إِنْ أَرَدْنٰا إِلاّٰ إِحْسٰاناً وَ تَوْفِیقاً. نساء (4) 61 و 62

وَ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً ضِرٰاراً وَ کُفْراً وَ تَفْرِیقاً بَیْنَ الْمُؤْمِنِینَ وَ إِرْصٰاداً لِمَنْ حٰارَبَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ وَ لَیَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنٰا إِلاَّ الْحُسْنیٰ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ . توبه (9) 107

121. ارادۀ برخی منافقان، برای کسب امنیّت از جانب مسلمانان و مشرکان:

سَتَجِدُونَ آخَرِینَ یُرِیدُونَ أَنْ یَأْمَنُوکُمْ وَ یَأْمَنُوا قَوْمَهُمْ کُلَّمٰا رُدُّوا إِلَی الْفِتْنَةِ أُرْکِسُوا فِیهٰا فَإِنْ لَمْ یَعْتَزِلُوکُمْ وَ یُلْقُوا إِلَیْکُمُ السَّلَمَ وَ یَکُفُّوا أَیْدِیَهُمْ فَخُذُوهُمْ وَ اقْتُلُوهُمْ حَیْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَ أُولٰئِکُمْ جَعَلْنٰا لَکُمْ عَلَیْهِمْ سُلْطٰاناً مُبِیناً. نساء (4) 91

122. ارادۀ منافقان، برای فرار از جنگ:

1) 1) . طبق شأن نزول، آیه دربارۀ منافقان است. (مجمع البیان، ج 5-6، ص 68)

وَ إِذْ قٰالَتْ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ یٰا أَهْلَ یَثْرِبَ لاٰ مُقٰامَ لَکُمْ فَارْجِعُوا وَ یَسْتَأْذِنُ فَرِیقٌ مِنْهُمُ النَّبِیَّ یَقُولُونَ إِنَّ بُیُوتَنٰا عَوْرَةٌ وَ مٰا هِیَ بِعَوْرَةٍ إِنْ یُرِیدُونَ إِلاّٰ فِرٰاراً. احزاب (33) و 13

ارتداد منافقان

123. گرویدن منافقان به کفر، پس از اظهار اسلام:

فَمٰا لَکُمْ فِی الْمُنٰافِقِینَ فِئَتَیْنِ ... وَدُّوا لَوْ تَکْفُرُونَ کَمٰا کَفَرُوا فَتَکُونُونَ سَوٰاءً .... نساء (4) 88 و 89

یَحْذَرُ الْمُنٰافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَیْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِمٰا فِی قُلُوبِهِمْ .... لاٰ تَعْتَذِرُوا قَدْ کَفَرْتُمْ بَعْدَ إِیمٰانِکُمْ .... توبه (9) 64 و 66

یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ مٰا قٰالُوا وَ لَقَدْ قٰالُوا کَلِمَةَ الْکُفْرِ وَ کَفَرُوا بَعْدَ إِسْلاٰمِهِمْ .... توبه (9) 74

وَ إِذْ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ مٰا وَعَدَنَا اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ إِلاّٰ غُرُوراً

وَ لَوْ دُخِلَتْ عَلَیْهِمْ مِنْ أَقْطٰارِهٰا ثُمَّ سُئِلُوا الْفِتْنَةَ لَآتَوْهٰا وَ مٰا تَلَبَّثُوا بِهٰا إِلاّٰ یَسِیراً. احزاب (33) 12 و 14

إِنَّ الَّذِینَ ارْتَدُّوا عَلیٰ أَدْبٰارِهِمْ مِنْ بَعْدِ مٰا تَبَیَّنَ لَهُمُ الْهُدَی الشَّیْطٰانُ سَوَّلَ لَهُمْ وَ أَمْلیٰ لَهُمْ . محمّد (47) 25

اِتَّخَذُوا أَیْمٰانَهُمْ جُنَّةً فَصَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ ... ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ آمَنُوا ثُمَّ کَفَرُوا .... منافقون (63) 2 و 3

124. زمینۀ روی آوردن به شرک و ارتداد منافقان، در صورت هجوم دشمن به آنان:

وَ إِذْ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ مٰا وَعَدَنَا اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ إِلاّٰ غُرُوراً

وَ إِذْ قٰالَتْ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ یٰا أَهْلَ یَثْرِبَ لاٰ مُقٰامَ لَکُمْ فَارْجِعُوا وَ یَسْتَأْذِنُ فَرِیقٌ مِنْهُمُ النَّبِیَّ یَقُولُونَ إِنَّ بُیُوتَنٰا عَوْرَةٌ وَ مٰا هِیَ بِعَوْرَةٍ إِنْ یُرِیدُونَ إِلاّٰ فِرٰاراً

وَ لَوْ دُخِلَتْ عَلَیْهِمْ مِنْ أَقْطٰارِهٰا ثُمَّ سُئِلُوا الْفِتْنَةَ لَآتَوْهٰا وَ مٰا تَلَبَّثُوا بِهٰا إِلاّٰ یَسِیراً. احزاب (33) 12 -\14

125. تسویل و تزیین شیطان، عامل ارتداد منافقان، پس از روشن شدن راه هدایت برای آنان:

... رَأَیْتَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ ... إِنَّ الَّذِینَ ارْتَدُّوا عَلیٰ أَدْبٰارِهِمْ مِنْ بَعْدِ مٰا تَبَیَّنَ لَهُمُ الْهُدَی الشَّیْطٰانُ سَوَّلَ لَهُمْ .... محمّد (47) 20 و 25

آثار ارتداد منافقان

1. طبع قلب

126. کفر و ارتداد منافقان، سبب بسته شدن دل و محرومیّت آنان از شناخت و درک حقایق الهی:

مَنْ کَفَرَ بِاللّٰهِ مِنْ بَعْدِ إِیمٰانِهِ إِلاّٰ مَنْ أُکْرِهَ وَ قَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِیمٰانِ وَ لٰکِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْکُفْرِ صَدْراً فَعَلَیْهِمْ غَضَبٌ مِنَ اللّٰهِ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ عَظِیمٌ

أُولٰئِکَ الَّذِینَ طَبَعَ اللّٰهُ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ وَ سَمْعِهِمْ وَ أَبْصٰارِهِمْ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْغٰافِلُونَ . نحل (16) 106 و 108

إِذٰا جٰاءَکَ الْمُنٰافِقُونَ قٰالُوا نَشْهَدُ إِنَّکَ لَرَسُولُ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّکَ لَرَسُولُهُ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لَکٰاذِبُونَ

ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ آمَنُوا ثُمَّ کَفَرُوا فَطُبِعَ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لاٰ یَفْقَهُونَ . منافقون (63) 1 و 3

2. محرومیّت از امداد

127. محرومیّت منافقان مرتد، از داشتن یار و یاور در برابر عذاب الهی:

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ جٰاهِدِ الْکُفّٰارَ وَ الْمُنٰافِقِینَ .... وَ لَقَدْ قٰالُوا کَلِمَةَ الْکُفْرِ وَ کَفَرُوا بَعْدَ إِسْلاٰمِهِمْ ... وَ إِنْ یَتَوَلَّوْا یُعَذِّبْهُمُ اللّٰهُ عَذٰاباً أَلِیماً فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ مٰا لَهُمْ فِی الْأَرْضِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ نَصِیرٍ. توبه (9) 73 و 74

3. محرومیّت از مغفرت

128. ارتداد مکرر منافقان، مایۀ محرومیّت آنان از مغفرت الهی:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا ثُمَّ کَفَرُوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ کَفَرُوا ثُمَّ ازْدٰادُوا کُفْراً لَمْ یَکُنِ اللّٰهُ لِیَغْفِرَ لَهُمْ وَ لاٰ لِیَهْدِیَهُمْ سَبِیلاً

بَشِّرِ الْمُنٰافِقِینَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً. نساء (4) 137 و 138

4. محرومیّت از هدایت

129. ارتداد و کفرورزی منافقان، سبب محرومیّت آنان از هدایت الهی:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا ثُمَّ کَفَرُوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ کَفَرُوا ثُمَّ ازْدٰادُوا کُفْراً لَمْ یَکُنِ اللّٰهُ لِیَغْفِرَ لَهُمْ وَ لاٰ لِیَهْدِیَهُمْ سَبِیلاً

بَشِّرِ الْمُنٰافِقِینَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً. نساء (4) 137 و 138

کیفر ارتداد منافقان

130. اصرار منافقان بر کفر و ارتداد، درپی‌دارندۀ عذاب دردناک برای آنان:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا ثُمَّ کَفَرُوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ کَفَرُوا ثُمَّ ازْدٰادُوا کُفْراً لَمْ یَکُنِ اللّٰهُ لِیَغْفِرَ لَهُمْ وَ لاٰ لِیَهْدِیَهُمْ سَبِیلاً

بَشِّرِ الْمُنٰافِقِینَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً. نساء (4) 137 و 138

لاٰ تَعْتَذِرُوا قَدْ کَفَرْتُمْ بَعْدَ إِیمٰانِکُمْ إِنْ نَعْفُ عَنْ طٰائِفَةٍ مِنْکُمْ نُعَذِّبْ طٰائِفَةً بِأَنَّهُمْ کٰانُوا مُجْرِمِینَ

اَلْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ یَأْمُرُونَ بِالْمُنْکَرِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ وَ یَقْبِضُونَ أَیْدِیَهُمْ نَسُوا اللّٰهَ فَنَسِیَهُمْ إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ هُمُ الْفٰاسِقُونَ

وَعَدَ اللّٰهُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ وَ الْکُفّٰارَ نٰارَ جَهَنَّمَ خٰالِدِینَ فِیهٰا هِیَ حَسْبُهُمْ وَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ مُقِیمٌ . توبه (9) 66 -\68

یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ مٰا قٰالُوا وَ لَقَدْ قٰالُوا کَلِمَةَ الْکُفْرِ وَ کَفَرُوا بَعْدَ إِسْلاٰمِهِمْ وَ هَمُّوا بِمٰا لَمْ یَنٰالُوا وَ مٰا نَقَمُوا إِلاّٰ أَنْ أَغْنٰاهُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ فَإِنْ یَتُوبُوا یَکُ خَیْراً لَهُمْ وَ إِنْ یَتَوَلَّوْا یُعَذِّبْهُمُ اللّٰهُ عَذٰاباً أَلِیماً فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ مٰا لَهُمْ فِی الْأَرْضِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ نَصِیرٍ. توبه (9) 74

وَ یَقُولُ الَّذِینَ آمَنُوا لَوْ لاٰ نُزِّلَتْ سُورَةٌ فَإِذٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْکَمَةٌ وَ ذُکِرَ فِیهَا الْقِتٰالُ رَأَیْتَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ نَظَرَ الْمَغْشِیِّ عَلَیْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَأَوْلیٰ لَهُمْ

إِنَّ الَّذِینَ ارْتَدُّوا عَلیٰ أَدْبٰارِهِمْ مِنْ بَعْدِ مٰا تَبَیَّنَ لَهُمُ الْهُدَی الشَّیْطٰانُ سَوَّلَ لَهُمْ وَ أَمْلیٰ لَهُمْ

فَکَیْفَ إِذٰا تَوَفَّتْهُمُ الْمَلاٰئِکَةُ یَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَ أَدْبٰارَهُمْ . محمّد (47) 20 و 25 و 27

ارزش‌گذاری منافقان

131. ارزش‌گذاری غلط منافقان، دربارۀ جهاد در راه خدا:

وَ إِنَّ مِنْکُمْ لَمَنْ لَیُبَطِّئَنَّ فَإِنْ أَصٰابَتْکُمْ مُصِیبَةٌ قٰالَ قَدْ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیَّ إِذْ لَمْ أَکُنْ مَعَهُمْ شَهِیداً

وَ لَئِنْ أَصٰابَکُمْ فَضْلٌ مِنَ اللّٰهِ لَیَقُولَنَّ کَأَنْ لَمْ تَکُنْ بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَهُ مَوَدَّةٌ یٰا لَیْتَنِی کُنْتُ مَعَهُمْ فَأَفُوزَ فَوْزاً عَظِیماً. نساء (4) 72 و 73

لَوْ کٰانَ عَرَضاً قَرِیباً وَ سَفَراً قٰاصِداً لاَتَّبَعُوکَ وَ لٰکِنْ بَعُدَتْ عَلَیْهِمُ الشُّقَّةُ وَ سَیَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ لَوِ اسْتَطَعْنٰا لَخَرَجْنٰا مَعَکُمْ یُهْلِکُونَ أَنْفُسَهُمْ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ

إِنْ تُصِبْکَ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَ إِنْ تُصِبْکَ مُصِیبَةٌ یَقُولُوا قَدْ أَخَذْنٰا أَمْرَنٰا مِنْ قَبْلُ وَ یَتَوَلَّوْا وَ هُمْ فَرِحُونَ . توبه (9) 42 و 50

132. منافقان، خریداران گمراهی در برابر هدایت:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَ مٰا هُمْ بِمُؤْمِنِینَ

أُولٰئِکَ الَّذِینَ اشْتَرَوُا الضَّلاٰلَةَ بِالْهُدیٰ فَمٰا رَبِحَتْ تِجٰارَتُهُمْ وَ مٰا کٰانُوا مُهْتَدِینَ . بقره (2) 8 و 16

133. شهادت در راه خدا، مرگ و نیستی، در دیدگاه منافقان:

وَ لِیَعْلَمَ الَّذِینَ نٰافَقُوا وَ قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا قٰاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ أَوِ ادْفَعُوا قٰالُوا لَوْ نَعْلَمُ قِتٰالاً لاَتَّبَعْنٰاکُمْ هُمْ لِلْکُفْرِ یَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلْإِیمٰانِ یَقُولُونَ بِأَفْوٰاهِهِمْ مٰا لَیْسَ فِی قُلُوبِهِمْ وَ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا یَکْتُمُونَ

اَلَّذِینَ قٰالُوا لِإِخْوٰانِهِمْ وَ قَعَدُوا لَوْ أَطٰاعُونٰا مٰا قُتِلُوا قُلْ فَادْرَؤُا عَنْ أَنْفُسِکُمُ الْمَوْتَ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ

وَ لاٰ تَحْسَبَنَّ الَّذِینَ قُتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ أَمْوٰاتاً بَلْ أَحْیٰاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ یُرْزَقُونَ . آل عمران (3) 167 -\169

استبداد منافقان

134. دستیابی منافقان به حکومت، زمینه‌ساز برخوردهای مستبدّانۀ آنان در جامعه:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یُعْجِبُکَ قَوْلُهُ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ یُشْهِدُ اللّٰهَ عَلیٰ مٰا فِی قَلْبِهِ وَ هُوَ أَلَدُّ الْخِصٰامِ

وَ إِذٰا تَوَلّٰی سَعیٰ فِی الْأَرْضِ لِیُفْسِدَ فِیهٰا وَ یُهْلِکَ الْحَرْثَ وَ النَّسْلَ وَ اللّٰهُ لاٰ یُحِبُّ الْفَسٰادَ

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُ اتَّقِ اللّٰهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ وَ لَبِئْسَ الْمِهٰادُ. بقره (2) 204 -\206

استدراج منافقان

==> همین مدخل، منافقان، عذاب منافقان

استغفار برای منافقان

135. اثر بخشیدن استغفار پیامبر صلی الله علیه و آله برای منافقان، در صورت استغفار و توبۀ خود آنان و پذیرش حاکمیّت حضرت:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ یَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ وَ مٰا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِکَ یُرِیدُونَ أَنْ یَتَحٰاکَمُوا إِلَی الطّٰاغُوتِ ... وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا إِلیٰ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ وَ إِلَی الرَّسُولِ رَأَیْتَ الْمُنٰافِقِینَ یَصُدُّونَ عَنْکَ صُدُوداً ... لَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جٰاؤُکَ فَاسْتَغْفَرُوا اللّٰهَ وَ اسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللّٰهَ تَوّٰاباً رَحِیماً. نساء (4) 60 و 61 و 64

136. فسق منافقان، موجب عدم تأثیر استغفار پیامبر صلی الله علیه و آله در حق آنان:

اِسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لاٰ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِینَ مَرَّةً فَلَنْ یَغْفِرَ اللّٰهُ لَهُمْ ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الْفٰاسِقِینَ . توبه (9) 80

سَوٰاءٌ عَلَیْهِمْ أَسْتَغْفَرْتَ لَهُمْ أَمْ لَمْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ لَنْ یَغْفِرَ اللّٰهُ لَهُمْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الْفٰاسِقِینَ . منافقون (63) 6

137. تأثیر نداشتن آمرزش خواهی پیامبر صلی الله علیه و آله برای منافقان:

فَأَعْقَبَهُمْ نِفٰاقاً فِی قُلُوبِهِمْ ... اِسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لاٰ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِینَ مَرَّةً فَلَنْ یَغْفِرَ اللّٰهُ لَهُمْ .... توبه (9) 77 و 80

إِذٰا جٰاءَکَ الْمُنٰافِقُونَ ... وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا یَسْتَغْفِرْ لَکُمْ رَسُولُ اللّٰهِ .... سَوٰاءٌ عَلَیْهِمْ أَسْتَغْفَرْتَ لَهُمْ أَمْ لَمْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ لَنْ یَغْفِرَ اللّٰهُ لَهُمْ ... منافقون (63) 1 و 5 و 6

138. کفر به خدا و رسولش، مانع اجابت استغفار پیامبر صلی الله علیه و آله برای منافقان:

فَأَعْقَبَهُمْ نِفٰاقاً فِی قُلُوبِهِمْ ... اِسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لاٰ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِینَ مَرَّةً فَلَنْ یَغْفِرَ اللّٰهُ لَهُمْ ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ .... توبه (9) 77 و 80

إِذٰا جٰاءَکَ الْمُنٰافِقُونَ ... ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ آمَنُوا ثُمَّ کَفَرُوا ... سَوٰاءٌ عَلَیْهِمْ أَسْتَغْفَرْتَ لَهُمْ أَمْ لَمْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ لَنْ یَغْفِرَ اللّٰهُ لَهُمْ ... منافقون (63) 1 و 3 و 6

139. کراهت داشتن، منافقان در آمرزش خواهی پیامبر صلی الله علیه و آله برای آنان:

إِذٰا جٰاءَکَ الْمُنٰافِقُونَ ... وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا یَسْتَغْفِرْ لَکُمْ رَسُولُ اللّٰهِ لَوَّوْا رُؤُسَهُمْ وَ رَأَیْتَهُمْ ... منافقون (63) 1 و 5

140. استغفار محمد صلی الله علیه و آله برای منافقان، در صورت توبۀ آنان:

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا یَسْتَغْفِرْ لَکُمْ رَسُولُ اللّٰهِ لَوَّوْا رُؤُسَهُمْ وَ رَأَیْتَهُمْ یَصُدُّونَ وَ هُمْ مُسْتَکْبِرُونَ . (1)منافقون (63) 5

141. بی‌اثر بودن استغفار پیامبر صلی الله علیه و آله برای منافقان:

اِسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لاٰ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِینَ مَرَّةً فَلَنْ یَغْفِرَ اللّٰهُ لَهُمْ ... توبه (9) 80

سَوٰاءٌ عَلَیْهِمْ أَسْتَغْفَرْتَ لَهُمْ أَمْ لَمْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ لَنْ یَغْفِرَ اللّٰهُ لَهُمْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الْفٰاسِقِینَ . منافقون (63) 6

142. دعوت از منافقان، جهت استغفار پیامبر صلی الله علیه و آله برای آنان:

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا یَسْتَغْفِرْ لَکُمْ رَسُولُ اللّٰهِ لَوَّوْا رُؤُسَهُمْ ... منافقون (63) 5

استغفار منافقان

143. استغفار و توبۀ منافقان، مایۀ اثر بخشیدن استغفار پیامبر صلی الله علیه و آله برای آنان:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ یَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ وَ مٰا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِکَ یُرِیدُونَ أَنْ یَتَحٰاکَمُوا إِلَی الطّٰاغُوتِ وَ قَدْ أُمِرُوا أَنْ یَکْفُرُوا بِهِ وَ یُرِیدُ الشَّیْطٰانُ أَنْ یُضِلَّهُمْ ضَلاٰلاً بَعِیداً

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا إِلیٰ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ وَ إِلَی الرَّسُولِ رَأَیْتَ الْمُنٰافِقِینَ یَصُدُّونَ عَنْکَ صُدُوداً

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ رَسُولٍ إِلاّٰ لِیُطٰاعَ بِإِذْنِ اللّٰهِ وَ لَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جٰاؤُکَ فَاسْتَغْفَرُوا اللّٰهَ وَ اسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللّٰهَ تَوّٰاباً رَحِیماً. نساء (4) 60 و 61 و 64

استمداد منافقان

144. استمداد منافقان از مؤمنان، جهت بهره‌مندی از نور آنان و رفع تاریکی در قیامت:

یَوْمَ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ لِلَّذِینَ آمَنُوا انْظُرُونٰا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِکُمْ قِیلَ ارْجِعُوا وَرٰاءَکُمْ فَالْتَمِسُوا نُوراً فَضُرِبَ بَیْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بٰابٌ بٰاطِنُهُ فِیهِ الرَّحْمَةُ وَ ظٰاهِرُهُ مِنْ قِبَلِهِ الْعَذٰابُ . حدید (57) 13

استهزاهای منافقان

145. استهزای منافقان صدر اسلام، نسبت به زکات‌دهندگان ثروتمند:

اَلَّذِینَ یَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِینَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ فِی الصَّدَقٰاتِ وَ الَّذِینَ لاٰ یَجِدُونَ إِلاّٰ جُهْدَهُمْ فَیَسْخَرُونَ مِنْهُمْ سَخِرَ اللّٰهُ مِنْهُمْ ... (2)توبه (9) 79


1) 1) .«یستغفر لکم»جواب برای شرط مقدّر است؛«ان تتوبوا یستغفر لکم رسول اللّه...»اگر از خطاهای گذشتۀ خود توبه کنید، رسول خدا صلی الله علیه و آله برای شما آمرزش خواهد طلبید

2) 2) . مقابلۀ«المطّوعین»با«لا یجدون الاّ جهدهم»قرینه است که مقصود از«مطوعین» زکات‌دهندگان برخوردار و ثروتمند است. (المیزان، ج 9، ص 351)

146. استهزای منافقان صدر اسلام، نسبت به زکات‌دهندگان غیر توانگر:

اَلَّذِینَ یَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِینَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ فِی الصَّدَقٰاتِ وَ الَّذِینَ لاٰ یَجِدُونَ إِلاّٰ جُهْدَهُمْ فَیَسْخَرُونَ مِنْهُمْ سَخِرَ اللّٰهُ مِنْهُمْ .... توبه (9) 79

147. بذله‌گویی و استهزای ارزشهای الهی، شیوۀ مستمرّ منافقان در طول تاریخ:

کَالَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ کٰانُوا أَشَدَّ مِنْکُمْ قُوَّةً وَ أَکْثَرَ أَمْوٰالاً وَ أَوْلاٰداً فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلاٰقِهِمْ فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلاٰقِکُمْ کَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ بِخَلاٰقِهِمْ وَ خُضْتُمْ کَالَّذِی خٰاضُوا أُولٰئِکَ حَبِطَتْ أَعْمٰالُهُمْ فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْخٰاسِرُونَ . توبه (9) 69

148. استهزای خداوند، از سوی منافقان:

یَحْذَرُ الْمُنٰافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَیْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِمٰا فِی قُلُوبِهِمْ قُلِ اسْتَهْزِؤُا إِنَّ اللّٰهَ مُخْرِجٌ مٰا تَحْذَرُونَ

وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ لَیَقُولُنَّ إِنَّمٰا کُنّٰا نَخُوضُ وَ نَلْعَبُ قُلْ أَ بِاللّٰهِ وَ آیٰاتِهِ وَ رَسُولِهِ کُنْتُمْ تَسْتَهْزِؤُنَ . توبه (9) 64 و 65

149. منافقان، مسخره‌کنندۀ مؤمنان:

وَ إِذٰا لَقُوا الَّذِینَ آمَنُوا قٰالُوا آمَنّٰا وَ إِذٰا خَلَوْا إِلیٰ شَیٰاطِینِهِمْ قٰالُوا إِنّٰا مَعَکُمْ إِنَّمٰا نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ . بقره (2) 14

فَأَعْقَبَهُمْ نِفٰاقاً فِی قُلُوبِهِمْ إِلیٰ یَوْمِ یَلْقَوْنَهُ بِمٰا أَخْلَفُوا اللّٰهَ مٰا وَعَدُوهُ وَ بِمٰا کٰانُوا یَکْذِبُونَ

اَلَّذِینَ یَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِینَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ فِی الصَّدَقٰاتِ وَ الَّذِینَ لاٰ یَجِدُونَ إِلاّٰ جُهْدَهُمْ فَیَسْخَرُونَ مِنْهُمْ سَخِرَ اللّٰهُ مِنْهُمْ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ . توبه (9) 77 و 79

150. استهزای پیامبر صلی الله علیه و آله از ناحیۀ منافقان:

یَحْذَرُ الْمُنٰافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَیْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِمٰا فِی قُلُوبِهِمْ قُلِ اسْتَهْزِؤُا إِنَّ اللّٰهَ مُخْرِجٌ مٰا تَحْذَرُونَ

وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ لَیَقُولُنَّ إِنَّمٰا کُنّٰا نَخُوضُ وَ نَلْعَبُ قُلْ أَ بِاللّٰهِ وَ آیٰاتِهِ وَ رَسُولِهِ کُنْتُمْ تَسْتَهْزِؤُنَ . توبه (9) 64 و 65

151. استهزای قرآن و آیات الهی، از سوی منافقان:

وَ قَدْ نَزَّلَ عَلَیْکُمْ فِی الْکِتٰابِ أَنْ إِذٰا سَمِعْتُمْ آیٰاتِ اللّٰهِ یُکْفَرُ بِهٰا وَ یُسْتَهْزَأُ بِهٰا فَلاٰ تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتّٰی یَخُوضُوا فِی حَدِیثٍ غَیْرِهِ إِنَّکُمْ إِذاً مِثْلُهُمْ إِنَّ اللّٰهَ جٰامِعُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْکٰافِرِینَ فِی جَهَنَّمَ جَمِیعاً. نساء (4) 140

یَحْذَرُ الْمُنٰافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَیْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِمٰا فِی قُلُوبِهِمْ قُلِ اسْتَهْزِؤُا إِنَّ اللّٰهَ مُخْرِجٌ مٰا تَحْذَرُونَ

وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ لَیَقُولُنَّ إِنَّمٰا کُنّٰا نَخُوضُ وَ نَلْعَبُ قُلْ أَ بِاللّٰهِ وَ آیٰاتِهِ وَ رَسُولِهِ کُنْتُمْ تَسْتَهْزِؤُنَ . توبه (9) 64 و 65

152. تحیّت تمسخرآمیز منافقان به پیامبر صلی الله علیه و آله ، درپی‌دارندۀ جهنّم:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ نُهُوا عَنِ النَّجْویٰ ثُمَّ یَعُودُونَ لِمٰا نُهُوا عَنْهُ وَ یَتَنٰاجَوْنَ بِالْإِثْمِ وَ الْعُدْوٰانِ وَ مَعْصِیَةِ الرَّسُولِ وَ إِذٰا جٰاؤُکَ حَیَّوْکَ بِمٰا لَمْ یُحَیِّکَ بِهِ اللّٰهُ وَ یَقُولُونَ فِی أَنْفُسِهِمْ لَوْ لاٰ یُعَذِّبُنَا اللّٰهُ بِمٰا نَقُولُ حَسْبُهُمْ جَهَنَّمُ یَصْلَوْنَهٰا فَبِئْسَ الْمَصِیرُ. مجادله (58) 8

نیز ==> استهزا، استهزاگران، منافقان، استهزای آیات خدا، استهزای خدا، استهزای محمّد صلی الله علیه و آله

استهزای منافقان

153. استهزا و تمسخر منافقان، از ناحیۀ خداوند، کیفر استهزای مؤمنان از سوی آنان:

وَ إِذٰا لَقُوا الَّذِینَ آمَنُوا قٰالُوا آمَنّٰا وَ إِذٰا خَلَوْا إِلیٰ شَیٰاطِینِهِمْ قٰالُوا إِنّٰا مَعَکُمْ إِنَّمٰا نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ

اَللّٰهُ یَسْتَهْزِئُ بِهِمْ وَ یَمُدُّهُمْ فِی طُغْیٰانِهِمْ یَعْمَهُونَ . بقره (2) 14 و 15

بَشِّرِ الْمُنٰافِقِینَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً. (1)نساء (4) 138

یَحْذَرُ الْمُنٰافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَیْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِمٰا فِی قُلُوبِهِمْ قُلِ اسْتَهْزِؤُا إِنَّ اللّٰهَ مُخْرِجٌ مٰا تَحْذَرُونَ

وَعَدَ اللّٰهُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ وَ الْکُفّٰارَ نٰارَ جَهَنَّمَ خٰالِدِینَ فِیهٰا هِیَ حَسْبُهُمْ وَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ مُقِیمٌ . توبه (9) 64 و 68

فَأَعْقَبَهُمْ نِفٰاقاً فِی قُلُوبِهِمْ إِلیٰ یَوْمِ یَلْقَوْنَهُ بِمٰا أَخْلَفُوا اللّٰهَ مٰا وَعَدُوهُ وَ بِمٰا کٰانُوا یَکْذِبُونَ

اَلَّذِینَ یَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِینَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ فِی الصَّدَقٰاتِ وَ الَّذِینَ لاٰ یَجِدُونَ إِلاّٰ جُهْدَهُمْ فَیَسْخَرُونَ مِنْهُمْ سَخِرَ اللّٰهُ مِنْهُمْ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ . توبه (9) 77 و 79

154. استهزای منافقان، از سوی مؤمنان در قیامت:

یَوْمَ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ لِلَّذِینَ آمَنُوا انْظُرُونٰا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِکُمْ قِیلَ ارْجِعُوا وَرٰاءَکُمْ فَالْتَمِسُوا نُوراً فَضُرِبَ بَیْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بٰابٌ بٰاطِنُهُ فِیهِ الرَّحْمَةُ وَ ظٰاهِرُهُ مِنْ قِبَلِهِ الْعَذٰابُ . (2)حدید (57) 13

155. استهزای منافقان، از جانب ملائکه در قیامت:

یَوْمَ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ لِلَّذِینَ آمَنُوا انْظُرُونٰا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِکُمْ قِیلَ ارْجِعُوا وَرٰاءَکُمْ فَالْتَمِسُوا نُوراً فَضُرِبَ بَیْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بٰابٌ بٰاطِنُهُ فِیهِ الرَّحْمَةُ وَ ظٰاهِرُهُ مِنْ قِبَلِهِ الْعَذٰابُ . (3)حدید (57) 13

اسرار منافقان

156. تلاش منافقان، در کتمان اسرار خائنانۀ خویش از مردم:

یَحْذَرُ الْمُنٰافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَیْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِمٰا فِی قُلُوبِهِمْ .... توبه (9) 64

أَ لَمْ یَعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ سِرَّهُمْ وَ نَجْوٰاهُمْ ... (4)توبه (9) 78

نیز ==> افشاگری، افشای منافقان

اسلام منافقان

==> همین مدخل، منافقان، منافقان و اسلام

اصلاح‌طلبی منافقان

==> همین مدخل، منافقان، ادّعاهای منافقان

اضطراب منافقان

157. منافقان، گرفتار اضطراب درونی:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَ مٰا هُمْ بِمُؤْمِنِینَ

مَثَلُهُمْ کَمَثَلِ الَّذِی اسْتَوْقَدَ نٰاراً فَلَمّٰا أَضٰاءَتْ مٰا حَوْلَهُ ذَهَبَ اللّٰهُ بِنُورِهِمْ وَ تَرَکَهُمْ فِی ظُلُمٰاتٍ لاٰ یُبْصِرُونَ

أَوْ کَصَیِّبٍ مِنَ السَّمٰاءِ فِیهِ ظُلُمٰاتٌ وَ رَعْدٌ وَ بَرْقٌ یَجْعَلُونَ أَصٰابِعَهُمْ فِی آذٰانِهِمْ مِنَ الصَّوٰاعِقِ حَذَرَ الْمَوْتِ وَ اللّٰهُ مُحِیطٌ


1) 1) . استفاده از لفظ«بشارت»در وعید و خبر ناگوار می‌تواند برای استهزا باشد. (روح المعانی، ج 4، جزء 5، ص 251)

2) 2) . بنا بر اینکه امر«ارجعوا...»برای تمسخر باشد. (المیزان، ج 19، ص 156)

3) 3) . بنا بر اینکه نایب فاعل«قیل»ملائکه باشد. (روح المعانی، ج 15، جزء 27، ص 270 و 271)

4) 4) . آیه مربوط به منافقان و سعی آنان در مخفی کردن اسرار خود است. (مجمع البیان، ج 5 - 6، ص 82)

بِالْکٰافِرِینَ . بقره (2) 8 و 17 و 19

إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ یُخٰادِعُونَ اللّٰهَ وَ هُوَ خٰادِعُهُمْ وَ إِذٰا قٰامُوا إِلَی الصَّلاٰةِ قٰامُوا کُسٰالیٰ یُرٰاؤُنَ النّٰاسَ وَ لاٰ یَذْکُرُونَ اللّٰهَ إِلاّٰ قَلِیلاً

مُذَبْذَبِینَ بَیْنَ ذٰلِکَ لاٰ إِلیٰ هٰؤُلاٰءِ وَ لاٰ إِلیٰ هٰؤُلاٰءِ وَ مَنْ یُضْلِلِ اللّٰهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِیلاً. نساء (4) 142 و 143

إِنَّمٰا یَسْتَأْذِنُکَ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ ارْتٰابَتْ قُلُوبُهُمْ فَهُمْ فِی رَیْبِهِمْ یَتَرَدَّدُونَ

وَ یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ إِنَّهُمْ لَمِنْکُمْ وَ مٰا هُمْ مِنْکُمْ وَ لٰکِنَّهُمْ قَوْمٌ یَفْرَقُونَ

لَوْ یَجِدُونَ مَلْجَأً أَوْ مَغٰارٰاتٍ أَوْ مُدَّخَلاً لَوَلَّوْا إِلَیْهِ وَ هُمْ یَجْمَحُونَ . توبه (9) 45 و 56 و 57

158. اضطراب شدید منافقان، در صورت بروز جنگ و بحران:

قَدْ یَعْلَمُ اللّٰهُ الْمُعَوِّقِینَ مِنْکُمْ وَ الْقٰائِلِینَ لِإِخْوٰانِهِمْ هَلُمَّ إِلَیْنٰا وَ لاٰ یَأْتُونَ الْبَأْسَ إِلاّٰ قَلِیلاً

أَشِحَّةً عَلَیْکُمْ فَإِذٰا جٰاءَ الْخَوْفُ رَأَیْتَهُمْ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ تَدُورُ أَعْیُنُهُمْ کَالَّذِی یُغْشیٰ عَلَیْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَإِذٰا ذَهَبَ الْخَوْفُ سَلَقُوکُمْ بِأَلْسِنَةٍ حِدٰادٍ أَشِحَّةً عَلَی الْخَیْرِ أُولٰئِکَ لَمْ یُؤْمِنُوا فَأَحْبَطَ اللّٰهُ أَعْمٰالَهُمْ وَ کٰانَ ذٰلِکَ عَلَی اللّٰهِ یَسِیراً. احزاب (33) 18 و 19

وَ یَقُولُ الَّذِینَ آمَنُوا لَوْ لاٰ نُزِّلَتْ سُورَةٌ فَإِذٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْکَمَةٌ وَ ذُکِرَ فِیهَا الْقِتٰالُ رَأَیْتَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ نَظَرَ الْمَغْشِیِّ عَلَیْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَأَوْلیٰ لَهُمْ . محمّد (47) 20

159. اضطراب و دلهرۀ شدید منافقان، درپی‌دارندۀ فرار آنان به مخفیگاه‌ها در زمانهای بحرانی:

وَ یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ إِنَّهُمْ لَمِنْکُمْ وَ مٰا هُمْ مِنْکُمْ وَ لٰکِنَّهُمْ قَوْمٌ یَفْرَقُونَ

لَوْ یَجِدُونَ مَلْجَأً أَوْ مَغٰارٰاتٍ أَوْ مُدَّخَلاً لَوَلَّوْا إِلَیْهِ وَ هُمْ یَجْمَحُونَ . توبه (9) 56 و 57

اطاعت از منافقان

160. نهی خداوند از اطاعت و پیروی پیامبر صلی الله علیه و آله از منافقان:

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ اتَّقِ اللّٰهَ وَ لاٰ تُطِعِ الْکٰافِرِینَ وَ الْمُنٰافِقِینَ .... احزاب (33) 1

وَ لاٰ تُطِعِ الْکٰافِرِینَ وَ الْمُنٰافِقِینَ .... احزاب (33) 48

161. پندار منافقان، دربارۀ زنده ماندن شهیدان جنگ احد، در صورت پیروی از آنان:

اَلَّذِینَ قٰالُوا لِإِخْوٰانِهِمْ وَ قَعَدُوا لَوْ أَطٰاعُونٰا مٰا قُتِلُوا قُلْ فَادْرَؤُا عَنْ أَنْفُسِکُمُ الْمَوْتَ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ . آل عمران (3) 168

اطاعت منافقان

162. ادّعای دروغ منافقان، مبنی بر پیروی از خدا و رسول صلی الله علیه و آله :

وَ یَقُولُونَ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالرَّسُولِ وَ أَطَعْنٰا ثُمَّ یَتَوَلّٰی فَرِیقٌ مِنْهُمْ مِنْ بَعْدِ ذٰلِکَ وَ مٰا أُولٰئِکَ بِالْمُؤْمِنِینَ

وَ أَقْسَمُوا بِاللّٰهِ جَهْدَ أَیْمٰانِهِمْ لَئِنْ أَمَرْتَهُمْ لَیَخْرُجُنَّ قُلْ لاٰ تُقْسِمُوا طٰاعَةٌ مَعْرُوفَةٌ .... نور (24) 47 و 53

163. ادّعای واهی اهل نفاق، مبنی بر اطاعت از مؤمنان، در صورت آگاهی از وقوع جنگ:

وَ لِیَعْلَمَ الَّذِینَ نٰافَقُوا وَ قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا قٰاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ أَوِ ادْفَعُوا قٰالُوا لَوْ نَعْلَمُ قِتٰالاً لاَتَّبَعْنٰاکُمْ ... یَقُولُونَ بِأَفْوٰاهِهِمْ مٰا لَیْسَ فِی قُلُوبِهِمْ .... آل عمران (3) 167

164. اطاعت منافقان از خدا و رسول صلی الله علیه و آله ، در چارچوب منافع خود:

لَوْ کٰانَ عَرَضاً قَرِیباً وَ سَفَراً قٰاصِداً لاَتَّبَعُوکَ وَ لٰکِنْ بَعُدَتْ عَلَیْهِمُ الشُّقَّةُ ... توبه (9) 42

وَ إِذٰا دُعُوا إِلَی اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ لِیَحْکُمَ بَیْنَهُمْ إِذٰا فَرِیقٌ مِنْهُمْ مُعْرِضُونَ

وَ إِنْ یَکُنْ لَهُمُ الْحَقُّ یَأْتُوا إِلَیْهِ مُذْعِنِینَ . (1)نور (24) 48 و 49

165.فراخوان منافقان به پیروی از پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ یَقُولُونَ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالرَّسُولِ وَ أَطَعْنٰا ثُمَّ یَتَوَلّٰی فَرِیقٌ مِنْهُمْ مِنْ بَعْدِ ذٰلِکَ وَ مٰا أُولٰئِکَ بِالْمُؤْمِنِینَ . نور (24) 47

وَ أَقْسَمُوا بِاللّٰهِ جَهْدَ أَیْمٰانِهِمْ لَئِنْ أَمَرْتَهُمْ لَیَخْرُجُنَّ قُلْ لاٰ تُقْسِمُوا طٰاعَةٌ مَعْرُوفَةٌ ... قُلْ أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ ... نور (24) 53 و 54

... فَإِذٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْکَمَةٌ وَ ذُکِرَ فِیهَا الْقِتٰالُ رَأَیْتَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ نَظَرَ الْمَغْشِیِّ عَلَیْهِ مِنَ الْمَوْتِ .... طٰاعَةٌ وَ قَوْلٌ مَعْرُوفٌ .... محمّد (47) 20 و 21

166. پیروی منافقان، از برخی توطئه‌های دشمنان اسلام:

ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ قٰالُوا لِلَّذِینَ کَرِهُوا مٰا نَزَّلَ اللّٰهُ سَنُطِیعُکُمْ فِی بَعْضِ الْأَمْرِ .... محمّد (47) 26

167. پیروی منافقان از موجبات خشم الهی، دربردارندۀ حبط عمل آنان:

ذٰلِکَ بِأَنَّهُمُ اتَّبَعُوا مٰا أَسْخَطَ اللّٰهَ وَ کَرِهُوا رِضْوٰانَهُ فَأَحْبَطَ أَعْمٰالَهُمْ . محمّد (47) 28

168. تهدید منافقان به رسوایی، در پی اطاعتهای منفعت‌جویانۀ آنها از دشمنان دین:

ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ قٰالُوا لِلَّذِینَ کَرِهُوا مٰا نَزَّلَ اللّٰهُ سَنُطِیعُکُمْ فِی بَعْضِ الْأَمْرِ .... ذٰلِکَ بِأَنَّهُمُ اتَّبَعُوا مٰا أَسْخَطَ اللّٰهَ وَ کَرِهُوا رِضْوٰانَهُ ... أَمْ حَسِبَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَنْ لَنْ یُخْرِجَ اللّٰهُ أَضْغٰانَهُمْ وَ لَوْ نَشٰاءُ لَأَرَیْنٰاکَهُمْ فَلَعَرَفْتَهُمْ بِسِیمٰاهُمْ وَ لَتَعْرِفَنَّهُمْ فِی لَحْنِ الْقَوْلِ .... محمّد (47) 26 و 28 - 30

169. پیروی منافقان از بیگانگان و دشمنان، درپی‌دارندۀ عذاب، هنگام قبض روح:

ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ قٰالُوا لِلَّذِینَ کَرِهُوا مٰا نَزَّلَ اللّٰهُ سَنُطِیعُکُمْ فِی بَعْضِ الْأَمْرِ .... فَکَیْفَ إِذٰا تَوَفَّتْهُمُ الْمَلاٰئِکَةُ یَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَ أَدْبٰارَهُمْ ذٰلِکَ بِأَنَّهُمُ اتَّبَعُوا مٰا أَسْخَطَ اللّٰهَ ... محمّد (47) 26 -\28

اعتراض به منافقان

170. اعمال ناپسند و مفسدانۀ منافقان عصر بعثت، مورد اعتراض مسلمانان:

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ لاٰ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ قٰالُوا إِنَّمٰا نَحْنُ مُصْلِحُونَ . بقره (2) 11

اعتراض منافقان

171. اعتراض منافقان به مسلمانان شرکت‌کننده در پیکار احد:

اَلَّذِینَ قٰالُوا لِإِخْوٰانِهِمْ وَ قَعَدُوا لَوْ أَطٰاعُونٰا مٰا قُتِلُوا قُلْ فَادْرَؤُا عَنْ أَنْفُسِکُمُ الْمَوْتَ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ . آل عمران (3) 168

اعتماد به منافقان

172. ضرورت اجتناب از هرگونه اعتماد و اتّکا به منافقان:

وَدُّوا لَوْ تَکْفُرُونَ کَمٰا کَفَرُوا فَتَکُونُونَ سَوٰاءً فَلاٰ تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِیٰاءَ حَتّٰی یُهٰاجِرُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَإِنْ


1) 1) .«اذعان»در لغت به معنای انقیاد آمده است. (مفردات، ص 328،«ذعن»)

تَوَلَّوْا فَخُذُوهُمْ وَ اقْتُلُوهُمْ حَیْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَ لاٰ تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ وَلِیًّا وَ لاٰ نَصِیراً

إِلاَّ الَّذِینَ یَصِلُونَ إِلیٰ قَوْمٍ بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَهُمْ مِیثٰاقٌ أَوْ جٰاؤُکُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ أَنْ یُقٰاتِلُوکُمْ أَوْ یُقٰاتِلُوا قَوْمَهُمْ وَ لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ لَسَلَّطَهُمْ عَلَیْکُمْ فَلَقٰاتَلُوکُمْ فَإِنِ اعْتَزَلُوکُمْ فَلَمْ یُقٰاتِلُوکُمْ وَ أَلْقَوْا إِلَیْکُمُ السَّلَمَ فَمٰا جَعَلَ اللّٰهُ لَکُمْ عَلَیْهِمْ سَبِیلاً. نساء (4) 89 و 90

اعدام منافقان

==> همین مدخل، منافقان، کیفر منافقان

اعراض از منافقان

173. وجوب اعراض پیامبر صلی الله علیه و آله از منافقان:

أُولٰئِکَ الَّذِینَ یَعْلَمُ اللّٰهُ مٰا فِی قُلُوبِهِمْ فَأَعْرِضْ ... نساء (4) 63

وَ یَقُولُونَ طٰاعَةٌ فَإِذٰا بَرَزُوا مِنْ عِنْدِکَ بَیَّتَ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ غَیْرَ الَّذِی تَقُولُ وَ اللّٰهُ یَکْتُبُ مٰا یُبَیِّتُونَ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ ... نساء (4) 81

إِنَّمَا السَّبِیلُ عَلَی الَّذِینَ یَسْتَأْذِنُونَکَ وَ هُمْ أَغْنِیٰاءُ رَضُوا بِأَنْ یَکُونُوا مَعَ الْخَوٰالِفِ وَ طَبَعَ اللّٰهُ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ

سَیَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ لَکُمْ إِذَا انْقَلَبْتُمْ إِلَیْهِمْ لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ فَأَعْرِضُوا عَنْهُمْ ... توبه (9) 93 و 95

وَ إِذٰا رَأَیْتَهُمْ تُعْجِبُکَ أَجْسٰامُهُمْ وَ إِنْ یَقُولُوا تَسْمَعْ لِقَوْلِهِمْ کَأَنَّهُمْ خُشُبٌ مُسَنَّدَةٌ یَحْسَبُونَ کُلَّ صَیْحَةٍ عَلَیْهِمْ هُمُ الْعَدُوُّ فَاحْذَرْهُمْ قٰاتَلَهُمُ اللّٰهُ أَنّٰی یُؤْفَکُونَ .

منافقون (63) 4

اعراض منافقان

174. روی‌گردانی منافقان، از دعوت محمّد صلی الله علیه و آله :

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا إِلیٰ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ وَ إِلَی الرَّسُولِ رَأَیْتَ الْمُنٰافِقِینَ یَصُدُّونَ عَنْکَ صُدُوداً. (1)نساء (4) 61

وَ إِذٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ أَنْ آمِنُوا بِاللّٰهِ وَ جٰاهِدُوا مَعَ رَسُولِهِ اسْتَأْذَنَکَ أُولُوا الطَّوْلِ مِنْهُمْ وَ قٰالُوا ذَرْنٰا نَکُنْ مَعَ الْقٰاعِدِینَ

رَضُوا بِأَنْ یَکُونُوا مَعَ الْخَوٰالِفِ وَ طُبِعَ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لاٰ یَفْقَهُونَ . توبه (9) 86 و 87

وَ یَقُولُونَ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالرَّسُولِ وَ أَطَعْنٰا ثُمَّ یَتَوَلّٰی فَرِیقٌ مِنْهُمْ مِنْ بَعْدِ ذٰلِکَ وَ مٰا أُولٰئِکَ بِالْمُؤْمِنِینَ

وَ إِذٰا دُعُوا إِلَی اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ لِیَحْکُمَ بَیْنَهُمْ إِذٰا فَرِیقٌ مِنْهُمْ مُعْرِضُونَ . نور (24) 47 و 48

175. منافقان، اعراض‌کننده از محمّد صلی الله علیه و آله ، مورد تهدید خداوند:

وَ أَقْسَمُوا بِاللّٰهِ جَهْدَ أَیْمٰانِهِمْ لَئِنْ أَمَرْتَهُمْ لَیَخْرُجُنَّ قُلْ لاٰ تُقْسِمُوا طٰاعَةٌ مَعْرُوفَةٌ إِنَّ اللّٰهَ خَبِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ

قُلْ أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمٰا عَلَیْهِ مٰا حُمِّلَ وَ عَلَیْکُمْ مٰا حُمِّلْتُمْ وَ إِنْ تُطِیعُوهُ تَهْتَدُوا وَ مٰا عَلَی الرَّسُولِ إِلاَّ الْبَلاٰغُ الْمُبِینُ . نور (24) 53 و 54

176. دلداری خداوند به پیامبر صلی الله علیه و آله ، به دنبال ارتداد و اعراض جمعی از منافقان:

وَ لاٰ یَحْزُنْکَ الَّذِینَ یُسٰارِعُونَ فِی الْکُفْرِ إِنَّهُمْ لَنْ یَضُرُّوا اللّٰهَ شَیْئاً یُرِیدُ اللّٰهُ أَلاّٰ یَجْعَلَ لَهُمْ حَظًّا فِی الْآخِرَةِ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ عَظِیمٌ . (2)آل عمران (3) 176

177. دلداری خدا به پیامبر صلی الله علیه و آله ، در قبال روی‌گردانی منافقان:

وَ إِذٰا مٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ نَظَرَ بَعْضُهُمْ إِلیٰ بَعْضٍ هَلْ


1) 1) . مقصود از«یصدّون عنک»اعراض است. (مجمع البیان، ج 3 - 4، ص 102)

2) 2) . آیه، مربوط به منافقان است. (التبیان، ج 3، ص 56؛ زاد المسیر، ج 1، ص 508)

یَرٰاکُمْ مِنْ أَحَدٍ ثُمَّ انْصَرَفُوا صَرَفَ اللّٰهُ قُلُوبَهُمْ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لاٰ یَفْقَهُونَ

فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ حَسْبِیَ اللّٰهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ عَلَیْهِ تَوَکَّلْتُ وَ هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِیمِ . (1)توبه (9) 127 و 129

178. روی‌گردانی منافقان، از دعوت به ایمان:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَ مٰا هُمْ بِمُؤْمِنِینَ

فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزٰادَهُمُ اللّٰهُ مَرَضاً وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ بِمٰا کٰانُوا یَکْذِبُونَ

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ آمِنُوا کَمٰا آمَنَ النّٰاسُ قٰالُوا أَ نُؤْمِنُ کَمٰا آمَنَ السُّفَهٰاءُ أَلاٰ إِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهٰاءُ وَ لٰکِنْ لاٰ یَعْلَمُونَ . بقره (2) 8 و 10 و 13

179. اعراض منافقان از شرکت در جهاد، نشانۀ سفاهت آنان:

وَ إِذٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ أَنْ آمِنُوا بِاللّٰهِ وَ جٰاهِدُوا مَعَ رَسُولِهِ اسْتَأْذَنَکَ أُولُوا الطَّوْلِ مِنْهُمْ وَ قٰالُوا ذَرْنٰا نَکُنْ مَعَ الْقٰاعِدِینَ

رَضُوا بِأَنْ یَکُونُوا مَعَ الْخَوٰالِفِ وَ طُبِعَ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لاٰ یَفْقَهُونَ . توبه (9) 86 و 87

180. منافقان، دارای روحیّۀ اعراض از صلاح و ادای وظیفه:

وَ مِنْهُمْ مَنْ عٰاهَدَ اللّٰهَ لَئِنْ آتٰانٰا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ وَ لَنَکُونَنَّ مِنَ الصّٰالِحِینَ

فَلَمّٰا آتٰاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ بَخِلُوا بِهِ وَ تَوَلَّوْا وَ هُمْ مُعْرِضُونَ

فَأَعْقَبَهُمْ نِفٰاقاً فِی قُلُوبِهِمْ إِلیٰ یَوْمِ یَلْقَوْنَهُ بِمٰا أَخْلَفُوا اللّٰهَ مٰا وَعَدُوهُ وَ بِمٰا کٰانُوا یَکْذِبُونَ . توبه (9) 75 -\77

181. اعراض منافقان، از تعهّد خویش، مبنی بر پرداخت صدقات، پس از برخورداری از مال و فضل الهی:

وَ مِنْهُمْ مَنْ عٰاهَدَ اللّٰهَ لَئِنْ آتٰانٰا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ وَ لَنَکُونَنَّ مِنَ الصّٰالِحِینَ

فَلَمّٰا آتٰاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ بَخِلُوا بِهِ وَ تَوَلَّوْا وَ هُمْ مُعْرِضُونَ

فَأَعْقَبَهُمْ نِفٰاقاً فِی قُلُوبِهِمْ إِلیٰ یَوْمِ یَلْقَوْنَهُ بِمٰا أَخْلَفُوا اللّٰهَ مٰا وَعَدُوهُ وَ بِمٰا کٰانُوا یَکْذِبُونَ . توبه (9) 75 -\77

182. اعراض منافقان از نهی از منکر، با روی آوردن آنان به ترویج منکرات و زشتیها:

اَلْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ یَأْمُرُونَ بِالْمُنْکَرِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ وَ یَقْبِضُونَ أَیْدِیَهُمْ نَسُوا اللّٰهَ فَنَسِیَهُمْ إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ هُمُ الْفٰاسِقُونَ . توبه (9) 67

افتراهای منافقان

183. نسبت دادن بدیها به پیامبر صلی الله علیه و آله سخن افتراآمیز و جاهلانۀ منافقان:

أَیْنَمٰا تَکُونُوا یُدْرِکْکُمُ الْمَوْتُ وَ لَوْ کُنْتُمْ فِی بُرُوجٍ مُشَیَّدَةٍ وَ إِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ یَقُولُوا هٰذِهِ مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ وَ إِنْ تُصِبْهُمْ سَیِّئَةٌ یَقُولُوا هٰذِهِ مِنْ عِنْدِکَ قُلْ کُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ فَمٰا لِهٰؤُلاٰءِ الْقَوْمِ لاٰ یَکٰادُونَ یَفْقَهُونَ حَدِیثاً. (2)نساء (4) 78

184. توجّه به در دست خدا بودن همۀ امور، باعث ردّ ادّعاهای جاهلانۀ منافقان، در افترای به پیامبر صلی الله علیه و آله :

أَیْنَمٰا تَکُونُوا یُدْرِکْکُمُ الْمَوْتُ وَ لَوْ کُنْتُمْ فِی بُرُوجٍ مُشَیَّدَةٍ وَ إِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ یَقُولُوا هٰذِهِ مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ وَ إِنْ تُصِبْهُمْ سَیِّئَةٌ یَقُولُوا هٰذِهِ مِنْ عِنْدِکَ قُلْ کُلٌّ مِنْ


1) 1) . آیه، مربوط به منافقان است. ( التبیان، ج 5، ص 328؛ زاد المسیر، ج 3، ص 520)

2) 2) . بنابراین قول که مورد آیه منافقان باشد. (مجمع البیان، ج 3-4، ص 121)

عِنْدِ اللّٰهِ فَمٰا لِهٰؤُلاٰءِ الْقَوْمِ لاٰ یَکٰادُونَ یَفْقَهُونَ حَدِیثاً. نساء (4) 78

185. همدستی و تشکّل تنی چند از منافقان عصر بعثت، برای تهمت زدن و شایعه‌سازی علیه همسر پیامبر:

إِنَّ الَّذِینَ جٰاؤُ بِالْإِفْکِ عُصْبَةٌ مِنْکُمْ لاٰ تَحْسَبُوهُ شَرًّا لَکُمْ بَلْ هُوَ خَیْرٌ لَکُمْ لِکُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ مَا اکْتَسَبَ مِنَ الْإِثْمِ وَ الَّذِی تَوَلّٰی کِبْرَهُ مِنْهُمْ لَهُ عَذٰابٌ عَظِیمٌ . (1)نور (24) 11

افشای منافقان

186. افشای حرکتهای مرموزانۀ منافقان، برای پیامبر صلی الله علیه و آله از سوی خداوند:

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَسْتَمِعُ إِلَیْکَ حَتّٰی إِذٰا خَرَجُوا مِنْ عِنْدِکَ قٰالُوا لِلَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ مٰا ذٰا قٰالَ آنِفاً أُولٰئِکَ الَّذِینَ طَبَعَ اللّٰهُ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ وَ اتَّبَعُوا أَهْوٰاءَهُمْ . محمّد (47) 16

187. افشا شدن خطّ نفاق در مدینه، برای مسلمانان، از ناحیۀ خداوند:

... وَ مِنْ أَهْلِ الْمَدِینَةِ مَرَدُوا عَلَی النِّفٰاقِ لاٰ تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ .... توبه (9) 101

188. افشاگری خداوند از نیّات بانیان مسجد ضرار، مبنی بر زیان رساندن به مسلمانان و ایجاد تفرقه میان آنان و پدید آوردن کمینگاهی برای جنگ با خدا و رسول صلی الله علیه و آله :

وَ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً ضِرٰاراً وَ کُفْراً وَ تَفْرِیقاً بَیْنَ الْمُؤْمِنِینَ وَ إِرْصٰاداً لِمَنْ حٰارَبَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ وَ لَیَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنٰا إِلاَّ الْحُسْنیٰ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ . توبه (9) 107

189. پرده‌برداری خداوند از دروغ بودن سوگندهای بانیان مسجد ضرار:

وَ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً ضِرٰاراً ... وَ لَیَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنٰا إِلاَّ الْحُسْنیٰ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ . توبه (9) 107

190. فاش ساختن خصومت پنهانی منافقان از سوی خداوند، به رغم موافقت ظاهری آنان:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یُعْجِبُکَ قَوْلُهُ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ یُشْهِدُ اللّٰهَ عَلیٰ مٰا فِی قَلْبِهِ وَ هُوَ أَلَدُّ الْخِصٰامِ . (2)بقره (2) 204

191. افشاگری خداوند از دروغ و بهانه بودن رخصت‌خواهی منافقان، برای عدم شرکت در جهاد:

إِنَّمٰا یَسْتَأْذِنُکَ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ ارْتٰابَتْ قُلُوبُهُمْ فَهُمْ فِی رَیْبِهِمْ یَتَرَدَّدُونَ

وَ لَوْ أَرٰادُوا الْخُرُوجَ لَأَعَدُّوا لَهُ عُدَّةً .... توبه (9) 45 و 46

192. پرده‌برداری خداوند، از سرگردانی منافقان ترک‌کنندۀ جهاد:

إِنَّمٰا یَسْتَأْذِنُکَ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ ارْتٰابَتْ قُلُوبُهُمْ فَهُمْ فِی رَیْبِهِمْ یَتَرَدَّدُونَ . توبه (9) 45

193. افشای تلاش مرموزانۀ منافقان، برای ترک جلسۀ استماع آیات خدا، با اشاره به یکدیگر:

1) 1) . مقصود از«الّذین جاءوا بالافک»برخی از منافقان‌اند، که علیه عائشه شایعه‌سازی کردند. (التبیان، ج 7، ص 415)

2) 2) . در شأن نزول آیه آورده‌اند: اشخاصی [برخی منافقان] در برخورد با پیامبر صلی الله علیه و آله به او اظهار علاقه‌مندی می‌کردند؛ در حالی که قلباً با او دشمن بودند. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 534؛ زاد المسیر، ج 1، ص 219)

وَ إِذٰا مٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ نَظَرَ بَعْضُهُمْ إِلیٰ بَعْضٍ هَلْ یَرٰاکُمْ مِنْ أَحَدٍ ثُمَّ انْصَرَفُوا صَرَفَ اللّٰهُ قُلُوبَهُمْ .... توبه (9) 127

194. آشکار شدن دروغ بودن سوگند منافقان به‌وسیلۀ خداوند، دربارۀ دشنام ندادن به پیامبر صلی الله علیه و آله :

یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ مٰا قٰالُوا وَ لَقَدْ قٰالُوا کَلِمَةَ الْکُفْرِ وَ کَفَرُوا بَعْدَ إِسْلاٰمِهِمْ وَ هَمُّوا بِمٰا لَمْ یَنٰالُوا ... (1)توبه (9) 74

195. فاش شدن تصمیم منافقان از سوی خداوند، دربارۀ آواره کردن پیامبر صلی الله علیه و آله و مسلمانان از مدینه، پس از بازگشت از جهاد:

یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ مٰا قٰالُوا وَ لَقَدْ قٰالُوا کَلِمَةَ الْکُفْرِ ... (2)توبه (9) 74

یَقُولُونَ لَئِنْ رَجَعْنٰا إِلَی الْمَدِینَةِ لَیُخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ مِنْهَا الْأَذَلَّ .... منافقون (63) 8

196. پرده‌برداری خداوند از فتنه‌گری منافقان، در صورت شرکت در غزوۀ تبوک:

لَوْ خَرَجُوا فِیکُمْ مٰا زٰادُوکُمْ إِلاّٰ خَبٰالاً وَ لَأَوْضَعُوا خِلاٰلَکُمْ یَبْغُونَکُمُ الْفِتْنَةَ وَ فِیکُمْ سَمّٰاعُونَ لَهُمْ ...

لَقَدِ ابْتَغَوُا الْفِتْنَةَ مِنْ قَبْلُ وَ قَلَّبُوا لَکَ الْأُمُورَ حَتّٰی جٰاءَ الْحَقُّ وَ ظَهَرَ أَمْرُ اللّٰهِ وَ هُمْ کٰارِهُونَ . توبه (9) 47 و 48

197. افشاگری خداوند، از توطئۀ ترور پیامبر صلی الله علیه و آله به‌وسیلۀ منافقان:

یَحْذَرُ الْمُنٰافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَیْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِمٰا فِی قُلُوبِهِمْ .... وَ هَمُّوا بِمٰا لَمْ یَنٰالُوا ... (3)توبه (9) 64 و 74

198. افشای دروغ بودن سوگندهای منافقان، دربارۀ همراهیشان با مسلمانان:

وَ یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ إِنَّهُمْ لَمِنْکُمْ وَ مٰا هُمْ مِنْکُمْ .... توبه (9) 56

199. خداوند، آشکارکنندۀ گفتار تمسخرآمیز منافقان، دربارۀ پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ لَیَقُولُنَّ إِنَّمٰا کُنّٰا نَخُوضُ وَ نَلْعَبُ قُلْ أَ بِاللّٰهِ وَ آیٰاتِهِ وَ رَسُولِهِ کُنْتُمْ تَسْتَهْزِؤُنَ

لاٰ تَعْتَذِرُوا قَدْ کَفَرْتُمْ بَعْدَ إِیمٰانِکُمْ إِنْ نَعْفُ عَنْ طٰائِفَةٍ مِنْکُمْ نُعَذِّبْ طٰائِفَةً بِأَنَّهُمْ کٰانُوا مُجْرِمِینَ . (4)توبه (9) 65 و 66

200. خداوند، آشکارکنندۀ بیماردلی منافقان:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَ مٰا هُمْ بِمُؤْمِنِینَ

فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزٰادَهُمُ اللّٰهُ مَرَضاً وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ بِمٰا کٰانُوا


1) 1) . دربارۀ«ما قالوا»گفته‌اند: در غزوۀ تبوک، منافقان، پیامبر خدا صلی الله علیه و آله را دشنام می‌دادند که خبر آن به پیامبر صلی الله علیه و آله رسید و به آنان اعتراض کرد و آنان سوگند یاد کردند که دشنام نداده‌اند. (مجمع البیان، ج 5-6، ص 78؛ الکشاف، ج 2، ص 291)

2) 2) . گفته‌اند: مقصود از«ما قالوا»تصمیم عبد اللّه بن ابی و همدستانش مبنی بر اخراج پیامبر صلی الله علیه و آله و مسلمانان از مدینه بوده که در آیه 8 سورۀ منافقان به آن اشاره شده است. (مجمع البیان، ج 5 - 6، ص 79)

3) 3) . در شأن نزول آیه آورده‌اند: گروهی از منافقان در عقبه کمین کردند تا پیامبر صلی الله علیه و آله را هنگام بازگشت از غزوۀ تبوک ترور کنند. جبرئیل نازل شد و حضرت را آگاه کرد و آیه نازل شد. (مجمع البیان، ج 5 - 6، ص 70؛ الکشاف، ج 2، ص 291)

4) 4) . در شأن نزول آیه نقل شده است: منافقان در غزوۀ تبوک اظهار داشتند: این مرد، گمان می‌کند کاخهای شام را فتح می‌کند. این سخن به گوش پیامبر صلی الله علیه و آله رسید و از آنان بازخواست کرد. آنان پاسخ دادند: شوخی می‌کردیم. (مجمع البیان، ج 5 - 6، ص 71)

یَکْذِبُونَ . بقره (2) 8 و 10

201. افشاگری خداوند، از نبود ایمان قلبی منافقان، به رغم اظهار زبانی آن:

وَ إِذٰا لَقُوا الَّذِینَ آمَنُوا قٰالُوا آمَنّٰا وَ إِذٰا خَلَوْا إِلیٰ شَیٰاطِینِهِمْ قٰالُوا إِنّٰا مَعَکُمْ .... بقره (2) 14

وَ لِیَعْلَمَ الَّذِینَ نٰافَقُوا وَ قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا قٰاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ أَوِ ادْفَعُوا قٰالُوا لَوْ نَعْلَمُ قِتٰالاً لاَتَّبَعْنٰاکُمْ هُمْ لِلْکُفْرِ یَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلْإِیمٰانِ یَقُولُونَ بِأَفْوٰاهِهِمْ مٰا لَیْسَ فِی قُلُوبِهِمْ ... آل عمران (3) 167

یٰا أَیُّهَا الرَّسُولُ لاٰ یَحْزُنْکَ الَّذِینَ یُسٰارِعُونَ فِی الْکُفْرِ مِنَ الَّذِینَ قٰالُوا آمَنّٰا بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ لَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ .... مائده (5) 41

202. پرده‌برداری خداوند، از ریاکاری منافقان در ادای نمازشان:

إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ یُخٰادِعُونَ اللّٰهَ وَ هُوَ خٰادِعُهُمْ وَ إِذٰا قٰامُوا إِلَی الصَّلاٰةِ قٰامُوا کُسٰالیٰ یُرٰاؤُنَ النّٰاسَ ... نساء (4) 142

203. افشای خدا از عذرخواهیِ بی‌مورد منافقان، برای شرکت نکردن در غزوۀ احد:

وَ لِیَعْلَمَ الَّذِینَ نٰافَقُوا وَ قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا قٰاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ أَوِ ادْفَعُوا قٰالُوا لَوْ نَعْلَمُ قِتٰالاً لاَتَّبَعْنٰاکُمْ هُمْ لِلْکُفْرِ یَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلْإِیمٰانِ یَقُولُونَ بِأَفْوٰاهِهِمْ مٰا لَیْسَ فِی قُلُوبِهِمْ ... آل عمران (3) 167

204. افشا شدن اعتذار بیجای منافقان، برای عدم شرکت در غزوۀ تبوک:

لَوْ کٰانَ عَرَضاً قَرِیباً وَ سَفَراً قٰاصِداً لاَتَّبَعُوکَ وَ لٰکِنْ بَعُدَتْ عَلَیْهِمُ الشُّقَّةُ وَ سَیَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ لَوِ اسْتَطَعْنٰا لَخَرَجْنٰا مَعَکُمْ یُهْلِکُونَ أَنْفُسَهُمْ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَقُولُ ائْذَنْ لِی وَ لاٰ تَفْتِنِّی أَلاٰ فِی الْفِتْنَةِ سَقَطُوا .... توبه (9) 42 و 49

یَعْتَذِرُونَ إِلَیْکُمْ إِذٰا رَجَعْتُمْ إِلَیْهِمْ قُلْ لاٰ تَعْتَذِرُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَکُمْ قَدْ نَبَّأَنَا اللّٰهُ مِنْ أَخْبٰارِکُمْ ... توبه (9) 94

205. افشاگری خداوند، از بهانه بودن عذر منافقان، برای شرکت نکردن در غزوۀ احزاب:

وَ إِذْ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ مٰا وَعَدَنَا اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ إِلاّٰ غُرُوراً ... وَ یَسْتَأْذِنُ فَرِیقٌ مِنْهُمُ النَّبِیَّ یَقُولُونَ إِنَّ بُیُوتَنٰا عَوْرَةٌ وَ مٰا هِیَ بِعَوْرَةٍ إِنْ یُرِیدُونَ إِلاّٰ فِرٰاراً. احزاب (33) 12 و 13

206. توطئۀ منافقان، برای بازداشتن مردم از انفاق به همراهان پیامبر، برای پراکنده کردن آنان از اطراف آن حضرت:

إِذٰا جٰاءَکَ الْمُنٰافِقُونَ ... هُمُ الَّذِینَ یَقُولُونَ لاٰ تُنْفِقُوا عَلیٰ مَنْ عِنْدَ رَسُولِ اللّٰهِ حَتّٰی یَنْفَضُّوا ... (1)منافقون (63) 1 و 7

207. افشای توطئۀ منافقان، برای پراکنده کردن اصحاب و یاران پیامبر از اطراف آن حضرت:

إِذٰا جٰاءَکَ الْمُنٰافِقُونَ قٰالُوا نَشْهَدُ إِنَّکَ لَرَسُولُ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّکَ لَرَسُولُهُ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لَکٰاذِبُونَ

هُمُ الَّذِینَ یَقُولُونَ لاٰ تُنْفِقُوا عَلیٰ مَنْ عِنْدَ رَسُولِ اللّٰهِ حَتّٰی یَنْفَضُّوا وَ لِلّٰهِ خَزٰائِنُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ لٰکِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لاٰ یَفْقَهُونَ . منافقون (63) 1 و 7


1) 1) . در شأن نزول آمده که منافقان به سرکردگی عبد اللّه بن ابیّ در غزوۀ بنی المصطلق تصمیم گرفتند پس از بازگشت به همراهان پیامبر انفاق نکنند تا از اطراف حضرت پراکنده شوند. (مجمع البیان، ج 3 - 4، ص 262؛ معالم التنزیل، بغوی، ج 5، ص 101)

208. آشکار شدن توطئه‌های منافقان، از جانب خداوند، در نشستهای شبانه شان بر ضدّ مسلمانان:

وَ یَقُولُونَ طٰاعَةٌ فَإِذٰا بَرَزُوا مِنْ عِنْدِکَ بَیَّتَ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ غَیْرَ الَّذِی تَقُولُ وَ اللّٰهُ یَکْتُبُ مٰا یُبَیِّتُونَ ... نساء (4) 81

209. پرده‌برداری خداوند، از خلاف واقع بودن اجازۀ منافقان برای شرکت در جهاد:

فَإِنْ رَجَعَکَ اللّٰهُ إِلیٰ طٰائِفَةٍ مِنْهُمْ فَاسْتَأْذَنُوکَ لِلْخُرُوجِ فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِیَ أَبَداً وَ لَنْ تُقٰاتِلُوا مَعِیَ عَدُوًّا إِنَّکُمْ رَضِیتُمْ بِالْقُعُودِ أَوَّلَ مَرَّةٍ ... توبه (9) 83

اقرار منافقان

210. اقرار منافقان صدر اسلام به ناخالصی و صالح نبودن خویش:

وَ مِنْهُمْ مَنْ عٰاهَدَ اللّٰهَ لَئِنْ آتٰانٰا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ وَ لَنَکُونَنَّ مِنَ الصّٰالِحِینَ . توبه (9) 75

211. اقرار و گواهی منافقان بر رسالت الهی پیامبر صلی الله علیه و آله :

إِذٰا جٰاءَکَ الْمُنٰافِقُونَ قٰالُوا نَشْهَدُ إِنَّکَ لَرَسُولُ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّکَ لَرَسُولُهُ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لَکٰاذِبُونَ . منافقون (63) 1

اقلّیت منافقان

212. حضور اقلّیتی از منافقان، در نبرد و جهاد:

وَ إِذْ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ مٰا وَعَدَنَا اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ إِلاّٰ غُرُوراً

قَدْ یَعْلَمُ اللّٰهُ الْمُعَوِّقِینَ مِنْکُمْ وَ الْقٰائِلِینَ لِإِخْوٰانِهِمْ هَلُمَّ إِلَیْنٰا وَ لاٰ یَأْتُونَ الْبَأْسَ إِلاّٰ قَلِیلاً. احزاب (33) 12 و 18

213. اقلّیتی از منافقان، درک‌کنندۀ حق:

سَیَقُولُ الْمُخَلَّفُونَ إِذَا انْطَلَقْتُمْ إِلیٰ مَغٰانِمَ لِتَأْخُذُوهٰا ذَرُونٰا نَتَّبِعْکُمْ یُرِیدُونَ أَنْ یُبَدِّلُوا کَلاٰمَ اللّٰهِ قُلْ لَنْ تَتَّبِعُونٰا کَذٰلِکُمْ قٰالَ اللّٰهُ مِنْ قَبْلُ فَسَیَقُولُونَ بَلْ تَحْسُدُونَنٰا بَلْ کٰانُوا لاٰ یَفْقَهُونَ إِلاّٰ قَلِیلاً. (1)فتح (48) 15

اکثر منافقان

214. سرپیچی و سستی بیشتر منافقان از جهاد:

وَ إِذْ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ مٰا وَعَدَنَا اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ إِلاّٰ غُرُوراً

قَدْ یَعْلَمُ اللّٰهُ الْمُعَوِّقِینَ مِنْکُمْ وَ الْقٰائِلِینَ لِإِخْوٰانِهِمْ هَلُمَّ إِلَیْنٰا وَ لاٰ یَأْتُونَ الْبَأْسَ إِلاّٰ قَلِیلاً. احزاب (33) 12 و 18

215. عدم درک حق از سوی بیشتر منافقان:

سَیَقُولُ الْمُخَلَّفُونَ إِذَا انْطَلَقْتُمْ إِلیٰ مَغٰانِمَ لِتَأْخُذُوهٰا ذَرُونٰا نَتَّبِعْکُمْ یُرِیدُونَ أَنْ یُبَدِّلُوا کَلاٰمَ اللّٰهِ قُلْ لَنْ تَتَّبِعُونٰا کَذٰلِکُمْ قٰالَ اللّٰهُ مِنْ قَبْلُ فَسَیَقُولُونَ بَلْ تَحْسُدُونَنٰا بَلْ کٰانُوا لاٰ یَفْقَهُونَ إِلاّٰ قَلِیلاً. فتح (48) 15

216. اکثر منافقان نادان و متخلّف از جهاد، نسبت‌دهندۀ حسادت به مؤمنان:

سَیَقُولُ الْمُخَلَّفُونَ إِذَا انْطَلَقْتُمْ إِلیٰ مَغٰانِمَ لِتَأْخُذُوهٰا ذَرُونٰا نَتَّبِعْکُمْ یُرِیدُونَ أَنْ یُبَدِّلُوا کَلاٰمَ اللّٰهِ قُلْ لَنْ تَتَّبِعُونٰا کَذٰلِکُمْ قٰالَ اللّٰهُ مِنْ قَبْلُ فَسَیَقُولُونَ بَلْ تَحْسُدُونَنٰا بَلْ کٰانُوا لاٰ یَفْقَهُونَ إِلاّٰ قَلِیلاً. فتح (48) 15

امتحان منافقان

217. امتحان منافقان بیماردل، با القائات شیطانی:

لِیَجْعَلَ مٰا یُلْقِی الشَّیْطٰانُ فِتْنَةً لِلَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ


1) 1) . برخی گفته‌اند:«لا یفقهون إلاّ قلیلاً»یعنی عده‌ای اندک از آنان که همان معاندان‌اند. اهل فهم و درک هستند. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 175)

مَرَضٌ ... (1)حج (22) 53

218. خبر از تعداد نگهبانان جهنّم، سبب امتحان منافقان بیماردل:

عَلَیْهٰا تِسْعَةَ عَشَرَ

وَ مٰا جَعَلْنٰا أَصْحٰابَ النّٰارِ إِلاّٰ مَلاٰئِکَةً وَ مٰا جَعَلْنٰا عِدَّتَهُمْ إِلاّٰ فِتْنَةً لِلَّذِینَ کَفَرُوا لِیَسْتَیْقِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ وَ یَزْدٰادَ الَّذِینَ آمَنُوا إِیمٰاناً وَ لاٰ یَرْتٰابَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ لِیَقُولَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَ الْکٰافِرُونَ مٰا ذٰا أَرٰادَ اللّٰهُ بِهٰذٰا مَثَلاً کَذٰلِکَ یُضِلُّ اللّٰهُ مَنْ یَشٰاءُ وَ یَهْدِی مَنْ یَشٰاءُ وَ مٰا یَعْلَمُ جُنُودَ رَبِّکَ إِلاّٰ هُوَ وَ مٰا هِیَ إِلاّٰ ذِکْریٰ لِلْبَشَرِ. مدّثر (74) 30 و 31

219. امتحان بیماردلان، یک یا دومرتبه در سال از سوی خداوند:

وَ أَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ ... أَ وَ لاٰ یَرَوْنَ أَنَّهُمْ یُفْتَنُونَ فِی کُلِّ عٰامٍ مَرَّةً أَوْ مَرَّتَیْنِ .... توبه (9) 125 و 126

220. بی‌تأثیری امتحانهای الهی در توبه و تنبّه بیماردلان منافق:

وَ أَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزٰادَتْهُمْ رِجْساً إِلَی رِجْسِهِمْ وَ مٰاتُوا وَ هُمْ کٰافِرُونَ

أَ وَ لاٰ یَرَوْنَ أَنَّهُمْ یُفْتَنُونَ فِی کُلِّ عٰامٍ مَرَّةً أَوْ مَرَّتَیْنِ ثُمَّ لاٰ یَتُوبُونَ وَ لاٰ هُمْ یَذَّکَّرُونَ . توبه (9) 125 و 126

221. هنگامه‌های دشوار، موقعیّتی مناسب برای آزمودن منافقان:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ فَإِذٰا أُوذِیَ فِی اللّٰهِ جَعَلَ فِتْنَةَ النّٰاسِ کَعَذٰابِ اللّٰهِ وَ لَئِنْ جٰاءَ نَصْرٌ مِنْ رَبِّکَ لَیَقُولُنَّ إِنّٰا کُنّٰا مَعَکُمْ أَ وَ لَیْسَ اللّٰهُ بِأَعْلَمَ بِمٰا فِی صُدُورِ الْعٰالَمِینَ

وَ لَیَعْلَمَنَّ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ لَیَعْلَمَنَّ الْمُنٰافِقِینَ . عنکبوت (29) 10 و 11

إِذْ جٰاؤُکُمْ مِنْ فَوْقِکُمْ وَ مِنْ أَسْفَلَ مِنْکُمْ وَ إِذْ زٰاغَتِ الْأَبْصٰارُ وَ بَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَنٰاجِرَ وَ تَظُنُّونَ بِاللّٰهِ الظُّنُونَا

هُنٰالِکَ ابْتُلِیَ الْمُؤْمِنُونَ وَ زُلْزِلُوا زِلْزٰالاً شَدِیداً

وَ إِذْ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ مٰا وَعَدَنَا اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ إِلاّٰ غُرُوراً

قَدْ یَعْلَمُ اللّٰهُ الْمُعَوِّقِینَ مِنْکُمْ وَ الْقٰائِلِینَ لِإِخْوٰانِهِمْ هَلُمَّ إِلَیْنٰا وَ لاٰ یَأْتُونَ الْبَأْسَ إِلاّٰ قَلِیلاً. احزاب (33) 10 -\12 و 18

222. صحنۀ احد، میدان امتحان مؤمنان و منافقان از طرف خداوند:

وَ مٰا أَصٰابَکُمْ یَوْمَ الْتَقَی الْجَمْعٰانِ فَبِإِذْنِ اللّٰهِ وَ لِیَعْلَمَ الْمُؤْمِنِینَ

وَ لِیَعْلَمَ الَّذِینَ نٰافَقُوا وَ قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا قٰاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ أَوِ ادْفَعُوا قٰالُوا لَوْ نَعْلَمُ قِتٰالاً لاَتَّبَعْنٰاکُمْ هُمْ لِلْکُفْرِ یَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلْإِیمٰانِ یَقُولُونَ بِأَفْوٰاهِهِمْ مٰا لَیْسَ فِی قُلُوبِهِمْ وَ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا یَکْتُمُونَ . (2)آل عمران (3) 166 و 167

امداد منافقان

223. ادّعای دروغین منافقان، مبنی بر امدادرسانی به کافران اهل کتاب:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ نٰافَقُوا یَقُولُونَ لِإِخْوٰانِهِمُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ لَئِنْ أُخْرِجْتُمْ لَنَخْرُجَنَّ مَعَکُمْ وَ لاٰ نُطِیعُ فِیکُمْ أَحَداً أَبَداً وَ إِنْ قُوتِلْتُمْ لَنَنْصُرَنَّکُمْ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ

لَئِنْ أُخْرِجُوا لاٰ یَخْرُجُونَ مَعَهُمْ وَ لَئِنْ قُوتِلُوا لاٰ


1) 1) . مقصود از«فی قلوبهم مرض»منافقان است. (زاد المسیر، ج 5، ص 443)

2) 2) . مراد از«یوم التقی الجمعان»جنگ احد است. (التبیان، ج 3، ص 41)

یَنْصُرُونَهُمْ وَ لَئِنْ نَصَرُوهُمْ لَیُوَلُّنَّ الْأَدْبٰارَ ثُمَّ لاٰ یُنْصَرُونَ . حشر (59) 11 و 12

امر به منکر منافقان

==> همین مدخل، منافقان، صفات منافقان، ترویج زشتیها

امکانات منافقان

224. بهره‌مندی منافقان عصر بعثت، از امکانات مادّی:

فَلاٰ تُعْجِبْکَ أَمْوٰالُهُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُهُمْ إِنَّمٰا یُرِیدُ اللّٰهُ لِیُعَذِّبَهُمْ بِهٰا فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ تَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَ هُمْ کٰافِرُونَ

لَوْ یَجِدُونَ مَلْجَأً أَوْ مَغٰارٰاتٍ أَوْ مُدَّخَلاً لَوَلَّوْا إِلَیْهِ وَ هُمْ یَجْمَحُونَ . توبه (9) 55 و 57

وَعَدَ اللّٰهُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ ... کَالَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ کٰانُوا أَشَدَّ مِنْکُمْ قُوَّةً وَ أَکْثَرَ أَمْوٰالاً وَ أَوْلاٰداً فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلاٰقِهِمْ فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلاٰقِکُمْ کَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ بِخَلاٰقِهِمْ وَ خُضْتُمْ کَالَّذِی خٰاضُوا أُولٰئِکَ حَبِطَتْ أَعْمٰالُهُمْ فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْخٰاسِرُونَ . توبه (9) 68 و 69

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ جٰاهِدِ الْکُفّٰارَ وَ الْمُنٰافِقِینَ ... یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ مٰا قٰالُوا وَ لَقَدْ قٰالُوا کَلِمَةَ الْکُفْرِ وَ کَفَرُوا بَعْدَ إِسْلاٰمِهِمْ وَ هَمُّوا بِمٰا لَمْ یَنٰالُوا وَ مٰا نَقَمُوا إِلاّٰ أَنْ أَغْنٰاهُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ فَإِنْ یَتُوبُوا یَکُ خَیْراً لَهُمْ وَ إِنْ یَتَوَلَّوْا یُعَذِّبْهُمُ اللّٰهُ عَذٰاباً أَلِیماً فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ مٰا لَهُمْ فِی الْأَرْضِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ نَصِیرٍ. توبه (9) 73 و 74

225. اعتماد و اتّکای منافقان به امکانات مادّی خویش:

کَالَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ کٰانُوا أَشَدَّ مِنْکُمْ قُوَّةً وَ أَکْثَرَ أَمْوٰالاً وَ أَوْلاٰداً فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلاٰقِهِمْ فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلاٰقِکُمْ کَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ بِخَلاٰقِهِمْ وَ خُضْتُمْ کَالَّذِی خٰاضُوا أُولٰئِکَ حَبِطَتْ أَعْمٰالُهُمْ فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْخٰاسِرُونَ . توبه (9) 69

226. اعطای امکانات مادّی به منافقان از جانب خداوند، مایۀ عذاب دنیایی آنان:

وَ لاٰ تُعْجِبْکَ أَمْوٰالُهُمْ وَ أَوْلاٰدُهُمْ إِنَّمٰا یُرِیدُ اللّٰهُ أَنْ یُعَذِّبَهُمْ بِهٰا فِی الدُّنْیٰا وَ تَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَ هُمْ کٰافِرُونَ . توبه (9) 85

نیز ==> همین مدخل، منافقان، مال منافقان

انتقامجویی منافقان

227. انتقامجویی منافقان از اهل ایمان، به رغم برخورداری از تفضّلات خدا و رسول صلی الله علیه و آله :

یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ مٰا قٰالُوا وَ لَقَدْ قٰالُوا کَلِمَةَ الْکُفْرِ وَ کَفَرُوا بَعْدَ إِسْلاٰمِهِمْ وَ هَمُّوا بِمٰا لَمْ یَنٰالُوا وَ مٰا نَقَمُوا إِلاّٰ أَنْ أَغْنٰاهُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ فَإِنْ یَتُوبُوا یَکُ خَیْراً لَهُمْ وَ إِنْ یَتَوَلَّوْا یُعَذِّبْهُمُ اللّٰهُ عَذٰاباً أَلِیماً فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ مٰا لَهُمْ فِی الْأَرْضِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ نَصِیرٍ. توبه (9) 74

228. بهره‌مندی مسلمانان از تفضّلات مادی و معنوی، عامل انتقامجویی منافقان از آنان:

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ جٰاهِدِ الْکُفّٰارَ وَ الْمُنٰافِقِینَ ... یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ مٰا قٰالُوا وَ لَقَدْ قٰالُوا کَلِمَةَ الْکُفْرِ وَ کَفَرُوا بَعْدَ إِسْلاٰمِهِمْ وَ هَمُّوا بِمٰا لَمْ یَنٰالُوا وَ مٰا نَقَمُوا إِلاّٰ أَنْ أَغْنٰاهُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ فَإِنْ یَتُوبُوا یَکُ خَیْراً لَهُمْ وَ إِنْ یَتَوَلَّوْا یُعَذِّبْهُمُ اللّٰهُ عَذٰاباً أَلِیماً فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ مٰا لَهُمْ فِی الْأَرْضِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ نَصِیرٍ. توبه (9) 73 و 74

انحطاط منافقان

229. سقوط و انحطاط منافقان، از ورطۀ انسانیت خویش:

إِنَّمٰا یَسْتَأْذِنُکَ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ ارْتٰابَتْ قُلُوبُهُمْ فَهُمْ فِی رَیْبِهِمْ یَتَرَدَّدُونَ

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَقُولُ ائْذَنْ لِی وَ لاٰ تَفْتِنِّی أَلاٰ فِی الْفِتْنَةِ سَقَطُوا وَ إِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِیطَةٌ بِالْکٰافِرِینَ . توبه (9) 45 و 49

وَعَدَ اللّٰهُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ وَ الْکُفّٰارَ نٰارَ جَهَنَّمَ خٰالِدِینَ فِیهٰا هِیَ حَسْبُهُمْ وَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ مُقِیمٌ

کَالَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ کٰانُوا أَشَدَّ مِنْکُمْ قُوَّةً وَ أَکْثَرَ أَمْوٰالاً وَ أَوْلاٰداً فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلاٰقِهِمْ فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلاٰقِکُمْ کَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ بِخَلاٰقِهِمْ وَ خُضْتُمْ کَالَّذِی خٰاضُوا أُولٰئِکَ حَبِطَتْ أَعْمٰالُهُمْ فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْخٰاسِرُونَ . توبه (9) 68 و 69

نیز ==> همین مدخل، منافقان، هلاکت منافقان

انذار منافقان

230. خداوند، انذارکنندۀ منافقان از آتش جهنّم:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یُعْجِبُکَ قَوْلُهُ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ یُشْهِدُ اللّٰهَ عَلیٰ مٰا فِی قَلْبِهِ وَ هُوَ أَلَدُّ الْخِصٰامِ

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُ اتَّقِ اللّٰهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ وَ لَبِئْسَ الْمِهٰادُ. بقره (2) 204 و 206

بَشِّرِ الْمُنٰافِقِینَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً. نساء (4) 138

وَ قَدْ نَزَّلَ عَلَیْکُمْ فِی الْکِتٰابِ أَنْ إِذٰا سَمِعْتُمْ آیٰاتِ اللّٰهِ یُکْفَرُ بِهٰا وَ یُسْتَهْزَأُ بِهٰا فَلاٰ تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتّٰی یَخُوضُوا فِی حَدِیثٍ غَیْرِهِ إِنَّکُمْ إِذاً مِثْلُهُمْ إِنَّ اللّٰهَ جٰامِعُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْکٰافِرِینَ فِی جَهَنَّمَ جَمِیعاً. نساء (4) 140

إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ فِی الدَّرْکِ الْأَسْفَلِ مِنَ النّٰارِ وَ لَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِیراً. نساء (4) 145

وَعَدَ اللّٰهُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ وَ الْکُفّٰارَ نٰارَ جَهَنَّمَ خٰالِدِینَ فِیهٰا هِیَ حَسْبُهُمْ وَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ مُقِیمٌ . توبه (9) 68

یَوْمَ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ لِلَّذِینَ آمَنُوا انْظُرُونٰا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِکُمْ قِیلَ ارْجِعُوا وَرٰاءَکُمْ فَالْتَمِسُوا نُوراً فَضُرِبَ بَیْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بٰابٌ بٰاطِنُهُ فِیهِ الرَّحْمَةُ وَ ظٰاهِرُهُ مِنْ قِبَلِهِ الْعَذٰابُ

فَالْیَوْمَ لاٰ یُؤْخَذُ مِنْکُمْ فِدْیَةٌ وَ لاٰ مِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا مَأْوٰاکُمُ النّٰارُ هِیَ مَوْلاٰکُمْ وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ. حدید (57) 13 و 15

231. اخطار خداوند به منافقان مفسد و تباه‌گر، از فرجام شوم آخرتی:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یُعْجِبُکَ قَوْلُهُ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ یُشْهِدُ اللّٰهَ عَلیٰ مٰا فِی قَلْبِهِ وَ هُوَ أَلَدُّ الْخِصٰامِ

وَ إِذٰا تَوَلّٰی سَعیٰ فِی الْأَرْضِ لِیُفْسِدَ فِیهٰا وَ یُهْلِکَ الْحَرْثَ وَ النَّسْلَ وَ اللّٰهُ لاٰ یُحِبُّ الْفَسٰادَ

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُ اتَّقِ اللّٰهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ وَ لَبِئْسَ الْمِهٰادُ. بقره (2) 204 -\206

232. پیامبر صلی الله علیه و آله مأمور انذار منافقان، از عذابی دردناک:

بَشِّرِ الْمُنٰافِقِینَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً. نساء (4) 138

233. انذار منافقان نجواگر از سوی خداوند، به آتش جهنّم:

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ ... مٰا یَکُونُ مِنْ نَجْویٰ ثَلاٰثَةٍ إِلاّٰ هُوَ رٰابِعُهُمْ ... أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ نُهُوا عَنِ النَّجْویٰ ثُمَّ یَعُودُونَ لِمٰا نُهُوا عَنْهُ وَ یَتَنٰاجَوْنَ بِالْإِثْمِ وَ الْعُدْوٰانِ وَ مَعْصِیَةِ الرَّسُولِ ... حَسْبُهُمْ جَهَنَّمُ یَصْلَوْنَهٰا فَبِئْسَ

اَلْمَصِیرُ. (1)مجادله (58) 7 و 8

اهانت به منافقان

234. اهانت خداوند به منافقان، در پی اهانت آنان به مؤمنان:

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ آمِنُوا کَمٰا آمَنَ النّٰاسُ قٰالُوا أَ نُؤْمِنُ کَمٰا آمَنَ السُّفَهٰاءُ أَلاٰ إِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهٰاءُ وَ لٰکِنْ لاٰ یَعْلَمُونَ . بقره (2) 13

اهانتهای منافقان

235. برخورد توهین‌آمیز منافقان با پیامبر صلی الله علیه و آله با ذلیل‌تر خواندن آن حضرت:

یَقُولُونَ لَئِنْ رَجَعْنٰا إِلَی الْمَدِینَةِ لَیُخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ مِنْهَا الْأَذَلَّ ... (2)

منافقون (63) 8

236. اهانت منافقان به پیامبر صلی الله علیه و آله با نسبت دادن خوش‌باوری به آن حضرت:

وَ مِنْهُمُ الَّذِینَ یُؤْذُونَ النَّبِیَّ وَ یَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ ... (3)توبه (9) 61

237. اهانت منافقان به اهل ایمان، با سفیه خواندن آنان:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَ مٰا هُمْ بِمُؤْمِنِینَ

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ آمِنُوا کَمٰا آمَنَ النّٰاسُ قٰالُوا أَ نُؤْمِنُ کَمٰا آمَنَ السُّفَهٰاءُ ... بقره (2) 8 و 13

238. اهانت منافقان به مؤمنان، با ذلیل و خوار خواندن آنان:

إِذٰا جٰاءَکَ الْمُنٰافِقُونَ قٰالُوا نَشْهَدُ إِنَّکَ لَرَسُولُ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّکَ لَرَسُولُهُ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لَکٰاذِبُونَ

یَقُولُونَ لَئِنْ رَجَعْنٰا إِلَی الْمَدِینَةِ لَیُخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ مِنْهَا الْأَذَلَّ وَ لِلّٰهِ الْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ لٰکِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ . منافقون (63) 1 و 8

اهداف منافقان

1. آسیب‌رسانی

239. آسیب‌رسانی به جامعۀ اسلامی، از آرمانها و اهداف منافقان:

وَ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً ضِرٰاراً وَ کُفْراً وَ تَفْرِیقاً بَیْنَ الْمُؤْمِنِینَ وَ إِرْصٰاداً لِمَنْ حٰارَبَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ وَ لَیَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنٰا إِلاَّ الْحُسْنیٰ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ . توبه (9) 107

2. ترویج کفر

240. ترویج کفر، از اهداف منافقان بناکنندۀ مسجد ضرار:

وَ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً ضِرٰاراً وَ کُفْراً وَ تَفْرِیقاً بَیْنَ الْمُؤْمِنِینَ وَ إِرْصٰاداً لِمَنْ حٰارَبَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ وَ لَیَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنٰا إِلاَّ الْحُسْنیٰ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّهُمْ


1) 1) . در شأن نزول آیه آمده که یهود و منافقان با هم نجوا و به مؤمنان اشاره می‌کردند. (مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 375)

2) 2) . براساس شأن نزول، آیه مربوط به برخورد توهین‌آمیز«عبد اللّه بن ابیّ»سرکردۀ منافقان مدینه با پیامبر صلی الله علیه و آله است. (مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 442؛ النّکت و العیون، ماوردی، ج 6، ص 16)

3) 3) . براساس شأن نزول، آیۀ مزبور مربوط به اهانت منافقان به رسول خدا صلی الله علیه و آله است، با نسبت خوش‌باوری به حضرت. (التبیان، ج 5، ص 247)

لَکٰاذِبُونَ . توبه (9) 107

3. تفرقه‌افکنی

241. تفرقه افکنی بین اهل ایمان، از اهداف بنای مسجد ضرار از سوی منافقان:

وَ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً ضِرٰاراً وَ کُفْراً وَ تَفْرِیقاً بَیْنَ الْمُؤْمِنِینَ وَ إِرْصٰاداً لِمَنْ حٰارَبَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ وَ لَیَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنٰا إِلاَّ الْحُسْنیٰ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ . توبه (9) 107

4. دستیابی به عزّت

242. دستیابی به عزّت و شکوه، هدف منافقان، در پذیرش ولایت کافران:

اَلَّذِینَ یَتَّخِذُونَ الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ أَ یَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلّٰهِ جَمِیعاً. نساء (4) 139

5. دستیابی به مادّیات

243. دستیابی به منافع مادّی، انگیزۀ منافقان، برای شرکت در جهاد با کافران:

اَلَّذِینَ یَتَرَبَّصُونَ بِکُمْ فَإِنْ کٰانَ لَکُمْ فَتْحٌ مِنَ اللّٰهِ قٰالُوا أَ لَمْ نَکُنْ مَعَکُمْ وَ إِنْ کٰانَ لِلْکٰافِرِینَ نَصِیبٌ قٰالُوا أَ لَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَیْکُمْ وَ نَمْنَعْکُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ فَاللّٰهُ یَحْکُمُ بَیْنَکُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ وَ لَنْ یَجْعَلَ اللّٰهُ لِلْکٰافِرِینَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ سَبِیلاً. نساء (4) 141

لَوْ کٰانَ عَرَضاً قَرِیباً وَ سَفَراً قٰاصِداً لاَتَّبَعُوکَ وَ لٰکِنْ بَعُدَتْ عَلَیْهِمُ الشُّقَّةُ وَ سَیَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ لَوِ اسْتَطَعْنٰا لَخَرَجْنٰا مَعَکُمْ یُهْلِکُونَ أَنْفُسَهُمْ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ . توبه (9) 42

بادیه‌نشینی منافقان

244. آرزوی منافقان برای حضور در میان بادیه‌نشینان، در صورت هجوم احزاب:

وَ إِذْ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ مٰا وَعَدَنَا اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ إِلاّٰ غُرُوراً

یَحْسَبُونَ الْأَحْزٰابَ لَمْ یَذْهَبُوا وَ إِنْ یَأْتِ الْأَحْزٰابُ یَوَدُّوا لَوْ أَنَّهُمْ بٰادُونَ فِی الْأَعْرٰابِ یَسْئَلُونَ عَنْ أَنْبٰائِکُمْ وَ لَوْ کٰانُوا فِیکُمْ مٰا قٰاتَلُوا إِلاّٰ قَلِیلاً. احزاب (33) 12 و 20

بخل منافقان

==> همین مدخل، صفات منافقان، بخل

بدزبانی منافقان

==> همین مدخل، صفات منافقان، بدزبانی

برخورد با منافقان

245. پیامبر صلی الله علیه و آله ، موظف به موضعگیری صریح و برخورد قاطعانه با منافقان:

یَحْذَرُ الْمُنٰافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَیْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِمٰا فِی قُلُوبِهِمْ قُلِ اسْتَهْزِؤُا إِنَّ اللّٰهَ مُخْرِجٌ مٰا تَحْذَرُونَ

وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ لَیَقُولُنَّ إِنَّمٰا کُنّٰا نَخُوضُ وَ نَلْعَبُ قُلْ أَ بِاللّٰهِ وَ آیٰاتِهِ وَ رَسُولِهِ کُنْتُمْ تَسْتَهْزِؤُنَ . توبه (9) 64 و 65

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ جٰاهِدِ الْکُفّٰارَ وَ الْمُنٰافِقِینَ وَ اغْلُظْ عَلَیْهِمْ وَ مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ. توبه (9) 73

وَ لاٰ تُصَلِّ عَلیٰ أَحَدٍ مِنْهُمْ مٰاتَ أَبَداً وَ لاٰ تَقُمْ عَلیٰ قَبْرِهِ إِنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ مٰاتُوا وَ هُمْ فٰاسِقُونَ . توبه (9) 84

وَ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً ضِرٰاراً وَ کُفْراً وَ تَفْرِیقاً بَیْنَ الْمُؤْمِنِینَ وَ إِرْصٰاداً لِمَنْ حٰارَبَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ وَ لَیَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنٰا إِلاَّ الْحُسْنیٰ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ

لاٰ تَقُمْ فِیهِ أَبَداً لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَی التَّقْویٰ مِنْ أَوَّلِ یَوْمٍ أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِیهِ فِیهِ رِجٰالٌ یُحِبُّونَ أَنْ یَتَطَهَّرُوا وَ اللّٰهُ یُحِبُّ الْمُطَّهِّرِینَ . توبه (9) 107 و 108

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ جٰاهِدِ الْکُفّٰارَ وَ الْمُنٰافِقِینَ وَ اغْلُظْ عَلَیْهِمْ وَ مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ. تحریم (66) 9

246. پیامبر صلی الله علیه و آله موظّف به پرهیز از هرگونه همسویی با منافقان:

وَ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً ضِرٰاراً وَ کُفْراً وَ تَفْرِیقاً بَیْنَ الْمُؤْمِنِینَ وَ إِرْصٰاداً لِمَنْ حٰارَبَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ وَ لَیَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنٰا إِلاَّ الْحُسْنیٰ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ

لاٰ تَقُمْ فِیهِ أَبَداً لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَی التَّقْویٰ مِنْ أَوَّلِ یَوْمٍ أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِیهِ فِیهِ رِجٰالٌ یُحِبُّونَ أَنْ یَتَطَهَّرُوا وَ اللّٰهُ یُحِبُّ الْمُطَّهِّرِینَ . توبه (9) 107 و 108

247. بی‌اعتنایی مؤمنان به توطئه‌های تبلیغاتی منافقان، ایجادکنندۀ حسرت در دلهای آنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَکُونُوا کَالَّذِینَ کَفَرُوا وَ قٰالُوا لِإِخْوٰانِهِمْ إِذٰا ضَرَبُوا فِی الْأَرْضِ أَوْ کٰانُوا غُزًّی لَوْ کٰانُوا عِنْدَنٰا مٰا مٰاتُوا وَ مٰا قُتِلُوا لِیَجْعَلَ اللّٰهُ ذٰلِکَ حَسْرَةً فِی قُلُوبِهِمْ وَ اللّٰهُ یُحْیِی وَ یُمِیتُ وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ. (1)آل عمران (3) 156

248. لزوم رعایت احتیاط، در برخورد با منافقان:

وَ إِذٰا رَأَیْتَهُمْ تُعْجِبُکَ أَجْسٰامُهُمْ وَ إِنْ یَقُولُوا تَسْمَعْ لِقَوْلِهِمْ کَأَنَّهُمْ خُشُبٌ مُسَنَّدَةٌ یَحْسَبُونَ کُلَّ صَیْحَةٍ عَلَیْهِمْ هُمُ الْعَدُوُّ فَاحْذَرْهُمْ قٰاتَلَهُمُ اللّٰهُ أَنّٰی یُؤْفَکُونَ .

منافقون (63) 4

249. موضعگیری سازنده، همراه با پند و اندرز، روش برخورد با منافقان:

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا إِلیٰ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ وَ إِلَی الرَّسُولِ رَأَیْتَ الْمُنٰافِقِینَ یَصُدُّونَ عَنْکَ صُدُوداً

أُولٰئِکَ الَّذِینَ یَعْلَمُ اللّٰهُ مٰا فِی قُلُوبِهِمْ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَ عِظْهُمْ وَ قُلْ لَهُمْ فِی أَنْفُسِهِمْ قَوْلاً بَلِیغاً. نساء (4) 61 و 63

250. پیامبر صلی الله علیه و آله موظّف به پرهیز از درگیری با منافقان آزاردهندۀ حضرت:

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ ... وَ لاٰ تُطِعِ ... وَ الْمُنٰافِقِینَ وَ دَعْ أَذٰاهُمْ .... احزاب (33) 45 و 48

251. تصحیح رفتار و عقاید منافقان مدینه، برای حفظ جانشان، وظیفۀ پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ إِذْ قٰالَتْ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ یٰا أَهْلَ یَثْرِبَ لاٰ مُقٰامَ لَکُمْ فَارْجِعُوا وَ یَسْتَأْذِنُ فَرِیقٌ مِنْهُمُ النَّبِیَّ یَقُولُونَ إِنَّ بُیُوتَنٰا عَوْرَةٌ وَ مٰا هِیَ بِعَوْرَةٍ إِنْ یُرِیدُونَ إِلاّٰ فِرٰاراً

قُلْ لَنْ یَنْفَعَکُمُ الْفِرٰارُ إِنْ فَرَرْتُمْ مِنَ الْمَوْتِ أَوِ الْقَتْلِ وَ إِذاً لاٰ تُمَتَّعُونَ إِلاّٰ قَلِیلاً. احزاب (33) 13 و 16

نیز ==> همین مدخل، منافقان، استغفار برای منافقان، استهزای منافقان، اطاعت از منافقان، اعتماد به منافقان، اعراض از منافقان، جهاد با منافقان، حضور کنار قبر منافقان، دعا برای منافقان، دعوت از منافقان، دوستی با منافقان و محمّد صلی الله علیه و آله ، محمّد صلی الله علیه و آله و منافقان، مسئولیّتهای محمّد صلی الله علیه و آله

برخوردهای منافقان

==> همین مدخل، منافقان، اتحاد منافقان، ادعاهای منافقان، استبداد منافقان، استمداد منافقان، استهزاهای منافقان، اسرار منافقان، اهانتهای منافقان، بدزبانی منافقان، بهانه‌جویی منافقان، تبلیغ سوء منافقان، توجیه‌گری منافقان، جاسوسی منافقان، خیانت منافقان و دروغگویی منافقان

بشارت به منافقان

==> همین مدخل، منافقان، عذاب منافقان

بهانه‌جویی منافقان

==> همین مدخل، جنگ منافقان


1) 1) . منظور از«الذین کفروا»در آیۀ یادشده منافقان است. (مجمع البیان، ج 1 - 2، ص 867)

بی‌تقوایی منافقان

252. منافقان، فاقد تقوا و دارای برخورد متکبّرانه، در برابر دعوت به آن:

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُ اتَّقِ اللّٰهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ وَ لَبِئْسَ الْمِهٰادُ. (1)بقره (2) 206

بی‌عقلی منافقان

==> همین مدخل، منافقان، شخصیّت منافقان

بیگانگی منافقان

253. منافقان، عناصری بیگانه با مسلمانان و یهودیان، به رغم ادّعای مسلمانی و رابطه با یهودیان:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ تَوَلَّوْا قَوْماً غَضِبَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مٰا هُمْ مِنْکُمْ وَ لاٰ مِنْهُمْ وَ یَحْلِفُونَ عَلَی الْکَذِبِ وَ هُمْ یَعْلَمُونَ . (2)مجادله (58) 14

بیماردلی منافقان

254. منافقان، گرفتار بیماری دل و اندیشه:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَ مٰا هُمْ بِمُؤْمِنِینَ

فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزٰادَهُمُ اللّٰهُ مَرَضاً وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ بِمٰا کٰانُوا یَکْذِبُونَ . بقره (2) 8 و 10

فَتَرَی الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یُسٰارِعُونَ فِیهِمْ یَقُولُونَ نَخْشیٰ أَنْ تُصِیبَنٰا دٰائِرَةٌ فَعَسَی اللّٰهُ أَنْ یَأْتِیَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ فَیُصْبِحُوا عَلیٰ مٰا أَسَرُّوا فِی أَنْفُسِهِمْ نٰادِمِینَ . (3)مائده (5) 52

وَ أَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزٰادَتْهُمْ رِجْساً إِلَی رِجْسِهِمْ وَ مٰاتُوا وَ هُمْ کٰافِرُونَ . توبه (9) 125

وَ إِذْ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ مٰا وَعَدَنَا اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ إِلاّٰ غُرُوراً. احزاب (33) 12

لَئِنْ لَمْ یَنْتَهِ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَ الْمُرْجِفُونَ فِی الْمَدِینَةِ لَنُغْرِیَنَّکَ بِهِمْ ثُمَّ لاٰ یُجٰاوِرُونَکَ فِیهٰا إِلاّٰ قَلِیلاً. احزاب (33) 60

وَ یَقُولُ الَّذِینَ آمَنُوا لَوْ لاٰ نُزِّلَتْ سُورَةٌ فَإِذٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْکَمَةٌ وَ ذُکِرَ فِیهَا الْقِتٰالُ رَأَیْتَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ نَظَرَ الْمَغْشِیِّ عَلَیْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَأَوْلیٰ لَهُمْ . محمّد (47) 20

... وَ لِیَقُولَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ .... مدّثر (74) 31

255. بیماردلی منافقان، عامل سرکشی و طغیان آنان:

فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزٰادَهُمُ اللّٰهُ مَرَضاً وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ بِمٰا کٰانُوا یَکْذِبُونَ

اَللّٰهُ یَسْتَهْزِئُ بِهِمْ وَ یَمُدُّهُمْ فِی طُغْیٰانِهِمْ یَعْمَهُونَ . بقره (2) 10 و 15

256. خداوند، افزایش‌دهندۀ بیماری دل‌وجان منافقان:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَ مٰا هُمْ بِمُؤْمِنِینَ

فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزٰادَهُمُ اللّٰهُ مَرَضاً وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ بِمٰا کٰانُوا یَکْذِبُونَ . بقره (2) 8 و 10

وَ أَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزٰادَتْهُمْ رِجْساً إِلَی رِجْسِهِمْ وَ مٰاتُوا وَ هُمْ کٰافِرُونَ . توبه (9) 125

257. بیماردلی منافقان، عامل ازدیاد پلیدی آنان:

وَ أَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزٰادَتْهُمْ رِجْساً إِلَی رِجْسِهِمْ وَ مٰاتُوا وَ هُمْ کٰافِرُونَ . توبه (9) 125

258.بیماردلی منافقان، عامل پیش گرفتن آنان در


1) 1) . آیه، مربوط به منافقان است. (التبیان، ج 2، ص 181)

2) 2) . مقصود از«الذین تولوا»منافقان است که با یهودیان رابطۀ والایی داشتند. (الکشاف، ج 4، ص 494)

3) 3) . مقصود از«مرض»شک و نفاق است. (مجمع البیان، ج 3 - 4، ص 319)

دوستی با یهود و نصارا:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْیَهُودَ وَ النَّصٰاریٰ أَوْلِیٰاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ

فَتَرَی الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یُسٰارِعُونَ فِیهِمْ یَقُولُونَ نَخْشیٰ أَنْ تُصِیبَنٰا دٰائِرَةٌ فَعَسَی اللّٰهُ أَنْ یَأْتِیَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ فَیُصْبِحُوا عَلیٰ مٰا أَسَرُّوا فِی أَنْفُسِهِمْ نٰادِمِینَ . مائده (5) 51 و 52

259. بیماردلی منافقان، مایۀ پلیدی و مرگ آنان در حال کفر:

وَ أَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزٰادَتْهُمْ رِجْساً إِلَی رِجْسِهِمْ وَ مٰاتُوا وَ هُمْ کٰافِرُونَ . توبه (9) 125

260. بیماردلی منافقان، عامل پذیرش القائات شیطان از سوی آنان:

لِیَجْعَلَ مٰا یُلْقِی الشَّیْطٰانُ فِتْنَةً لِلَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَ الْقٰاسِیَةِ قُلُوبُهُمْ وَ إِنَّ الظّٰالِمِینَ لَفِی شِقٰاقٍ بَعِیدٍ. حجّ (22) 53

261. منافقان بیماردل، رویگردان از پذیرش قضاوت و داوری محمّد صلی الله علیه و آله :

وَ إِنْ یَکُنْ لَهُمُ الْحَقُّ یَأْتُوا إِلَیْهِ مُذْعِنِینَ

أَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَمِ ارْتٰابُوا أَمْ یَخٰافُونَ أَنْ یَحِیفَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ وَ رَسُولُهُ بَلْ أُولٰئِکَ هُمُ الظّٰالِمُونَ . نور (24) 49 و 50

نیز ==> همین مدخل، منافقان، پلیدی منافقان

بینش منافقان

==> همین مدخل، عقیدۀ منافقان

پشیمانی منافقان

==> همین مدخل، منافقان، ندامت منافقان

پلیدی منافقان

262. نفاق و دورویی منافقان ، موجب پلیدی و ناپاکی آنان:

مٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیَذَرَ الْمُؤْمِنِینَ عَلیٰ مٰا أَنْتُمْ عَلَیْهِ حَتّٰی یَمِیزَ الْخَبِیثَ مِنَ الطَّیِّبِ وَ مٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیُطْلِعَکُمْ عَلَی الْغَیْبِ وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ یَجْتَبِی مِنْ رُسُلِهِ مَنْ یَشٰاءُ فَآمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رُسُلِهِ وَ إِنْ تُؤْمِنُوا وَ تَتَّقُوا فَلَکُمْ أَجْرٌ عَظِیمٌ . (1)آل عمران (3) 179

یٰا أَیُّهَا الرَّسُولُ لاٰ یَحْزُنْکَ الَّذِینَ یُسٰارِعُونَ فِی الْکُفْرِ مِنَ الَّذِینَ قٰالُوا آمَنّٰا بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ لَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ لَمْ یُرِدِ اللّٰهُ أَنْ یُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ ...

مائده (5) 41

263. بیماردلی منافقان، عامل ازدیاد پلیدی آنان:

وَ أَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزٰادَتْهُمْ رِجْساً إِلَی رِجْسِهِمْ وَ مٰاتُوا وَ هُمْ کٰافِرُونَ . توبه (9) 125

264. زندگی منافقان، سراسر آلوده به زشتی و پلیدی:

إِذٰا جٰاءَکَ الْمُنٰافِقُونَ قٰالُوا نَشْهَدُ إِنَّکَ لَرَسُولُ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّکَ لَرَسُولُهُ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لَکٰاذِبُونَ

اِتَّخَذُوا أَیْمٰانَهُمْ جُنَّةً فَصَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ إِنَّهُمْ سٰاءَ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ . منافقون (63) 1 و 2

265. پلیدی باطن منافقان، عامل مردن آنان در حالت کفر:

وَ أَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزٰادَتْهُمْ رِجْساً إِلَی رِجْسِهِمْ وَ مٰاتُوا وَ هُمْ کٰافِرُونَ . توبه (9) 125

266. پلیدی منافقان متخلّف از جهاد، سبب وجوب روی‌گردانی مسلمانان از آنان:

سَیَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ لَکُمْ إِذَا انْقَلَبْتُمْ إِلَیْهِمْ لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ فَأَعْرِضُوا عَنْهُمْ إِنَّهُمْ رِجْسٌ وَ مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ جَزٰاءً


1) 1) . بنا بر اینکه مراد از«خبیث»منافق باشد. (التبیان، ج 3، ص 62؛ زاد المسیر، ج 1، ص 511)

بِمٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ . توبه (9) 95

267. پیامبر صلی الله علیه و آله موظّف به روی‌گردانی از منافقان، به دلیل پلیدی آنان:

سَیَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ لَکُمْ إِذَا انْقَلَبْتُمْ إِلَیْهِمْ لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ فَأَعْرِضُوا عَنْهُمْ إِنَّهُمْ رِجْسٌ وَ مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ جَزٰاءً بِمٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ . توبه (9) 95

268. منافقان شتابنده در کفر، دارای جان و دلی آکنده از ناپاکی و پلیدی:

یٰا أَیُّهَا الرَّسُولُ لاٰ یَحْزُنْکَ الَّذِینَ یُسٰارِعُونَ فِی الْکُفْرِ مِنَ الَّذِینَ قٰالُوا آمَنّٰا بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ لَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ لَمْ یُرِدِ اللّٰهُ أَنْ یُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ .... مائده (5) 41

269. تعلّق ارادۀ الهی بر گرفتاری منافقان به آلودگی و ناپاکی جان و دل:

یٰا أَیُّهَا الرَّسُولُ لاٰ یَحْزُنْکَ الَّذِینَ یُسٰارِعُونَ فِی الْکُفْرِ مِنَ الَّذِینَ قٰالُوا آمَنّٰا بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ لَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ لَمْ یُرِدِ اللّٰهُ أَنْ یُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ .... مائده (5) 41

270. نگرانی شدید منافقان، از افشای ماهیّت آنان:

وَ إِذٰا مٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ نَظَرَ بَعْضُهُمْ إِلیٰ بَعْضٍ هَلْ یَرٰاکُمْ مِنْ أَحَدٍ ثُمَّ انْصَرَفُوا صَرَفَ اللّٰهُ قُلُوبَهُمْ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لاٰ یَفْقَهُونَ . توبه (9) 127

پناهگاه منافقان

271. شتاب منافقان به‌سوی پناهگاه (غار یا روزنه‌ای در زمین) برای اظهار کفر خویش:

لَوْ یَجِدُونَ مَلْجَأً أَوْ مَغٰارٰاتٍ أَوْ مُدَّخَلاً لَوَلَّوْا إِلَیْهِ وَ هُمْ یَجْمَحُونَ . (1)توبه (9) 57

پندارهای منافقان

272. پندار غلط منافقان، در مورد عزت و قدرت خویش و ذلت و ضعف پیامبر صلی الله علیه و آله و مؤمنان:

یَقُولُونَ لَئِنْ رَجَعْنٰا إِلَی الْمَدِینَةِ لَیُخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ مِنْهَا الْأَذَلَّ وَ لِلّٰهِ الْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ لٰکِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ . منافقون (63) 8

273. تخلّف از جهاد و دور ماندن از مصیبتهای آن، نعمتی الهی در بینش و پندار منافقان:

وَ إِنَّ مِنْکُمْ لَمَنْ لَیُبَطِّئَنَّ فَإِنْ أَصٰابَتْکُمْ مُصِیبَةٌ قٰالَ قَدْ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیَّ إِذْ لَمْ أَکُنْ مَعَهُمْ شَهِیداً. (2)نساء (4) 72

274. تخلّف از جهاد، عامل نجات از مرگ در پندار منافقان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَکُونُوا کَالَّذِینَ کَفَرُوا وَ قٰالُوا لِإِخْوٰانِهِمْ إِذٰا ضَرَبُوا فِی الْأَرْضِ أَوْ کٰانُوا غُزًّی لَوْ کٰانُوا عِنْدَنٰا مٰا مٰاتُوا وَ مٰا قُتِلُوا لِیَجْعَلَ اللّٰهُ ذٰلِکَ حَسْرَةً فِی قُلُوبِهِمْ وَ اللّٰهُ یُحْیِی وَ یُمِیتُ وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ

وَ لَئِنْ مُتُّمْ أَوْ قُتِلْتُمْ لَإِلَی اللّٰهِ تُحْشَرُونَ . آل عمران (3) 156 و 158

275. پندار منافقان، مبنی بر ایمان خود به تمامی کتابهای آسمانی، به رغم تصمیم آنان بر ارجاع داوری به طاغوت:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ یَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ وَ مٰا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِکَ یُرِیدُونَ أَنْ یَتَحٰاکَمُوا إِلَی الطّٰاغُوتِ ... وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا إِلیٰ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ وَ إِلَی الرَّسُولِ رَأَیْتَ الْمُنٰافِقِینَ یَصُدُّونَ عَنْکَ


1) 1) .«ملجأ»به معنای پناهگاه،«مغارات»جمع«مغارة»یعنی شکافهای کوه،«مدخل»یعنی روزنه‌ای که می‌توان به آن پناه آورد،«یجمحون»به معنای شتاب و سرعت در رفتن است. (مجمع البیان، ج 5 - 6 ، ص 61 - 62)

2) 2) . مورد آیه، منافقان است. (الکشاف، ج 1، ص 532)

صُدُوداً. نساء (4) 60 و 61

276. تمامی فریادها علیه منافقان در پندار آنان:

إِذٰا جٰاءَکَ الْمُنٰافِقُونَ ... یَحْسَبُونَ کُلَّ صَیْحَةٍ عَلَیْهِمْ .... منافقون (63) 1 و 4

277. منافقان، افرادی هدایت یافته، در پندار غلط خویش:

یَوْمَ یَبْعَثُهُمُ اللّٰهُ جَمِیعاً فَیَحْلِفُونَ لَهُ کَمٰا یَحْلِفُونَ لَکُمْ وَ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ عَلیٰ شَیْءٍ أَلاٰ إِنَّهُمْ هُمُ الْکٰاذِبُونَ . (1)مجادله (58) 18

نیز ==> همین مدخل، منافقان، عقیدۀ منافقان

پیشگویی منافقان

278. پیشگویی منافقان، از شکست مسلمانان در جنگ بدر:

وَ إِذْ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطٰانُ أَعْمٰالَهُمْ وَ قٰالَ لاٰ غٰالِبَ لَکُمُ الْیَوْمَ مِنَ النّٰاسِ ... فَلَمّٰا تَرٰاءَتِ الْفِئَتٰانِ ... إِذْ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ غَرَّ هٰؤُلاٰءِ دِینُهُمْ وَ مَنْ یَتَوَکَّلْ عَلَی اللّٰهِ فَإِنَّ اللّٰهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ . (2)

انفال (8) 48 و 49

تبلیغ سوء منافقان

279. شایعه و تهمت، حربۀ تبلیغی منافقان:

إِنَّ الَّذِینَ جٰاؤُ بِالْإِفْکِ عُصْبَةٌ مِنْکُمْ لاٰ تَحْسَبُوهُ شَرًّا لَکُمْ بَلْ هُوَ خَیْرٌ لَکُمْ لِکُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ مَا اکْتَسَبَ مِنَ الْإِثْمِ وَ الَّذِی تَوَلّٰی کِبْرَهُ مِنْهُمْ لَهُ عَذٰابٌ عَظِیمٌ . (3)نور (24) 11

280. نجوا و سخنان در گوشی، حربۀ منافقان، در تبلیغات خویش علیه مسلمانان:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ نُهُوا عَنِ النَّجْویٰ ثُمَّ یَعُودُونَ لِمٰا نُهُوا عَنْهُ وَ یَتَنٰاجَوْنَ بِالْإِثْمِ وَ الْعُدْوٰانِ وَ مَعْصِیَةِ الرَّسُولِ وَ إِذٰا جٰاؤُکَ حَیَّوْکَ بِمٰا لَمْ یُحَیِّکَ بِهِ اللّٰهُ وَ یَقُولُونَ فِی أَنْفُسِهِمْ لَوْ لاٰ یُعَذِّبُنَا اللّٰهُ بِمٰا نَقُولُ حَسْبُهُمْ جَهَنَّمُ یَصْلَوْنَهٰا فَبِئْسَ الْمَصِیرُ. مجادله (58) 8

281. جوّسازی و تبلیغ سوء منافقان علیه پیامبر صلی الله علیه و آله ، با معرّفی چهره‌ای ساده‌لوح و خوش‌باور از آن حضرت:

وَ مِنْهُمُ الَّذِینَ یُؤْذُونَ النَّبِیَّ وَ یَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ قُلْ أُذُنُ خَیْرٍ لَکُمْ یُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ یُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ رَحْمَةٌ لِلَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ الَّذِینَ یُؤْذُونَ رَسُولَ اللّٰهِ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ . توبه (9) 61

282. تبلیغات سوء منافقان علیه اسلام و پیامبر صلی الله علیه و آله با بنا کردن مسجد ضرار:

وَ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً ضِرٰاراً وَ کُفْراً وَ تَفْرِیقاً بَیْنَ الْمُؤْمِنِینَ وَ إِرْصٰاداً لِمَنْ حٰارَبَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ وَ لَیَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنٰا إِلاَّ الْحُسْنیٰ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ

لاٰ تَقُمْ فِیهِ أَبَداً لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَی التَّقْویٰ مِنْ أَوَّلِ یَوْمٍ أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِیهِ فِیهِ رِجٰالٌ یُحِبُّونَ أَنْ یَتَطَهَّرُوا وَ اللّٰهُ یُحِبُّ الْمُطَّهِّرِینَ . توبه (9) 107 و 108

283. پیامبر صلی الله علیه و آله وظیفه‌دار برخورد قاطعانه در مقابل ترفندهای تبلیغاتی منافقان:

یَحْذَرُ الْمُنٰافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَیْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِمٰا


1) 1) . مقصود از«یحسبون انّهم علیٰ شیء»این است که منافقان در دنیا چنین می‌پندارند که بر هدایت‌اند. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 382)

2) 2) . مورد آیات، جنگ بدر است. (مجمع البیان، ج 5 - 6،ص 844 - 846)

3) 3) . آیه، مربوط به منافقان است. (المیزان، ج 15، ص 89)

فِی قُلُوبِهِمْ قُلِ اسْتَهْزِؤُا إِنَّ اللّٰهَ مُخْرِجٌ مٰا تَحْذَرُونَ

وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ لَیَقُولُنَّ إِنَّمٰا کُنّٰا نَخُوضُ وَ نَلْعَبُ قُلْ أَ بِاللّٰهِ وَ آیٰاتِهِ وَ رَسُولِهِ کُنْتُمْ تَسْتَهْزِؤُنَ . توبه (9) 64 و 65

وَ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً ضِرٰاراً وَ کُفْراً وَ تَفْرِیقاً بَیْنَ الْمُؤْمِنِینَ وَ إِرْصٰاداً لِمَنْ حٰارَبَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ وَ لَیَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنٰا إِلاَّ الْحُسْنیٰ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ

لاٰ تَقُمْ فِیهِ أَبَداً لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَی التَّقْویٰ مِنْ أَوَّلِ یَوْمٍ أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِیهِ فِیهِ رِجٰالٌ یُحِبُّونَ أَنْ یَتَطَهَّرُوا وَ اللّٰهُ یُحِبُّ الْمُطَّهِّرِینَ . توبه (9) 107 و 108

284. شکست نبرد احد، زمینه‌ساز تبلیغات سوء منافقان بر ضد پیامبر صلی الله علیه و آله و مؤمنان:

لِیَعْلَمَ الَّذِینَ نٰافَقُوا وَ قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا قٰاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ أَوِ ادْفَعُوا قٰالُوا لَوْ نَعْلَمُ قِتٰالاً لاَتَّبَعْنٰاکُمْ هُمْ لِلْکُفْرِ یَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلْإِیمٰانِ یَقُولُونَ بِأَفْوٰاهِهِمْ مٰا لَیْسَ فِی قُلُوبِهِمْ وَ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا یَکْتُمُونَ

اَلَّذِینَ قٰالُوا لِإِخْوٰانِهِمْ وَ قَعَدُوا لَوْ أَطٰاعُونٰا مٰا قُتِلُوا قُلْ فَادْرَؤُا عَنْ أَنْفُسِکُمُ الْمَوْتَ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ . آل عمران (3) 167 و 168

نیز ==> همین مدخل، منافقان، منافقان و اسلام، منافقان و محمّد صلی الله علیه و آله ، منافقان و مؤمنان

تجارت منافقان

285. منافقان، خریداران گمراهی، در برابر هدایت:

وَ إِذٰا لَقُوا الَّذِینَ آمَنُوا قٰالُوا آمَنّٰا وَ إِذٰا خَلَوْا إِلیٰ شَیٰاطِینِهِمْ قٰالُوا إِنّٰا مَعَکُمْ إِنَّمٰا نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ

أُولٰئِکَ الَّذِینَ اشْتَرَوُا الضَّلاٰلَةَ بِالْهُدیٰ فَمٰا رَبِحَتْ تِجٰارَتُهُمْ وَ مٰا کٰانُوا مُهْتَدِینَ . بقره (2) 14 و 16

286. منافقان، دارای زندگانی سوداگرانه و فاقد هرگونه هدف الهی:

وَ إِذٰا لَقُوا الَّذِینَ آمَنُوا قٰالُوا آمَنّٰا وَ إِذٰا خَلَوْا إِلیٰ شَیٰاطِینِهِمْ قٰالُوا إِنّٰا مَعَکُمْ إِنَّمٰا نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ

أُولٰئِکَ الَّذِینَ اشْتَرَوُا الضَّلاٰلَةَ بِالْهُدیٰ فَمٰا رَبِحَتْ تِجٰارَتُهُمْ وَ مٰا کٰانُوا مُهْتَدِینَ . بقره (2) 14 و 16

تحدّی منافقان

287. تحدّی خدا با یهود و منافقان، در اختلاف و تناقض نداشتن آیات قرآن با یکدیگر:

أَ فَلاٰ یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَ لَوْ کٰانَ مِنْ عِنْدِ غَیْرِ اللّٰهِ لَوَجَدُوا فِیهِ اخْتِلاٰفاً کَثِیراً. (1)نساء (4) 82

تحیّت منافقان

288. تحیّت منافقان بر پیامبر صلی الله علیه و آله به هنگام ملاقات با آن حضرت، تحیّتی مردود از ناحیۀ خداوند:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ نُهُوا عَنِ النَّجْویٰ ... وَ إِذٰا جٰاؤُکَ حَیَّوْکَ بِمٰا لَمْ یُحَیِّکَ بِهِ اللّٰهُ ... (2)مجادله (58) 8

تحیّر منافقان

==> همین مدخل، آثار نفاق، تحیّر

تشبیه منافقان

289. تشبیه منافقان، در ظاهرسازی به بتهای ساخته شده از چوب:

وَ إِذٰا رَأَیْتَهُمْ تُعْجِبُکَ أَجْسٰامُهُمْ وَ إِنْ یَقُولُوا تَسْمَعْ لِقَوْلِهِمْ کَأَنَّهُمْ خُشُبٌ مُسَنَّدَةٌ یَحْسَبُونَ کُلَّ صَیْحَةٍ عَلَیْهِمْ هُمُ الْعَدُوُّ فَاحْذَرْهُمْ قٰاتَلَهُمُ اللّٰهُ أَنّٰی یُؤْفَکُونَ . (3)منافقون (63) 4


1) 1) . به نظر برخی مفسران، آیۀ مذکور مربوط به یهود و منافقان است. (مجمع البیان، ج 3 - 4، ص 125)

2) 2) . مقصود از«الذین...»با توجه با شأن نزول، یهود و منافقان است. (مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 375 - 376)

3) 3) . بنا بر اینکه مراد از«کانّهم خشب مسنّدة»تشبیه منافقان به بتهای ساخته شده از چوب به شکل زیبا و جذّاب باشد. (الکشاف، ج 4، ص 540)

290. تشبیه منافقان در عدم انتفاع از آنان، به چوبهای قرار داده شده بر دیوار:

وَ إِذٰا رَأَیْتَهُمْ تُعْجِبُکَ أَجْسٰامُهُمْ وَ إِنْ یَقُولُوا تَسْمَعْ لِقَوْلِهِمْ کَأَنَّهُمْ خُشُبٌ مُسَنَّدَةٌ یَحْسَبُونَ کُلَّ صَیْحَةٍ عَلَیْهِمْ هُمُ الْعَدُوُّ فَاحْذَرْهُمْ قٰاتَلَهُمُ اللّٰهُ أَنّٰی یُؤْفَکُونَ .

منافقون (63) 4

291. تشبیه منافقان در فساد درون، به چوبهای زیبا و فاسد شده از درون:

وَ إِذٰا رَأَیْتَهُمْ تُعْجِبُکَ أَجْسٰامُهُمْ وَ إِنْ یَقُولُوا تَسْمَعْ لِقَوْلِهِمْ کَأَنَّهُمْ خُشُبٌ مُسَنَّدَةٌ یَحْسَبُونَ کُلَّ صَیْحَةٍ عَلَیْهِمْ هُمُ الْعَدُوُّ فَاحْذَرْهُمْ قٰاتَلَهُمُ اللّٰهُ أَنّٰی یُؤْفَکُونَ . (1)منافقون (63) 4

292. تشبیه منافقان، در عدم تعقل و فهم، به چوبهای خشک شده:

وَ إِذٰا رَأَیْتَهُمْ تُعْجِبُکَ أَجْسٰامُهُمْ وَ إِنْ یَقُولُوا تَسْمَعْ لِقَوْلِهِمْ کَأَنَّهُمْ خُشُبٌ مُسَنَّدَةٌ یَحْسَبُونَ کُلَّ صَیْحَةٍ عَلَیْهِمْ هُمُ الْعَدُوُّ فَاحْذَرْهُمْ قٰاتَلَهُمُ اللّٰهُ أَنّٰی یُؤْفَکُونَ . (2)منافقون (63) 4

نیز ==> تشبیه، تشبیه منافقان

تشخیص منافقان

293. هنگامه‌های دشوار، موقعیتی مناسب برای شناخت و آگاهی از منافقان و سست‌ایمانان از مؤمنان واقعی:

أَ وَ لَمّٰا أَصٰابَتْکُمْ مُصِیبَةٌ قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَیْهٰا قُلْتُمْ أَنّٰی هٰذٰا قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِکُمْ إِنَّ اللّٰهَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ

وَ مٰا أَصٰابَکُمْ یَوْمَ الْتَقَی الْجَمْعٰانِ فَبِإِذْنِ اللّٰهِ وَ لِیَعْلَمَ الْمُؤْمِنِینَ

وَ لِیَعْلَمَ الَّذِینَ نٰافَقُوا وَ قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا قٰاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ أَوِ ادْفَعُوا قٰالُوا لَوْ نَعْلَمُ قِتٰالاً لاَتَّبَعْنٰاکُمْ هُمْ لِلْکُفْرِ یَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلْإِیمٰانِ یَقُولُونَ بِأَفْوٰاهِهِمْ مٰا لَیْسَ فِی قُلُوبِهِمْ وَ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا یَکْتُمُونَ . آل عمران (3) 165 -\167

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ فَإِذٰا أُوذِیَ فِی اللّٰهِ جَعَلَ فِتْنَةَ النّٰاسِ کَعَذٰابِ اللّٰهِ وَ لَئِنْ جٰاءَ نَصْرٌ مِنْ رَبِّکَ لَیَقُولُنَّ إِنّٰا کُنّٰا مَعَکُمْ أَ وَ لَیْسَ اللّٰهُ بِأَعْلَمَ بِمٰا فِی صُدُورِ الْعٰالَمِینَ

وَ لَیَعْلَمَنَّ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ لَیَعْلَمَنَّ الْمُنٰافِقِینَ . عنکبوت (29) 10 و 11

إِذْ جٰاؤُکُمْ مِنْ فَوْقِکُمْ وَ مِنْ أَسْفَلَ مِنْکُمْ وَ إِذْ زٰاغَتِ الْأَبْصٰارُ وَ بَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَنٰاجِرَ وَ تَظُنُّونَ بِاللّٰهِ الظُّنُونَا

قَدْ یَعْلَمُ اللّٰهُ الْمُعَوِّقِینَ مِنْکُمْ وَ الْقٰائِلِینَ لِإِخْوٰانِهِمْ هَلُمَّ إِلَیْنٰا وَ لاٰ یَأْتُونَ الْبَأْسَ إِلاّٰ قَلِیلاً. احزاب (33) 10 و 18

294. عدم آگاهی محمد صلی الله علیه و آله ، از همۀ منافقان مدینه و اطراف آن:

وَ مِمَّنْ حَوْلَکُمْ مِنَ الْأَعْرٰابِ مُنٰافِقُونَ وَ مِنْ أَهْلِ الْمَدِینَةِ مَرَدُوا عَلَی النِّفٰاقِ لاٰ تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَیْنِ ثُمَّ یُرَدُّونَ إِلیٰ عَذٰابٍ عَظِیمٍ . توبه (9) 101

295. علم پیدا کردن پیامبر صلی الله علیه و آله و مؤمنان از وجود منافقان، در پرتو وحی:

وَ مِمَّنْ حَوْلَکُمْ مِنَ الْأَعْرٰابِ مُنٰافِقُونَ وَ مِنْ أَهْلِ


1) 1) . تشبیه منافقان به«خشب مسنّده»می‌تواند بیانگر فساد درونی آنان باشد. (الکشاف، ج 4، ص 540)

2) 2) . تشبیه منافقان به چوبهای خشک شده به دلیل عدم تعقل و فهم آنان است. (مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 440)

اَلْمَدِینَةِ مَرَدُوا عَلَی النِّفٰاقِ لاٰ تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَیْنِ ثُمَّ یُرَدُّونَ إِلیٰ عَذٰابٍ عَظِیمٍ . توبه (9) 101

296. شیوۀ سخن و سیمای منافقان، راهی برای شناخت پیامبر صلی الله علیه و آله از آنان:

أَمْ حَسِبَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَنْ لَنْ یُخْرِجَ اللّٰهُ أَضْغٰانَهُمْ

وَ لَوْ نَشٰاءُ لَأَرَیْنٰاکَهُمْ فَلَعَرَفْتَهُمْ بِسِیمٰاهُمْ وَ لَتَعْرِفَنَّهُمْ فِی لَحْنِ الْقَوْلِ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ أَعْمٰالَکُمْ . محمّد (47) 29 و 30

تشکیلات منافقان

297. منافقان، دارای باند و تشکیلات، در مدینه:

وَ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً ضِرٰاراً وَ کُفْراً وَ تَفْرِیقاً بَیْنَ الْمُؤْمِنِینَ وَ إِرْصٰاداً لِمَنْ حٰارَبَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ وَ لَیَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنٰا إِلاَّ الْحُسْنیٰ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ

أَ فَمَنْ أَسَّسَ بُنْیٰانَهُ عَلیٰ تَقْویٰ مِنَ اللّٰهِ وَ رِضْوٰانٍ خَیْرٌ أَمْ مَنْ أَسَّسَ بُنْیٰانَهُ عَلیٰ شَفٰا جُرُفٍ هٰارٍ فَانْهٰارَ بِهِ فِی نٰارِ جَهَنَّمَ وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ . (1)توبه (9) 107 و 109

تعجّب از منافقان

298. نهی خداوند، از اعجاب نسبت به رفاه دنیایی منافقان:

فَلاٰ تُعْجِبْکَ أَمْوٰالُهُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُهُمْ إِنَّمٰا یُرِیدُ اللّٰهُ لِیُعَذِّبَهُمْ بِهٰا فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ تَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَ هُمْ کٰافِرُونَ . توبه (9) 55

وَ لاٰ تُعْجِبْکَ أَمْوٰالُهُمْ وَ أَوْلاٰدُهُمْ إِنَّمٰا یُرِیدُ اللّٰهُ أَنْ یُعَذِّبَهُمْ بِهٰا فِی الدُّنْیٰا وَ تَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَ هُمْ کٰافِرُونَ . توبه (9) 85

299. شگفت‌آور بودن کج‌رویهای منافقان و مواضع آنان، در برابر اسلام و مسلمانان:

وَ إِذٰا رَأَیْتَهُمْ تُعْجِبُکَ أَجْسٰامُهُمْ وَ إِنْ یَقُولُوا تَسْمَعْ لِقَوْلِهِمْ کَأَنَّهُمْ خُشُبٌ مُسَنَّدَةٌ یَحْسَبُونَ کُلَّ صَیْحَةٍ عَلَیْهِمْ هُمُ الْعَدُوُّ فَاحْذَرْهُمْ قٰاتَلَهُمُ اللّٰهُ أَنّٰی یُؤْفَکُونَ .

منافقون (63) 4

300. شگفتی پیامبر صلی الله علیه و آله از سخنان فریبندۀ منافقان:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یُعْجِبُکَ قَوْلُهُ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ یُشْهِدُ اللّٰهَ عَلیٰ مٰا فِی قَلْبِهِ وَ هُوَ أَلَدُّ الْخِصٰامِ . بقره (2) 204

301. تعجب پیامبر صلی الله علیه و آله ، از حسن منظر و زیبایی منافقان:

وَ إِذٰا رَأَیْتَهُمْ تُعْجِبُکَ أَجْسٰامُهُمْ وَ إِنْ یَقُولُوا تَسْمَعْ لِقَوْلِهِمْ کَأَنَّهُمْ خُشُبٌ مُسَنَّدَةٌ یَحْسَبُونَ کُلَّ صَیْحَةٍ عَلَیْهِمْ هُمُ الْعَدُوُّ فَاحْذَرْهُمْ قٰاتَلَهُمُ اللّٰهُ أَنّٰی یُؤْفَکُونَ .

منافقون (63) 4

تعصّب منافقان

302. منافقان، مردمی متعصب و مصرّ بر نفاق خویش:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یُعْجِبُکَ قَوْلُهُ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ یُشْهِدُ اللّٰهَ عَلیٰ مٰا فِی قَلْبِهِ وَ هُوَ أَلَدُّ الْخِصٰامِ

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُ اتَّقِ اللّٰهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ وَ لَبِئْسَ الْمِهٰادُ. (2)بقره (2) 204 و 206

اَلْأَعْرٰابُ أَشَدُّ کُفْراً وَ نِفٰاقاً وَ أَجْدَرُ أَلاّٰ یَعْلَمُوا حُدُودَ


1) 1) . براساس شأن نزول، دوازده نفر از منافقان توطئۀ ساختن مسجد ضرار را برای مبارزه با پیامبر صلی الله علیه و آله و مسلمانان طراحی و عملی کردند. (التبیان، ج 5، ص 297؛ مجمع البیان، ج 5 - 6، ص 109)

2) 2) . مراد از«العزّة»تعصب جاهلی است. (مجمع البیان، ج 1 - 2، ص 534 - 535)

مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ عَلیٰ رَسُولِهِ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ . توبه (9) 97

وَ مِمَّنْ حَوْلَکُمْ مِنَ الْأَعْرٰابِ مُنٰافِقُونَ وَ مِنْ أَهْلِ الْمَدِینَةِ مَرَدُوا عَلَی النِّفٰاقِ لاٰ تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَیْنِ ثُمَّ یُرَدُّونَ إِلیٰ عَذٰابٍ عَظِیمٍ . (1)توبه (9) 101

تکلیف منافقان

303. پیامبر صلی الله علیه و آله مأمور ملزم کردن منافقان، به اجرای فرائض دینی:

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ جٰاهِدِ الْکُفّٰارَ وَ الْمُنٰافِقِینَ وَ اغْلُظْ عَلَیْهِمْ وَ مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ. (2)توبه (9) 73

304. گریزان بودن منافقان، از تکلیف جهاد:

لَوْ کٰانَ عَرَضاً قَرِیباً وَ سَفَراً قٰاصِداً لاَتَّبَعُوکَ وَ لٰکِنْ بَعُدَتْ عَلَیْهِمُ الشُّقَّةُ وَ سَیَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ لَوِ اسْتَطَعْنٰا لَخَرَجْنٰا مَعَکُمْ یُهْلِکُونَ أَنْفُسَهُمْ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ

إِنَّمٰا یَسْتَأْذِنُکَ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ ارْتٰابَتْ قُلُوبُهُمْ فَهُمْ فِی رَیْبِهِمْ یَتَرَدَّدُونَ . توبه (9) 42 و 45

فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلاٰفَ رَسُولِ اللّٰهِ وَ کَرِهُوا أَنْ یُجٰاهِدُوا بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ قٰالُوا لاٰ تَنْفِرُوا فِی الْحَرِّ قُلْ نٰارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا لَوْ کٰانُوا یَفْقَهُونَ . توبه (9) 81

وَ إِذٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ أَنْ آمِنُوا بِاللّٰهِ وَ جٰاهِدُوا مَعَ رَسُولِهِ اسْتَأْذَنَکَ أُولُوا الطَّوْلِ مِنْهُمْ وَ قٰالُوا ذَرْنٰا نَکُنْ مَعَ الْقٰاعِدِینَ

رَضُوا بِأَنْ یَکُونُوا مَعَ الْخَوٰالِفِ وَ طُبِعَ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لاٰ یَفْقَهُونَ . توبه (9) 86 و 87

إِنَّمَا السَّبِیلُ عَلَی الَّذِینَ یَسْتَأْذِنُونَکَ وَ هُمْ أَغْنِیٰاءُ رَضُوا بِأَنْ یَکُونُوا مَعَ الْخَوٰالِفِ وَ طَبَعَ اللّٰهُ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ . توبه (9) 93

وَ إِذْ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ مٰا وَعَدَنَا اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ إِلاّٰ غُرُوراً

وَ إِذْ قٰالَتْ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ یٰا أَهْلَ یَثْرِبَ لاٰ مُقٰامَ لَکُمْ فَارْجِعُوا وَ یَسْتَأْذِنُ فَرِیقٌ مِنْهُمُ النَّبِیَّ یَقُولُونَ إِنَّ بُیُوتَنٰا عَوْرَةٌ وَ مٰا هِیَ بِعَوْرَةٍ إِنْ یُرِیدُونَ إِلاّٰ فِرٰاراً

وَ لَوْ دُخِلَتْ عَلَیْهِمْ مِنْ أَقْطٰارِهٰا ثُمَّ سُئِلُوا الْفِتْنَةَ لَآتَوْهٰا وَ مٰا تَلَبَّثُوا بِهٰا إِلاّٰ یَسِیراً

وَ لَقَدْ کٰانُوا عٰاهَدُوا اللّٰهَ مِنْ قَبْلُ لاٰ یُوَلُّونَ الْأَدْبٰارَ وَ کٰانَ عَهْدُ اللّٰهِ مَسْؤُلاً

قُلْ لَنْ یَنْفَعَکُمُ الْفِرٰارُ إِنْ فَرَرْتُمْ مِنَ الْمَوْتِ أَوِ الْقَتْلِ وَ إِذاً لاٰ تُمَتَّعُونَ إِلاّٰ قَلِیلاً. احزاب (33) 12 و 13 -\16

وَ یَقُولُ الَّذِینَ آمَنُوا لَوْ لاٰ نُزِّلَتْ سُورَةٌ فَإِذٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْکَمَةٌ وَ ذُکِرَ فِیهَا الْقِتٰالُ رَأَیْتَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ نَظَرَ الْمَغْشِیِّ عَلَیْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَأَوْلیٰ لَهُمْ . محمّد (47) 20

ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ قٰالُوا لِلَّذِینَ کَرِهُوا مٰا نَزَّلَ اللّٰهُ سَنُطِیعُکُمْ فِی بَعْضِ الْأَمْرِ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِسْرٰارَهُمْ . محمّد (47) 26

305. روی‌گردانی مردان و زنان منافق، در قبال ادای تکالیف خویش:

إِنّٰا عَرَضْنَا الْأَمٰانَةَ عَلَی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ الْجِبٰالِ فَأَبَیْنَ أَنْ یَحْمِلْنَهٰا وَ أَشْفَقْنَ مِنْهٰا وَ حَمَلَهَا الْإِنْسٰانُ إِنَّهُ کٰانَ ظَلُوماً جَهُولاً

لِیُعَذِّبَ اللّٰهُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ وَ الْمُشْرِکِینَ وَ الْمُشْرِکٰاتِ


1) 1) .«مَرَدَ»به معنای صاف و صیقلی و«مردوا علی النّفاق»یعنی کاملاً از دین جدا شده و خیر و اسلام در آنان نیست. (التبیان، ج 5، ص 289؛ مفردات، ص 764،«مرد»)

2) 2) . در روایتی از امام باقر علیه السلام آمده مقصود از مجاهده با منافقان، الزام آنان به انجام دادن فرائض است. (تفسیر نور الثقلین، ج 2، ص 242، ح 240)

وَ یَتُوبَ اللّٰهُ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ وَ کٰانَ اللّٰهُ غَفُوراً رَحِیماً. احزاب (33) 72 و 73

306. منافقان، موظّف به حضور در صحنه‌های نبرد و جهاد با دشمنان:

لَوْ کٰانَ عَرَضاً قَرِیباً وَ سَفَراً قٰاصِداً لاَتَّبَعُوکَ وَ لٰکِنْ بَعُدَتْ عَلَیْهِمُ الشُّقَّةُ وَ سَیَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ لَوِ اسْتَطَعْنٰا لَخَرَجْنٰا مَعَکُمْ یُهْلِکُونَ أَنْفُسَهُمْ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ

إِنَّمٰا یَسْتَأْذِنُکَ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ ارْتٰابَتْ قُلُوبُهُمْ فَهُمْ فِی رَیْبِهِمْ یَتَرَدَّدُونَ . توبه (9) 42 و 45

فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلاٰفَ رَسُولِ اللّٰهِ وَ کَرِهُوا أَنْ یُجٰاهِدُوا بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ قٰالُوا لاٰ تَنْفِرُوا فِی الْحَرِّ قُلْ نٰارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا لَوْ کٰانُوا یَفْقَهُونَ . توبه (9) 81

وَ إِذٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ أَنْ آمِنُوا بِاللّٰهِ وَ جٰاهِدُوا مَعَ رَسُولِهِ اسْتَأْذَنَکَ أُولُوا الطَّوْلِ مِنْهُمْ وَ قٰالُوا ذَرْنٰا نَکُنْ مَعَ الْقٰاعِدِینَ

رَضُوا بِأَنْ یَکُونُوا مَعَ الْخَوٰالِفِ وَ طُبِعَ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لاٰ یَفْقَهُونَ . توبه (9) 86 و 87

إِنَّمَا السَّبِیلُ عَلَی الَّذِینَ یَسْتَأْذِنُونَکَ وَ هُمْ أَغْنِیٰاءُ رَضُوا بِأَنْ یَکُونُوا مَعَ الْخَوٰالِفِ وَ طَبَعَ اللّٰهُ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ . توبه (9) 93

وَ إِذْ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ مٰا وَعَدَنَا اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ إِلاّٰ غُرُوراً

وَ إِذْ قٰالَتْ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ یٰا أَهْلَ یَثْرِبَ لاٰ مُقٰامَ لَکُمْ فَارْجِعُوا وَ یَسْتَأْذِنُ فَرِیقٌ مِنْهُمُ النَّبِیَّ یَقُولُونَ إِنَّ بُیُوتَنٰا عَوْرَةٌ وَ مٰا هِیَ بِعَوْرَةٍ إِنْ یُرِیدُونَ إِلاّٰ فِرٰاراً

وَ لَوْ دُخِلَتْ عَلَیْهِمْ مِنْ أَقْطٰارِهٰا ثُمَّ سُئِلُوا الْفِتْنَةَ لَآتَوْهٰا وَ مٰا تَلَبَّثُوا بِهٰا إِلاّٰ یَسِیراً

وَ لَقَدْ کٰانُوا عٰاهَدُوا اللّٰهَ مِنْ قَبْلُ لاٰ یُوَلُّونَ الْأَدْبٰارَ وَ کٰانَ عَهْدُ اللّٰهِ مَسْؤُلاً

قُلْ لَنْ یَنْفَعَکُمُ الْفِرٰارُ إِنْ فَرَرْتُمْ مِنَ الْمَوْتِ أَوِ الْقَتْلِ وَ إِذاً لاٰ تُمَتَّعُونَ إِلاّٰ قَلِیلاً. احزاب (33) 12 و 13 -\16

وَ یَقُولُ الَّذِینَ آمَنُوا لَوْ لاٰ نُزِّلَتْ سُورَةٌ فَإِذٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْکَمَةٌ وَ ذُکِرَ فِیهَا الْقِتٰالُ رَأَیْتَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ نَظَرَ الْمَغْشِیِّ عَلَیْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَأَوْلیٰ لَهُمْ . محمّد (47) 20

نیز ==> همین مدخل، منافقان، دعوت از منافقان

تنبلی منافقان

307. تنبلی منافقان، در امر جهاد:

وَ لِیَعْلَمَ الَّذِینَ نٰافَقُوا وَ قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا قٰاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ أَوِ ادْفَعُوا قٰالُوا لَوْ نَعْلَمُ قِتٰالاً لاَتَّبَعْنٰاکُمْ ... اَلَّذِینَ قٰالُوا لِإِخْوٰانِهِمْ وَ قَعَدُوا لَوْ أَطٰاعُونٰا مٰا قُتِلُوا ... . آل عمران (3) 167 و 168

فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلاٰفَ رَسُولِ اللّٰهِ وَ کَرِهُوا أَنْ یُجٰاهِدُوا بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ قٰالُوا لاٰ تَنْفِرُوا فِی الْحَرِّ قُلْ نٰارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا لَوْ کٰانُوا یَفْقَهُونَ

فَإِنْ رَجَعَکَ اللّٰهُ إِلیٰ طٰائِفَةٍ مِنْهُمْ فَاسْتَأْذَنُوکَ لِلْخُرُوجِ فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِیَ أَبَداً وَ لَنْ تُقٰاتِلُوا مَعِیَ عَدُوًّا إِنَّکُمْ رَضِیتُمْ بِالْقُعُودِ أَوَّلَ مَرَّةٍ فَاقْعُدُوا مَعَ الْخٰالِفِینَ

وَ جٰاءَ الْمُعَذِّرُونَ مِنَ الْأَعْرٰابِ لِیُؤْذَنَ لَهُمْ وَ قَعَدَ الَّذِینَ کَذَبُوا اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ سَیُصِیبُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ . توبه (9) 81 و 83 و 90

308. تنبلی منافقان در نماز، مورد مذمّت خداوند:

إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ یُخٰادِعُونَ اللّٰهَ وَ هُوَ خٰادِعُهُمْ وَ إِذٰا قٰامُوا إِلَی الصَّلاٰةِ قٰامُوا کُسٰالیٰ یُرٰاؤُنَ النّٰاسَ وَ لاٰ یَذْکُرُونَ اللّٰهَ إِلاّٰ قَلِیلاً. نساء (4) 142

وَ مٰا مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقٰاتُهُمْ إِلاّٰ أَنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللّٰهِ وَ بِرَسُولِهِ وَ لاٰ یَأْتُونَ الصَّلاٰةَ إِلاّٰ وَ هُمْ کُسٰالیٰ وَ لاٰ یُنْفِقُونَ إِلاّٰ وَ هُمْ کٰارِهُونَ . توبه (9) 54

نیز ==> سستی

توبۀ منافقان

309. وجوب توبه، برای منافقان:

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ جٰاهِدِ الْکُفّٰارَ وَ الْمُنٰافِقِینَ وَ اغْلُظْ عَلَیْهِمْ وَ مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ

یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ مٰا قٰالُوا وَ لَقَدْ قٰالُوا کَلِمَةَ الْکُفْرِ وَ کَفَرُوا بَعْدَ إِسْلاٰمِهِمْ وَ هَمُّوا بِمٰا لَمْ یَنٰالُوا وَ مٰا نَقَمُوا إِلاّٰ أَنْ أَغْنٰاهُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ فَإِنْ یَتُوبُوا یَکُ خَیْراً لَهُمْ وَ إِنْ یَتَوَلَّوْا یُعَذِّبْهُمُ اللّٰهُ عَذٰاباً أَلِیماً فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ مٰا لَهُمْ فِی الْأَرْضِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ نَصِیرٍ. توبه (9) 73 و 74

310. فراخوانی منافقان به توبه، از سوی خداوند:

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا إِلیٰ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ وَ إِلَی الرَّسُولِ رَأَیْتَ الْمُنٰافِقِینَ یَصُدُّونَ عَنْکَ صُدُوداً

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ رَسُولٍ إِلاّٰ لِیُطٰاعَ بِإِذْنِ اللّٰهِ وَ لَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جٰاؤُکَ فَاسْتَغْفَرُوا اللّٰهَ وَ اسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللّٰهَ تَوّٰاباً رَحِیماً. نساء (4) 61 و 64

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ جٰاهِدِ الْکُفّٰارَ وَ الْمُنٰافِقِینَ .... فَإِنْ یَتُوبُوا یَکُ خَیْراً لَهُمْ .... توبه (9) 73 و 74

إِذٰا جٰاءَکَ الْمُنٰافِقُونَ قٰالُوا نَشْهَدُ إِنَّکَ لَرَسُولُ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّکَ لَرَسُولُهُ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لَکٰاذِبُونَ

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا یَسْتَغْفِرْ لَکُمْ رَسُولُ اللّٰهِ لَوَّوْا رُؤُسَهُمْ وَ رَأَیْتَهُمْ یَصُدُّونَ وَ هُمْ مُسْتَکْبِرُونَ . منافقون (63) 1 و 5

311. توبه و اصلاح گذشتۀ منافقان، سبب رهایی آنان از دوزخ:

إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ فِی الدَّرْکِ الْأَسْفَلِ مِنَ النّٰارِ وَ لَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِیراً

إِلاَّ الَّذِینَ تٰابُوا وَ أَصْلَحُوا وَ اعْتَصَمُوا بِاللّٰهِ وَ أَخْلَصُوا دِینَهُمْ لِلّٰهِ فَأُولٰئِکَ مَعَ الْمُؤْمِنِینَ وَ سَوْفَ یُؤْتِ اللّٰهُ الْمُؤْمِنِینَ أَجْراً عَظِیماً. نساء (4) 145 و 146

312. توبۀ منافقان، سبب قرار گرفتن آنان، در زمرۀ مؤمنان:

إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ فِی الدَّرْکِ الْأَسْفَلِ مِنَ النّٰارِ وَ لَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِیراً

إِلاَّ الَّذِینَ تٰابُوا وَ أَصْلَحُوا وَ اعْتَصَمُوا بِاللّٰهِ وَ أَخْلَصُوا دِینَهُمْ لِلّٰهِ فَأُولٰئِکَ مَعَ الْمُؤْمِنِینَ وَ سَوْفَ یُؤْتِ اللّٰهُ الْمُؤْمِنِینَ أَجْراً عَظِیماً. نساء (4) 145 و 146

313. توبۀ منافقان، مایۀ رهایی آنان از گرفتاری به عذاب دوزخ:

إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ فِی الدَّرْکِ الْأَسْفَلِ مِنَ النّٰارِ ... إِلاَّ الَّذِینَ تٰابُوا .... نساء (4) 145 و 146

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ جٰاهِدِ الْکُفّٰارَ وَ الْمُنٰافِقِینَ وَ اغْلُظْ عَلَیْهِمْ وَ مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ

یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ مٰا قٰالُوا وَ لَقَدْ قٰالُوا کَلِمَةَ الْکُفْرِ وَ کَفَرُوا بَعْدَ إِسْلاٰمِهِمْ وَ هَمُّوا بِمٰا لَمْ یَنٰالُوا وَ مٰا نَقَمُوا إِلاّٰ أَنْ أَغْنٰاهُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ فَإِنْ یَتُوبُوا یَکُ خَیْراً لَهُمْ وَ إِنْ یَتَوَلَّوْا یُعَذِّبْهُمُ اللّٰهُ عَذٰاباً أَلِیماً فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ مٰا لَهُمْ فِی الْأَرْضِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ نَصِیرٍ. توبه (9) 73 و 74

... وَ یُعَذِّبَ الْمُنٰافِقِینَ إِنْ شٰاءَ أَوْ یَتُوبَ عَلَیْهِمْ .... احزاب (33) 24

314. باز بودن راه توبه، برای منافقان:

یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ مٰا قٰالُوا وَ لَقَدْ قٰالُوا کَلِمَةَ الْکُفْرِ وَ کَفَرُوا بَعْدَ إِسْلاٰمِهِمْ وَ هَمُّوا بِمٰا لَمْ یَنٰالُوا وَ مٰا نَقَمُوا إِلاّٰ أَنْ أَغْنٰاهُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ فَإِنْ یَتُوبُوا یَکُ خَیْراً لَهُمْ وَ إِنْ یَتَوَلَّوْا یُعَذِّبْهُمُ اللّٰهُ عَذٰاباً أَلِیماً فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ مٰا لَهُمْ فِی الْأَرْضِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ نَصِیرٍ. توبه (9) 74

لاٰ یَزٰالُ بُنْیٰانُهُمُ الَّذِی بَنَوْا رِیبَةً فِی قُلُوبِهِمْ إِلاّٰ أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ . (1)توبه (9) 110

315. بهره‌مندی منافقان تائب، از پاداش بزرگ الهی:

إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ فِی الدَّرْکِ الْأَسْفَلِ مِنَ النّٰارِ ... إِلاَّ الَّذِینَ تٰابُوا ... فَأُولٰئِکَ مَعَ الْمُؤْمِنِینَ وَ سَوْفَ یُؤْتِ اللّٰهُ الْمُؤْمِنِینَ أَجْراً عَظِیماً. نساء (4) 145 و 146

316. تکبّر و اعراض منافقان، از پذیرش دعوت به توبه:

إِذٰا جٰاءَکَ الْمُنٰافِقُونَ قٰالُوا نَشْهَدُ إِنَّکَ لَرَسُولُ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّکَ لَرَسُولُهُ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لَکٰاذِبُونَ

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا یَسْتَغْفِرْ لَکُمْ رَسُولُ اللّٰهِ لَوَّوْا رُؤُسَهُمْ وَ رَأَیْتَهُمْ یَصُدُّونَ وَ هُمْ مُسْتَکْبِرُونَ . منافقون (63) 1 و 5

توجیه‌گری منافقان

317. توجیه‌گری منافقان، از عملکرد و سخنان ناروای خویش، با شوخی و سرگرمی تلقّی کردن آن:

یَحْذَرُ الْمُنٰافِقُونَ ... وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ لَیَقُولُنَّ إِنَّمٰا کُنّٰا نَخُوضُ وَ نَلْعَبُ قُلْ أَ بِاللّٰهِ وَ آیٰاتِهِ وَ رَسُولِهِ کُنْتُمْ تَسْتَهْزِؤُنَ . توبه (9) 64 و 65

318. توجیه‌گری، از شگردهای منافقان:

فَکَیْفَ إِذٰا أَصٰابَتْهُمْ مُصِیبَةٌ بِمٰا قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ ثُمَّ جٰاؤُکَ یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ إِنْ أَرَدْنٰا إِلاّٰ إِحْسٰاناً وَ تَوْفِیقاً. نساء (4) 62

یَحْذَرُ الْمُنٰافِقُونَ ... وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ لَیَقُولُنَّ إِنَّمٰا کُنّٰا نَخُوضُ وَ نَلْعَبُ قُلْ أَ بِاللّٰهِ وَ آیٰاتِهِ وَ رَسُولِهِ کُنْتُمْ تَسْتَهْزِؤُنَ . توبه (9) 64 و 65

319. احسان و نیکی به پیامبر صلی الله علیه و آله ، توجیه ناروای منافقان، برای عدم ارجاع داوری به آن حضرت:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ یَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ وَ مٰا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِکَ یُرِیدُونَ أَنْ یَتَحٰاکَمُوا إِلَی الطّٰاغُوتِ وَ قَدْ أُمِرُوا أَنْ یَکْفُرُوا بِهِ وَ یُرِیدُ الشَّیْطٰانُ أَنْ یُضِلَّهُمْ ضَلاٰلاً بَعِیداً

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا إِلیٰ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ وَ إِلَی الرَّسُولِ رَأَیْتَ الْمُنٰافِقِینَ یَصُدُّونَ عَنْکَ صُدُوداً

فَکَیْفَ إِذٰا أَصٰابَتْهُمْ مُصِیبَةٌ بِمٰا قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ ثُمَّ جٰاؤُکَ یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ إِنْ أَرَدْنٰا إِلاّٰ إِحْسٰاناً وَ تَوْفِیقاً. نساء (4) 60 -\62

توسّل منافقان

320. دعوت شدن منافقان به استغفار و توسّل به محمّد صلی الله علیه و آله :

... رَأَیْتَ الْمُنٰافِقِینَ .... وَ لَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جٰاؤُکَ فَاسْتَغْفَرُوا اللّٰهَ وَ اسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللّٰهَ تَوّٰاباً رَحِیماً. نساء (4) 61 و 64

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا یَسْتَغْفِرْ لَکُمْ رَسُولُ اللّٰهِ لَوَّوْا رُؤُسَهُمْ وَ رَأَیْتَهُمْ یَصُدُّونَ وَ هُمْ مُسْتَکْبِرُونَ . منافقون (63) 5

321. روی‌گردانی منافقان از توسّل به پیامبر صلی الله علیه و آله برای درخواست آمرزش از خداوند:

1) 1) . بنا بر اینکه مقصود از«إلاّ ان تقطّع قلوبهم»توبه و ندامت منافقان باشد. (الکشاف، ج 2، ص 312 -\313)

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا یَسْتَغْفِرْ لَکُمْ رَسُولُ اللّٰهِ لَوَّوْا رُؤُسَهُمْ .... منافقون (63) 5

322. اثر نداشتن توسّل منافقان مستکبر به پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا یَسْتَغْفِرْ لَکُمْ رَسُولُ اللّٰهِ لَوَّوْا رُؤُسَهُمْ وَ رَأَیْتَهُمْ یَصُدُّونَ وَ هُمْ مُسْتَکْبِرُونَ

سَوٰاءٌ عَلَیْهِمْ أَسْتَغْفَرْتَ لَهُمْ أَمْ لَمْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ لَنْ یَغْفِرَ اللّٰهُ لَهُمْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الْفٰاسِقِینَ . منافقون (63) 5 و 6

توطئۀ منافقان

==> همین مدخل، منافقان، افشای منافقان و منافقان و محمّد صلی الله علیه و آله

تهدید منافقان

323. تهدید منافقان به عذاب جهنّم، از سوی خداوند:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یُعْجِبُکَ قَوْلُهُ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ یُشْهِدُ اللّٰهَ عَلیٰ مٰا فِی قَلْبِهِ وَ هُوَ أَلَدُّ الْخِصٰامِ

وَ إِذٰا تَوَلّٰی سَعیٰ فِی الْأَرْضِ لِیُفْسِدَ فِیهٰا وَ یُهْلِکَ الْحَرْثَ وَ النَّسْلَ وَ اللّٰهُ لاٰ یُحِبُّ الْفَسٰادَ

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُ اتَّقِ اللّٰهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ وَ لَبِئْسَ الْمِهٰادُ. بقره (2) 204 و 205 و 206

لِیَعْلَمَ الَّذِینَ نٰافَقُوا وَ قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا قٰاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ أَوِ ادْفَعُوا قٰالُوا لَوْ نَعْلَمُ قِتٰالاً لاَتَّبَعْنٰاکُمْ هُمْ لِلْکُفْرِ یَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلْإِیمٰانِ یَقُولُونَ بِأَفْوٰاهِهِمْ مٰا لَیْسَ فِی قُلُوبِهِمْ وَ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا یَکْتُمُونَ . آل عمران (3) 167

وَ یَقُولُونَ طٰاعَةٌ فَإِذٰا بَرَزُوا مِنْ عِنْدِکَ بَیَّتَ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ غَیْرَ الَّذِی تَقُولُ وَ اللّٰهُ یَکْتُبُ مٰا یُبَیِّتُونَ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ .... نساء (4) 81

بَشِّرِ الْمُنٰافِقِینَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً. نساء (4) 138

وَ قَدْ نَزَّلَ عَلَیْکُمْ فِی الْکِتٰابِ أَنْ إِذٰا سَمِعْتُمْ آیٰاتِ اللّٰهِ یُکْفَرُ بِهٰا وَ یُسْتَهْزَأُ بِهٰا فَلاٰ تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتّٰی یَخُوضُوا فِی حَدِیثٍ غَیْرِهِ إِنَّکُمْ إِذاً مِثْلُهُمْ إِنَّ اللّٰهَ جٰامِعُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْکٰافِرِینَ فِی جَهَنَّمَ جَمِیعاً. نساء (4) 140

إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ فِی الدَّرْکِ الْأَسْفَلِ مِنَ النّٰارِ وَ لَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِیراً. نساء (4) 145

یٰا أَیُّهَا الرَّسُولُ لاٰ یَحْزُنْکَ الَّذِینَ یُسٰارِعُونَ فِی الْکُفْرِ مِنَ الَّذِینَ قٰالُوا آمَنّٰا بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ لَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ وَ مِنَ الَّذِینَ هٰادُوا سَمّٰاعُونَ لِلْکَذِبِ سَمّٰاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرِینَ لَمْ یَأْتُوکَ یُحَرِّفُونَ الْکَلِمَ مِنْ بَعْدِ مَوٰاضِعِهِ یَقُولُونَ إِنْ أُوتِیتُمْ هٰذٰا فَخُذُوهُ وَ إِنْ لَمْ تُؤْتَوْهُ فَاحْذَرُوا وَ مَنْ یُرِدِ اللّٰهُ فِتْنَتَهُ فَلَنْ تَمْلِکَ لَهُ مِنَ اللّٰهِ شَیْئاً أُولٰئِکَ الَّذِینَ لَمْ یُرِدِ اللّٰهُ أَنْ یُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ لَهُمْ فِی الدُّنْیٰا خِزْیٌ وَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ عَذٰابٌ عَظِیمٌ . مائده (5) 41

قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنٰا إِلاّٰ إِحْدَی الْحُسْنَیَیْنِ وَ نَحْنُ نَتَرَبَّصُ بِکُمْ أَنْ یُصِیبَکُمُ اللّٰهُ بِعَذٰابٍ مِنْ عِنْدِهِ أَوْ بِأَیْدِینٰا فَتَرَبَّصُوا إِنّٰا مَعَکُمْ مُتَرَبِّصُونَ . توبه (9) 52

یَحْذَرُ الْمُنٰافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَیْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِمٰا فِی قُلُوبِهِمْ قُلِ اسْتَهْزِؤُا إِنَّ اللّٰهَ مُخْرِجٌ مٰا تَحْذَرُونَ

وَعَدَ اللّٰهُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ وَ الْکُفّٰارَ نٰارَ جَهَنَّمَ خٰالِدِینَ فِیهٰا هِیَ حَسْبُهُمْ وَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ مُقِیمٌ . توبه (9) 64 و 68

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ جٰاهِدِ الْکُفّٰارَ وَ الْمُنٰافِقِینَ وَ اغْلُظْ عَلَیْهِمْ وَ مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ

یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ مٰا قٰالُوا وَ لَقَدْ قٰالُوا کَلِمَةَ الْکُفْرِ وَ کَفَرُوا بَعْدَ إِسْلاٰمِهِمْ وَ هَمُّوا بِمٰا لَمْ یَنٰالُوا وَ مٰا نَقَمُوا إِلاّٰ أَنْ أَغْنٰاهُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ فَإِنْ یَتُوبُوا یَکُ خَیْراً لَهُمْ وَ إِنْ

یَتَوَلَّوْا یُعَذِّبْهُمُ اللّٰهُ عَذٰاباً أَلِیماً فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ مٰا لَهُمْ فِی الْأَرْضِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ نَصِیرٍ

فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلاٰفَ رَسُولِ اللّٰهِ وَ کَرِهُوا أَنْ یُجٰاهِدُوا بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ قٰالُوا لاٰ تَنْفِرُوا فِی الْحَرِّ قُلْ نٰارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا لَوْ کٰانُوا یَفْقَهُونَ

یَعْتَذِرُونَ إِلَیْکُمْ إِذٰا رَجَعْتُمْ إِلَیْهِمْ قُلْ لاٰ تَعْتَذِرُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَکُمْ قَدْ نَبَّأَنَا اللّٰهُ مِنْ أَخْبٰارِکُمْ وَ سَیَرَی اللّٰهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلیٰ عٰالِمِ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ

سَیَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ لَکُمْ إِذَا انْقَلَبْتُمْ إِلَیْهِمْ لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ فَأَعْرِضُوا عَنْهُمْ إِنَّهُمْ رِجْسٌ وَ مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ جَزٰاءً بِمٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ . توبه (9) 73 و 74 و 81 و 94 و 95

وَ مِمَّنْ حَوْلَکُمْ مِنَ الْأَعْرٰابِ مُنٰافِقُونَ وَ مِنْ أَهْلِ الْمَدِینَةِ مَرَدُوا عَلَی النِّفٰاقِ لاٰ تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَیْنِ ثُمَّ یُرَدُّونَ إِلیٰ عَذٰابٍ عَظِیمٍ

وَ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً ضِرٰاراً وَ کُفْراً وَ تَفْرِیقاً بَیْنَ الْمُؤْمِنِینَ وَ إِرْصٰاداً لِمَنْ حٰارَبَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ وَ لَیَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنٰا إِلاَّ الْحُسْنیٰ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ

أَ فَمَنْ أَسَّسَ بُنْیٰانَهُ عَلیٰ تَقْویٰ مِنَ اللّٰهِ وَ رِضْوٰانٍ خَیْرٌ أَمْ مَنْ أَسَّسَ بُنْیٰانَهُ عَلیٰ شَفٰا جُرُفٍ هٰارٍ فَانْهٰارَ بِهِ فِی نٰارِ جَهَنَّمَ وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ . توبه (9) 101 و 107 و 109

لَئِنْ لَمْ یَنْتَهِ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَ الْمُرْجِفُونَ فِی الْمَدِینَةِ لَنُغْرِیَنَّکَ بِهِمْ ثُمَّ لاٰ یُجٰاوِرُونَکَ فِیهٰا إِلاّٰ قَلِیلاً

مَلْعُونِینَ أَیْنَمٰا ثُقِفُوا أُخِذُوا وَ قُتِّلُوا تَقْتِیلاً. احزاب (33) 60 و 61

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ جٰاهِدِ الْکُفّٰارَ وَ الْمُنٰافِقِینَ وَ اغْلُظْ عَلَیْهِمْ وَ مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ. تحریم (66) 9

324. تهدید خداوند به منافقان، برای پیمان‌شکنی آنان در جنگ احزاب:

وَ لَقَدْ کٰانُوا عٰاهَدُوا اللّٰهَ مِنْ قَبْلُ لاٰ یُوَلُّونَ الْأَدْبٰارَ وَ کٰانَ عَهْدُ اللّٰهِ مَسْؤُلاً

قُلْ لَنْ یَنْفَعَکُمُ الْفِرٰارُ إِنْ فَرَرْتُمْ مِنَ الْمَوْتِ أَوِ الْقَتْلِ وَ إِذاً لاٰ تُمَتَّعُونَ إِلاّٰ قَلِیلاً. احزاب (33) 15 و 16

325. تهدید منافقان به رسوایی، در پی اطاعت از دشمنان دین:

ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ قٰالُوا لِلَّذِینَ کَرِهُوا مٰا نَزَّلَ اللّٰهُ سَنُطِیعُکُمْ فِی بَعْضِ الْأَمْرِ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِسْرٰارَهُمْ

ذٰلِکَ بِأَنَّهُمُ اتَّبَعُوا مٰا أَسْخَطَ اللّٰهَ وَ کَرِهُوا رِضْوٰانَهُ فَأَحْبَطَ أَعْمٰالَهُمْ

أَمْ حَسِبَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَنْ لَنْ یُخْرِجَ اللّٰهُ أَضْغٰانَهُمْ

وَ لَوْ نَشٰاءُ لَأَرَیْنٰاکَهُمْ فَلَعَرَفْتَهُمْ بِسِیمٰاهُمْ وَ لَتَعْرِفَنَّهُمْ فِی لَحْنِ الْقَوْلِ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ أَعْمٰالَکُمْ . محمّد (47) 26 و 28 -\30

326. هشدار خدا به منافقان، از افشای نقشه‌های آنان علیه پیامبر صلی الله علیه و آله :

أَمْ حَسِبَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَنْ لَنْ یُخْرِجَ اللّٰهُ أَضْغٰانَهُمْ

وَ لَوْ نَشٰاءُ لَأَرَیْنٰاکَهُمْ فَلَعَرَفْتَهُمْ بِسِیمٰاهُمْ وَ لَتَعْرِفَنَّهُمْ فِی لَحْنِ الْقَوْلِ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ أَعْمٰالَکُمْ . محمّد (47) 29 و 30

327. ارتداد و کفر منافقان، موجب تهدید آنان به عذاب دردناک الهی:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا ثُمَّ کَفَرُوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ کَفَرُوا ثُمَّ ازْدٰادُوا کُفْراً لَمْ یَکُنِ اللّٰهُ لِیَغْفِرَ لَهُمْ وَ لاٰ لِیَهْدِیَهُمْ سَبِیلاً

بَشِّرِ الْمُنٰافِقِینَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً. نساء (4) 137 و 138

328. ارتداد و کفر منافقان، باعث تهدید آنان به خلود

در جهنّم:

لاٰ تَعْتَذِرُوا قَدْ کَفَرْتُمْ بَعْدَ إِیمٰانِکُمْ إِنْ نَعْفُ عَنْ طٰائِفَةٍ مِنْکُمْ نُعَذِّبْ طٰائِفَةً بِأَنَّهُمْ کٰانُوا مُجْرِمِینَ

اَلْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ یَأْمُرُونَ بِالْمُنْکَرِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ وَ یَقْبِضُونَ أَیْدِیَهُمْ نَسُوا اللّٰهَ فَنَسِیَهُمْ إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ هُمُ الْفٰاسِقُونَ

وَعَدَ اللّٰهُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ وَ الْکُفّٰارَ نٰارَ جَهَنَّمَ خٰالِدِینَ فِیهٰا هِیَ حَسْبُهُمْ وَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ مُقِیمٌ . توبه (9) 66 -\68

329. ارتداد و کفر منافقان، موجب تهدید آنان به دوری از رحمت خدا:

لاٰ تَعْتَذِرُوا قَدْ کَفَرْتُمْ بَعْدَ إِیمٰانِکُمْ إِنْ نَعْفُ عَنْ طٰائِفَةٍ مِنْکُمْ نُعَذِّبْ طٰائِفَةً بِأَنَّهُمْ کٰانُوا مُجْرِمِینَ

اَلْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ یَأْمُرُونَ بِالْمُنْکَرِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ وَ یَقْبِضُونَ أَیْدِیَهُمْ نَسُوا اللّٰهَ فَنَسِیَهُمْ إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ هُمُ الْفٰاسِقُونَ

وَعَدَ اللّٰهُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ وَ الْکُفّٰارَ نٰارَ جَهَنَّمَ خٰالِدِینَ فِیهٰا هِیَ حَسْبُهُمْ وَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ مُقِیمٌ . توبه (9) 66 -\68

330. مجرم بودن گروهی از منافقان، علت تهدید آنان به عذاب الهی:

یَحْذَرُ الْمُنٰافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَیْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِمٰا فِی قُلُوبِهِمْ قُلِ اسْتَهْزِؤُا إِنَّ اللّٰهَ مُخْرِجٌ مٰا تَحْذَرُونَ

لاٰ تَعْتَذِرُوا قَدْ کَفَرْتُمْ بَعْدَ إِیمٰانِکُمْ إِنْ نَعْفُ عَنْ طٰائِفَةٍ مِنْکُمْ نُعَذِّبْ طٰائِفَةً بِأَنَّهُمْ کٰانُوا مُجْرِمِینَ . توبه (9) 64 و 66

331. فسق منافقان، زمینۀ تهدید آنان به خلود در جهنّم:

اَلْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ یَأْمُرُونَ بِالْمُنْکَرِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ وَ یَقْبِضُونَ أَیْدِیَهُمْ نَسُوا اللّٰهَ فَنَسِیَهُمْ إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ هُمُ الْفٰاسِقُونَ

وَعَدَ اللّٰهُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ وَ الْکُفّٰارَ نٰارَ جَهَنَّمَ خٰالِدِینَ فِیهٰا هِیَ حَسْبُهُمْ وَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ مُقِیمٌ . توبه (9) 67 و 68

332. ترویج زشتیها و پیشگیری از تحقّق نیکیها، زمینۀ تهدید منافقان به خلود در جهنّم:

اَلْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ یَأْمُرُونَ بِالْمُنْکَرِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ وَ یَقْبِضُونَ أَیْدِیَهُمْ نَسُوا اللّٰهَ فَنَسِیَهُمْ إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ هُمُ الْفٰاسِقُونَ

وَعَدَ اللّٰهُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ وَ الْکُفّٰارَ نٰارَ جَهَنَّمَ خٰالِدِینَ فِیهٰا هِیَ حَسْبُهُمْ وَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ مُقِیمٌ . توبه (9) 67 و 68

تهدیدهای منافقان

333. تهدید منافقان به اخراج پیامبر صلی الله علیه و آله از مدینه:

یَقُولُونَ لَئِنْ رَجَعْنٰا إِلَی الْمَدِینَةِ لَیُخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ مِنْهَا الْأَذَلَّ وَ لِلّٰهِ الْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ لٰکِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ . منافقون (63) 8

ثروت منافقان

==> همین مدخل، منافقان، مال منافقان

جاسوسی منافقان

334. نفوذ در میان رزمندگان اسلام و جاسوسی بین آنان، به منظور فتنه‌انگیزی، از ترفندهای منافقان:

لَوْ خَرَجُوا فِیکُمْ مٰا زٰادُوکُمْ إِلاّٰ خَبٰالاً وَ لَأَوْضَعُوا خِلاٰلَکُمْ یَبْغُونَکُمُ الْفِتْنَةَ وَ فِیکُمْ سَمّٰاعُونَ لَهُمْ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِالظّٰالِمِینَ

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَقُولُ ائْذَنْ لِی وَ لاٰ تَفْتِنِّی أَلاٰ فِی الْفِتْنَةِ سَقَطُوا وَ إِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِیطَةٌ بِالْکٰافِرِینَ . توبه (9) 47 و 49

335. جاسوسی منافقان برای بیگانگان، سبب ذلّت و خواری آنان در دنیا:

یٰا أَیُّهَا الرَّسُولُ لاٰ یَحْزُنْکَ الَّذِینَ یُسٰارِعُونَ فِی الْکُفْرِ مِنَ الَّذِینَ قٰالُوا آمَنّٰا بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ لَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ ... سَمّٰاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرِینَ ... لَهُمْ فِی الدُّنْیٰا خِزْیٌ .... مائده (5) 41

336. گوش‌سپاری منافقان به سخنان پیامبر صلی الله علیه و آله ، به انگیزۀ جاسوسی برای دیگران:

یٰا أَیُّهَا الرَّسُولُ لاٰ یَحْزُنْکَ الَّذِینَ یُسٰارِعُونَ فِی الْکُفْرِ مِنَ الَّذِینَ قٰالُوا آمَنّٰا بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ لَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ وَ مِنَ الَّذِینَ هٰادُوا سَمّٰاعُونَ لِلْکَذِبِ سَمّٰاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرِینَ لَمْ یَأْتُوکَ یُحَرِّفُونَ الْکَلِمَ مِنْ بَعْدِ مَوٰاضِعِهِ یَقُولُونَ إِنْ أُوتِیتُمْ هٰذٰا فَخُذُوهُ وَ إِنْ لَمْ تُؤْتَوْهُ فَاحْذَرُوا وَ مَنْ یُرِدِ اللّٰهُ فِتْنَتَهُ فَلَنْ تَمْلِکَ لَهُ مِنَ اللّٰهِ شَیْئاً أُولٰئِکَ الَّذِینَ لَمْ یُرِدِ اللّٰهُ أَنْ یُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ لَهُمْ فِی الدُّنْیٰا خِزْیٌ وَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ عَذٰابٌ عَظِیمٌ . مائده (5) 41

نیز ==> جاسوسی، جاسوسی منافقان، نهی از جاسوسی

جدال منافقان

337. سرسختی منافقان، در جدال و ستیز با مسلمانان:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یُعْجِبُکَ قَوْلُهُ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ یُشْهِدُ اللّٰهَ عَلیٰ مٰا فِی قَلْبِهِ وَ هُوَ أَلَدُّ الْخِصٰامِ . بقره (2) 204

نیز ==> دشمنی، دشمنی منافقان

جنگ با منافقان

338. مؤمنان صدر اسلام، در انتظار فرمان الهی، برای جنگ با منافقان:

قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنٰا إِلاّٰ إِحْدَی الْحُسْنَیَیْنِ وَ نَحْنُ نَتَرَبَّصُ بِکُمْ أَنْ یُصِیبَکُمُ اللّٰهُ بِعَذٰابٍ مِنْ عِنْدِهِ أَوْ بِأَیْدِینٰا فَتَرَبَّصُوا إِنّٰا مَعَکُمْ مُتَرَبِّصُونَ . (1)توبه (9) 52

339. حرمت جنگ و تعرض به منافقانِ خواهان صلح با مسلمانان:

إِلاَّ الَّذِینَ یَصِلُونَ إِلیٰ قَوْمٍ بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَهُمْ مِیثٰاقٌ أَوْ جٰاؤُکُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ أَنْ یُقٰاتِلُوکُمْ أَوْ یُقٰاتِلُوا قَوْمَهُمْ وَ لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ لَسَلَّطَهُمْ عَلَیْکُمْ فَلَقٰاتَلُوکُمْ فَإِنِ اعْتَزَلُوکُمْ فَلَمْ یُقٰاتِلُوکُمْ وَ أَلْقَوْا إِلَیْکُمُ السَّلَمَ فَمٰا جَعَلَ اللّٰهُ لَکُمْ عَلَیْهِمْ سَبِیلاً. نساء (4) 90

340. ممنوعیت جنگ با منافقانِ پناهنده به هم‌پیمانان با مسلمانان:

وَدُّوا لَوْ تَکْفُرُونَ کَمٰا کَفَرُوا فَتَکُونُونَ سَوٰاءً فَلاٰ تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِیٰاءَ حَتّٰی یُهٰاجِرُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَخُذُوهُمْ وَ اقْتُلُوهُمْ حَیْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَ لاٰ تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ وَلِیًّا وَ لاٰ نَصِیراً

إِلاَّ الَّذِینَ یَصِلُونَ إِلیٰ قَوْمٍ بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَهُمْ مِیثٰاقٌ أَوْ جٰاؤُکُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ أَنْ یُقٰاتِلُوکُمْ أَوْ یُقٰاتِلُوا قَوْمَهُمْ وَ لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ لَسَلَّطَهُمْ عَلَیْکُمْ فَلَقٰاتَلُوکُمْ فَإِنِ اعْتَزَلُوکُمْ فَلَمْ یُقٰاتِلُوکُمْ وَ أَلْقَوْا إِلَیْکُمُ السَّلَمَ فَمٰا جَعَلَ اللّٰهُ لَکُمْ عَلَیْهِمْ سَبِیلاً. نساء (4) 89 و 90

نیز ==> همین مدخل، منافقان، جهاد با منافقان

جنگ منافقان

341. ایجاد پایگاه برای جنگ با خدا و رسول صلی الله علیه و آله ، هدف منافقان از ساختن مسجد ضرار:

وَ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً ضِرٰاراً وَ کُفْراً وَ تَفْرِیقاً بَیْنَ الْمُؤْمِنِینَ وَ إِرْصٰاداً لِمَنْ حٰارَبَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ


1) 1) . آیه، مربوط به منافقان است. (التبیان، ج 5، ص 235)

وَ لَیَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنٰا إِلاَّ الْحُسْنیٰ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ . توبه (9) 107

342. دستیابی به غنایم، از اهداف منافقان برای حضور در جنگ:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا خُذُوا حِذْرَکُمْ فَانْفِرُوا ثُبٰاتٍ أَوِ انْفِرُوا جَمِیعاً

وَ إِنَّ مِنْکُمْ لَمَنْ لَیُبَطِّئَنَّ فَإِنْ أَصٰابَتْکُمْ مُصِیبَةٌ قٰالَ قَدْ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیَّ إِذْ لَمْ أَکُنْ مَعَهُمْ شَهِیداً

وَ لَئِنْ أَصٰابَکُمْ فَضْلٌ مِنَ اللّٰهِ لَیَقُولَنَّ کَأَنْ لَمْ تَکُنْ بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَهُ مَوَدَّةٌ یٰا لَیْتَنِی کُنْتُ مَعَهُمْ فَأَفُوزَ فَوْزاً عَظِیماً. (1)نساء (4) 71 -\73

343. لزوم پرهیز از حضور در پایگاه جنگی منافقان بر ضدّ دین:

وَ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً ضِرٰاراً وَ کُفْراً وَ تَفْرِیقاً بَیْنَ الْمُؤْمِنِینَ وَ إِرْصٰاداً لِمَنْ حٰارَبَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ وَ لَیَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنٰا إِلاَّ الْحُسْنیٰ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ

لاٰ تَقُمْ فِیهِ أَبَداً لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَی التَّقْویٰ مِنْ أَوَّلِ یَوْمٍ أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِیهِ فِیهِ رِجٰالٌ یُحِبُّونَ أَنْ یَتَطَهَّرُوا وَ اللّٰهُ یُحِبُّ الْمُطَّهِّرِینَ . توبه (9) 107 و 108

344. همبستگی منافقان و یهود، در جنگ علیه مسلمانان:

قَدْ یَعْلَمُ اللّٰهُ الْمُعَوِّقِینَ مِنْکُمْ وَ الْقٰائِلِینَ لِإِخْوٰانِهِمْ هَلُمَّ إِلَیْنٰا وَ لاٰ یَأْتُونَ الْبَأْسَ إِلاّٰ قَلِیلاً. احزاب (33) 18

جهاد با منافقان

345. لزوم جهاد و مبارزه با منافقان:

فَمٰا لَکُمْ فِی الْمُنٰافِقِینَ فِئَتَیْنِ وَ اللّٰهُ أَرْکَسَهُمْ بِمٰا کَسَبُوا أَ تُرِیدُونَ أَنْ تَهْدُوا مَنْ أَضَلَّ اللّٰهُ وَ مَنْ یُضْلِلِ اللّٰهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِیلاً

وَدُّوا لَوْ تَکْفُرُونَ کَمٰا کَفَرُوا فَتَکُونُونَ سَوٰاءً فَلاٰ تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِیٰاءَ حَتّٰی یُهٰاجِرُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَخُذُوهُمْ وَ اقْتُلُوهُمْ حَیْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَ لاٰ تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ وَلِیًّا وَ لاٰ نَصِیراً. نساء (4) 88 و 89

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ جٰاهِدِ الْکُفّٰارَ وَ الْمُنٰافِقِینَ وَ اغْلُظْ عَلَیْهِمْ وَ مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ. تحریم (66) 9

346. انتظار مسلمانان، برای صدور حکم جهاد با منافقان:

قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنٰا إِلاّٰ إِحْدَی الْحُسْنَیَیْنِ وَ نَحْنُ نَتَرَبَّصُ بِکُمْ أَنْ یُصِیبَکُمُ اللّٰهُ بِعَذٰابٍ مِنْ عِنْدِهِ أَوْ بِأَیْدِینٰا فَتَرَبَّصُوا إِنّٰا مَعَکُمْ مُتَرَبِّصُونَ . (2)توبه (9) 52

347. حرمت جهاد با منافقان در صورت پناهندگی آنان به مسلمانان، یا اعلان بی‌طرفی خود:

فَمٰا لَکُمْ فِی الْمُنٰافِقِینَ فِئَتَیْنِ وَ اللّٰهُ أَرْکَسَهُمْ بِمٰا کَسَبُوا أَ تُرِیدُونَ أَنْ تَهْدُوا مَنْ أَضَلَّ اللّٰهُ وَ مَنْ یُضْلِلِ اللّٰهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِیلاً

إِلاَّ الَّذِینَ یَصِلُونَ إِلیٰ قَوْمٍ بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَهُمْ مِیثٰاقٌ أَوْ جٰاؤُکُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ أَنْ یُقٰاتِلُوکُمْ أَوْ یُقٰاتِلُوا قَوْمَهُمْ وَ لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ لَسَلَّطَهُمْ عَلَیْکُمْ فَلَقٰاتَلُوکُمْ فَإِنِ اعْتَزَلُوکُمْ فَلَمْ یُقٰاتِلُوکُمْ وَ أَلْقَوْا إِلَیْکُمُ السَّلَمَ فَمٰا جَعَلَ اللّٰهُ لَکُمْ عَلَیْهِمْ سَبِیلاً. نساء (4) 88 و 90

348. حرمت جهاد با منافقانِ هم‌پیمان با مسلمانان:

فَمٰا لَکُمْ فِی الْمُنٰافِقِینَ فِئَتَیْنِ وَ اللّٰهُ أَرْکَسَهُمْ بِمٰا کَسَبُوا أَ تُرِیدُونَ أَنْ تَهْدُوا مَنْ أَضَلَّ اللّٰهُ وَ مَنْ یُضْلِلِ


1) 1) . بنا بر قول اکثر مفسران آیه، مربوط به منافقان است. (مجمع البیان، ج 3 - 4، ص 114؛ تفسیر القرآن العظیم، ابن کثیر، ج 1، ص 537)

2) 2) . آیه، مربوط به انتظار مسلمانان برای صدور حکم جهاد با منافقان است. (التبیان، ج 5، ص 235)

اَللّٰهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِیلاً

إِلاَّ الَّذِینَ یَصِلُونَ إِلیٰ قَوْمٍ بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَهُمْ مِیثٰاقٌ أَوْ جٰاؤُکُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ أَنْ یُقٰاتِلُوکُمْ أَوْ یُقٰاتِلُوا قَوْمَهُمْ وَ لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ لَسَلَّطَهُمْ عَلَیْکُمْ فَلَقٰاتَلُوکُمْ فَإِنِ اعْتَزَلُوکُمْ فَلَمْ یُقٰاتِلُوکُمْ وَ أَلْقَوْا إِلَیْکُمُ السَّلَمَ فَمٰا جَعَلَ اللّٰهُ لَکُمْ عَلَیْهِمْ سَبِیلاً. نساء (4) 88 و 90

جهل به منافقان

349. بی‌اطّلاع بودن پیامبر صلی الله علیه و آله و مؤمنان، از وجود برخی منافقان، در مدینه و بیابانهای اطراف آن:

وَ مِمَّنْ حَوْلَکُمْ مِنَ الْأَعْرٰابِ مُنٰافِقُونَ وَ مِنْ أَهْلِ الْمَدِینَةِ مَرَدُوا عَلَی النِّفٰاقِ لاٰ تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَیْنِ ثُمَّ یُرَدُّونَ إِلیٰ عَذٰابٍ عَظِیمٍ . توبه (9) 101

جهل منافقان

350. جهل منافقان، به فریب‌خوردگی خود:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَ مٰا هُمْ بِمُؤْمِنِینَ

یُخٰادِعُونَ اللّٰهَ وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ مٰا یَخْدَعُونَ إِلاّٰ أَنْفُسَهُمْ وَ مٰا یَشْعُرُونَ . بقره (2) 8 و 9

351. منافقان، بی‌خبر از سفاهت و جهل خویش:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَ مٰا هُمْ بِمُؤْمِنِینَ ... أَلاٰ إِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهٰاءُ وَ لٰکِنْ لاٰ یَعْلَمُونَ . بقره (2) 8 و 13

... وَ لٰکِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ . منافقون (63) 8

352. جهل منافقان به شدّت سوزندگی آتش جهنّم، عامل ترک جهاد از سوی آنان به بهانۀ گرمای هوا:

فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلاٰفَ رَسُولِ اللّٰهِ وَ کَرِهُوا أَنْ یُجٰاهِدُوا بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ قٰالُوا لاٰ تَنْفِرُوا فِی الْحَرِّ قُلْ نٰارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا لَوْ کٰانُوا یَفْقَهُونَ . توبه (9) 81

353. جهل منافقان به کیفر دشمنی خود با خدا و رسول او:

أَ لَمْ یَعْلَمُوا أَنَّهُ مَنْ یُحٰادِدِ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ فَأَنَّ لَهُ نٰارَ جَهَنَّمَ خٰالِداً فِیهٰا ذٰلِکَ الْخِزْیُ الْعَظِیمُ . توبه (9) 63

354. جهل منافقان، عامل نسبت دادن خوبیها به خدا و بدیها به پیامبر صلی الله علیه و آله :

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ قِیلَ لَهُمْ کُفُّوا أَیْدِیَکُمْ وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ آتُوا الزَّکٰاةَ فَلَمّٰا کُتِبَ عَلَیْهِمُ الْقِتٰالُ إِذٰا فَرِیقٌ مِنْهُمْ یَخْشَوْنَ النّٰاسَ کَخَشْیَةِ اللّٰهِ أَوْ أَشَدَّ خَشْیَةً .... وَ إِنْ تُصِبْهُمْ سَیِّئَةٌ یَقُولُوا هٰذِهِ مِنْ عِنْدِکَ ... فَمٰا لِهٰؤُلاٰءِ الْقَوْمِ لاٰ یَکٰادُونَ یَفْقَهُونَ حَدِیثاً. نساء (4) 77 و 78

355. منافقان، سزاوار محروم شدن از شناخت معارف الهی:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَ مٰا هُمْ بِمُؤْمِنِینَ ... وَ لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَ أَبْصٰارِهِمْ إِنَّ اللّٰهَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ. بقره (2) 8 و 20

356. منافقان، گروهی جاهل و نادان:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ نٰافَقُوا ... لَأَنْتُمْ أَشَدُّ رَهْبَةً فِی صُدُورِهِمْ مِنَ اللّٰهِ ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لاٰ یَفْقَهُونَ . حشر (59) 11 و 13

... وَ لٰکِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لاٰ یَفْقَهُونَ . منافقون (63) 7

... وَ لٰکِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ . منافقون (63) 8

357. جهل منافقان به صفات خدا و مقام اولیای وی، موجب احساس عزّت از طرف آنها:

یَقُولُونَ لَئِنْ رَجَعْنٰا إِلَی الْمَدِینَةِ لَیُخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ

مِنْهَا الْأَذَلَّ وَ لِلّٰهِ الْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ لٰکِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ . (1)منافقون (63) 8

358. جهل منافقان به مفسد بودن خود:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَ مٰا هُمْ بِمُؤْمِنِینَ

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ لاٰ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ قٰالُوا إِنَّمٰا نَحْنُ مُصْلِحُونَ

أَلاٰ إِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ وَ لٰکِنْ لاٰ یَشْعُرُونَ . بقره (2) 8 و 11 و 12

359. جهل منافقان نسبت به اختصاص عزّت به خدا و رسول و مؤمنان:

یَقُولُونَ لَئِنْ رَجَعْنٰا إِلَی الْمَدِینَةِ لَیُخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ مِنْهَا الْأَذَلَّ وَ لِلّٰهِ الْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ لٰکِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ . منافقون (63) 8

چشم منافقان

360. دید و درک بینایی چشم منافقان، در قبضۀ قدرت خداوند:

فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزٰادَهُمُ اللّٰهُ مَرَضاً وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ بِمٰا کٰانُوا یَکْذِبُونَ

فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزٰادَهُمُ اللّٰهُ مَرَضاً وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ بِمٰا کٰانُوا یَکْذِبُونَ

یَکٰادُ الْبَرْقُ یَخْطَفُ أَبْصٰارَهُمْ کُلَّمٰا أَضٰاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِیهِ وَ إِذٰا أَظْلَمَ عَلَیْهِمْ قٰامُوا وَ لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَ أَبْصٰارِهِمْ إِنَّ اللّٰهَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ. بقره (2) 8 و 10 و 20

361. به چرخش افتادن چشم منافقان از ترس، هنگام نزول آیات جنگ و جهاد:

وَ یَقُولُ الَّذِینَ آمَنُوا لَوْ لاٰ نُزِّلَتْ سُورَةٌ فَإِذٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْکَمَةٌ وَ ذُکِرَ فِیهَا الْقِتٰالُ رَأَیْتَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ نَظَرَ الْمَغْشِیِّ عَلَیْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَأَوْلیٰ لَهُمْ . محمّد (47) 20

362. تشبیه حرکت چشمان منافقان، در زمان ترس از جنگ، به انسان محتضر:

وَ إِذْ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ مٰا وَعَدَنَا اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ إِلاّٰ غُرُوراً

أَشِحَّةً عَلَیْکُمْ فَإِذٰا جٰاءَ الْخَوْفُ رَأَیْتَهُمْ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ تَدُورُ أَعْیُنُهُمْ کَالَّذِی یُغْشیٰ عَلَیْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَإِذٰا ذَهَبَ الْخَوْفُ سَلَقُوکُمْ بِأَلْسِنَةٍ حِدٰادٍ أَشِحَّةً عَلَی الْخَیْرِ أُولٰئِکَ لَمْ یُؤْمِنُوا فَأَحْبَطَ اللّٰهُ أَعْمٰالَهُمْ وَ کٰانَ ذٰلِکَ عَلَی اللّٰهِ یَسِیراً. احزاب (33) 12 و 19

حرص منافقان

==> همین مدخل، منافقان، صفات منافقان، حرص

حزن منافقان

363. اندوه منافقان، در صورت رسیدن خیر به پیامبر صلی الله علیه و آله :

إِنْ تُصِبْکَ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَ إِنْ تُصِبْکَ مُصِیبَةٌ ... وَ یَتَوَلَّوْا وَ هُمْ فَرِحُونَ . (2)توبه (9) 50

364. اظهار حسرت و اندوه منافقان بر کشته شدن بستگان خویش، در پیکار احُد:

اَلَّذِینَ قٰالُوا لِإِخْوٰانِهِمْ وَ قَعَدُوا لَوْ أَطٰاعُونٰا مٰا قُتِلُوا قُلْ فَادْرَؤُا عَنْ أَنْفُسِکُمُ الْمَوْتَ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ . (3)آل عمران (3) 168


1) 1) . مقصود از«لا یعلمون»این است که منافقان به علّت جهل به صفات خدا و مقام اولیای وی، گمان می‌کنند که عزّت برای آنها است. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 445)

2) 2) . به قرینۀ«فرحون»«تسؤهم»به معنای غم و اندوه است

3) 3) . آیۀ یادشده مربوط به کلام منافقان در مورد کشته شدگان احد است. (التبیان، ج 3، ص 45؛ زاد المسیر، ج 1، ص 498)

حسابرسی منافقان

365. حسابرسی خداوند از منافقان، به جهت فرار آنان از جهاد:

وَ إِذْ قٰالَتْ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ یٰا أَهْلَ یَثْرِبَ لاٰ مُقٰامَ لَکُمْ فَارْجِعُوا وَ یَسْتَأْذِنُ فَرِیقٌ مِنْهُمُ النَّبِیَّ یَقُولُونَ إِنَّ بُیُوتَنٰا عَوْرَةٌ وَ مٰا هِیَ بِعَوْرَةٍ إِنْ یُرِیدُونَ إِلاّٰ فِرٰاراً

وَ لَقَدْ کٰانُوا عٰاهَدُوا اللّٰهَ مِنْ قَبْلُ لاٰ یُوَلُّونَ الْأَدْبٰارَ وَ کٰانَ عَهْدُ اللّٰهِ مَسْؤُلاً. احزاب (33) 13 و 15

حسد منافقان

==> همین مدخل، منافقان، صفات منافقان، حسدورزی

حسرت منافقان

366. بی‌اعتنایی مؤمنان به توطئه‌های تبلیغاتی منافقان، ایجادکنندۀ حسرت، در دلهای آنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَکُونُوا کَالَّذِینَ کَفَرُوا وَ قٰالُوا لِإِخْوٰانِهِمْ إِذٰا ضَرَبُوا فِی الْأَرْضِ أَوْ کٰانُوا غُزًّی لَوْ کٰانُوا عِنْدَنٰا مٰا مٰاتُوا وَ مٰا قُتِلُوا لِیَجْعَلَ اللّٰهُ ذٰلِکَ حَسْرَةً فِی قُلُوبِهِمْ ... (1)آل عمران (3) 156

367. حسرت و تأسّف منافقان متخلّف از جهاد، بر محرومیّتشان از غنایم جنگی:

وَ إِنَّ مِنْکُمْ لَمَنْ لَیُبَطِّئَنَّ فَإِنْ أَصٰابَتْکُمْ مُصِیبَةٌ قٰالَ قَدْ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیَّ إِذْ لَمْ أَکُنْ مَعَهُمْ شَهِیداً

وَ لَئِنْ أَصٰابَکُمْ فَضْلٌ مِنَ اللّٰهِ لَیَقُولَنَّ کَأَنْ لَمْ تَکُنْ بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَهُ مَوَدَّةٌ یٰا لَیْتَنِی کُنْتُ مَعَهُمْ فَأَفُوزَ فَوْزاً عَظِیماً. نساء (4) 72 و 73

368. اظهار حسرت منافقان، بر کشته شدن بستگان خویش، در پیکار احُد:

لِیَعْلَمَ الَّذِینَ نٰافَقُوا ... یَقُولُونَ بِأَفْوٰاهِهِمْ مٰا لَیْسَ فِی قُلُوبِهِمْ ... اَلَّذِینَ قٰالُوا لِإِخْوٰانِهِمْ وَ قَعَدُوا لَوْ أَطٰاعُونٰا مٰا قُتِلُوا ... (2)آل عمران (3) 167 و 168

369. اندیشه‌های منافقانه، دربارۀ مرگ و زندگی، باعث حسرت:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَکُونُوا کَالَّذِینَ کَفَرُوا وَ قٰالُوا لِإِخْوٰانِهِمْ إِذٰا ضَرَبُوا فِی الْأَرْضِ أَوْ کٰانُوا غُزًّی لَوْ کٰانُوا عِنْدَنٰا مٰا مٰاتُوا وَ مٰا قُتِلُوا لِیَجْعَلَ اللّٰهُ ذٰلِکَ حَسْرَةً فِی قُلُوبِهِمْ ... آل عمران (3) 156

370. حسرت منافقان، برای از دست دادن اموال و فرزندانشان، به هنگام مرگ:

فَلاٰ تُعْجِبْکَ أَمْوٰالُهُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُهُمْ إِنَّمٰا یُرِیدُ اللّٰهُ لِیُعَذِّبَهُمْ بِهٰا فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ تَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ ... (3)توبه (9) 55

371. کثرت مال و فرزند منافقان، زمینه‌ساز جان کندن دشوار و حسرت‌بار آنان:

فَلاٰ تُعْجِبْکَ أَمْوٰالُهُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُهُمْ إِنَّمٰا یُرِیدُ اللّٰهُ لِیُعَذِّبَهُمْ بِهٰا فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ تَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَ هُمْ کٰافِرُونَ . توبه (9) 55

حشر منافقان

372. حشر جمعی منافقان، برای محاکمه در قیامت:

یَوْمَ یَبْعَثُهُمُ اللّٰهُ جَمِیعاً فَیَحْلِفُونَ لَهُ کَمٰا یَحْلِفُونَ لَکُمْ وَ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ عَلیٰ شَیْءٍ أَلاٰ إِنَّهُمْ هُمُ


1) 1) . منظور از«الّذین کفروا»در آیۀ یادشده منافقان است. (مجمع البیان، ج 1 - 2، ص 867؛ زاد المسیر، ج 1، ص 484)

2) 2) . آیات یادشده ، مربوط به غزوۀ احُد است. (مجمع البیان، ج 1 - 2، ص 877)

3) 3) .«زهوق نفس»به معنای خروج جان از بدن براثر تأسّف شدید و حسرت است. (مفردات، ص 384،«زهق»)

اَلْکٰاذِبُونَ . (1)مجادله (58) 18

حق‌ستیزی منافقان

==> همین مدخل، منافقان، منافقان و حق

حکمیّت بین منافقان

373. حکم و داوری خداوند، بین مؤمنان و منافقان، در قیامت:

اَلَّذِینَ یَتَرَبَّصُونَ بِکُمْ فَإِنْ کٰانَ لَکُمْ فَتْحٌ مِنَ اللّٰهِ قٰالُوا أَ لَمْ نَکُنْ مَعَکُمْ وَ إِنْ کٰانَ لِلْکٰافِرِینَ نَصِیبٌ قٰالُوا أَ لَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَیْکُمْ وَ نَمْنَعْکُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ فَاللّٰهُ یَحْکُمُ بَیْنَکُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ وَ لَنْ یَجْعَلَ اللّٰهُ لِلْکٰافِرِینَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ سَبِیلاً. (2)نساء (4) 141

374. اعراض گروهی از منافقان صدر اسلام، از داوری خدا:

وَ یَقُولُونَ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالرَّسُولِ وَ أَطَعْنٰا ثُمَّ یَتَوَلّٰی فَرِیقٌ مِنْهُمْ مِنْ بَعْدِ ذٰلِکَ وَ مٰا أُولٰئِکَ بِالْمُؤْمِنِینَ

وَ إِذٰا دُعُوا إِلَی اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ لِیَحْکُمَ بَیْنَهُمْ إِذٰا فَرِیقٌ مِنْهُمْ مُعْرِضُونَ . نور (24) 47 و 48

375. ارادۀ منافقان، برای اعراض از حکمیّت پیامبر صلی الله علیه و آله و ارجاع حکمیّت به طاغوت، در مورد مسائل اختلافی:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ یَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ وَ مٰا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِکَ یُرِیدُونَ أَنْ یَتَحٰاکَمُوا إِلَی الطّٰاغُوتِ وَ قَدْ أُمِرُوا أَنْ یَکْفُرُوا بِهِ وَ یُرِیدُ الشَّیْطٰانُ أَنْ یُضِلَّهُمْ ضَلاٰلاً بَعِیداً

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا إِلیٰ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ وَ إِلَی الرَّسُولِ رَأَیْتَ الْمُنٰافِقِینَ یَصُدُّونَ عَنْکَ صُدُوداً. (3)نساء (4) 60 و 61

حکومت منافقان

376. داعیۀ اصلاح‌طلبی منافقان، پیش از حاکمیّت و افساد آنان، پس از رسیدن به حکومت:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یُعْجِبُکَ قَوْلُهُ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ یُشْهِدُ اللّٰهَ عَلیٰ مٰا فِی قَلْبِهِ وَ هُوَ أَلَدُّ الْخِصٰامِ

وَ إِذٰا تَوَلّٰی سَعیٰ فِی الْأَرْضِ لِیُفْسِدَ فِیهٰا وَ یُهْلِکَ الْحَرْثَ وَ النَّسْلَ ... بقره (2) 204 و 205

377. تلاش منافقان برای فساد در زمین و نابودی کشاورزی و نسل‌کشی، در صورت به حکومت رسیدن:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یُعْجِبُکَ قَوْلُهُ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ یُشْهِدُ اللّٰهَ عَلیٰ مٰا فِی قَلْبِهِ وَ هُوَ أَلَدُّ الْخِصٰامِ

وَ إِذٰا تَوَلّٰی سَعیٰ فِی الْأَرْضِ لِیُفْسِدَ فِیهٰا وَ یُهْلِکَ الْحَرْثَ وَ النَّسْلَ ... بقره (2) 204 و 205

378. حاکمان منافق، نابودکنندۀ دین و مردم:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یُعْجِبُکَ قَوْلُهُ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ یُشْهِدُ اللّٰهَ عَلیٰ مٰا فِی قَلْبِهِ وَ هُوَ أَلَدُّ الْخِصٰامِ

وَ إِذٰا تَوَلّٰی سَعیٰ فِی الْأَرْضِ لِیُفْسِدَ فِیهٰا وَ یُهْلِکَ الْحَرْثَ وَ النَّسْلَ وَ اللّٰهُ لاٰ یُحِبُّ الْفَسٰادَ. (4)بقره (2) 204 و 205

379. فساد در زمین و قطع رحم، از ویژگیهای حاکمان منافق:

فَهَلْ عَسَیْتُمْ إِنْ تَوَلَّیْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ


1) 1) . آیۀ مزبور، مربوط به منافقان است. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 382)

2) 2) . مقصود از«قالوا أ لم نستحوذ...»کلام منافقان به کافران است. (مجمع البیان، ج 3 - 4، ص 196)

3) 3) . آیات مذکور، دربارۀ منافقان است. (مجمع البیان، ج 3 - 4، ص 102)

4) 4) . امام صادق علیه السلام فرمود: مقصود از«الحرث»در این آیه، دین و مقصود از«النسل»مردم است. (تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 204، ح 754 - 755)

وَ تُقَطِّعُوا أَرْحٰامَکُمْ . (1)محمّد (47) 22

380. پیشگویی قرآن، از حاکمیّت منافقان، بر امور امّت اسلام:

فَهَلْ عَسَیْتُمْ إِنْ تَوَلَّیْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ وَ تُقَطِّعُوا أَرْحٰامَکُمْ . محمّد (47) 22

381. حاکمان منافق و مفسد در زمین و قطع‌کنندۀ رحم، مورد لعن و نفرین خدا:

فَهَلْ عَسَیْتُمْ إِنْ تَوَلَّیْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ وَ تُقَطِّعُوا أَرْحٰامَکُمْ

أُولٰئِکَ الَّذِینَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ ... محمّد (47) 22 و 23

382. جواز لعن و نفرین به حاکمان منافق:

فَهَلْ عَسَیْتُمْ إِنْ تَوَلَّیْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ وَ تُقَطِّعُوا أَرْحٰامَکُمْ

أُولٰئِکَ الَّذِینَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ ... محمّد (47) 22 و 23

383. حاکمان منافق، انسانهایی حق‌ناپذیر و کوردل:

فَهَلْ عَسَیْتُمْ إِنْ تَوَلَّیْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ وَ تُقَطِّعُوا أَرْحٰامَکُمْ

أُولٰئِکَ الَّذِینَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ فَأَصَمَّهُمْ وَ أَعْمیٰ أَبْصٰارَهُمْ . محمّد (47) 22 و 23

384. حرمت پذیرش ولایت و حاکمیت منافقان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ أَ تُرِیدُونَ أَنْ تَجْعَلُوا لِلّٰهِ عَلَیْکُمْ سُلْطٰاناً مُبِیناً. نساء (4) 144

385. جهنّم، کیفر حاکمان منافق مفسد و خودخواه:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یُعْجِبُکَ قَوْلُهُ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ یُشْهِدُ اللّٰهَ عَلیٰ مٰا فِی قَلْبِهِ وَ هُوَ أَلَدُّ الْخِصٰامِ

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُ اتَّقِ اللّٰهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ وَ لَبِئْسَ الْمِهٰادُ. بقره (2) 204 و 206

خانه‌های منافقان

386. بی‌حفاظ بودن خانه‌ها، بهانۀ منافقان، برای ترک جهاد:

وَ إِذْ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ مٰا وَعَدَنَا اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ إِلاّٰ غُرُوراً

وَ إِذْ قٰالَتْ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ یٰا أَهْلَ یَثْرِبَ لاٰ مُقٰامَ لَکُمْ فَارْجِعُوا وَ یَسْتَأْذِنُ فَرِیقٌ مِنْهُمُ النَّبِیَّ یَقُولُونَ إِنَّ بُیُوتَنٰا عَوْرَةٌ وَ مٰا هِیَ بِعَوْرَةٍ إِنْ یُرِیدُونَ إِلاّٰ فِرٰاراً. احزاب (33) 12 و 13

ختم قلب منافقان

==> همین مدخل، قلب منافقان

خسران منافقان

387. آخرت، روز تباهی عمل و خسارت منافقان:

وَعَدَ اللّٰهُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ وَ الْکُفّٰارَ نٰارَ جَهَنَّمَ خٰالِدِینَ فِیهٰا هِیَ حَسْبُهُمْ وَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ مُقِیمٌ

کَالَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ کٰانُوا أَشَدَّ مِنْکُمْ قُوَّةً وَ أَکْثَرَ أَمْوٰالاً وَ أَوْلاٰداً فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلاٰقِهِمْ فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلاٰقِکُمْ کَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ بِخَلاٰقِهِمْ وَ خُضْتُمْ کَالَّذِی خٰاضُوا أُولٰئِکَ حَبِطَتْ أَعْمٰالُهُمْ فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْخٰاسِرُونَ . توبه (9) 68 و 69

388. منافقان، افرادی گمراه و خسارت دیده:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَ مٰا هُمْ بِمُؤْمِنِینَ

أُولٰئِکَ الَّذِینَ اشْتَرَوُا الضَّلاٰلَةَ بِالْهُدیٰ فَمٰا رَبِحَتْ تِجٰارَتُهُمْ وَ مٰا کٰانُوا مُهْتَدِینَ . بقره (2) 8 و 16

وَعَدَ اللّٰهُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ وَ الْکُفّٰارَ نٰارَ جَهَنَّمَ


1) 1) . طبق یک احتمال«تولّیتم»به معنای تصدّی امور مردم [یعنی حکومت] است. (مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 158؛ روح المعانی، ج 12، جزء 26، ص 112) گفتنی است که به قرینۀ سیاق آیات قبل و بعد، خطاب آیه، متوجّه منافقان است

خٰالِدِینَ فِیهٰا هِیَ حَسْبُهُمْ وَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ مُقِیمٌ

کَالَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ کٰانُوا أَشَدَّ مِنْکُمْ قُوَّةً وَ أَکْثَرَ أَمْوٰالاً وَ أَوْلاٰداً فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلاٰقِهِمْ فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلاٰقِکُمْ کَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ بِخَلاٰقِهِمْ وَ خُضْتُمْ کَالَّذِی خٰاضُوا أُولٰئِکَ حَبِطَتْ أَعْمٰالُهُمْ فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْخٰاسِرُونَ . توبه (9) 68 و 69

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ تَوَلَّوْا قَوْماً غَضِبَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مٰا هُمْ مِنْکُمْ وَ لاٰ مِنْهُمْ وَ یَحْلِفُونَ عَلَی الْکَذِبِ وَ هُمْ یَعْلَمُونَ

اِسْتَحْوَذَ عَلَیْهِمُ الشَّیْطٰانُ فَأَنْسٰاهُمْ ذِکْرَ اللّٰهِ أُولٰئِکَ حِزْبُ الشَّیْطٰانِ أَلاٰ إِنَّ حِزْبَ الشَّیْطٰانِ هُمُ الْخٰاسِرُونَ . (1)مجادله (58) 14 و 19

389. برگزیدن ضلالت بر هدایت، عامل خسران منافقان:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَ مٰا هُمْ بِمُؤْمِنِینَ

أُولٰئِکَ الَّذِینَ اشْتَرَوُا الضَّلاٰلَةَ بِالْهُدیٰ فَمٰا رَبِحَتْ تِجٰارَتُهُمْ وَ مٰا کٰانُوا مُهْتَدِینَ . بقره (2) 8 و 16

390. حبط عمل منافقان، سبب زیانکاری آنان:

وَعَدَ اللّٰهُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ وَ الْکُفّٰارَ نٰارَ جَهَنَّمَ خٰالِدِینَ فِیهٰا هِیَ حَسْبُهُمْ وَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ مُقِیمٌ

کَالَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ کٰانُوا أَشَدَّ مِنْکُمْ قُوَّةً وَ أَکْثَرَ أَمْوٰالاً وَ أَوْلاٰداً فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلاٰقِهِمْ فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلاٰقِکُمْ کَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ بِخَلاٰقِهِمْ وَ خُضْتُمْ کَالَّذِی خٰاضُوا أُولٰئِکَ حَبِطَتْ أَعْمٰالُهُمْ فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْخٰاسِرُونَ . توبه (9) 68 و 69

391. فراموشی خدا، عامل خسران و زیان منافقان:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ تَوَلَّوْا قَوْماً غَضِبَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مٰا هُمْ مِنْکُمْ وَ لاٰ مِنْهُمْ وَ یَحْلِفُونَ عَلَی الْکَذِبِ وَ هُمْ یَعْلَمُونَ

اِسْتَحْوَذَ عَلَیْهِمُ الشَّیْطٰانُ فَأَنْسٰاهُمْ ذِکْرَ اللّٰهِ أُولٰئِکَ حِزْبُ الشَّیْطٰانِ أَلاٰ إِنَّ حِزْبَ الشَّیْطٰانِ هُمُ الْخٰاسِرُونَ . مجادله (58) 14 و 19

392. مانع نبودن قدرت زیاد و کثرت اموال و اولاد منافقان، از خسارت دیدن آنان:

وَعَدَ اللّٰهُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ وَ الْکُفّٰارَ نٰارَ جَهَنَّمَ خٰالِدِینَ فِیهٰا هِیَ حَسْبُهُمْ وَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ مُقِیمٌ

کَالَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ کٰانُوا أَشَدَّ مِنْکُمْ قُوَّةً وَ أَکْثَرَ أَمْوٰالاً وَ أَوْلاٰداً فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلاٰقِهِمْ فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلاٰقِکُمْ کَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ بِخَلاٰقِهِمْ وَ خُضْتُمْ کَالَّذِی خٰاضُوا أُولٰئِکَ حَبِطَتْ أَعْمٰالُهُمْ فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْخٰاسِرُونَ . توبه (9) 68 و 69

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ تَوَلَّوْا قَوْماً غَضِبَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مٰا هُمْ مِنْکُمْ وَ لاٰ مِنْهُمْ وَ یَحْلِفُونَ عَلَی الْکَذِبِ وَ هُمْ یَعْلَمُونَ

لَنْ تُغْنِیَ عَنْهُمْ أَمْوٰالُهُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُهُمْ مِنَ اللّٰهِ شَیْئاً أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ النّٰارِ هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ

اِسْتَحْوَذَ عَلَیْهِمُ الشَّیْطٰانُ فَأَنْسٰاهُمْ ذِکْرَ اللّٰهِ أُولٰئِکَ حِزْبُ الشَّیْطٰانِ أَلاٰ إِنَّ حِزْبَ الشَّیْطٰانِ هُمُ الْخٰاسِرُونَ . مجادله (58) 14 و 17 و 19

عوامل خسران منافقان

1. خوض در باطل

393. خوض منافقان در باطل، مایۀ خسران آنان:

وَعَدَ اللّٰهُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ وَ الْکُفّٰارَ نٰارَ جَهَنَّمَ


1) 1) . آیات، مربوط به منافقان است. (مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 380؛ الکشاف، ج 4، ص 495)

خٰالِدِینَ فِیهٰا هِیَ حَسْبُهُمْ وَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ مُقِیمٌ

کَالَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ کٰانُوا أَشَدَّ مِنْکُمْ قُوَّةً وَ أَکْثَرَ أَمْوٰالاً وَ أَوْلاٰداً فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلاٰقِهِمْ فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلاٰقِکُمْ کَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ بِخَلاٰقِهِمْ وَ خُضْتُمْ کَالَّذِی خٰاضُوا أُولٰئِکَ حَبِطَتْ أَعْمٰالُهُمْ فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْخٰاسِرُونَ . توبه (9) 68 و 69

2. دشمنی با خدا

394. دشمنی منافقان با خدا، از عوامل خسران آنان:

اِسْتَحْوَذَ عَلَیْهِمُ الشَّیْطٰانُ فَأَنْسٰاهُمْ ذِکْرَ اللّٰهِ أُولٰئِکَ حِزْبُ الشَّیْطٰانِ أَلاٰ إِنَّ حِزْبَ الشَّیْطٰانِ هُمُ الْخٰاسِرُونَ

إِنَّ الَّذِینَ یُحَادُّونَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ أُولٰئِکَ فِی الْأَذَلِّینَ . مجادله (58) 19 و 20

3. دشمنی با محمّد صلی الله علیه و آله

395. دشمنی منافقان با محمّد صلی الله علیه و آله ، موجب خسران آنان:

اِسْتَحْوَذَ عَلَیْهِمُ الشَّیْطٰانُ فَأَنْسٰاهُمْ ذِکْرَ اللّٰهِ أُولٰئِکَ حِزْبُ الشَّیْطٰانِ أَلاٰ إِنَّ حِزْبَ الشَّیْطٰانِ هُمُ الْخٰاسِرُونَ

إِنَّ الَّذِینَ یُحَادُّونَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ أُولٰئِکَ فِی الْأَذَلِّینَ . مجادله (58) 19 و 20

4. دنیاطلبی

396. دنیاطلبی منافقان، زمینه‌ساز زیانکاری آنان:

وَعَدَ اللّٰهُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ وَ الْکُفّٰارَ نٰارَ جَهَنَّمَ خٰالِدِینَ فِیهٰا هِیَ حَسْبُهُمْ وَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ مُقِیمٌ

کَالَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ کٰانُوا أَشَدَّ مِنْکُمْ قُوَّةً وَ أَکْثَرَ أَمْوٰالاً وَ أَوْلاٰداً فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلاٰقِهِمْ فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلاٰقِکُمْ کَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ بِخَلاٰقِهِمْ وَ خُضْتُمْ کَالَّذِی خٰاضُوا أُولٰئِکَ حَبِطَتْ أَعْمٰالُهُمْ فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْخٰاسِرُونَ . توبه (9) 68 و 69

5. دوستی با کافران

397. رابطۀ دوستی منافقان بیماردل با کافران، عامل تباهی و خسران آنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْیَهُودَ وَ النَّصٰاریٰ أَوْلِیٰاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ

فَتَرَی الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یُسٰارِعُونَ فِیهِمْ یَقُولُونَ نَخْشیٰ أَنْ تُصِیبَنٰا دٰائِرَةٌ فَعَسَی اللّٰهُ أَنْ یَأْتِیَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ فَیُصْبِحُوا عَلیٰ مٰا أَسَرُّوا فِی أَنْفُسِهِمْ نٰادِمِینَ

وَ یَقُولُ الَّذِینَ آمَنُوا أَ هٰؤُلاٰءِ الَّذِینَ أَقْسَمُوا بِاللّٰهِ جَهْدَ أَیْمٰانِهِمْ إِنَّهُمْ لَمَعَکُمْ حَبِطَتْ أَعْمٰالُهُمْ فَأَصْبَحُوا خٰاسِرِینَ . مائده (5) 51 -\53

6 . دوستی با مغضوبان

398. دوستی و ولایت منافقان با مغضوبان خدا، عامل خسران آنان:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ تَوَلَّوْا قَوْماً غَضِبَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مٰا هُمْ مِنْکُمْ وَ لاٰ مِنْهُمْ وَ یَحْلِفُونَ عَلَی الْکَذِبِ وَ هُمْ یَعْلَمُونَ

اِسْتَحْوَذَ عَلَیْهِمُ الشَّیْطٰانُ فَأَنْسٰاهُمْ ذِکْرَ اللّٰهِ أُولٰئِکَ حِزْبُ الشَّیْطٰانِ أَلاٰ إِنَّ حِزْبَ الشَّیْطٰانِ هُمُ الْخٰاسِرُونَ . مجادله (58) 14 و 19

7. شیطان

399. استیلای شیطان بر منافقان، عامل زیانکاری آنان و قرار گرفتن در زمرۀ حزب شیطان:

اِتَّخَذُوا أَیْمٰانَهُمْ جُنَّةً فَصَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ فَلَهُمْ عَذٰابٌ مُهِینٌ

اِسْتَحْوَذَ عَلَیْهِمُ الشَّیْطٰانُ فَأَنْسٰاهُمْ ذِکْرَ اللّٰهِ أُولٰئِکَ حِزْبُ الشَّیْطٰانِ أَلاٰ إِنَّ

حِزْبَ الشَّیْطٰانِ هُمُ الْخٰاسِرُونَ . مجادله (58) 16 و 19

8 . غفلت از خدا

400. غفلت منافقان از یاد خدا، موجب قرار گرفتن در زمرۀ حزب شیطان و ابتلا به خسران:

اِسْتَحْوَذَ عَلَیْهِمُ الشَّیْطٰانُ فَأَنْسٰاهُمْ ذِکْرَ اللّٰهِ أُولٰئِکَ حِزْبُ الشَّیْطٰانِ أَلاٰ إِنَّ حِزْبَ الشَّیْطٰانِ هُمُ الْخٰاسِرُونَ . مجادله (58) 19

خندۀ منافقان

401. اندک بودن خنده و شادی منافقان متخلّف از جهاد در راه خدا:

فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلاٰفَ رَسُولِ اللّٰهِ وَ کَرِهُوا أَنْ یُجٰاهِدُوا بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ قٰالُوا لاٰ تَنْفِرُوا فِی الْحَرِّ قُلْ نٰارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا لَوْ کٰانُوا یَفْقَهُونَ

فَلْیَضْحَکُوا قَلِیلاً وَ لْیَبْکُوا کَثِیراً جَزٰاءً بِمٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ . توبه (9) 81 و 82

خواسته‌های منافقان

402. منافقان، خواهان سهم بردن خود از بیت المال و صدقات:

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَلْمِزُکَ فِی الصَّدَقٰاتِ فَإِنْ أُعْطُوا مِنْهٰا رَضُوا وَ إِنْ لَمْ یُعْطَوْا مِنْهٰا إِذٰا هُمْ یَسْخَطُونَ

وَ لَوْ أَنَّهُمْ رَضُوا مٰا آتٰاهُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ وَ قٰالُوا حَسْبُنَا اللّٰهُ سَیُؤْتِینَا اللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ رَسُولُهُ إِنّٰا إِلَی اللّٰهِ رٰاغِبُونَ . توبه (9) 58 و 59

403.علاقۀ منافقان به حضور در میان بادیه‌نشینان و آگاهی یافتن از اخبار جنگ به‌وسیلۀ آنان:

وَ إِذْ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ ... یَحْسَبُونَ الْأَحْزٰابَ لَمْ یَذْهَبُوا وَ إِنْ یَأْتِ الْأَحْزٰابُ یَوَدُّوا لَوْ أَنَّهُمْ بٰادُونَ فِی الْأَعْرٰابِ یَسْئَلُونَ عَنْ أَنْبٰائِکُمْ وَ لَوْ کٰانُوا فِیکُمْ مٰا قٰاتَلُوا إِلاّٰ قَلِیلاً. احزاب (33) 12 و 20

404. منافقان، خواهان ارجاع حکمیت به طاغوت، در مورد مسائل اختلافی خود:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ یَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ وَ مٰا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِکَ یُرِیدُونَ أَنْ یَتَحٰاکَمُوا إِلَی الطّٰاغُوتِ وَ قَدْ أُمِرُوا أَنْ یَکْفُرُوا بِهِ وَ یُرِیدُ الشَّیْطٰانُ أَنْ یُضِلَّهُمْ ضَلاٰلاً بَعِیداً

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا إِلیٰ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ وَ إِلَی الرَّسُولِ رَأَیْتَ الْمُنٰافِقِینَ یَصُدُّونَ عَنْکَ صُدُوداً. (1)نساء (4) 60 و 61

405. درخواست منافقان از مؤمنان در قیامت، برای استفاده از نورانیّت آنان:

یَوْمَ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ لِلَّذِینَ آمَنُوا انْظُرُونٰا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِکُمْ .... حدید (57) 13

نیز ==> آرزو، آرزوهای منافقان و آرزوی ناپسند

خودفراموشی منافقان

406. غفلت منافقان از خدا، عامل خودفراموشی آنان:

اَلْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ یَأْمُرُونَ بِالْمُنْکَرِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ وَ یَقْبِضُونَ أَیْدِیَهُمْ نَسُوا اللّٰهَ فَنَسِیَهُمْ إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ هُمُ الْفٰاسِقُونَ . (2)توبه (9) 67

خوف منافقان

407. خوف و هراس منافقان، همانند انسان قرار گرفته در تاریکی و خائف از مرگ:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَ مٰا


1) 1) . آیات، مربوط به منافقان است. (مجمع البیان، ج 3 - 4، ص 102؛ زاد المسیر، ج 1، ص 425)

2) 2) . براساس روایتی از امام رضا علیه السلام مقصود از«فنسیهم»خودفراموشی است. (تفسیر نور الثقلین، ج 2، ص 239، ح 227)

هُمْ بِمُؤْمِنِینَ

فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزٰادَهُمُ اللّٰهُ مَرَضاً وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ بِمٰا کٰانُوا یَکْذِبُونَ

صُمٌّ بُکْمٌ عُمْیٌ فَهُمْ لاٰ یَرْجِعُونَ

أَوْ کَصَیِّبٍ مِنَ السَّمٰاءِ فِیهِ ظُلُمٰاتٌ وَ رَعْدٌ وَ بَرْقٌ یَجْعَلُونَ أَصٰابِعَهُمْ فِی آذٰانِهِمْ مِنَ الصَّوٰاعِقِ حَذَرَ الْمَوْتِ وَ اللّٰهُ مُحِیطٌ بِالْکٰافِرِینَ . بقره (2) 8 و 10 و 18 و 19

408. خوف شدید منافقان از مؤمنان، عامل عقب‌نشینی آنان از همگامی با کافران، در جنگ با مؤمنان:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ نٰافَقُوا یَقُولُونَ لِإِخْوٰانِهِمُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ لَئِنْ أُخْرِجْتُمْ لَنَخْرُجَنَّ مَعَکُمْ وَ لاٰ نُطِیعُ فِیکُمْ أَحَداً أَبَداً وَ إِنْ قُوتِلْتُمْ لَنَنْصُرَنَّکُمْ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ

لَئِنْ أُخْرِجُوا لاٰ یَخْرُجُونَ مَعَهُمْ وَ لَئِنْ قُوتِلُوا لاٰ یَنْصُرُونَهُمْ وَ لَئِنْ نَصَرُوهُمْ لَیُوَلُّنَّ الْأَدْبٰارَ ثُمَّ لاٰ یُنْصَرُونَ

لَأَنْتُمْ أَشَدُّ رَهْبَةً فِی صُدُورِهِمْ مِنَ اللّٰهِ ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لاٰ یَفْقَهُونَ . حشر (59) 11 -\13

409. خوف منافقان، از مرگ:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَ مٰا هُمْ بِمُؤْمِنِینَ

فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزٰادَهُمُ اللّٰهُ مَرَضاً وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ بِمٰا کٰانُوا یَکْذِبُونَ

أَوْ کَصَیِّبٍ مِنَ السَّمٰاءِ فِیهِ ظُلُمٰاتٌ وَ رَعْدٌ وَ بَرْقٌ یَجْعَلُونَ أَصٰابِعَهُمْ فِی آذٰانِهِمْ مِنَ الصَّوٰاعِقِ حَذَرَ الْمَوْتِ وَ اللّٰهُ مُحِیطٌ بِالْکٰافِرِینَ . بقره (2) 8 و 10 و 19

وَ إِذْ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ مٰا وَعَدَنَا اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ إِلاّٰ غُرُوراً

قُلْ لَنْ یَنْفَعَکُمُ الْفِرٰارُ إِنْ فَرَرْتُمْ مِنَ الْمَوْتِ أَوِ الْقَتْلِ وَ إِذاً لاٰ تُمَتَّعُونَ إِلاّٰ قَلِیلاً

قَدْ یَعْلَمُ اللّٰهُ الْمُعَوِّقِینَ مِنْکُمْ وَ الْقٰائِلِینَ لِإِخْوٰانِهِمْ هَلُمَّ إِلَیْنٰا وَ لاٰ یَأْتُونَ الْبَأْسَ إِلاّٰ قَلِیلاً

أَشِحَّةً عَلَیْکُمْ فَإِذٰا جٰاءَ الْخَوْفُ رَأَیْتَهُمْ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ تَدُورُ أَعْیُنُهُمْ کَالَّذِی یُغْشیٰ عَلَیْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَإِذٰا ذَهَبَ الْخَوْفُ سَلَقُوکُمْ بِأَلْسِنَةٍ حِدٰادٍ أَشِحَّةً عَلَی الْخَیْرِ أُولٰئِکَ لَمْ یُؤْمِنُوا فَأَحْبَطَ اللّٰهُ أَعْمٰالَهُمْ وَ کٰانَ ذٰلِکَ عَلَی اللّٰهِ یَسِیراً. احزاب (33) 12 و 16 و 18 و 19

وَ یَقُولُ الَّذِینَ آمَنُوا لَوْ لاٰ نُزِّلَتْ سُورَةٌ فَإِذٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْکَمَةٌ وَ ذُکِرَ فِیهَا الْقِتٰالُ رَأَیْتَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ نَظَرَ الْمَغْشِیِّ عَلَیْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَأَوْلیٰ لَهُمْ . محمّد (47) 20

410. ترس منافقان بیماردل از مشکلات، موجب پذیرش ولایت بیگانگان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْیَهُودَ وَ النَّصٰاریٰ أَوْلِیٰاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ

فَتَرَی الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یُسٰارِعُونَ فِیهِمْ یَقُولُونَ نَخْشیٰ أَنْ تُصِیبَنٰا دٰائِرَةٌ فَعَسَی اللّٰهُ أَنْ یَأْتِیَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ فَیُصْبِحُوا عَلیٰ مٰا أَسَرُّوا فِی أَنْفُسِهِمْ نٰادِمِینَ . (1)مائده (5) 51 و 52

411. خوف منافقان از حوادث آینده، سبب توسّل آنان به بیگانگان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْیَهُودَ وَ النَّصٰاریٰ أَوْلِیٰاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ

فَتَرَی الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یُسٰارِعُونَ فِیهِمْ یَقُولُونَ نَخْشیٰ أَنْ تُصِیبَنٰا دٰائِرَةٌ فَعَسَی اللّٰهُ أَنْ یَأْتِیَ بِالْفَتْحِ أَوْ


1) 1) . بنا بر اینکه مقصود از«فی قلوبهم مرض»نفاق باشد. (التبیان، ج 3، ص 551؛ کشف الاسرار، ج 3، ص 144)

أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ فَیُصْبِحُوا عَلیٰ مٰا أَسَرُّوا فِی أَنْفُسِهِمْ نٰادِمِینَ . مائده (5) 51 و 52

412. وحشت منافقان از رسوایی و فاش شدن اسرار آنان با نزول وحی:

یَحْذَرُ الْمُنٰافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَیْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِمٰا فِی قُلُوبِهِمْ قُلِ اسْتَهْزِؤُا إِنَّ اللّٰهَ مُخْرِجٌ مٰا تَحْذَرُونَ .

توبه (9) 64

وَ إِذٰا مٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ نَظَرَ بَعْضُهُمْ إِلیٰ بَعْضٍ هَلْ یَرٰاکُمْ مِنْ أَحَدٍ ثُمَّ انْصَرَفُوا صَرَفَ اللّٰهُ قُلُوبَهُمْ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لاٰ یَفْقَهُونَ . (1)توبه (9) 127

413. ترس و هراس منافقان، از نزول آیات جهاد:

وَ یَقُولُ الَّذِینَ آمَنُوا لَوْ لاٰ نُزِّلَتْ سُورَةٌ فَإِذٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْکَمَةٌ وَ ذُکِرَ فِیهَا الْقِتٰالُ رَأَیْتَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ نَظَرَ الْمَغْشِیِّ عَلَیْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَأَوْلیٰ لَهُمْ . محمّد (47) 20

414. ترس منافقان از جنگ و جهاد در راه خدا:

قُلْ لَنْ یَنْفَعَکُمُ الْفِرٰارُ إِنْ فَرَرْتُمْ مِنَ الْمَوْتِ أَوِ الْقَتْلِ وَ إِذاً لاٰ تُمَتَّعُونَ إِلاّٰ قَلِیلاً

أَشِحَّةً عَلَیْکُمْ فَإِذٰا جٰاءَ الْخَوْفُ رَأَیْتَهُمْ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ تَدُورُ أَعْیُنُهُمْ کَالَّذِی یُغْشیٰ عَلَیْهِ مِنَ الْمَوْتِ .... احزاب (33) 16 و 19

وَ یَقُولُ الَّذِینَ آمَنُوا لَوْ لاٰ نُزِّلَتْ سُورَةٌ فَإِذٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْکَمَةٌ وَ ذُکِرَ فِیهَا الْقِتٰالُ رَأَیْتَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ نَظَرَ الْمَغْشِیِّ عَلَیْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَأَوْلیٰ لَهُمْ . محمّد (47) 20

415. حال منافقان در ترس از دیگران، مانند ترس انسان هراسان از هر فریادی:

وَ إِذٰا رَأَیْتَهُمْ تُعْجِبُکَ أَجْسٰامُهُمْ وَ إِنْ یَقُولُوا تَسْمَعْ لِقَوْلِهِمْ کَأَنَّهُمْ خُشُبٌ مُسَنَّدَةٌ یَحْسَبُونَ کُلَّ صَیْحَةٍ عَلَیْهِمْ هُمُ الْعَدُوُّ فَاحْذَرْهُمْ قٰاتَلَهُمُ اللّٰهُ أَنّٰی یُؤْفَکُونَ .

منافقون (63) 4

416. منافقان، دارای خوف از خدا در مرحله‌ای ضعیف‌تر از خوفشان از مردم:

لَأَنْتُمْ أَشَدُّ رَهْبَةً فِی صُدُورِهِمْ مِنَ اللّٰهِ ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لاٰ یَفْقَهُونَ . حشر (59) 13

417. منافقان، گرفتار ترس و اضطراب درونی:

وَ یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ إِنَّهُمْ لَمِنْکُمْ وَ مٰا هُمْ مِنْکُمْ وَ لٰکِنَّهُمْ قَوْمٌ یَفْرَقُونَ

لَوْ یَجِدُونَ مَلْجَأً أَوْ مَغٰارٰاتٍ أَوْ مُدَّخَلاً لَوَلَّوْا إِلَیْهِ وَ هُمْ یَجْمَحُونَ . (2)توبه (9) 56 و 57

418. هر صیحه و فریادی را علیه خود دانستن، نشانۀ ترس و وحشت منافقان:

إِذٰا جٰاءَکَ الْمُنٰافِقُونَ .... یَحْسَبُونَ کُلَّ صَیْحَةٍ عَلَیْهِمْ ... (3)منافقون (63) 1 و 4

خیانت منافقان

419. خبر خداوند، از خیانت منافقان به خدا و رسول صلی الله علیه و آله :

وَ إِنْ یُرِیدُوا خِیٰانَتَکَ فَقَدْ خٰانُوا اللّٰهَ مِنْ قَبْلُ فَأَمْکَنَ مِنْهُمْ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ . (4)انفال (8) 71


1) 1) . ترس منافقان از نزول وحی به این جهت بود که مبادا چهرۀ آنان شناخته شود. (التبیان، ج 5، ص 328)

2) 2) .«فَرَق»به معنای خوف و اضطراب است. (لسان العرب، ج 10، ص 247،«فرق»)

3) 3) . جملۀ«یحسبون کل صیحة علیهم»بیانگر این است که منافقان از فریادها ترس و دلهره داشته‌اند.( مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 440؛ تفسیر القرآن العظیم، ابن کثیر، ج 8، ص 151)

4) 4) . براساس روایتی از امام صادق علیه السلام در تفسیر جملۀ«و ان یریدوا خیانتک...»است. (تحف العقول، ص 368؛ بحار الانوار، ج 75، ص 252، ح 104)

420. حرکت خیانت‌آمیز منافقان علیه پیامبر صلی الله علیه و آله ، با وجود برخورداری از تفضّلات خدا و آن حضرت:

یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ مٰا قٰالُوا وَ لَقَدْ قٰالُوا کَلِمَةَ الْکُفْرِ وَ کَفَرُوا بَعْدَ إِسْلاٰمِهِمْ وَ هَمُّوا بِمٰا لَمْ یَنٰالُوا وَ مٰا نَقَمُوا إِلاّٰ أَنْ أَغْنٰاهُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ فَإِنْ یَتُوبُوا یَکُ خَیْراً لَهُمْ وَ إِنْ یَتَوَلَّوْا یُعَذِّبْهُمُ اللّٰهُ عَذٰاباً أَلِیماً فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ مٰا لَهُمْ فِی الْأَرْضِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ نَصِیرٍ. (1)توبه (9) 74

421. خیانت منافقان به پیامبر صلی الله علیه و آله ، با تصمیم بر ترور آن حضرت در عقبه:

لَقَدِ ابْتَغَوُا الْفِتْنَةَ مِنْ قَبْلُ وَ قَلَّبُوا لَکَ الْأُمُورَ حَتّٰی جٰاءَ الْحَقُّ وَ ظَهَرَ أَمْرُ اللّٰهِ وَ هُمْ کٰارِهُونَ . (2)توبه (9) 48

یَحْذَرُ الْمُنٰافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَیْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِمٰا فِی قُلُوبِهِمْ قُلِ اسْتَهْزِؤُا إِنَّ اللّٰهَ مُخْرِجٌ مٰا تَحْذَرُونَ . (3)توبه (9) 64

یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ مٰا قٰالُوا وَ لَقَدْ قٰالُوا کَلِمَةَ الْکُفْرِ وَ کَفَرُوا بَعْدَ إِسْلاٰمِهِمْ وَ هَمُّوا بِمٰا لَمْ یَنٰالُوا وَ مٰا نَقَمُوا إِلاّٰ أَنْ أَغْنٰاهُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ فَإِنْ یَتُوبُوا یَکُ خَیْراً لَهُمْ وَ إِنْ یَتَوَلَّوْا یُعَذِّبْهُمُ اللّٰهُ عَذٰاباً أَلِیماً فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ مٰا لَهُمْ فِی الْأَرْضِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ نَصِیرٍ. (4)توبه (9) 74

خیر منافقان

422. صداقت با خدا در مسیر دین و پذیرفتن فرمان جهاد، مایۀ خیر برای منافقان صدر اسلام:

وَ یَقُولُ الَّذِینَ آمَنُوا لَوْ لاٰ نُزِّلَتْ سُورَةٌ فَإِذٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْکَمَةٌ وَ ذُکِرَ فِیهَا الْقِتٰالُ رَأَیْتَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ نَظَرَ الْمَغْشِیِّ عَلَیْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَأَوْلیٰ لَهُمْ

طٰاعَةٌ وَ قَوْلٌ مَعْرُوفٌ فَإِذٰا عَزَمَ الْأَمْرُ فَلَوْ صَدَقُوا اللّٰهَ لَکٰانَ خَیْراً لَهُمْ . محمّد (47) 20 و 21

423. گفتار پسندیده، مایۀ خیر برای منافقان:

... رَأَیْتَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ ... طٰاعَةٌ وَ قَوْلٌ مَعْرُوفٌ فَإِذٰا عَزَمَ الْأَمْرُ فَلَوْ صَدَقُوا اللّٰهَ لَکٰانَ خَیْراً لَهُمْ . محمّد (47) 20 و 21

424. توبۀ منافقان، مایۀ خیر برای آنان:

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ جٰاهِدِ الْکُفّٰارَ وَ الْمُنٰافِقِینَ ... یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ مٰا قٰالُوا وَ لَقَدْ قٰالُوا کَلِمَةَ الْکُفْرِ وَ کَفَرُوا بَعْدَ إِسْلاٰمِهِمْ ... فَإِنْ یَتُوبُوا یَکُ خَیْراً لَهُمْ ....

توبه (9) 73 و 74

دادخواهی منافقان

425. دادخواهی منافقان از طاغوت و روی‌گردانی از مراجعه به حکم خدا و رسول صلی الله علیه و آله مایۀ شگفتی:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ یَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا ... یُرِیدُونَ أَنْ یَتَحٰاکَمُوا إِلَی الطّٰاغُوتِ ... وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا إِلیٰ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ وَ إِلَی الرَّسُولِ رَأَیْتَ الْمُنٰافِقِینَ یَصُدُّونَ


1) 1) . آیۀ مذکور، بیانگر عمل زشت و سخن ناروای منافقان دربارۀ پیامبر صلی الله علیه و آله است. (المیزان، ج 9، ص 340)

2) 2) . طبق یک احتمال، منظور از«الفتنة من قبل»فتنۀ منافقان برای ترور پیامبر صلی الله علیه و آله است. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 55؛ الکشاف، ج 2، ص 277)

3) 3) . براساس شأن نزول، آیه بیانگر توطئۀ منافقان برای ترور پیامبر صلی الله علیه و آله با رم دادن شتر حضرت در عقبه به هنگام بازگشت از تبوک است. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 79؛ الکشاف، ج 2، ص 291)

4) 4) . براساس احتمالی، منظور از«و همّوا بما لم ینالوا»تصمیم منافقان برای کشتن پیامبر صلی الله علیه و آله با رم دادن ناقۀ حضرت است. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 79؛ الکشاف، ج 2، ص 291)

عَنْکَ صُدُوداً. (1)نساء (4) 60 و 61

426. احسان به پیامبر صلی الله علیه و آله ، توجیه ناروای منافقان در دادخواهی از طاغوت:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ یَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ وَ مٰا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِکَ یُرِیدُونَ أَنْ یَتَحٰاکَمُوا إِلَی الطّٰاغُوتِ وَ قَدْ أُمِرُوا أَنْ یَکْفُرُوا بِهِ وَ یُرِیدُ الشَّیْطٰانُ أَنْ یُضِلَّهُمْ ضَلاٰلاً بَعِیداً

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا إِلیٰ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ وَ إِلَی الرَّسُولِ رَأَیْتَ الْمُنٰافِقِینَ یَصُدُّونَ عَنْکَ صُدُوداً

فَکَیْفَ إِذٰا أَصٰابَتْهُمْ مُصِیبَةٌ بِمٰا قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ ثُمَّ جٰاؤُکَ یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ إِنْ أَرَدْنٰا إِلاّٰ إِحْسٰاناً وَ تَوْفِیقاً. نساء (4) 60 -\62

427. لزوم توبه و استغفار منافقان، در صورت دادخواهی از طاغوت:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ یَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ وَ مٰا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِکَ یُرِیدُونَ أَنْ یَتَحٰاکَمُوا إِلَی الطّٰاغُوتِ وَ قَدْ أُمِرُوا أَنْ یَکْفُرُوا بِهِ وَ یُرِیدُ الشَّیْطٰانُ أَنْ یُضِلَّهُمْ ضَلاٰلاً بَعِیداً

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا إِلیٰ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ وَ إِلَی الرَّسُولِ رَأَیْتَ الْمُنٰافِقِینَ یَصُدُّونَ عَنْکَ صُدُوداً

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ رَسُولٍ إِلاّٰ لِیُطٰاعَ بِإِذْنِ اللّٰهِ وَ لَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جٰاؤُکَ فَاسْتَغْفَرُوا اللّٰهَ وَ اسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللّٰهَ تَوّٰاباً رَحِیماً. نساء (4) 60 و 61 و 64

428. دادخواهی منافقان از طاغوت، موجب ابتلای آنان به مصائب و مشکلات:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ یَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ وَ مٰا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِکَ یُرِیدُونَ أَنْ یَتَحٰاکَمُوا إِلَی الطّٰاغُوتِ وَ قَدْ أُمِرُوا أَنْ یَکْفُرُوا بِهِ وَ یُرِیدُ الشَّیْطٰانُ أَنْ یُضِلَّهُمْ ضَلاٰلاً بَعِیداً

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا إِلیٰ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ وَ إِلَی الرَّسُولِ رَأَیْتَ الْمُنٰافِقِینَ یَصُدُّونَ عَنْکَ صُدُوداً

فَکَیْفَ إِذٰا أَصٰابَتْهُمْ مُصِیبَةٌ بِمٰا قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ ثُمَّ جٰاؤُکَ یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ إِنْ أَرَدْنٰا إِلاّٰ إِحْسٰاناً وَ تَوْفِیقاً. نساء (4) 60 -\62

429. ایجاد سازش بین طرفین دعوا، توجیه ناروای منافقان، در دادخواهی از طاغوت:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ یَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ وَ مٰا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِکَ یُرِیدُونَ أَنْ یَتَحٰاکَمُوا إِلَی الطّٰاغُوتِ وَ قَدْ أُمِرُوا أَنْ یَکْفُرُوا بِهِ وَ یُرِیدُ الشَّیْطٰانُ أَنْ یُضِلَّهُمْ ضَلاٰلاً بَعِیداً ... رَأَیْتَ الْمُنٰافِقِینَ ...

فَکَیْفَ إِذٰا أَصٰابَتْهُمْ مُصِیبَةٌ بِمٰا قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ ثُمَّ جٰاؤُکَ یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ إِنْ أَرَدْنٰا إِلاّٰ إِحْسٰاناً وَ تَوْفِیقاً. نساء (4) 60 -\62

نیز ==> دادخواهی، دادخواهی از طاغوت

دروغگویی منافقان

430. منافقان، گرفتار دروغگویی مداوم:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَ مٰا هُمْ بِمُؤْمِنِینَ

فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزٰادَهُمُ اللّٰهُ مَرَضاً وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ بِمٰا کٰانُوا یَکْذِبُونَ . بقره (2) 8 و 10

فَأَعْقَبَهُمْ نِفٰاقاً فِی قُلُوبِهِمْ إِلیٰ یَوْمِ یَلْقَوْنَهُ بِمٰا أَخْلَفُوا اللّٰهَ مٰا وَعَدُوهُ وَ بِمٰا کٰانُوا یَکْذِبُونَ . توبه (9) 77

431. دروغگویی منافقان، موجب بیماردلی آنان:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَ مٰا هُمْ بِمُؤْمِنِینَ

فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزٰادَهُمُ اللّٰهُ مَرَضاً وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ بِمٰا کٰانُوا


1) 1) . بنا بر قولی، همزه در آیۀ شریفه برای تعجّب است. (مجمع البیان، ج 3 -\4 ، ص 102)

یَکْذِبُونَ . بقره (2) 8 و 10

432. توسّل منافقان به سوگند دروغ، جهت فریب دادن مسلمانان:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ تَوَلَّوْا قَوْماً غَضِبَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مٰا هُمْ مِنْکُمْ وَ لاٰ مِنْهُمْ وَ یَحْلِفُونَ عَلَی الْکَذِبِ وَ هُمْ یَعْلَمُونَ . (1)مجادله (58) 14

433. توسّل منافقان به دروغ، جهت فریب پیامبر صلی الله علیه و آله :

إِذٰا جٰاءَکَ الْمُنٰافِقُونَ قٰالُوا نَشْهَدُ إِنَّکَ لَرَسُولُ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّکَ لَرَسُولُهُ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لَکٰاذِبُونَ . منافقون (63) 1

434. میدان جهاد، صحنۀ تمایز منافقان دروغگو از مؤمنان راستین:

لَوْ کٰانَ عَرَضاً قَرِیباً وَ سَفَراً قٰاصِداً لاَتَّبَعُوکَ وَ لٰکِنْ بَعُدَتْ عَلَیْهِمُ الشُّقَّةُ وَ سَیَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ لَوِ اسْتَطَعْنٰا لَخَرَجْنٰا مَعَکُمْ یُهْلِکُونَ أَنْفُسَهُمْ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ

عَفَا اللّٰهُ عَنْکَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ حَتّٰی یَتَبَیَّنَ لَکَ الَّذِینَ صَدَقُوا وَ تَعْلَمَ الْکٰاذِبِینَ . توبه (9) 42 و 43

435. دروغگویی مستمرّ منافقان، سبب گرفتاری آنان به عذاب دردناک الهی:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَ مٰا هُمْ بِمُؤْمِنِینَ

فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزٰادَهُمُ اللّٰهُ مَرَضاً وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ بِمٰا کٰانُوا یَکْذِبُونَ . بقره (2) 8 و 10

436. علم و آگاهی خداوند به دروغگویی منافقان:

لَوْ کٰانَ عَرَضاً قَرِیباً وَ سَفَراً قٰاصِداً لاَتَّبَعُوکَ وَ لٰکِنْ بَعُدَتْ عَلَیْهِمُ الشُّقَّةُ وَ سَیَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ لَوِ اسْتَطَعْنٰا لَخَرَجْنٰا مَعَکُمْ یُهْلِکُونَ أَنْفُسَهُمْ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ . توبه (9) 42

إِذٰا جٰاءَکَ الْمُنٰافِقُونَ قٰالُوا نَشْهَدُ إِنَّکَ لَرَسُولُ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّکَ لَرَسُولُهُ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لَکٰاذِبُونَ . منافقون (63) 1

437. دروغگویی، سبب پیدایش نفاق در منافقان:

فَأَعْقَبَهُمْ نِفٰاقاً فِی قُلُوبِهِمْ إِلیٰ یَوْمِ یَلْقَوْنَهُ بِمٰا أَخْلَفُوا اللّٰهَ مٰا وَعَدُوهُ وَ بِمٰا کٰانُوا یَکْذِبُونَ . توبه (9) 77

438. آگاهانه و عمدی بودن دروغگویی منافقان:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ تَوَلَّوْا قَوْماً غَضِبَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مٰا هُمْ مِنْکُمْ وَ لاٰ مِنْهُمْ وَ یَحْلِفُونَ عَلَی الْکَذِبِ وَ هُمْ یَعْلَمُونَ . مجادله (58) 14

439. دروغگویی منافقان، مایۀ تخلّف آنان از حضور در صحنه‌های نبرد با دشمنان:

وَ جٰاءَ الْمُعَذِّرُونَ مِنَ الْأَعْرٰابِ لِیُؤْذَنَ لَهُمْ وَ قَعَدَ الَّذِینَ کَذَبُوا اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ ... (2)توبه (9) 90

440. دروغگویی منافقان، در ادّعای ایمان به خدا و رسول صلی الله علیه و آله :

وَ جٰاءَ الْمُعَذِّرُونَ مِنَ الْأَعْرٰابِ لِیُؤْذَنَ لَهُمْ وَ قَعَدَ الَّذِینَ کَذَبُوا اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ ... (3)توبه (9) 90

441. گواهی خداوند، بر دروغگویی منافقان در وعدۀ

1) 1) . مورد آیه، طرح دوستی از سوی منافقان با یهود و سوگند دروغ برای فریب مسلمانان است. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 380)

2) 2) . مراد از«قعد الّذین کذبوا اللّه و رسوله»برخی از منافقان است. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 90؛ معالم التنزیل، بغوی، ج 2، ص 378)

3) 3) . مقصود از«کذبوا اللّه و رسوله»کذب در ادّعای ایمان است. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 90)

همکاری و یاری کافران اهل کتاب، برای جنگ با مسلمانان:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ نٰافَقُوا یَقُولُونَ لِإِخْوٰانِهِمُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ لَئِنْ أُخْرِجْتُمْ لَنَخْرُجَنَّ مَعَکُمْ وَ لاٰ نُطِیعُ فِیکُمْ أَحَداً أَبَداً وَ إِنْ قُوتِلْتُمْ لَنَنْصُرَنَّکُمْ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ . حشر (59) 11

442. ادّعای دروغین منافقان متخلّف از جهاد، مبنی بر ناامن بودن خانه و کاشانۀ آنها:

وَ إِذْ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ مٰا وَعَدَنَا اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ إِلاّٰ غُرُوراً

وَ إِذْ قٰالَتْ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ یٰا أَهْلَ یَثْرِبَ لاٰ مُقٰامَ لَکُمْ فَارْجِعُوا وَ یَسْتَأْذِنُ فَرِیقٌ مِنْهُمُ النَّبِیَّ یَقُولُونَ إِنَّ بُیُوتَنٰا عَوْرَةٌ وَ مٰا هِیَ بِعَوْرَةٍ إِنْ یُرِیدُونَ إِلاّٰ فِرٰاراً. احزاب (33) 12 و 13

443. گواهی دروغین منافقان بر رسالت پیامبر صلی الله علیه و آله :

إِذٰا جٰاءَکَ الْمُنٰافِقُونَ قٰالُوا نَشْهَدُ إِنَّکَ لَرَسُولُ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّکَ لَرَسُولُهُ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لَکٰاذِبُونَ . منافقون (63) 1

نیز ==> همین مدخل، قسم منافقان

دشمنی منافقان

444. دشمنی منافقان، با خداوند و پیامبر صلی الله علیه و آله :

یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ لَکُمْ لِیُرْضُوکُمْ ... أَ لَمْ یَعْلَمُوا أَنَّهُ مَنْ یُحٰادِدِ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ فَأَنَّ لَهُ نٰارَ جَهَنَّمَ خٰالِداً فِیهٰا ذٰلِکَ الْخِزْیُ الْعَظِیمُ یَحْذَرُ الْمُنٰافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَیْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِمٰا فِی قُلُوبِهِمْ .... توبه (9) 62 -\64

إِنَّ الَّذِینَ یُحَادُّونَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ أُولٰئِکَ فِی الْأَذَلِّینَ

لاٰ تَجِدُ قَوْماً یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ یُوٰادُّونَ مَنْ حَادَّ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ ... (1)مجادله (58) 20 و 22

445. دشمنی منافقان با محمّد صلی الله علیه و آله ، موجب تصمیم آنان به اخراج آن حضرت و مؤمنان از مدینه:

وَ إِذٰا رَأَیْتَهُمْ تُعْجِبُکَ أَجْسٰامُهُمْ ... هُمُ الْعَدُوُّ فَاحْذَرْهُمْ قٰاتَلَهُمُ اللّٰهُ أَنّٰی یُؤْفَکُونَ یَقُولُونَ لَئِنْ رَجَعْنٰا إِلَی الْمَدِینَةِ لَیُخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ مِنْهَا الْأَذَلَّ وَ لِلّٰهِ الْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ لٰکِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ . منافقون (63) 4 و 8

446. منافقان، سرسخت‌ترین دشمن مسلمانان:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یُعْجِبُکَ قَوْلُهُ ... وَ یُشْهِدُ اللّٰهَ عَلیٰ مٰا فِی قَلْبِهِ وَ هُوَ أَلَدُّ الْخِصٰامِ . (2)بقره (2) 204

447. منافقان، دشمنانی ظاهر فریب:

وَ إِذٰا رَأَیْتَهُمْ تُعْجِبُکَ أَجْسٰامُهُمْ ... هُمُ الْعَدُوُّ فَاحْذَرْهُمْ ... منافقون (63) 4

448. لزوم دوری کردن از منافقان، به دلیل دشمنی آنان با مؤمنان:

وَ إِذٰا رَأَیْتَهُمْ تُعْجِبُکَ أَجْسٰامُهُمْ وَ إِنْ یَقُولُوا تَسْمَعْ لِقَوْلِهِمْ کَأَنَّهُمْ خُشُبٌ مُسَنَّدَةٌ یَحْسَبُونَ کُلَّ صَیْحَةٍ عَلَیْهِمْ هُمُ الْعَدُوُّ فَاحْذَرْهُمْ قٰاتَلَهُمُ اللّٰهُ أَنّٰی یُؤْفَکُونَ .

منافقون (63) 4

449. دشمنی منافقان، موجب نفرین الهی:

وَ إِذٰا رَأَیْتَهُمْ تُعْجِبُکَ أَجْسٰامُهُمْ ... هُمُ الْعَدُوُّ فَاحْذَرْهُمْ قٰاتَلَهُمُ اللّٰهُ .... منافقون (63) 4

450. دشمنی منافقان مفسد با پیامبر صلی الله علیه و آله :

1) 1) . مقصود از«قوم»منافقان است. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 13، جزء 28، ص 57)

2) 2) . آیه، مربوط به منافقان است و«ألدّ الخصام»یعنی أشدّ المخاصمین خصومة. (مجمع البیان، ج 1-2، ص 534) از جهت دشمنی سرسخت‌ترین دشمنان‌اند

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یُعْجِبُکَ قَوْلُهُ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ یُشْهِدُ اللّٰهَ عَلیٰ مٰا فِی قَلْبِهِ وَ هُوَ أَلَدُّ الْخِصٰامِ

وَ إِذٰا تَوَلّٰی سَعیٰ فِی الْأَرْضِ لِیُفْسِدَ فِیهٰا وَ یُهْلِکَ الْحَرْثَ وَ النَّسْلَ وَ اللّٰهُ لاٰ یُحِبُّ الْفَسٰادَ. بقره (2) 204 و 205

دعا برای منافقان

451. نهی شدن پیامبر صلی الله علیه و آله از حضور در کنار قبر منافقان و دعا برای آنان:

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ جٰاهِدِ الْکُفّٰارَ وَ الْمُنٰافِقِینَ وَ اغْلُظْ عَلَیْهِمْ وَ مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ

وَ لاٰ تُصَلِّ عَلیٰ أَحَدٍ مِنْهُمْ مٰاتَ أَبَداً وَ لاٰ تَقُمْ عَلیٰ قَبْرِهِ إِنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ مٰاتُوا وَ هُمْ فٰاسِقُونَ . (1)توبه (9) 73 و 84

دعوت از منافقان

452. تبلیغ و فراخوانی منافقان از سوی محمّد صلی الله علیه و آله ، برای ایمان آوردن همانند ایمان دیگر مؤمنان:

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ آمِنُوا کَمٰا آمَنَ النّٰاسُ قٰالُوا أَ نُؤْمِنُ کَمٰا آمَنَ السُّفَهٰاءُ أَلاٰ إِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهٰاءُ .... بقره (2) 13

453. پیامبر صلی الله علیه و آله وظیفه‌دار دعوت و موعظۀ منافقان و گوشزد کردن نتیجۀ اعمال آنان با بیانی رسا:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ یَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ وَ مٰا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِکَ یُرِیدُونَ أَنْ یَتَحٰاکَمُوا إِلَی الطّٰاغُوتِ وَ قَدْ أُمِرُوا أَنْ یَکْفُرُوا بِهِ وَ یُرِیدُ الشَّیْطٰانُ أَنْ یُضِلَّهُمْ ضَلاٰلاً بَعِیداً

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا إِلیٰ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ وَ إِلَی الرَّسُولِ رَأَیْتَ الْمُنٰافِقِینَ یَصُدُّونَ عَنْکَ صُدُوداً

فَکَیْفَ إِذٰا أَصٰابَتْهُمْ مُصِیبَةٌ بِمٰا قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ ثُمَّ جٰاؤُکَ یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ إِنْ أَرَدْنٰا إِلاّٰ إِحْسٰاناً وَ تَوْفِیقاً

أُولٰئِکَ الَّذِینَ یَعْلَمُ اللّٰهُ مٰا فِی قُلُوبِهِمْ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَ عِظْهُمْ وَ قُلْ لَهُمْ فِی أَنْفُسِهِمْ قَوْلاً بَلِیغاً. نساء (4) 60 -\63

454. خداوند، فراخوان منافقان برای اطاعت از خود و پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ أَقْسَمُوا بِاللّٰهِ جَهْدَ أَیْمٰانِهِمْ لَئِنْ أَمَرْتَهُمْ لَیَخْرُجُنَّ ... قُلْ أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمٰا عَلَیْهِ مٰا حُمِّلَ وَ عَلَیْکُمْ مٰا حُمِّلْتُمْ وَ إِنْ تُطِیعُوهُ تَهْتَدُوا وَ مٰا عَلَی الرَّسُولِ إِلاَّ الْبَلاٰغُ الْمُبِینُ . (2)نور (24) 53 و 54

455. دعوت از منافقان، برای پذیرش داوری خدا و رسول صلی الله علیه و آله :

وَ إِذٰا دُعُوا إِلَی اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ لِیَحْکُمَ بَیْنَهُمْ إِذٰا فَرِیقٌ مِنْهُمْ مُعْرِضُونَ . (3)نور (24) 48

456. دعوت از منافقان مرتد، برای توبه و بازگشت به اسلام:

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ جٰاهِدِ الْکُفّٰارَ وَ الْمُنٰافِقِینَ وَ اغْلُظْ عَلَیْهِمْ وَ مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ

یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ مٰا قٰالُوا وَ لَقَدْ قٰالُوا کَلِمَةَ الْکُفْرِ وَ کَفَرُوا بَعْدَ إِسْلاٰمِهِمْ وَ هَمُّوا بِمٰا لَمْ یَنٰالُوا وَ مٰا نَقَمُوا إِلاّٰ أَنْ أَغْنٰاهُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ فَإِنْ یَتُوبُوا یَکُ خَیْراً لَهُمْ وَ إِنْ یَتَوَلَّوْا یُعَذِّبْهُمُ اللّٰهُ عَذٰاباً أَلِیماً فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ مٰا لَهُمْ فِی الْأَرْضِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ نَصِیرٍ. توبه (9) 73 و 74

457. فراخوانی منافقان از سوی خداوند، برای توبه و

1) 1) . مراد از«و لا تقم علیٰ قبره»ایستادن برای دعا است. (مجمع البیان، ج 5 - 6 ، ص 87)

2) 2) . آیات، مربوط به منافقان است. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 5، جزء 18، ص 276)

3) 3) . آیه، مربوط به منافقان است. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 5، جزء 18، ص 268)

ایمان:

إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ فِی الدَّرْکِ الْأَسْفَلِ مِنَ النّٰارِ وَ لَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِیراً

إِلاَّ الَّذِینَ تٰابُوا وَ أَصْلَحُوا وَ اعْتَصَمُوا بِاللّٰهِ وَ أَخْلَصُوا دِینَهُمْ لِلّٰهِ فَأُولٰئِکَ مَعَ الْمُؤْمِنِینَ وَ سَوْفَ یُؤْتِ اللّٰهُ الْمُؤْمِنِینَ أَجْراً عَظِیماً

مٰا یَفْعَلُ اللّٰهُ بِعَذٰابِکُمْ إِنْ شَکَرْتُمْ وَ آمَنْتُمْ وَ کٰانَ اللّٰهُ شٰاکِراً عَلِیماً. نساء (4) 145 -\147

458. ایمان منافقان به خدا، دعوت قرآن از آنان:

وَ إِذٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ أَنْ آمِنُوا بِاللّٰهِ وَ جٰاهِدُوا مَعَ رَسُولِهِ اسْتَأْذَنَکَ أُولُوا الطَّوْلِ مِنْهُمْ وَ قٰالُوا ذَرْنٰا نَکُنْ مَعَ الْقٰاعِدِینَ . توبه (9) 86

نیز ==> همین مدخل، اعراض منافقان، توبۀ منافقان و توسّل منافقان

دفاع منافقان

459. دفاع منافقان از خویش، با سوگند دروغ برای انکار سخنان کفرآمیز منسوب به آنان:

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ جٰاهِدِ الْکُفّٰارَ وَ الْمُنٰافِقِینَ وَ اغْلُظْ عَلَیْهِمْ وَ مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ

یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ مٰا قٰالُوا وَ لَقَدْ قٰالُوا کَلِمَةَ الْکُفْرِ وَ کَفَرُوا بَعْدَ إِسْلاٰمِهِمْ وَ هَمُّوا بِمٰا لَمْ یَنٰالُوا وَ مٰا نَقَمُوا إِلاّٰ أَنْ أَغْنٰاهُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ فَإِنْ یَتُوبُوا یَکُ خَیْراً لَهُمْ وَ إِنْ یَتَوَلَّوْا یُعَذِّبْهُمُ اللّٰهُ عَذٰاباً أَلِیماً فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ مٰا لَهُمْ فِی الْأَرْضِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ نَصِیرٍ. توبه (9) 73 و 74

نیز ==> دفاع، دفاع نظامی، اعراض از دفاع نظامی

دنیاطلبی منافقان

460. شرکت برخی منافقان در جهاد، به انگیزۀ دستیابی به منافع مادی:

لَوْ کٰانَ عَرَضاً قَرِیباً وَ سَفَراً قٰاصِداً لاَتَّبَعُوکَ وَ لٰکِنْ بَعُدَتْ عَلَیْهِمُ الشُّقَّةُ وَ سَیَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ لَوِ اسْتَطَعْنٰا لَخَرَجْنٰا مَعَکُمْ یُهْلِکُونَ أَنْفُسَهُمْ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ . (1)توبه (9) 42

461. دنیاطلبی منافقان، عامل گریز آنان از جنگ و جهاد:

وَ إِذْ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ ... قُلْ لَنْ یَنْفَعَکُمُ الْفِرٰارُ إِنْ فَرَرْتُمْ مِنَ الْمَوْتِ أَوِ الْقَتْلِ وَ إِذاً لاٰ تُمَتَّعُونَ إِلاّٰ قَلِیلاً. احزاب (33) 12 و 16

462. فرورفتن منافقان در باتلاق بهره‌وریهای مادّی، گرایش مستمر آنان در طول تاریخ:

کَالَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ کٰانُوا أَشَدَّ مِنْکُمْ قُوَّةً وَ أَکْثَرَ أَمْوٰالاً وَ أَوْلاٰداً فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلاٰقِهِمْ فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلاٰقِکُمْ کَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ بِخَلاٰقِهِمْ وَ خُضْتُمْ کَالَّذِی خٰاضُوا أُولٰئِکَ حَبِطَتْ أَعْمٰالُهُمْ فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْخٰاسِرُونَ . توبه (9) 69

نیز ==> همین مدخل، منافقان، بخل‌ورزی منافقان، رفاه منافقان، مال منافقان

دوستی با منافقان

463. ممنوعیّت دوستی با منافقان تلاش‌کننده برای گسترش کفر:

فَمٰا لَکُمْ فِی الْمُنٰافِقِینَ ... وَدُّوا لَوْ تَکْفُرُونَ کَمٰا کَفَرُوا فَتَکُونُونَ سَوٰاءً فَلاٰ تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِیٰاءَ ... (2)نساء (4) 88 و 89


1) 1) . مراد از«عرضاً قریباً»براساس روایت منقول از امام باقر علیه السلام غنیمت نزدیک است. (تفسیر نور الثقلین، ج 2، ص 222، ح 168)

2) 2) . بنا بر اینکه ولایت در آیه به معنای دوستی باشد. (التبیان، ج 3، ص 284)

464. رفع ممنوعیّت دوستی با منافقان، در صورت هجرت در راه خدا:

فَمٰا لَکُمْ فِی الْمُنٰافِقِینَ ... وَدُّوا لَوْ تَکْفُرُونَ کَمٰا کَفَرُوا فَتَکُونُونَ سَوٰاءً فَلاٰ تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِیٰاءَ حَتّٰی یُهٰاجِرُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ .... نساء (4) 88 و 89

465. کفر باطنی منافقان، عامل ممنوع شدن مسلمانان، از ایجاد رابطۀ دوستی با آنان:

فَمٰا لَکُمْ فِی الْمُنٰافِقِینَ فِئَتَیْنِ وَ اللّٰهُ أَرْکَسَهُمْ بِمٰا کَسَبُوا .... فَلاٰ تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِیٰاءَ ... (1)نساء (4) 88 و 89

دوستی منافقان

466. برقراری رابطۀ دوستی از سوی منافقان با بیگانگان، به رغم دشمنی آنان با ایشان:

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا لَنْ تُغْنِیَ عَنْهُمْ أَمْوٰالُهُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُهُمْ مِنَ اللّٰهِ شَیْئاً وَ أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ النّٰارِ هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا بِطٰانَةً مِنْ دُونِکُمْ لاٰ یَأْلُونَکُمْ خَبٰالاً وَدُّوا مٰا عَنِتُّمْ قَدْ بَدَتِ الْبَغْضٰاءُ مِنْ أَفْوٰاهِهِمْ وَ مٰا تُخْفِی صُدُورُهُمْ أَکْبَرُ قَدْ بَیَّنّٰا لَکُمُ الْآیٰاتِ إِنْ کُنْتُمْ تَعْقِلُونَ . آل عمران (3) 116 و 118

467. برقراری رابطۀ دوستانه منافقان با کافران، موجب عذاب دردناک برای آنان:

بَشِّرِ الْمُنٰافِقِینَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً

اَلَّذِینَ یَتَّخِذُونَ الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ أَ یَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلّٰهِ جَمِیعاً. نساء (4) 138 و 139

468. دستیابی به عزت و شکوه، هدف منافقان در طرح دوستی با کافران:

بَشِّرِ الْمُنٰافِقِینَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً

اَلَّذِینَ یَتَّخِذُونَ الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ أَ یَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلّٰهِ جَمِیعاً. نساء (4) 138 و 139

469. اتخاذ دوستی کافران از سوی منافقان، با قطع رابطۀ دوستی حقیقی با مؤمنان:

بَشِّرِ الْمُنٰافِقِینَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً

اَلَّذِینَ یَتَّخِذُونَ الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ أَ یَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلّٰهِ جَمِیعاً. نساء (4) 138 و 139

470. منافقان، دارای روابط دوستی با یهودیان:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ تَوَلَّوْا قَوْماً غَضِبَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ ... (2)مجادله (58) 14

ذلّت منافقان

471. ذلّت منافقان، کیفر دنیایی آنان:

یٰا أَیُّهَا الرَّسُولُ لاٰ یَحْزُنْکَ الَّذِینَ یُسٰارِعُونَ فِی الْکُفْرِ مِنَ الَّذِینَ قٰالُوا آمَنّٰا بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ لَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ ... لَهُمْ فِی الدُّنْیٰا خِزْیٌ وَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ عَذٰابٌ عَظِیمٌ . مائده 5) 41

472. جاسوسی منافقان برای بیگانگان، عامل ذلّت و خواری آنان در دنیا:

یٰا أَیُّهَا الرَّسُولُ لاٰ یَحْزُنْکَ الَّذِینَ یُسٰارِعُونَ فِی الْکُفْرِ مِنَ الَّذِینَ قٰالُوا آمَنّٰا بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ لَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ وَ مِنَ الَّذِینَ هٰادُوا سَمّٰاعُونَ لِلْکَذِبِ سَمّٰاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرِینَ ... لَهُمْ فِی الدُّنْیٰا خِزْیٌ وَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ


1) 1) .«رکس»به معنای برگشت به حالت اولیه است. (التبیان، ج 3، ص 284) و مقصود، برگشت منافقان به حالت کفر است

2) 2) . منظور از آیه، رابطۀ دوستی منافقان با یهود است. (مجمع البیان، ج 9-10، ص 380)

عَذٰابٌ عَظِیمٌ . (1)مائده 5) 41

473. عذاب ذلّت‌بار منافقان در قیامت، نتیجۀ دوستی آنان با دشمنان مورد غضب خدا:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ تَوَلَّوْا قَوْماً غَضِبَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مٰا هُمْ مِنْکُمْ وَ لاٰ مِنْهُمْ وَ یَحْلِفُونَ عَلَی الْکَذِبِ وَ هُمْ یَعْلَمُونَ

أَعَدَّ اللّٰهُ لَهُمْ عَذٰاباً شَدِیداً إِنَّهُمْ سٰاءَ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ

اِتَّخَذُوا أَیْمٰانَهُمْ جُنَّةً فَصَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ فَلَهُمْ عَذٰابٌ مُهِینٌ . (2)مجادله (58) 14 -\16

474. پیشتازی منافقان در کفر، موجب ذلّت و خواری دنیوی آنان:

یٰا أَیُّهَا الرَّسُولُ لاٰ یَحْزُنْکَ الَّذِینَ یُسٰارِعُونَ فِی الْکُفْرِ مِنَ الَّذِینَ قٰالُوا آمَنّٰا بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ لَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ ... لَهُمْ فِی الدُّنْیٰا خِزْیٌ .... مائده 5) 41

475. گرفتاری منافقان به ذلّت و خواری در دنیا، از سوی خداوند:

وَ مِمَّنْ حَوْلَکُمْ مِنَ الْأَعْرٰابِ مُنٰافِقُونَ وَ مِنْ أَهْلِ الْمَدِینَةِ مَرَدُوا عَلَی النِّفٰاقِ لاٰ تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَیْنِ ثُمَّ یُرَدُّونَ إِلیٰ عَذٰابٍ عَظِیمٍ . (3)توبه (9) 101

476. مخالفت منافقان با خدا و رسول صلی الله علیه و آله مایۀ قرار گرفتن آنان در زمرۀ ذلیل‌شدگان:

إِنَّ الَّذِینَ یُحَادُّونَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ أُولٰئِکَ فِی الْأَذَلِّینَ . (4)

مجادله (58) 20

نیز ==> افشاگری، افشای منافقان، محمّد صلی الله علیه و آله ، توطئه علیه محمّد صلی الله علیه و آله و همین مدخل، منافقان، منافقان و محمّد صلی الله علیه و آله

راحت‌طلبی منافقان

477. راحت‌طلبی منافقان، سبب اذن‌خواهی آنان از پیامبر صلی الله علیه و آله ، برای گریز از جنگ:

وَ إِذٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ أَنْ آمِنُوا بِاللّٰهِ وَ جٰاهِدُوا مَعَ رَسُولِهِ اسْتَأْذَنَکَ أُولُوا الطَّوْلِ مِنْهُمْ وَ قٰالُوا ذَرْنٰا نَکُنْ مَعَ الْقٰاعِدِینَ

رَضُوا بِأَنْ یَکُونُوا مَعَ الْخَوٰالِفِ وَ طُبِعَ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لاٰ یَفْقَهُونَ

إِنَّمَا السَّبِیلُ عَلَی الَّذِینَ یَسْتَأْذِنُونَکَ وَ هُمْ أَغْنِیٰاءُ رَضُوا بِأَنْ یَکُونُوا مَعَ الْخَوٰالِفِ وَ طَبَعَ اللّٰهُ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ . توبه (9) 86 و 87 و 93

رسوایی منافقان

==> همین مدخل، منافقان، ذلّت منافقان

رشوه‌خواری منافقان

478. به حکومت رسیدن منافقان و سبب روی آوردن آنان به رشوه‌خواری:

... رَأَیْتَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ ... فَهَلْ عَسَیْتُمْ إِنْ تَوَلَّیْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ وَ تُقَطِّعُوا أَرْحٰامَکُمْ . (5)محمّد (47) 20 و 22

479. رشوه‌خواری، از ویژگیهای منافقان عصر بعثت:

1) 1) . طبق یک احتمال«سمّاعون»خبر برای مبتدای مقدّر است که«المنافقون»باشد؛ یعنی منافقون و یهود گوش به دروغ می‌سپارند و برای دیگران جاسوسی می‌کنند. (التبیان، ج 3، ص 522)

2) 2) . مقصود از«الّذین تولّوا»منافقان است. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 13، جزء 28، ص 47)

3) 3) . طبق یک احتمال، مقصود از«سنعذّبهم مرّتین»یکی عذاب دنیایی با خواری و ذلّت است. (التبیان، ج 5، ص 289)

4) 4) . مقصود از«الّذین یحادّون...»منافقان است.(مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 382)

5) 5) . بنا بر اینکه مقصود از«ان تفسدوا فی الارض»اخذ رشوه باشد. (التبیان، ج 9، ص 302)

یٰا أَیُّهَا الرَّسُولُ لاٰ یَحْزُنْکَ الَّذِینَ یُسٰارِعُونَ فِی الْکُفْرِ مِنَ الَّذِینَ قٰالُوا آمَنّٰا بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ لَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ وَ مِنَ الَّذِینَ هٰادُوا سَمّٰاعُونَ لِلْکَذِبِ سَمّٰاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرِینَ لَمْ یَأْتُوکَ یُحَرِّفُونَ الْکَلِمَ مِنْ بَعْدِ مَوٰاضِعِهِ یَقُولُونَ إِنْ أُوتِیتُمْ هٰذٰا فَخُذُوهُ وَ إِنْ لَمْ تُؤْتَوْهُ فَاحْذَرُوا وَ مَنْ یُرِدِ اللّٰهُ فِتْنَتَهُ فَلَنْ تَمْلِکَ لَهُ مِنَ اللّٰهِ شَیْئاً أُولٰئِکَ الَّذِینَ لَمْ یُرِدِ اللّٰهُ أَنْ یُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ لَهُمْ فِی الدُّنْیٰا خِزْیٌ وَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ عَذٰابٌ عَظِیمٌ

سَمّٰاعُونَ لِلْکَذِبِ أَکّٰالُونَ لِلسُّحْتِ فَإِنْ جٰاؤُکَ فَاحْکُمْ بَیْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ وَ إِنْ تُعْرِضْ عَنْهُمْ فَلَنْ یَضُرُّوکَ شَیْئاً وَ إِنْ حَکَمْتَ فَاحْکُمْ بَیْنَهُمْ بِالْقِسْطِ إِنَّ اللّٰهَ یُحِبُّ الْمُقْسِطِینَ . مائده (5) 41 و 42

رضایت منافقان

480. رضایت منافقان از نحوۀ تقسیم بیت‌المال به دست پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در صورت پرداخت به آنان:

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَلْمِزُکَ فِی الصَّدَقٰاتِ فَإِنْ أُعْطُوا مِنْهٰا رَضُوا وَ إِنْ لَمْ یُعْطَوْا مِنْهٰا إِذٰا هُمْ یَسْخَطُونَ . (1)توبه (9) 58

481. خشنودی منافقان از ترک جهاد در راه خدا:

فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلاٰفَ رَسُولِ اللّٰهِ وَ کَرِهُوا أَنْ یُجٰاهِدُوا بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ قٰالُوا لاٰ تَنْفِرُوا فِی الْحَرِّ قُلْ نٰارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا لَوْ کٰانُوا یَفْقَهُونَ

فَإِنْ رَجَعَکَ اللّٰهُ إِلیٰ طٰائِفَةٍ مِنْهُمْ فَاسْتَأْذَنُوکَ لِلْخُرُوجِ فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِیَ أَبَداً وَ لَنْ تُقٰاتِلُوا مَعِیَ عَدُوًّا إِنَّکُمْ رَضِیتُمْ بِالْقُعُودِ أَوَّلَ مَرَّةٍ فَاقْعُدُوا مَعَ الْخٰالِفِینَ

رَضُوا بِأَنْ یَکُونُوا مَعَ الْخَوٰالِفِ وَ طُبِعَ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لاٰ یَفْقَهُونَ . توبه (9) 81 و 83 و 87

482. رضایتمندی منافقان از عطایای الهی و چشم‌داشت نداشتن به اموال بیت‌المال، نشانۀ رغبت آنان به خدا:

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَلْمِزُکَ فِی الصَّدَقٰاتِ فَإِنْ أُعْطُوا مِنْهٰا رَضُوا وَ إِنْ لَمْ یُعْطَوْا مِنْهٰا إِذٰا هُمْ یَسْخَطُونَ

وَ لَوْ أَنَّهُمْ رَضُوا مٰا آتٰاهُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ وَ قٰالُوا حَسْبُنَا اللّٰهُ سَیُؤْتِینَا اللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ رَسُولُهُ إِنّٰا إِلَی اللّٰهِ رٰاغِبُونَ . توبه (9) 58 و 59

483. نارضایتی منافقان از عطایای الهی و نحوۀ تقسیم بیت‌المال به فرمان پیامبر صلی الله علیه و آله ، نشانۀ بی‌رغبتی آنان به خدا:

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَلْمِزُکَ فِی الصَّدَقٰاتِ فَإِنْ أُعْطُوا مِنْهٰا رَضُوا وَ إِنْ لَمْ یُعْطَوْا مِنْهٰا إِذٰا هُمْ یَسْخَطُونَ

وَ لَوْ أَنَّهُمْ رَضُوا مٰا آتٰاهُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ وَ قٰالُوا حَسْبُنَا اللّٰهُ سَیُؤْتِینَا اللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ رَسُولُهُ إِنّٰا إِلَی اللّٰهِ رٰاغِبُونَ . توبه (9) 58 و 59

رفاه‌طلبی منافقان

484. آسایش و رفاه‌طلبی منافقان، مایۀ ترک جهاد از سوی آنان:

لَوْ کٰانَ عَرَضاً قَرِیباً وَ سَفَراً قٰاصِداً لاَتَّبَعُوکَ وَ لٰکِنْ بَعُدَتْ عَلَیْهِمُ الشُّقَّةُ وَ سَیَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ لَوِ اسْتَطَعْنٰا لَخَرَجْنٰا مَعَکُمْ یُهْلِکُونَ أَنْفُسَهُمْ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ . توبه (9) 42

إِنَّمَا السَّبِیلُ عَلَی الَّذِینَ یَسْتَأْذِنُونَکَ وَ هُمْ أَغْنِیٰاءُ رَضُوا بِأَنْ یَکُونُوا مَعَ الْخَوٰالِفِ وَ طَبَعَ اللّٰهُ عَلیٰ


1) 1) . مقصود از«صدقات»زکات مال است و مراد از«منهم من یلمزک...»بعض منافقان است. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 6، جزء 10، ص 231 - 232)

قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ . توبه (9) 93

485. رفاه‌طلبی منافقان و برخورداری از رفاهیّات، عامل گرفتار شدن آنان به عذاب الهی:

وَ مٰا مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقٰاتُهُمْ إِلاّٰ أَنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللّٰهِ وَ بِرَسُولِهِ وَ لاٰ یَأْتُونَ الصَّلاٰةَ إِلاّٰ وَ هُمْ کُسٰالیٰ وَ لاٰ یُنْفِقُونَ إِلاّٰ وَ هُمْ کٰارِهُونَ

فَلاٰ تُعْجِبْکَ أَمْوٰالُهُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُهُمْ إِنَّمٰا یُرِیدُ اللّٰهُ لِیُعَذِّبَهُمْ بِهٰا فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ تَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَ هُمْ کٰافِرُونَ . توبه (9) 54 و 55

وَ لاٰ تُصَلِّ عَلیٰ أَحَدٍ مِنْهُمْ مٰاتَ أَبَداً وَ لاٰ تَقُمْ عَلیٰ قَبْرِهِ إِنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ مٰاتُوا وَ هُمْ فٰاسِقُونَ

وَ لاٰ تُعْجِبْکَ أَمْوٰالُهُمْ وَ أَوْلاٰدُهُمْ إِنَّمٰا یُرِیدُ اللّٰهُ أَنْ یُعَذِّبَهُمْ بِهٰا فِی الدُّنْیٰا وَ تَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَ هُمْ کٰافِرُونَ . توبه (9) 84 و 85

486. رفاه‌طلبان منافق، غافل از وجود اقوامی متمکّن‌تر از خود، در زمانهای گذشته:

وَعَدَ اللّٰهُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ وَ الْکُفّٰارَ نٰارَ جَهَنَّمَ خٰالِدِینَ فِیهٰا هِیَ حَسْبُهُمْ وَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ مُقِیمٌ

کَالَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ کٰانُوا أَشَدَّ مِنْکُمْ قُوَّةً وَ أَکْثَرَ أَمْوٰالاً وَ أَوْلاٰداً فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلاٰقِهِمْ فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلاٰقِکُمْ کَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ بِخَلاٰقِهِمْ وَ خُضْتُمْ کَالَّذِی خٰاضُوا أُولٰئِکَ حَبِطَتْ أَعْمٰالُهُمْ فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْخٰاسِرُونَ . توبه (9) 68 و 69

487. آسایش‌طلبی منافقان، عامل روی‌گردانی آنان از پیمودن مسافت زیاد برای انجام دادن جهاد:

لَوْ کٰانَ عَرَضاً قَرِیباً وَ سَفَراً قٰاصِداً لاَتَّبَعُوکَ وَ لٰکِنْ بَعُدَتْ عَلَیْهِمُ الشُّقَّةُ وَ سَیَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ لَوِ اسْتَطَعْنٰا لَخَرَجْنٰا مَعَکُمْ یُهْلِکُونَ أَنْفُسَهُمْ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ . توبه (9) 42

488. روحیّۀ آسایش‌طلبی منافقان، سبب روی‌گردانی خود و بازداشتن دیگران از شرکت در جهاد:

لَوْ کٰانَ عَرَضاً قَرِیباً وَ سَفَراً قٰاصِداً لاَتَّبَعُوکَ وَ لٰکِنْ بَعُدَتْ عَلَیْهِمُ الشُّقَّةُ وَ سَیَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ لَوِ اسْتَطَعْنٰا لَخَرَجْنٰا مَعَکُمْ یُهْلِکُونَ أَنْفُسَهُمْ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ . (1)توبه (9) 42

فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلاٰفَ رَسُولِ اللّٰهِ وَ کَرِهُوا أَنْ یُجٰاهِدُوا بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ قٰالُوا لاٰ تَنْفِرُوا فِی الْحَرِّ قُلْ نٰارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا لَوْ کٰانُوا یَفْقَهُونَ . توبه (9) 81

إِنَّمَا السَّبِیلُ عَلَی الَّذِینَ یَسْتَأْذِنُونَکَ وَ هُمْ أَغْنِیٰاءُ رَضُوا بِأَنْ یَکُونُوا مَعَ الْخَوٰالِفِ وَ طَبَعَ اللّٰهُ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ . توبه (9) 93

489. رفاه‌طلبان منافق، مردمانی غوطه‌ور در باطل:

وَعَدَ اللّٰهُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ وَ الْکُفّٰارَ نٰارَ جَهَنَّمَ خٰالِدِینَ فِیهٰا هِیَ حَسْبُهُمْ وَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ مُقِیمٌ

کَالَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ کٰانُوا أَشَدَّ مِنْکُمْ قُوَّةً وَ أَکْثَرَ أَمْوٰالاً وَ أَوْلاٰداً فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلاٰقِهِمْ فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلاٰقِکُمْ کَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ بِخَلاٰقِهِمْ وَ خُضْتُمْ کَالَّذِی خٰاضُوا أُولٰئِکَ حَبِطَتْ أَعْمٰالُهُمْ فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْخٰاسِرُونَ . توبه (9) 68 و 69

490. رفاه‌طلبان منافق، دچار حبط اعمال و خسارت و زیان:

وَعَدَ اللّٰهُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ وَ الْکُفّٰارَ نٰارَ جَهَنَّمَ


1) 1) . قسم یاد کردن منافقان می‌تواند دارای تأثیر در بازداشتن دیگران از شرکت در جهاد باشد

خٰالِدِینَ فِیهٰا هِیَ حَسْبُهُمْ وَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ مُقِیمٌ

کَالَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ کٰانُوا أَشَدَّ مِنْکُمْ قُوَّةً وَ أَکْثَرَ أَمْوٰالاً وَ أَوْلاٰداً فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلاٰقِهِمْ فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلاٰقِکُمْ کَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ بِخَلاٰقِهِمْ وَ خُضْتُمْ کَالَّذِی خٰاضُوا أُولٰئِکَ حَبِطَتْ أَعْمٰالُهُمْ فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْخٰاسِرُونَ . توبه (9) 68 و 69

رفاه منافقان

491. برخورداری منافقان عصر بعثت، از امکانات و رفاه مادّی:

فَلاٰ تُعْجِبْکَ أَمْوٰالُهُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُهُمْ إِنَّمٰا یُرِیدُ اللّٰهُ لِیُعَذِّبَهُمْ .... توبه (9) 55

وَعَدَ اللّٰهُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ ... کَالَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ کٰانُوا أَشَدَّ مِنْکُمْ قُوَّةً وَ أَکْثَرَ أَمْوٰالاً وَ أَوْلاٰداً ... فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلاٰقِکُمْ .... توبه (9) 68 و 69

یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ مٰا قٰالُوا وَ لَقَدْ قٰالُوا کَلِمَةَ الْکُفْرِ وَ کَفَرُوا بَعْدَ إِسْلاٰمِهِمْ وَ هَمُّوا بِمٰا لَمْ یَنٰالُوا وَ مٰا نَقَمُوا إِلاّٰ أَنْ أَغْنٰاهُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ فَإِنْ یَتُوبُوا یَکُ خَیْراً لَهُمْ وَ إِنْ یَتَوَلَّوْا یُعَذِّبْهُمُ اللّٰهُ عَذٰاباً أَلِیماً فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ مٰا لَهُمْ فِی الْأَرْضِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ نَصِیرٍ

فَلَمّٰا آتٰاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ بَخِلُوا بِهِ وَ تَوَلَّوْا وَ هُمْ مُعْرِضُونَ

فَأَعْقَبَهُمْ نِفٰاقاً فِی قُلُوبِهِمْ إِلیٰ یَوْمِ یَلْقَوْنَهُ بِمٰا أَخْلَفُوا اللّٰهَ مٰا وَعَدُوهُ وَ بِمٰا کٰانُوا یَکْذِبُونَ . توبه (9) 74 و 76 و 77

إِنَّمَا السَّبِیلُ عَلَی الَّذِینَ یَسْتَأْذِنُونَکَ وَ هُمْ أَغْنِیٰاءُ رَضُوا بِأَنْ یَکُونُوا مَعَ الْخَوٰالِفِ وَ طَبَعَ اللّٰهُ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ . توبه (9) 93

روابط منافقان

==> همین مدخل، منافقان، منافقان و کافران، منافقان و محمّد صلی الله علیه و آله ، منافقان و مشرکان، منافقان و مؤمنان، منافقان و یهود

روح منافقان

492. به سختی جان کندن منافقان، هنگام احتضار و مفارقت روح از بدن:

فَلاٰ تُعْجِبْکَ أَمْوٰالُهُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُهُمْ إِنَّمٰا یُرِیدُ اللّٰهُ لِیُعَذِّبَهُمْ بِهٰا فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ تَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَ هُمْ کٰافِرُونَ . (1)توبه (9) 55

وَ لاٰ تُعْجِبْکَ أَمْوٰالُهُمْ وَ أَوْلاٰدُهُمْ إِنَّمٰا یُرِیدُ اللّٰهُ أَنْ یُعَذِّبَهُمْ بِهٰا فِی الدُّنْیٰا وَ تَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَ هُمْ کٰافِرُونَ . توبه (9) 85

493. کثرت مال و فرزندان منافقان، مایۀ جان کندن دشوار آنان:

فَلاٰ تُعْجِبْکَ أَمْوٰالُهُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُهُمْ إِنَّمٰا یُرِیدُ اللّٰهُ لِیُعَذِّبَهُمْ بِهٰا فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ تَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَ هُمْ کٰافِرُونَ . توبه (9) 55

وَ لاٰ تُعْجِبْکَ أَمْوٰالُهُمْ وَ أَوْلاٰدُهُمْ إِنَّمٰا یُرِیدُ اللّٰهُ أَنْ یُعَذِّبَهُمْ بِهٰا فِی الدُّنْیٰا وَ تَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَ هُمْ کٰافِرُونَ . توبه (9) 85

رهبران منافقان

494. سران و سردمداران نفاق، توطئه‌گرانی شرور و شیطان‌گونه:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَ مٰا هُمْ بِمُؤْمِنِینَ

وَ إِذٰا لَقُوا الَّذِینَ آمَنُوا قٰالُوا آمَنّٰا وَ إِذٰا خَلَوْا إِلیٰ شَیٰاطِینِهِمْ قٰالُوا إِنّٰا مَعَکُمْ إِنَّمٰا نَحْنُ


1) 1) .«تزهق»از مادّۀ«زهق»به معنای خارج شدن با دشواری است. (مجمع البیان، ج 5 - 6، ص 59)

مُسْتَهْزِؤُنَ . (1)بقره (2) 8 و 14

495. منافقان، گروهی متشکّل از دو دسته، سران خطدهنده و جریان‌ساز، و زیردستان خطگیرنده و تأثیرپذیر:

اَلْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ یَأْمُرُونَ بِالْمُنْکَرِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ وَ یَقْبِضُونَ أَیْدِیَهُمْ نَسُوا اللّٰهَ فَنَسِیَهُمْ إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ هُمُ الْفٰاسِقُونَ . توبه (9) 67

496. سران منافقان، در مراتبی بالاتر از دیگران، در خباثت و ارتکاب جرم:

یَحْذَرُ الْمُنٰافِقُونَ ... لاٰ تَعْتَذِرُوا قَدْ کَفَرْتُمْ بَعْدَ إِیمٰانِکُمْ إِنْ نَعْفُ عَنْ طٰائِفَةٍ مِنْکُمْ نُعَذِّبْ طٰائِفَةً بِأَنَّهُمْ کٰانُوا مُجْرِمِینَ . (2)توبه (9) 64 و 66

ریاکاری منافقان

==> همین مدخل، نفاق، نشانه‌های نفاق، ریاکاری

زبان منافقان

497. تفاوت و دوگانگی، میان زبان و قلب منافقان:

فَکَیْفَ إِذٰا أَصٰابَتْهُمْ مُصِیبَةٌ بِمٰا قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ ثُمَّ جٰاؤُکَ یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ إِنْ أَرَدْنٰا إِلاّٰ إِحْسٰاناً وَ تَوْفِیقاً

أُولٰئِکَ الَّذِینَ یَعْلَمُ اللّٰهُ مٰا فِی قُلُوبِهِمْ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَ عِظْهُمْ وَ قُلْ لَهُمْ فِی أَنْفُسِهِمْ قَوْلاً بَلِیغاً. نساء (4) 62 و 63

وَ یَقُولُونَ طٰاعَةٌ فَإِذٰا بَرَزُوا مِنْ عِنْدِکَ بَیَّتَ طٰائِفَةٌ


1) 1) . بنا بر این احتمال که مقصود از«شیاطینهم»رؤسای آنان باشد. (التبیان، ج 1، ص 79)

2) 2) . احتمال می‌رود آن دسته از منافقان که قابل عفو نمی‌باشند سران آنان باشند که اصرار بر ستمکاری دارند

مِنْهُمْ غَیْرَ الَّذِی تَقُولُ وَ اللّٰهُ یَکْتُبُ مٰا یُبَیِّتُونَ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَ تَوَکَّلْ عَلَی اللّٰهِ وَ کَفیٰ بِاللّٰهِ وَکِیلاً. نساء (4) 81

یٰا أَیُّهَا الرَّسُولُ لاٰ یَحْزُنْکَ الَّذِینَ یُسٰارِعُونَ فِی الْکُفْرِ مِنَ الَّذِینَ قٰالُوا آمَنّٰا بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ لَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ ... (1)مائده 5) 41

نیز ==> همین مدخل، سخن منافقان

سپر منافقان

498. سوگند، سپر منافقان، در پنهان نگه‌داشتن نفاقشان:

اِتَّخَذُوا أَیْمٰانَهُمْ جُنَّةً فَصَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ ... (2)مجادله (58) 16

إِذٰا جٰاءَکَ الْمُنٰافِقُونَ قٰالُوا نَشْهَدُ إِنَّکَ لَرَسُولُ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّکَ لَرَسُولُهُ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لَکٰاذِبُونَ

اِتَّخَذُوا أَیْمٰانَهُمْ جُنَّةً فَصَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ .... منافقون (63) 1 و 2

499. پنهان شدن منافقان، در زیر سپر سوگند، به جهت منحرف کردن مردم از راه خدا:

اِتَّخَذُوا أَیْمٰانَهُمْ جُنَّةً فَصَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ .... مجادله (58) 16

اِتَّخَذُوا أَیْمٰانَهُمْ جُنَّةً فَصَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ .... منافقون (63) 2

500. پنهان شدن منافقان در زیر سپر سوگند، به جهت بازداشتن مردم از راه خدا، موجب عذاب خوارکننده برای آنان:

اِتَّخَذُوا أَیْمٰانَهُمْ جُنَّةً فَصَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ فَلَهُمْ عَذٰابٌ مُهِینٌ . مجادله (58) 16

501. زشتی عمل منافقان، در پنهان شدن در زیر سپر سوگند به جهت انحراف مردم از راه خدا:

اِتَّخَذُوا أَیْمٰانَهُمْ جُنَّةً فَصَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ إِنَّهُمْ سٰاءَ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ . منافقون (63) 2

سخن با منافقان

502. پیامبر صلی الله علیه و آله ، موظّف به سخن رسا و تأثیرگذار با منافقان، هنگام دعوت آنان:

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا إِلیٰ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ وَ إِلَی الرَّسُولِ رَأَیْتَ الْمُنٰافِقِینَ یَصُدُّونَ عَنْکَ صُدُوداً

أُولٰئِکَ الَّذِینَ یَعْلَمُ اللّٰهُ مٰا فِی قُلُوبِهِمْ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَ عِظْهُمْ وَ قُلْ لَهُمْ فِی أَنْفُسِهِمْ قَوْلاً بَلِیغاً. نساء (4) 61 و 63

سخن‌چینی منافقان

503. سخن چینی منافقان در جنگ تبوک، برای ایجاد فساد در بین مسلمانان، در صورت شرکت در جنگ:

لَوْ خَرَجُوا فِیکُمْ مٰا زٰادُوکُمْ إِلاّٰ خَبٰالاً وَ لَأَوْضَعُوا خِلاٰلَکُمْ یَبْغُونَکُمُ الْفِتْنَةَ وَ فِیکُمْ سَمّٰاعُونَ لَهُمْ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِالظّٰالِمِینَ . (3)توبه (9) 47

504. سخن‌چینی منافقان به قصد فساد بین مسلمانان، در صورت شرکت در جنگ، از دلایل کراهت خدا از شرکت آنان در جنگ:

وَ لَوْ أَرٰادُوا الْخُرُوجَ لَأَعَدُّوا لَهُ عُدَّةً وَ لٰکِنْ کَرِهَ اللّٰهُ انْبِعٰاثَهُمْ فَثَبَّطَهُمْ وَ قِیلَ اقْعُدُوا مَعَ الْقٰاعِدِینَ

لَوْ خَرَجُوا فِیکُمْ مٰا زٰادُوکُمْ إِلاّٰ خَبٰالاً وَ لَأَوْضَعُوا خِلاٰلَکُمْ یَبْغُونَکُمُ الْفِتْنَةَ وَ فِیکُمْ سَمّٰاعُونَ لَهُمْ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِالظّٰالِمِینَ . (4)توبه (9) 46 و 47

505. گوش‌سپاری منافقان به سخنان پیامبر صلی الله علیه و آله ، به انگیزۀ سخن‌چینی و جاسوسی برای دیگران:

یٰا أَیُّهَا الرَّسُولُ لاٰ یَحْزُنْکَ الَّذِینَ یُسٰارِعُونَ فِی الْکُفْرِ مِنَ الَّذِینَ قٰالُوا آمَنّٰا بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ لَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ وَ مِنَ الَّذِینَ هٰادُوا سَمّٰاعُونَ لِلْکَذِبِ سَمّٰاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرِینَ لَمْ یَأْتُوکَ یُحَرِّفُونَ الْکَلِمَ مِنْ بَعْدِ مَوٰاضِعِهِ یَقُولُونَ إِنْ أُوتِیتُمْ هٰذٰا فَخُذُوهُ وَ إِنْ لَمْ تُؤْتَوْهُ فَاحْذَرُوا وَ مَنْ یُرِدِ اللّٰهُ فِتْنَتَهُ فَلَنْ تَمْلِکَ لَهُ مِنَ اللّٰهِ شَیْئاً أُولٰئِکَ الَّذِینَ لَمْ یُرِدِ اللّٰهُ أَنْ یُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ لَهُمْ فِی الدُّنْیٰا خِزْیٌ وَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ عَذٰابٌ عَظِیمٌ . مائده (5) 41

سخن منافقان

506. استفادۀ منافقان از فصاحت و بلاغت در گفتار، برای جلب توجّه دیگران:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یُعْجِبُکَ قَوْلُهُ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ یُشْهِدُ اللّٰهَ عَلیٰ مٰا فِی قَلْبِهِ وَ هُوَ أَلَدُّ الْخِصٰامِ . بقره (2) 204

إِذٰا جٰاءَکَ الْمُنٰافِقُونَ ... وَ إِذٰا رَأَیْتَهُمْ تُعْجِبُکَ أَجْسٰامُهُمْ وَ إِنْ یَقُولُوا تَسْمَعْ لِقَوْلِهِمْ کَأَنَّهُمْ خُشُبٌ مُسَنَّدَةٌ ... (5)منافقون (63) 1 و 4


1) 1) . مراد از«من الّذین قالوا آمنّا...»منافقان است. (التبیان، ج 3، ص 522)

2) 2) .«جُنّة»به معنای سپر است. (مفردات، ص 203،«جن»)«عن»در این جا از باب استعاره به کار رفته است. (المیزان، ج 19، ص 279)

3) 3) . مراد از«لاوضعوا خلالکم»سرعت گرفتن منافقان در غزوۀ تبوک در نفوذ بین مسلمانان با فساد و تباهی و سخن چینی است. (مجمع البیان، ج 5 - 6، ص 55؛ الکشاف، ج 2، ص 276 - 277)

4) 4) . جملۀ«لو خرجوا فیکم...»در مقام تعلیل برای«کره الله انبعاثهم»است. (المیزان، ج 9، ص 290)

5) 5) . بنا بر اینکه مقصود از«تسمع لقولهم»این باشد که کلمات و گفتار آنان همراه با ظاهری آراسته و همراه با فصاحت و بلاغت است که دیگران را متوجه خود می‌کند

507. سخنان کفرآمیز منافقان، موجب قرار گرفتن آنان در زمرۀ کافران:

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ جٰاهِدِ الْکُفّٰارَ وَ الْمُنٰافِقِینَ ... یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ مٰا قٰالُوا وَ لَقَدْ قٰالُوا کَلِمَةَ الْکُفْرِ .... توبه (9) 73 و 74

508. جذّابیّت و زیبایی ظاهری سخنان منافقان، موجب جلب توجّه دیگران به آنان:

إِذٰا جٰاءَکَ الْمُنٰافِقُونَ قٰالُوا نَشْهَدُ إِنَّکَ لَرَسُولُ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّکَ لَرَسُولُهُ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لَکٰاذِبُونَ

وَ إِذٰا رَأَیْتَهُمْ تُعْجِبُکَ أَجْسٰامُهُمْ وَ إِنْ یَقُولُوا تَسْمَعْ لِقَوْلِهِمْ کَأَنَّهُمْ خُشُبٌ مُسَنَّدَةٌ یَحْسَبُونَ کُلَّ صَیْحَةٍ عَلَیْهِمْ هُمُ الْعَدُوُّ فَاحْذَرْهُمْ قٰاتَلَهُمُ اللّٰهُ أَنّٰی یُؤْفَکُونَ . منافقون (63) 1 و 4

509. گفتگوی منافقان با پیامبر صلی الله علیه و آله با گفتاری زیبا و فریبنده:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یُعْجِبُکَ قَوْلُهُ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا ... وَ هُوَ أَلَدُّ الْخِصٰامِ . (1)بقره (2) 204

510. چگونگی سخنان منافقان، راهی برای شناخت آنان:

أَمْ حَسِبَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَنْ لَنْ یُخْرِجَ اللّٰهُ أَضْغٰانَهُمْ

وَ لَوْ نَشٰاءُ لَأَرَیْنٰاکَهُمْ فَلَعَرَفْتَهُمْ بِسِیمٰاهُمْ وَ لَتَعْرِفَنَّهُمْ فِی لَحْنِ الْقَوْلِ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ أَعْمٰالَکُمْ . محمّد (47) 29 و 30

سرزنش منافقان

511. سرزنش منافقان، به جهت ترک حمایت از

1) 1) .«اعجاب»به معنای شادی و خوش بودن فرد از پدیده و کاری است که آن را زیبا می‌یابد. (مجمع البیان، ج 1 - 2، ص 533)

پیکارگران احُد، به رغم ادّعای برادری با آنان:

وَ لِیَعْلَمَ الَّذِینَ نٰافَقُوا ... اَلَّذِینَ قٰالُوا لِإِخْوٰانِهِمْ وَ قَعَدُوا لَوْ أَطٰاعُونٰا مٰا قُتِلُوا قُلْ فَادْرَؤُا عَنْ أَنْفُسِکُمُ الْمَوْتَ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ . (1)آل عمران (3) 167 و 168

512. توبیخ منافقان، به دلیل روی‌گردانی آنان از حاکمیّت قضایی پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا إِلیٰ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ وَ إِلَی الرَّسُولِ رَأَیْتَ الْمُنٰافِقِینَ یَصُدُّونَ عَنْکَ صُدُوداً

فَکَیْفَ إِذٰا أَصٰابَتْهُمْ مُصِیبَةٌ بِمٰا قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ ثُمَّ جٰاؤُکَ یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ إِنْ أَرَدْنٰا إِلاّٰ إِحْسٰاناً وَ تَوْفِیقاً

أُولٰئِکَ الَّذِینَ یَعْلَمُ اللّٰهُ مٰا فِی قُلُوبِهِمْ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَ عِظْهُمْ وَ قُلْ لَهُمْ فِی أَنْفُسِهِمْ قَوْلاً بَلِیغاً. نساء (4) 61 -\63

513. مأموریّت پیامبر صلی الله علیه و آله برای توبیخ منافقان، به جهت بازیچه شمردن دین و استهزای ارزشهای الهی:

یَحْذَرُ الْمُنٰافِقُونَ ... وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ لَیَقُولُنَّ إِنَّمٰا کُنّٰا نَخُوضُ وَ نَلْعَبُ قُلْ أَ بِاللّٰهِ وَ آیٰاتِهِ وَ رَسُولِهِ کُنْتُمْ تَسْتَهْزِؤُنَ لاٰ تَعْتَذِرُوا قَدْ کَفَرْتُمْ بَعْدَ إِیمٰانِکُمْ إِنْ نَعْفُ عَنْ طٰائِفَةٍ مِنْکُمْ نُعَذِّبْ طٰائِفَةً بِأَنَّهُمْ کٰانُوا مُجْرِمِینَ . توبه (9) 64 - 66

514. عبرت نگرفتن منافقان از سرنوشت شوم کافران پیشین، عامل نکوهش خداوند از ایشان:

وَعَدَ اللّٰهُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ ... أَ لَمْ یَأْتِهِمْ نَبَأُ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ قَوْمِ نُوحٍ وَ عٰادٍ وَ ثَمُودَ وَ قَوْمِ إِبْرٰاهِیمَ وَ أَصْحٰابِ مَدْیَنَ وَ الْمُؤْتَفِکٰاتِ أَتَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ فَمٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیَظْلِمَهُمْ وَ لٰکِنْ کٰانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ . توبه (9) 68 و 70

515. توبیخ خداوند، از منافقان متخلّف از جهاد:

وَ لِیَعْلَمَ الَّذِینَ نٰافَقُوا ... اَلَّذِینَ قٰالُوا لِإِخْوٰانِهِمْ وَ قَعَدُوا لَوْ أَطٰاعُونٰا مٰا قُتِلُوا قُلْ فَادْرَؤُا عَنْ أَنْفُسِکُمُ الْمَوْتَ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ . آل عمران (3) 167 و 168

فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلاٰفَ رَسُولِ اللّٰهِ وَ کَرِهُوا أَنْ یُجٰاهِدُوا بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ قٰالُوا لاٰ تَنْفِرُوا فِی الْحَرِّ قُلْ نٰارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا لَوْ کٰانُوا یَفْقَهُونَ

رَضُوا بِأَنْ یَکُونُوا مَعَ الْخَوٰالِفِ وَ طُبِعَ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لاٰ یَفْقَهُونَ . توبه (9) 81 و 87

516. حرکتهای خیانت‌آمیز منافقان، علیه اسلام و پیامبر صلی الله علیه و آله ، به رغم برخورداری از تفضّلات الهی، مایۀ تهدید و سرزنش آنان:

یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ مٰا قٰالُوا وَ لَقَدْ قٰالُوا کَلِمَةَ الْکُفْرِ وَ کَفَرُوا بَعْدَ إِسْلاٰمِهِمْ وَ هَمُّوا بِمٰا لَمْ یَنٰالُوا وَ مٰا نَقَمُوا إِلاّٰ أَنْ أَغْنٰاهُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ فَإِنْ یَتُوبُوا یَکُ خَیْراً لَهُمْ وَ إِنْ یَتَوَلَّوْا یُعَذِّبْهُمُ اللّٰهُ عَذٰاباً أَلِیماً فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ مٰا لَهُمْ فِی الْأَرْضِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ نَصِیرٍ. توبه (9) 74

517.عبرت‌ناآموزی از آزمونها و ابتلائات الهی، مایۀ نکوهش منافقان از سوی خداوند:

وَ أَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزٰادَتْهُمْ رِجْساً إِلَی رِجْسِهِمْ وَ مٰاتُوا وَ هُمْ کٰافِرُونَ

أَ وَ لاٰ یَرَوْنَ أَنَّهُمْ یُفْتَنُونَ فِی کُلِّ عٰامٍ مَرَّةً أَوْ مَرَّتَیْنِ ثُمَّ لاٰ یَتُوبُونَ وَ لاٰ هُمْ یَذَّکَّرُونَ . توبه (9) 125 و 126

518. توبیخ منافقان پیمان‌شکن از سوی خداوند، به دلیل بینش غلط آنان از علم و آگاهی الهی:

وَ مِنْهُمْ مَنْ عٰاهَدَ اللّٰهَ لَئِنْ آتٰانٰا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ وَ لَنَکُونَنَّ مِنَ الصّٰالِحِینَ

فَأَعْقَبَهُمْ نِفٰاقاً فِی قُلُوبِهِمْ إِلیٰ یَوْمِ یَلْقَوْنَهُ بِمٰا أَخْلَفُوا اللّٰهَ مٰا وَعَدُوهُ وَ بِمٰا کٰانُوا یَکْذِبُونَ

أَ لَمْ یَعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ سِرَّهُمْ وَ نَجْوٰاهُمْ وَ أَنَّ اللّٰهَ عَلاّٰمُ الْغُیُوبِ . توبه (9) 75 و 77 و 78

519. سرزنش منافقان به دلیل توجّه نداشتن به قرآن، و درخواست بیان عجایب تورات از سوی مسلمان برای آنان:

أَ لَمْ یَأْنِ لِلَّذِینَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِکْرِ اللّٰهِ وَ مٰا نَزَلَ مِنَ الْحَقِّ وَ لاٰ یَکُونُوا کَالَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ مِنْ قَبْلُ فَطٰالَ عَلَیْهِمُ الْأَمَدُ فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَ کَثِیرٌ مِنْهُمْ فٰاسِقُونَ . (2)حدید (57) 16

سرور منافقان

520. گرفتاری پیامبر صلی الله علیه و آله و مسلمانان به سختی و مصائب، مایۀ سرور و شادمانی منافقان:

إِنَّمٰا یَسْتَأْذِنُکَ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ ارْتٰابَتْ قُلُوبُهُمْ فَهُمْ فِی رَیْبِهِمْ یَتَرَدَّدُونَ

إِنْ تُصِبْکَ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَ إِنْ تُصِبْکَ مُصِیبَةٌ یَقُولُوا قَدْ أَخَذْنٰا أَمْرَنٰا مِنْ قَبْلُ وَ یَتَوَلَّوْا وَ هُمْ فَرِحُونَ . توبه (9) 45 و 50

521. خشنودی منافقان، در صورت برخورداری از زکات:

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَلْمِزُکَ فِی الصَّدَقٰاتِ فَإِنْ أُعْطُوا مِنْهٰا


1) 1) . آیه، مربوط به حاضر نشدن منافقان در جنگ احد و تعریض آنان به شرکت‌کنندگان در آن است. (مجمع البیان، ج 1-2، ص 879)

2) 2) . براساس شأن نزول مذکور برای آیه است. (مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 357)

رَضُوا وَ إِنْ لَمْ یُعْطَوْا مِنْهٰا إِذٰا هُمْ یَسْخَطُونَ . (1)توبه (9) 58

522. شادمانی منافقان از تخلّف خود از جهاد در راه خدا:

فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلاٰفَ رَسُولِ اللّٰهِ وَ کَرِهُوا أَنْ یُجٰاهِدُوا بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ...

فَإِنْ رَجَعَکَ اللّٰهُ إِلیٰ طٰائِفَةٍ مِنْهُمْ فَاسْتَأْذَنُوکَ لِلْخُرُوجِ فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِیَ أَبَداً وَ لَنْ تُقٰاتِلُوا مَعِیَ عَدُوًّا إِنَّکُمْ رَضِیتُمْ بِالْقُعُودِ أَوَّلَ مَرَّةٍ فَاقْعُدُوا مَعَ الْخٰالِفِینَ

وَ إِذٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ أَنْ آمِنُوا بِاللّٰهِ وَ جٰاهِدُوا مَعَ رَسُولِهِ اسْتَأْذَنَکَ أُولُوا الطَّوْلِ مِنْهُمْ وَ قٰالُوا ذَرْنٰا نَکُنْ مَعَ الْقٰاعِدِینَ

رَضُوا بِأَنْ یَکُونُوا مَعَ الْخَوٰالِفِ وَ طُبِعَ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لاٰ یَفْقَهُونَ . توبه (9) 81 و 83 و 86 و 87

523. اندک بودن سرور و شادی منافقان متخلّف از جهاد، در مقابل رنج و گریه‌های زیاد آنان:

فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلاٰفَ رَسُولِ اللّٰهِ وَ کَرِهُوا أَنْ یُجٰاهِدُوا بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ قٰالُوا لاٰ تَنْفِرُوا فِی الْحَرِّ قُلْ نٰارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا لَوْ کٰانُوا یَفْقَهُونَ

فَلْیَضْحَکُوا قَلِیلاً وَ لْیَبْکُوا کَثِیراً جَزٰاءً بِمٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ . توبه (9) 81 و 82

نیز ==> سرور، سرور منافقان

سفر منافقان

==> همین مدخل، منافقان، منافقان و سفر

سوء استفاده‌های منافقان

524. سوءاستفاده از کمبودها و کاستیهای جنگ، شیوۀ منافقان بی‌ایمان:

وَ لَوْ أَرٰادُوا الْخُرُوجَ لَأَعَدُّوا لَهُ عُدَّةً وَ لٰکِنْ کَرِهَ اللّٰهُ انْبِعٰاثَهُمْ فَثَبَّطَهُمْ وَ قِیلَ اقْعُدُوا مَعَ الْقٰاعِدِینَ

لَوْ خَرَجُوا فِیکُمْ مٰا زٰادُوکُمْ إِلاّٰ خَبٰالاً وَ لَأَوْضَعُوا خِلاٰلَکُمْ یَبْغُونَکُمُ الْفِتْنَةَ وَ فِیکُمْ سَمّٰاعُونَ لَهُمْ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِالظّٰالِمِینَ . توبه (9) 46 و 47

525. سوء استفادۀ منافقان از سعۀ‌صدر و عطوفت پیامبر صلی الله علیه و آله در شنیدن سخنان مردم، با اتّهام گوش بودن به آن حضرت:

وَ مِنْهُمُ الَّذِینَ یُؤْذُونَ النَّبِیَّ وَ یَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ قُلْ أُذُنُ خَیْرٍ لَکُمْ یُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ یُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ رَحْمَةٌ لِلَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ الَّذِینَ یُؤْذُونَ رَسُولَ اللّٰهِ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ . توبه (9) 61

526. سوء استفادۀ منافقان از باورهای اهل ایمان و ارزشهای اسلامی، در رسیدن به اهداف خویش:

فَکَیْفَ إِذٰا أَصٰابَتْهُمْ مُصِیبَةٌ بِمٰا قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ ثُمَّ جٰاؤُکَ یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ إِنْ أَرَدْنٰا إِلاّٰ إِحْسٰاناً وَ تَوْفِیقاً. نساء (4) 62

لَوْ کٰانَ عَرَضاً قَرِیباً وَ سَفَراً قٰاصِداً لاَتَّبَعُوکَ وَ لٰکِنْ بَعُدَتْ عَلَیْهِمُ الشُّقَّةُ وَ سَیَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ لَوِ اسْتَطَعْنٰا لَخَرَجْنٰا مَعَکُمْ یُهْلِکُونَ أَنْفُسَهُمْ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ . توبه (9) 42

وَ یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ إِنَّهُمْ لَمِنْکُمْ وَ مٰا هُمْ مِنْکُمْ وَ لٰکِنَّهُمْ قَوْمٌ یَفْرَقُونَ

لَوْ یَجِدُونَ مَلْجَأً أَوْ مَغٰارٰاتٍ أَوْ مُدَّخَلاً لَوَلَّوْا إِلَیْهِ وَ هُمْ یَجْمَحُونَ . توبه (9) 56 و 57

یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ مٰا قٰالُوا وَ لَقَدْ قٰالُوا کَلِمَةَ الْکُفْرِ وَ کَفَرُوا بَعْدَ إِسْلاٰمِهِمْ وَ هَمُّوا بِمٰا لَمْ یَنٰالُوا وَ مٰا نَقَمُوا إِلاّٰ أَنْ أَغْنٰاهُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ فَإِنْ یَتُوبُوا یَکُ خَیْراً


1) 1) . بنا بر قولی، مورد آیه، برخی از منافقان است. (الکشاف، ج 2، ص 281)

لَهُمْ وَ إِنْ یَتَوَلَّوْا یُعَذِّبْهُمُ اللّٰهُ عَذٰاباً أَلِیماً فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ مٰا لَهُمْ فِی الْأَرْضِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ نَصِیرٍ. توبه (9) 74

سَیَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ لَکُمْ إِذَا انْقَلَبْتُمْ إِلَیْهِمْ لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ فَأَعْرِضُوا عَنْهُمْ إِنَّهُمْ رِجْسٌ وَ مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ جَزٰاءً بِمٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ

یَحْلِفُونَ لَکُمْ لِتَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنْ تَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَرْضیٰ عَنِ الْقَوْمِ الْفٰاسِقِینَ . توبه (9) 95 و 96

وَ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً ضِرٰاراً وَ کُفْراً وَ تَفْرِیقاً بَیْنَ الْمُؤْمِنِینَ وَ إِرْصٰاداً لِمَنْ حٰارَبَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ وَ لَیَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنٰا إِلاَّ الْحُسْنیٰ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ . توبه (9) 107

وَ أَقْسَمُوا بِاللّٰهِ جَهْدَ أَیْمٰانِهِمْ لَئِنْ أَمَرْتَهُمْ لَیَخْرُجُنَّ قُلْ لاٰ تُقْسِمُوا طٰاعَةٌ مَعْرُوفَةٌ إِنَّ اللّٰهَ خَبِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ . نور (24) 53

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ تَوَلَّوْا قَوْماً غَضِبَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مٰا هُمْ مِنْکُمْ وَ لاٰ مِنْهُمْ وَ یَحْلِفُونَ عَلَی الْکَذِبِ وَ هُمْ یَعْلَمُونَ

اِتَّخَذُوا أَیْمٰانَهُمْ جُنَّةً فَصَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ فَلَهُمْ عَذٰابٌ مُهِینٌ

یَوْمَ یَبْعَثُهُمُ اللّٰهُ جَمِیعاً فَیَحْلِفُونَ لَهُ کَمٰا یَحْلِفُونَ لَکُمْ وَ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ عَلیٰ شَیْءٍ أَلاٰ إِنَّهُمْ هُمُ الْکٰاذِبُونَ . مجادله (58) 14 و 16 و 18

إِذٰا جٰاءَکَ الْمُنٰافِقُونَ قٰالُوا نَشْهَدُ إِنَّکَ لَرَسُولُ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّکَ لَرَسُولُهُ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لَکٰاذِبُونَ

اِتَّخَذُوا أَیْمٰانَهُمْ جُنَّةً فَصَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ إِنَّهُمْ سٰاءَ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ . منافقون (63) 1 و 2

527. سوء استفادۀ منافقان از ارزشها و مقدّسات، در جهت ایجاد انحراف در جامعۀ مسلمین:

وَ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً ضِرٰاراً وَ کُفْراً وَ تَفْرِیقاً بَیْنَ الْمُؤْمِنِینَ وَ إِرْصٰاداً لِمَنْ حٰارَبَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ وَ لَیَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنٰا إِلاَّ الْحُسْنیٰ .... توبه (9) 107

نیز ==> قسم، سوءاستفاده از قسم

سوءظن منافقان

==> همین مدخل، منافقان، صفات منافقان، سوءظن

سیمای منافقان

==> همین مدخل، منافقان، صورت منافقان

سؤال از منافقان

528. انتساب بعضی افعال به خداوند و نسبت بعضی از کارها به دیگران، برخاسته از جمود فکری و بینش سطحی منافقان و مورد پرسش تعجّب‌برانگیز از سوی خدا:

... وَ إِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ یَقُولُوا هٰذِهِ مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ وَ إِنْ تُصِبْهُمْ سَیِّئَةٌ یَقُولُوا هٰذِهِ مِنْ عِنْدِکَ قُلْ کُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ فَمٰا لِهٰؤُلاٰءِ الْقَوْمِ لاٰ یَکٰادُونَ یَفْقَهُونَ حَدِیثاً. نساء (4) 78

529. سؤال توبیخی خداوند از منافقان، دربارۀ طلب و جستجو کردن عزت در پیش کافران:

بَشِّرِ الْمُنٰافِقِینَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً

اَلَّذِینَ یَتَّخِذُونَ الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ أَ یَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ .... نساء (4) 138 و 139

530. بیماردلی، شک و یا ترس از ستم کردن خدا و رسول صلی الله علیه و آله ، پرسش تقریری خدا دربارۀ منافقان:

أَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَمِ ارْتٰابُوا أَمْ یَخٰافُونَ أَنْ یَحِیفَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ وَ رَسُولُهُ .... نور (24) 50

531. غفلت منافقان از دوزخی شدن دشمنان خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله ، مورد پرسش توبیخی او:

أَ لَمْ یَعْلَمُوا أَنَّهُ مَنْ یُحٰادِدِ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ فَأَنَّ لَهُ نٰارَ جَهَنَّمَ

یَحْذَرُ الْمُنٰافِقُونَ .... توبه (9) 63 و 64

532. سؤال توبیخی خدا از منافقان، دربارۀ غفلت از آگاهی کامل خدا بر اسرار و رازهای آنان:

فَأَعْقَبَهُمْ نِفٰاقاً فِی قُلُوبِهِمْ ... أَ لَمْ یَعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ سِرَّهُمْ وَ نَجْوٰاهُمْ وَ أَنَّ اللّٰهَ عَلاّٰمُ الْغُیُوبِ . توبه (9) 77 و 78

533. سؤال توبیخی خداوند از منافقان، دربارۀ عبرت نگرفتن از فرجام اقوام پیشین:

وَعَدَ اللّٰهُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ ... أَ لَمْ یَأْتِهِمْ نَبَأُ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ قَوْمِ نُوحٍ وَ عٰادٍ وَ ثَمُودَ وَ قَوْمِ إِبْرٰاهِیمَ وَ أَصْحٰابِ مَدْیَنَ وَ الْمُؤْتَفِکٰاتِ .... توبه (9) 68 و 70

534. انحراف منافقان از حق و پیامبر صلی الله علیه و آله ، مورد سؤال نکوهش‌آمیز خداوند:

إِذٰا جٰاءَکَ الْمُنٰافِقُونَ قٰالُوا نَشْهَدُ إِنَّکَ لَرَسُولُ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّکَ لَرَسُولُهُ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لَکٰاذِبُونَ

وَ إِذٰا رَأَیْتَهُمْ تُعْجِبُکَ أَجْسٰامُهُمْ وَ إِنْ یَقُولُوا تَسْمَعْ لِقَوْلِهِمْ کَأَنَّهُمْ خُشُبٌ مُسَنَّدَةٌ یَحْسَبُونَ کُلَّ صَیْحَةٍ عَلَیْهِمْ هُمُ الْعَدُوُّ فَاحْذَرْهُمْ قٰاتَلَهُمُ اللّٰهُ أَنّٰی یُؤْفَکُونَ . منافقون (63) 1 و 4

535. سؤال و نکوهش پیامبر صلی الله علیه و آله از عملکرد منافقان و استهزای ارزشهای دینی به‌وسیلۀ آنان:

یَحْذَرُ الْمُنٰافِقُونَ ... وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ لَیَقُولُنَّ إِنَّمٰا کُنّٰا نَخُوضُ وَ نَلْعَبُ قُلْ أَ بِاللّٰهِ وَ آیٰاتِهِ وَ رَسُولِهِ کُنْتُمْ تَسْتَهْزِؤُنَ . توبه (9) 64 و 65

536. سؤال نکوهش‌آمیز پیامبر صلی الله علیه و آله از منافقان، دربارۀ استهزای خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله و آیات الهی:

یَحْذَرُ الْمُنٰافِقُونَ ... وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ لَیَقُولُنَّ إِنَّمٰا کُنّٰا نَخُوضُ وَ نَلْعَبُ قُلْ أَ بِاللّٰهِ وَ آیٰاتِهِ وَ رَسُولِهِ کُنْتُمْ تَسْتَهْزِؤُنَ . توبه (9) 64 و 65

537. وجود نیرویی برای منع سود و زیان منافقان، در مقابل ارادۀ خدا، پرسش انکاری محمّد صلی الله علیه و آله از آنان:

وَ إِذْ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ مٰا وَعَدَنَا اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ إِلاّٰ غُرُوراً

قُلْ مَنْ ذَا الَّذِی یَعْصِمُکُمْ مِنَ اللّٰهِ إِنْ أَرٰادَ بِکُمْ سُوءاً أَوْ أَرٰادَ بِکُمْ رَحْمَةً وَ لاٰ یَجِدُونَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَلِیًّا وَ لاٰ نَصِیراً. احزاب (33) 12 و 17

538. پرسش تعجّب‌انگیز مؤمنان از منافقان، در مورد سوگند دروغ و تظاهر آنان به همراهی با مسلمانان:

فَتَرَی الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یُسٰارِعُونَ فِیهِمْ یَقُولُونَ نَخْشیٰ أَنْ تُصِیبَنٰا دٰائِرَةٌ فَعَسَی اللّٰهُ أَنْ یَأْتِیَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ فَیُصْبِحُوا عَلیٰ مٰا أَسَرُّوا فِی أَنْفُسِهِمْ نٰادِمِینَ

وَ یَقُولُ الَّذِینَ آمَنُوا أَ هٰؤُلاٰءِ الَّذِینَ أَقْسَمُوا بِاللّٰهِ جَهْدَ أَیْمٰانِهِمْ إِنَّهُمْ لَمَعَکُمْ حَبِطَتْ أَعْمٰالُهُمْ فَأَصْبَحُوا خٰاسِرِینَ . مائده (5) 52 و 53

سؤال منافقان

539. سؤال استهزاآمیز منافقان از عالمان، دربارۀ سخنان پیامبر صلی الله علیه و آله پس از شنیدن :

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَسْتَمِعُ إِلَیْکَ حَتّٰی إِذٰا خَرَجُوا مِنْ عِنْدِکَ قٰالُوا لِلَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ مٰا ذٰا قٰالَ آنِفاً أُولٰئِکَ الَّذِینَ طَبَعَ اللّٰهُ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ وَ اتَّبَعُوا أَهْوٰاءَهُمْ . (1)محمّد (47) 16

540. سؤال تقریری منافقان فرصت طلب از کافران

1) 1) . آیه، حال منافقان را بیان می‌کند. (مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 154؛ الکشاف، ج 4، ص 322)

(پس از پیروز شدن آنان) دربارۀ حایل شدن خود، بین مؤمنان و آنان و حمایت از کافران:

بَشِّرِ الْمُنٰافِقِینَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً

اَلَّذِینَ یَتَرَبَّصُونَ بِکُمْ ... وَ إِنْ کٰانَ لِلْکٰافِرِینَ نَصِیبٌ قٰالُوا أَ لَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَیْکُمْ وَ نَمْنَعْکُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ ... (1)نساء (4) 138 و 141

541. پرسش منافقان از همدیگر، برای خروج مخفیانه از محضر پیامبر صلی الله علیه و آله و محیط نزول آیات قرآن:

فَأَعْقَبَهُمْ نِفٰاقاً فِی قُلُوبِهِمْ إِلیٰ یَوْمِ یَلْقَوْنَهُ بِمٰا أَخْلَفُوا اللّٰهَ مٰا وَعَدُوهُ وَ بِمٰا کٰانُوا یَکْذِبُونَ

وَ إِذٰا مٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ نَظَرَ بَعْضُهُمْ إِلیٰ بَعْضٍ هَلْ یَرٰاکُمْ مِنْ أَحَدٍ ثُمَّ انْصَرَفُوا صَرَفَ اللّٰهُ قُلُوبَهُمْ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لاٰ یَفْقَهُونَ . توبه (9) 77 و 127

542. سؤال استهزاآمیز منافقان از همدیگر، دربارۀ ازدیاد ایمان آنان، پس از نزول هر سوره:

فَأَعْقَبَهُمْ نِفٰاقاً فِی قُلُوبِهِمْ إِلیٰ یَوْمِ یَلْقَوْنَهُ بِمٰا أَخْلَفُوا اللّٰهَ مٰا وَعَدُوهُ وَ بِمٰا کٰانُوا یَکْذِبُونَ

وَ إِذٰا مٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ فَمِنْهُمْ مَنْ یَقُولُ أَیُّکُمْ زٰادَتْهُ هٰذِهِ إِیمٰاناً ... توبه (9) 77 و 124

543. سؤال تقریری منافقان از مؤمنان در قیامت، مبنی بر همراه بودن با آنان در دنیا:

یَوْمَ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ لِلَّذِینَ آمَنُوا انْظُرُونٰا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِکُمْ ... یُنٰادُونَهُمْ أَ لَمْ نَکُنْ مَعَکُمْ قٰالُوا بَلیٰ ... حدید (57) 14

544. سؤال تقریری منافقان فرصت طلب از مؤمنان، مبنی بر همراه بودن با آنان (پس از پیروز شدن مؤمنان):

اَلَّذِینَ یَتَرَبَّصُونَ بِکُمْ فَإِنْ کٰانَ لَکُمْ فَتْحٌ مِنَ اللّٰهِ قٰالُوا أَ لَمْ نَکُنْ مَعَکُمْ .... نساء (4) 141

545. آرزوی منافقان، مبنی بر ماندن در میان بادیه‌نشینان (دور از میدان جهاد) و پرسش از اخبار جنگی مؤمنان با احزاب کافر:

وَ إِذْ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ ... یَحْسَبُونَ الْأَحْزٰابَ لَمْ یَذْهَبُوا وَ إِنْ یَأْتِ الْأَحْزٰابُ یَوَدُّوا لَوْ أَنَّهُمْ بٰادُونَ فِی الْأَعْرٰابِ یَسْئَلُونَ عَنْ أَنْبٰائِکُمْ وَ لَوْ کٰانُوا فِیکُمْ مٰا قٰاتَلُوا إِلاّٰ قَلِیلاً. (2)احزاب (33) 12 و 20

شایعه‌پراکنی منافقان

546. منافقان، از عناصر شایعه‌پراکنی در میان مسلمانان:

اَلَّذِینَ قٰالَ لَهُمُ النّٰاسُ إِنَّ النّٰاسَ قَدْ جَمَعُوا لَکُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزٰادَهُمْ إِیمٰاناً وَ قٰالُوا حَسْبُنَا اللّٰهُ وَ نِعْمَ الْوَکِیلُ

إِنَّمٰا ذٰلِکُمُ الشَّیْطٰانُ یُخَوِّفُ أَوْلِیٰاءَهُ فَلاٰ تَخٰافُوهُمْ وَ خٰافُونِ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ . (3)آل عمران (3) 173 و 175

وَ إِذٰا جٰاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذٰاعُوا بِهِ وَ لَوْ رَدُّوهُ إِلَی الرَّسُولِ وَ إِلیٰ أُولِی الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِینَ یَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ وَ لَوْ لاٰ فَضْلُ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ وَ رَحْمَتُهُ لاَتَّبَعْتُمُ الشَّیْطٰانَ إِلاّٰ قَلِیلاً. نساء (4) 83


1) 1) . جملۀ«أ لم نستحوذ علیکم و نمنعکم من المؤمنین»اشاره به این دارد که ما در هنگامۀ جنگ بر شما استیلا داشتیم، اما بین شما و مؤمنان حایل شدیم تا شما پیروز شدید. (زاد المسیر، ج 2، ص 229)

2) 2) . مقصود از«یسألون...»سؤال منافقان از بادیه‌نشینان دربارۀ مسلمانان است. (مجمع البیان، ج 7 - 8، ص 547)

3) 3) . منظور از«النّاس»اوّل، طبق یک قول منافقان است (مجمع البیان، ج 1 -\2 ، ص 889) که با شایعه‌پراکنی سعی داشتند مسلمانان را از جنگ منصرف کنند

لَئِنْ لَمْ یَنْتَهِ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَ الْمُرْجِفُونَ فِی الْمَدِینَةِ لَنُغْرِیَنَّکَ بِهِمْ ثُمَّ لاٰ یُجٰاوِرُونَکَ فِیهٰا إِلاّٰ قَلِیلاً. (1)احزاب (33) 60

547. هم‌صدایی گروهی از مسلمانان و منافقان، در شایعه‌افکنی علیه پیامبر صلی الله علیه و آله و خانوادۀ وی:

إِنَّ الَّذِینَ جٰاؤُ بِالْإِفْکِ عُصْبَةٌ مِنْکُمْ لاٰ تَحْسَبُوهُ شَرًّا لَکُمْ بَلْ هُوَ خَیْرٌ لَکُمْ لِکُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ مَا اکْتَسَبَ مِنَ الْإِثْمِ وَ الَّذِی تَوَلّٰی کِبْرَهُ مِنْهُمْ لَهُ عَذٰابٌ عَظِیمٌ

لَوْ لاٰ إِذْ سَمِعْتُمُوهُ ظَنَّ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِنٰاتُ بِأَنْفُسِهِمْ خَیْراً وَ قٰالُوا هٰذٰا إِفْکٌ مُبِینٌ

وَ لَوْ لاٰ فَضْلُ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ وَ رَحْمَتُهُ فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ لَمَسَّکُمْ فِیمٰا أَفَضْتُمْ فِیهِ عَذٰابٌ عَظِیمٌ

إِذْ تَلَقَّوْنَهُ بِأَلْسِنَتِکُمْ وَ تَقُولُونَ بِأَفْوٰاهِکُمْ مٰا لَیْسَ لَکُمْ بِهِ عِلْمٌ وَ تَحْسَبُونَهُ هَیِّناً وَ هُوَ عِنْدَ اللّٰهِ عَظِیمٌ

وَ لَوْ لاٰ إِذْ سَمِعْتُمُوهُ قُلْتُمْ مٰا یَکُونُ لَنٰا أَنْ نَتَکَلَّمَ بِهٰذٰا سُبْحٰانَکَ هٰذٰا بُهْتٰانٌ عَظِیمٌ . (2)نور (24) 11 و 12 و 14 -\16

548. همسویی و جاسوسی منافقان به نفع یهودیان، با شایعه‌سازیهای خویش در میان مسلمانان:

یٰا أَیُّهَا الرَّسُولُ لاٰ یَحْزُنْکَ الَّذِینَ یُسٰارِعُونَ فِی الْکُفْرِ مِنَ الَّذِینَ قٰالُوا آمَنّٰا بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ لَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ وَ مِنَ الَّذِینَ هٰادُوا سَمّٰاعُونَ لِلْکَذِبِ سَمّٰاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرِینَ لَمْ یَأْتُوکَ یُحَرِّفُونَ الْکَلِمَ مِنْ بَعْدِ مَوٰاضِعِهِ یَقُولُونَ إِنْ أُوتِیتُمْ هٰذٰا فَخُذُوهُ وَ إِنْ لَمْ تُؤْتَوْهُ فَاحْذَرُوا وَ مَنْ یُرِدِ اللّٰهُ فِتْنَتَهُ فَلَنْ تَمْلِکَ لَهُ مِنَ اللّٰهِ شَیْئاً أُولٰئِکَ الَّذِینَ لَمْ یُرِدِ اللّٰهُ أَنْ یُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ لَهُمْ فِی الدُّنْیٰا خِزْیٌ وَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ عَذٰابٌ عَظِیمٌ . مائده (5) 41

شخصیّت منافقان

549. منافق، بناکنندۀ شخصیت خویش، براساس سست و ناپایدار:

أَ فَمَنْ أَسَّسَ بُنْیٰانَهُ عَلیٰ تَقْویٰ مِنَ اللّٰهِ وَ رِضْوٰانٍ خَیْرٌ أَمْ مَنْ أَسَّسَ بُنْیٰانَهُ عَلیٰ شَفٰا جُرُفٍ هٰارٍ فَانْهٰارَ بِهِ فِی نٰارِ جَهَنَّمَ وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ

لاٰ یَزٰالُ بُنْیٰانُهُمُ الَّذِی بَنَوْا رِیبَةً فِی قُلُوبِهِمْ إِلاّٰ أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ . توبه (9) 109 و 110

550. برپایی بنیان و شخصیت منافقان بر پرتگاه شک و تردید، مایۀ افکنده شدن آنان در دوزخ:

أَ فَمَنْ أَسَّسَ بُنْیٰانَهُ عَلیٰ تَقْویٰ مِنَ اللّٰهِ وَ رِضْوٰانٍ خَیْرٌ أَمْ مَنْ أَسَّسَ بُنْیٰانَهُ عَلیٰ شَفٰا جُرُفٍ هٰارٍ فَانْهٰارَ بِهِ فِی نٰارِ جَهَنَّمَ وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ

لاٰ یَزٰالُ بُنْیٰانُهُمُ الَّذِی بَنَوْا رِیبَةً فِی قُلُوبِهِمْ إِلاّٰ أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ . توبه (9) 109 و 110

551. منافقان، فاقد خرد و اندیشه:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ نٰافَقُوا ... لَأَنْتُمْ أَشَدُّ رَهْبَةً فِی صُدُورِهِمْ مِنَ اللّٰهِ ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لاٰ یَفْقَهُونَ ... تَحْسَبُهُمْ جَمِیعاً وَ قُلُوبُهُمْ شَتّٰی ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لاٰ یَعْقِلُونَ . (3)حشر (59) 11 و 13 و 14

شفاعت از منافقان


1) 1) . مقصود از«و المرجفون»منافقان است. (مجمع البیان، ج 7 - 8، ص 580؛ فتح القدیر، ج 4، ص 350)

2) 2) . براساس شأن نزول«عبد الله بن ابی» سرکردۀ منافقان مدینه در ماجرای افک نقش اساسی داشته و هدف از انتشار آن تهمت به همسر محمد و هتک حرمت آن حضرت بوده است. (مجمع البیان، ج 7 - 8، ص 205 - 206)

3) 3) . مقصود از«قوم لا یفقهون»و«قوم لا یعقلون»منافقان یا منافقان و یهود بنی نضیر است. (روح المعانی، ج 15، جزء 28، ص 83)

552. ممنوعیت پیامبر صلی الله علیه و آله از شفاعت و وساطت برای منافقان:

فَمٰا لَکُمْ فِی الْمُنٰافِقِینَ فِئَتَیْنِ وَ اللّٰهُ أَرْکَسَهُمْ بِمٰا کَسَبُوا أَ تُرِیدُونَ أَنْ تَهْدُوا مَنْ أَضَلَّ اللّٰهُ وَ مَنْ یُضْلِلِ اللّٰهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِیلاً. نساء (4) 88

553. عدم تأثیر وساطت و شفاعت پیامبر صلی الله علیه و آله برای منافقان:

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا یَسْتَغْفِرْ لَکُمْ رَسُولُ اللّٰهِ لَوَّوْا رُؤُسَهُمْ وَ رَأَیْتَهُمْ یَصُدُّونَ وَ هُمْ مُسْتَکْبِرُونَ

سَوٰاءٌ عَلَیْهِمْ أَسْتَغْفَرْتَ لَهُمْ أَمْ لَمْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ لَنْ یَغْفِرَ اللّٰهُ لَهُمْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الْفٰاسِقِینَ . منافقون (63) 5 و 6

554. مجاز بودن پیامبر صلی الله علیه و آله برای شفاعت و وساطت، برای منافقان تائب:

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ رَسُولٍ إِلاّٰ لِیُطٰاعَ بِإِذْنِ اللّٰهِ وَ لَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جٰاؤُکَ فَاسْتَغْفَرُوا اللّٰهَ وَ اسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللّٰهَ تَوّٰاباً رَحِیماً. (1)نساء (4) 64

555. شفاعت و طرفداری از منافقان، امری نکوهیده از سوی خداوند:

فَمٰا لَکُمْ فِی الْمُنٰافِقِینَ فِئَتَیْنِ وَ اللّٰهُ أَرْکَسَهُمْ بِمٰا کَسَبُوا أَ تُرِیدُونَ أَنْ تَهْدُوا مَنْ أَضَلَّ اللّٰهُ وَ مَنْ یُضْلِلِ اللّٰهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِیلاً. نساء (4) 88

شکست منافقان

556. شکست منافقان در توطئه علیه اسلام و پیامبر صلی الله علیه و آله و عدم دستیابی به اهداف شوم خویش:

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ جٰاهِدِ الْکُفّٰارَ وَ الْمُنٰافِقِینَ وَ اغْلُظْ عَلَیْهِمْ وَ مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ

یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ مٰا قٰالُوا وَ لَقَدْ قٰالُوا کَلِمَةَ الْکُفْرِ وَ کَفَرُوا بَعْدَ إِسْلاٰمِهِمْ وَ هَمُّوا بِمٰا لَمْ یَنٰالُوا وَ مٰا نَقَمُوا إِلاّٰ أَنْ أَغْنٰاهُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ فَإِنْ یَتُوبُوا یَکُ خَیْراً لَهُمْ وَ إِنْ یَتَوَلَّوْا یُعَذِّبْهُمُ اللّٰهُ عَذٰاباً أَلِیماً فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ مٰا لَهُمْ فِی الْأَرْضِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ نَصِیرٍ. توبه (9) 73 و 74

وَ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً ضِرٰاراً وَ کُفْراً وَ تَفْرِیقاً بَیْنَ الْمُؤْمِنِینَ وَ إِرْصٰاداً لِمَنْ حٰارَبَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ وَ لَیَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنٰا إِلاَّ الْحُسْنیٰ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ

لاٰ تَقُمْ فِیهِ أَبَداً لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَی التَّقْویٰ مِنْ أَوَّلِ یَوْمٍ أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِیهِ فِیهِ رِجٰالٌ یُحِبُّونَ أَنْ یَتَطَهَّرُوا وَ اللّٰهُ یُحِبُّ الْمُطَّهِّرِینَ

أَ فَمَنْ أَسَّسَ بُنْیٰانَهُ عَلیٰ تَقْویٰ مِنَ اللّٰهِ وَ رِضْوٰانٍ خَیْرٌ أَمْ مَنْ أَسَّسَ بُنْیٰانَهُ عَلیٰ شَفٰا جُرُفٍ هٰارٍ فَانْهٰارَ بِهِ فِی نٰارِ جَهَنَّمَ وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ . توبه (9) 107 -\109

557. حرکتهای منافقانۀ ضدّ خدا و دین، سست و محکوم به شکست:

وَ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً ضِرٰاراً وَ کُفْراً وَ تَفْرِیقاً بَیْنَ الْمُؤْمِنِینَ وَ إِرْصٰاداً لِمَنْ حٰارَبَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ وَ لَیَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنٰا إِلاَّ الْحُسْنیٰ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ

أَ فَمَنْ أَسَّسَ بُنْیٰانَهُ عَلیٰ تَقْویٰ مِنَ اللّٰهِ وَ رِضْوٰانٍ خَیْرٌ أَمْ مَنْ أَسَّسَ بُنْیٰانَهُ عَلیٰ شَفٰا جُرُفٍ هٰارٍ فَانْهٰارَ بِهِ فِی نٰارِ جَهَنَّمَ وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ . توبه (9) 107 و 109


1) 1) . آیه، مربوط به جمعی از منافقان توطئه گر علیه پیامبر صلی الله علیه و آله است که پس از رسوایی پشیمان شدند و حضرت برای آنان شفاعت کرد. (مجمع البیان، ج 3 - 4، ص 105)

558. گرفتاری منافقان به گردابهای بدی و شکست:

وَ یُعَذِّبَ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ وَ الْمُشْرِکِینَ وَ الْمُشْرِکٰاتِ الظّٰانِّینَ بِاللّٰهِ ظَنَّ السَّوْءِ عَلَیْهِمْ دٰائِرَةُ السَّوْءِ .... فتح (48) 6

شک منافقان

559. شک و تردید منافقان به حکمیّت رسول خدا صلی الله علیه و آله ، مانع اطاعت آنان از آن حضرت:

وَ یَقُولُونَ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالرَّسُولِ وَ أَطَعْنٰا ثُمَّ یَتَوَلّٰی فَرِیقٌ مِنْهُمْ مِنْ بَعْدِ ذٰلِکَ وَ مٰا أُولٰئِکَ بِالْمُؤْمِنِینَ

وَ إِذٰا دُعُوا إِلَی اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ لِیَحْکُمَ بَیْنَهُمْ إِذٰا فَرِیقٌ مِنْهُمْ مُعْرِضُونَ

أَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَمِ ارْتٰابُوا أَمْ یَخٰافُونَ أَنْ یَحِیفَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ وَ رَسُولُهُ بَلْ أُولٰئِکَ هُمُ الظّٰالِمُونَ . (1)نور (24) 47 و 48 و 50

560. شک و تردید قلبی منافقان، دربارۀ وحدانیّت خدا:

إِنَّمٰا یَسْتَأْذِنُکَ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ ارْتٰابَتْ قُلُوبُهُمْ فَهُمْ فِی رَیْبِهِمْ یَتَرَدَّدُونَ . توبه (9) 45

561. تردید منافقان، دربارۀ آخرت:

إِنَّمٰا یَسْتَأْذِنُکَ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ ارْتٰابَتْ قُلُوبُهُمْ فَهُمْ فِی رَیْبِهِمْ یَتَرَدَّدُونَ . توبه (9) 45

562. منافقان، گرفتار شک و تردید نسبت به حقایق دینی تا لحظۀ مرگ:

لاٰ یَزٰالُ بُنْیٰانُهُمُ الَّذِی بَنَوْا رِیبَةً فِی قُلُوبِهِمْ إِلاّٰ أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ . توبه (9) 110

یَوْمَ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ .... وَ لٰکِنَّکُمْ فَتَنْتُمْ أَنْفُسَکُمْ وَ تَرَبَّصْتُمْ وَ ارْتَبْتُمْ ... حَتّٰی جٰاءَ أَمْرُ اللّٰهِ .... حدید (57) 13 و 14

شکنجۀ منافقان

563. شکنجۀ منافقان از سوی ملائکه، با زدن بر صورت و پشت آنان، به هنگام مرگ:

وَ یَقُولُ الَّذِینَ آمَنُوا لَوْ لاٰ نُزِّلَتْ سُورَةٌ فَإِذٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْکَمَةٌ وَ ذُکِرَ فِیهَا الْقِتٰالُ رَأَیْتَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ نَظَرَ الْمَغْشِیِّ عَلَیْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَأَوْلیٰ لَهُمْ

فَکَیْفَ إِذٰا تَوَفَّتْهُمُ الْمَلاٰئِکَةُ یَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَ أَدْبٰارَهُمْ . محمّد (47) 20 و 27

شناخت منافقان

564. منافقان، فاقد شناخت و اندیشۀ صحیح:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَ مٰا هُمْ بِمُؤْمِنِینَ

یُخٰادِعُونَ اللّٰهَ وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ مٰا یَخْدَعُونَ إِلاّٰ أَنْفُسَهُمْ وَ مٰا یَشْعُرُونَ

أَلاٰ إِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ وَ لٰکِنْ لاٰ یَشْعُرُونَ

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ آمِنُوا کَمٰا آمَنَ النّٰاسُ قٰالُوا أَ نُؤْمِنُ کَمٰا آمَنَ السُّفَهٰاءُ أَلاٰ إِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهٰاءُ وَ لٰکِنْ لاٰ یَعْلَمُونَ

صُمٌّ بُکْمٌ عُمْیٌ فَهُمْ لاٰ یَرْجِعُونَ . بقره (2) 8 و 9 و 12 و 13 و 18

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ جٰاهِدِ الْکُفّٰارَ وَ الْمُنٰافِقِینَ وَ اغْلُظْ عَلَیْهِمْ وَ مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ

وَ إِذٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ أَنْ آمِنُوا بِاللّٰهِ وَ جٰاهِدُوا مَعَ رَسُولِهِ اسْتَأْذَنَکَ أُولُوا الطَّوْلِ مِنْهُمْ وَ قٰالُوا ذَرْنٰا نَکُنْ مَعَ الْقٰاعِدِینَ

رَضُوا بِأَنْ یَکُونُوا مَعَ الْخَوٰالِفِ وَ طُبِعَ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لاٰ یَفْقَهُونَ . توبه (9) 73 و 86 و 87


1) 1) . مراد از«ام ارتابوا»شک و تردید آنان در قبول حکمیّت پیامبر صلی الله علیه و آله است. (جامع البیان، ج 9، جزء 18، ص 340؛ التفسیر المنیر، ج 18، ص 273)

وَ أَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزٰادَتْهُمْ رِجْساً إِلَی رِجْسِهِمْ وَ مٰاتُوا وَ هُمْ کٰافِرُونَ

وَ إِذٰا مٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ نَظَرَ بَعْضُهُمْ إِلیٰ بَعْضٍ هَلْ یَرٰاکُمْ مِنْ أَحَدٍ ثُمَّ انْصَرَفُوا صَرَفَ اللّٰهُ قُلُوبَهُمْ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لاٰ یَفْقَهُونَ . توبه (9) 125 و 127

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَسْتَمِعُ إِلَیْکَ حَتّٰی إِذٰا خَرَجُوا مِنْ عِنْدِکَ قٰالُوا لِلَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ مٰا ذٰا قٰالَ آنِفاً أُولٰئِکَ الَّذِینَ طَبَعَ اللّٰهُ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ وَ اتَّبَعُوا أَهْوٰاءَهُمْ

أُولٰئِکَ الَّذِینَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ فَأَصَمَّهُمْ وَ أَعْمیٰ أَبْصٰارَهُمْ . محمّد (47) 16 و 23

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ نٰافَقُوا یَقُولُونَ لِإِخْوٰانِهِمُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ لَئِنْ أُخْرِجْتُمْ لَنَخْرُجَنَّ مَعَکُمْ وَ لاٰ نُطِیعُ فِیکُمْ أَحَداً أَبَداً وَ إِنْ قُوتِلْتُمْ لَنَنْصُرَنَّکُمْ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ

لَأَنْتُمْ أَشَدُّ رَهْبَةً فِی صُدُورِهِمْ مِنَ اللّٰهِ ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لاٰ یَفْقَهُونَ . حشر (59) 11 و 13

إِذٰا جٰاءَکَ الْمُنٰافِقُونَ قٰالُوا نَشْهَدُ إِنَّکَ لَرَسُولُ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّکَ لَرَسُولُهُ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لَکٰاذِبُونَ

ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ آمَنُوا ثُمَّ کَفَرُوا فَطُبِعَ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لاٰ یَفْقَهُونَ

هُمُ الَّذِینَ یَقُولُونَ لاٰ تُنْفِقُوا عَلیٰ مَنْ عِنْدَ رَسُولِ اللّٰهِ حَتّٰی یَنْفَضُّوا وَ لِلّٰهِ خَزٰائِنُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ لٰکِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لاٰ یَفْقَهُونَ

یَقُولُونَ لَئِنْ رَجَعْنٰا إِلَی الْمَدِینَةِ لَیُخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ مِنْهَا الْأَذَلَّ وَ لِلّٰهِ الْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ لٰکِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ . منافقون (63) 1 و 3 و 7 و 8

نیز ==> جهل، جاهلان، مصادیق جاهلان، منافقان و شناخت، محرومان از شناخت، منافقان

شیطان و منافقان

565. ارادۀ شیطان، برای گمراهی عمیق منافقان:

... وَ یُرِیدُ الشَّیْطٰانُ أَنْ یُضِلَّهُمْ ضَلاٰلاً بَعِیداً وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا إِلیٰ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ وَ إِلَی الرَّسُولِ رَأَیْتَ الْمُنٰافِقِینَ یَصُدُّونَ عَنْکَ ... نساء (4) 60 و 61

566. مراجعۀ منافقان به طاغوت و اعراض از پیامبر صلی الله علیه و آله ، خواستۀ شیطان:

... یُرِیدُونَ أَنْ یَتَحٰاکَمُوا إِلَی الطّٰاغُوتِ ... وَ یُرِیدُ الشَّیْطٰانُ أَنْ یُضِلَّهُمْ ضَلاٰلاً بَعِیداً وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا إِلیٰ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ وَ إِلَی الرَّسُولِ رَأَیْتَ الْمُنٰافِقِینَ یَصُدُّونَ عَنْکَ صُدُوداً . نساء (4) 60 و 61

567. گمراه شدن منافقان از سوی شیطان، با ایجاد آرزوهای طولانی:

إِنَّ الَّذِینَ ارْتَدُّوا عَلیٰ أَدْبٰارِهِمْ ... اَلشَّیْطٰانُ سَوَّلَ لَهُمْ وَ أَمْلیٰ لَهُمْ . (1)محمّد (47) 25

568. روی‌گردانی منافقان از اسلام، با تسویل شیطان:

إِنَّ الَّذِینَ ارْتَدُّوا عَلیٰ أَدْبٰارِهِمْ ... اَلشَّیْطٰانُ سَوَّلَ لَهُمْ ... (2)محمّد (47) 25

569. وسوسه‌های شیطانی، مایۀ امتحان منافقان:

لِیَجْعَلَ مٰا یُلْقِی الشَّیْطٰانُ فِتْنَةً لِلَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ ... (3)حجّ (22) 53

570. منافقان، تحت استیلای شیطان:

اِسْتَحْوَذَ عَلَیْهِمُ الشَّیْطٰانُ فَأَنْسٰاهُمْ ذِکْرَ اللّٰهِ أُولٰئِکَ حِزْبُ الشَّیْطٰانِ أَلاٰ إِنَّ حِزْبَ الشَّیْطٰانِ هُمُ


1) 1) . ممکن است مقصود آیه، منافقان باشد. (الکشّاف، ج 4، ص 326)

2) 2) . مقصود از«الّذین ارتدّوا»طبق یک قول، منافقان است. (مجمع البیان، ج 9 -\10 ، ص 158)

3) 3) . مقصود از«فی قلوبهم مرض»منافقان است. (الکشّاف، ج 3، ص 166)

اَلْخٰاسِرُونَ . (1)مجادله (58) 19

571. شیطان، بازدارندۀ منافقان از شرکت در جهاد با ایجاد ترس در آنان:

إِنَّمٰا ذٰلِکُمُ الشَّیْطٰانُ یُخَوِّفُ أَوْلِیٰاءَهُ فَلاٰ تَخٰافُوهُمْ وَ خٰافُونِ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ . (2)آل عمران (3) 175

نیز ==> همین مدخل، منافقان و شیطان

صدای منافقان

572. استمداد منافقان با صدایی بلند از مؤمنان در قیامت، برای نجات از عذاب:

یَوْمَ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ لِلَّذِینَ آمَنُوا انْظُرُونٰا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِکُمْ قِیلَ ارْجِعُوا وَرٰاءَکُمْ فَالْتَمِسُوا نُوراً فَضُرِبَ بَیْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بٰابٌ بٰاطِنُهُ فِیهِ الرَّحْمَةُ وَ ظٰاهِرُهُ مِنْ قِبَلِهِ الْعَذٰابُ

یُنٰادُونَهُمْ أَ لَمْ نَکُنْ مَعَکُمْ قٰالُوا بَلیٰ وَ لٰکِنَّکُمْ فَتَنْتُمْ أَنْفُسَکُمْ وَ تَرَبَّصْتُمْ وَ ارْتَبْتُمْ وَ غَرَّتْکُمُ الْأَمٰانِیُّ حَتّٰی جٰاءَ أَمْرُ اللّٰهِ وَ غَرَّکُمْ بِاللّٰهِ الْغَرُورُ. حدید (57) 13 و 14

573. قابل شناسایی بودن منافقان برای پیامبر صلی الله علیه و آله ، از روی آهنگ صدایشان:

أَمْ حَسِبَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَنْ لَنْ یُخْرِجَ اللّٰهُ أَضْغٰانَهُمْ

وَ لَوْ نَشٰاءُ لَأَرَیْنٰاکَهُمْ فَلَعَرَفْتَهُمْ بِسِیمٰاهُمْ وَ لَتَعْرِفَنَّهُمْ فِی لَحْنِ الْقَوْلِ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ أَعْمٰالَکُمْ . محمّد (47) 29 و 30

صفات منافقان

1. استکبار

574. استکبار منافقان، در برابر دعوت پیامبر صلی الله علیه و آله :

إِذٰا جٰاءَکَ الْمُنٰافِقُونَ قٰالُوا نَشْهَدُ إِنَّکَ لَرَسُولُ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّکَ لَرَسُولُهُ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لَکٰاذِبُونَ

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا یَسْتَغْفِرْ لَکُمْ رَسُولُ اللّٰهِ لَوَّوْا رُؤُسَهُمْ وَ رَأَیْتَهُمْ یَصُدُّونَ وَ هُمْ مُسْتَکْبِرُونَ . منافقون (63) 1 و 5

2. انعطاف‌ناپذیری

575. انعطاف‌ناپذیری منافقان در برابر حق، همچون چوب خشک تکیه داده شده بر دیوار:

إِذٰا جٰاءَکَ الْمُنٰافِقُونَ قٰالُوا نَشْهَدُ إِنَّکَ لَرَسُولُ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّکَ لَرَسُولُهُ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لَکٰاذِبُونَ

وَ إِذٰا رَأَیْتَهُمْ تُعْجِبُکَ أَجْسٰامُهُمْ وَ إِنْ یَقُولُوا تَسْمَعْ لِقَوْلِهِمْ کَأَنَّهُمْ خُشُبٌ مُسَنَّدَةٌ یَحْسَبُونَ کُلَّ صَیْحَةٍ عَلَیْهِمْ هُمُ الْعَدُوُّ فَاحْذَرْهُمْ قٰاتَلَهُمُ اللّٰهُ أَنّٰی یُؤْفَکُونَ . منافقون (63) 1 و 4

3. بخل

576. بخل‌ورزی، از اوصاف منافقان:

اَلْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ ... وَ یَقْبِضُونَ أَیْدِیَهُمْ .... توبه (9) 67

577. بخل بعضی منافقان از انفاق، به رغم برخورداری از مال و تعهد قبلی خویش با خدا:

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ جٰاهِدِ الْکُفّٰارَ وَ الْمُنٰافِقِینَ ... یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ مٰا قٰالُوا وَ لَقَدْ قٰالُوا کَلِمَةَ الْکُفْرِ وَ کَفَرُوا بَعْدَ إِسْلاٰمِهِمْ وَ هَمُّوا بِمٰا لَمْ یَنٰالُوا وَ مٰا نَقَمُوا إِلاّٰ أَنْ أَغْنٰاهُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ فَإِنْ یَتُوبُوا یَکُ خَیْراً لَهُمْ وَ إِنْ یَتَوَلَّوْا یُعَذِّبْهُمُ اللّٰهُ عَذٰاباً أَلِیماً فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ مٰا لَهُمْ فِی الْأَرْضِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ نَصِیرٍ وَ مِنْهُمْ مَنْ عٰاهَدَ اللّٰهَ لَئِنْ آتٰانٰا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ ... فَلَمّٰا


1) 1) . آیۀ یادشده ، مربوط به منافقان است. (الکشاف، ج 4، ص 495)

2) 2) . طبق یک احتمال، مقصود از«یخوّف أولیائه»منافقان است. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 890)

آتٰاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ بَخِلُوا بِهِ .... توبه (9) 73 -\76

578. بخل‌ورزی منافقان مدینه، در اجرای امر خیر:

قَدْ یَعْلَمُ اللّٰهُ الْمُعَوِّقِینَ مِنْکُمْ وَ الْقٰائِلِینَ لِإِخْوٰانِهِمْ هَلُمَّ إِلَیْنٰا .... أَشِحَّةً عَلَی الْخَیْرِ .... احزاب (33) 18 و 19

579. بخل‌ورزی منافقان، سبب شرکت نکردن آنان در جهاد:

قَدْ یَعْلَمُ اللّٰهُ الْمُعَوِّقِینَ مِنْکُمْ وَ الْقٰائِلِینَ لِإِخْوٰانِهِمْ هَلُمَّ إِلَیْنٰا وَ لاٰ یَأْتُونَ الْبَأْسَ إِلاّٰ قَلِیلاً

أَشِحَّةً عَلَیْکُمْ فَإِذٰا جٰاءَ الْخَوْفُ رَأَیْتَهُمْ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ تَدُورُ أَعْیُنُهُمْ کَالَّذِی یُغْشیٰ عَلَیْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَإِذٰا ذَهَبَ الْخَوْفُ سَلَقُوکُمْ بِأَلْسِنَةٍ حِدٰادٍ أَشِحَّةً عَلَی الْخَیْرِ أُولٰئِکَ لَمْ یُؤْمِنُوا فَأَحْبَطَ اللّٰهُ أَعْمٰالَهُمْ وَ کٰانَ ذٰلِکَ عَلَی اللّٰهِ یَسِیراً. احزاب (33) 18 و 19

580. بخل‌ورزی منافقان از پرداخت زکات، مایۀ قرار گرفتن در زمرۀ فاسقان:

وَ مِنْهُمْ مَنْ عٰاهَدَ اللّٰهَ لَئِنْ آتٰانٰا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ وَ لَنَکُونَنَّ مِنَ الصّٰالِحِینَ

فَلَمّٰا آتٰاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ بَخِلُوا بِهِ وَ تَوَلَّوْا وَ هُمْ مُعْرِضُونَ

اِسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لاٰ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِینَ مَرَّةً فَلَنْ یَغْفِرَ اللّٰهُ لَهُمْ ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الْفٰاسِقِینَ . توبه (9) 75 و 76 و 80

فَوَیْلٌ لِلْمُصَلِّینَ

اَلَّذِینَ هُمْ عَنْ صَلاٰتِهِمْ سٰاهُونَ

اَلَّذِینَ هُمْ یُرٰاؤُنَ

وَ یَمْنَعُونَ الْمٰاعُونَ . (1)ماعون (107) 4 -\7

4. بدزبانی

581. برخوردهای شدید، همراه با بدزبانی منافقان با اهل ایمان:

قَدْ یَعْلَمُ اللّٰهُ الْمُعَوِّقِینَ مِنْکُمْ وَ الْقٰائِلِینَ لِإِخْوٰانِهِمْ هَلُمَّ إِلَیْنٰا وَ لاٰ یَأْتُونَ الْبَأْسَ إِلاّٰ قَلِیلاً

أَشِحَّةً عَلَیْکُمْ فَإِذٰا جٰاءَ الْخَوْفُ رَأَیْتَهُمْ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ تَدُورُ أَعْیُنُهُمْ کَالَّذِی یُغْشیٰ عَلَیْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَإِذٰا ذَهَبَ الْخَوْفُ سَلَقُوکُمْ بِأَلْسِنَةٍ حِدٰادٍ أَشِحَّةً عَلَی الْخَیْرِ أُولٰئِکَ لَمْ یُؤْمِنُوا فَأَحْبَطَ اللّٰهُ أَعْمٰالَهُمْ وَ کٰانَ ذٰلِکَ عَلَی اللّٰهِ یَسِیراً. (2)احزاب (33) 18 و 19

582. بدزبانی منافقان با دشنام به پیامبر صلی الله علیه و آله ، مایۀ رسوایی آنان:

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ جٰاهِدِ الْکُفّٰارَ وَ الْمُنٰافِقِینَ وَ اغْلُظْ عَلَیْهِمْ وَ مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ

یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ مٰا قٰالُوا وَ لَقَدْ قٰالُوا کَلِمَةَ الْکُفْرِ وَ کَفَرُوا بَعْدَ إِسْلاٰمِهِمْ وَ هَمُّوا بِمٰا لَمْ یَنٰالُوا وَ مٰا نَقَمُوا إِلاّٰ أَنْ أَغْنٰاهُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ فَإِنْ یَتُوبُوا یَکُ خَیْراً لَهُمْ وَ إِنْ یَتَوَلَّوْا یُعَذِّبْهُمُ اللّٰهُ عَذٰاباً أَلِیماً فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ مٰا لَهُمْ فِی الْأَرْضِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ نَصِیرٍ. (3)توبه (9) 73 و 74

583. گفتار ناصواب و بی‌ادبانه با پیامبر صلی الله علیه و آله ، نشانۀ نفاق و بیماردلی:

أَمْ حَسِبَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَنْ لَنْ یُخْرِجَ اللّٰهُ أَضْغٰانَهُمْ

وَ لَوْ نَشٰاءُ لَأَرَیْنٰاکَهُمْ فَلَعَرَفْتَهُمْ بِسِیمٰاهُمْ وَ لَتَعْرِفَنَّهُمْ فِی لَحْنِ الْقَوْلِ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ


1) 1) . برخی مفسران گفته‌اند: مورد آیه منافقان‌اند و مقصود از«یمنعون الماعون»پرداخت نکردن زکات است. (مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 834)

2) 2) . مراد از«سلقوکم بالسنة حداد»فحاشی و بدزبانی است. (مجمع البیان، ج 7 - 8، ص 546)

3) 3) . سیاق آیات می‌فهماند که منافقان افزون بر کار زشتی که مرتکب شده بودند، سخن ناروایی را نیز بر زبان آورده بودند. (المیزان، ج 9، ص 340)

أَعْمٰالَکُمْ . (1)محمّد (47) 29 و 30

584. برخورد کینه‌جویانه و گفتار ناصواب، نسبت به علی علیه السلام نشانۀ نفاق و دورویی:

أَمْ حَسِبَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَنْ لَنْ یُخْرِجَ اللّٰهُ أَضْغٰانَهُمْ

وَ لَوْ نَشٰاءُ لَأَرَیْنٰاکَهُمْ فَلَعَرَفْتَهُمْ بِسِیمٰاهُمْ وَ لَتَعْرِفَنَّهُمْ فِی لَحْنِ الْقَوْلِ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ أَعْمٰالَکُمْ . (2)محمّد (47) 29 و 30

5. ترک انفاق

==> انفاق، انفاق منافقان

6 . ترویج زشتیها

585. منافقان، ترویج‌کنندۀ بدیها و زشتیها:

اَلْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ یَأْمُرُونَ بِالْمُنْکَرِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ وَ یَقْبِضُونَ أَیْدِیَهُمْ نَسُوا اللّٰهَ فَنَسِیَهُمْ إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ هُمُ الْفٰاسِقُونَ . توبه (9) 67

7. تکبّر

586. منافقان، مردمی متکبّر و خودبرتربین:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَ مٰا هُمْ بِمُؤْمِنِینَ

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ آمِنُوا کَمٰا آمَنَ النّٰاسُ قٰالُوا أَ نُؤْمِنُ کَمٰا آمَنَ السُّفَهٰاءُ أَلاٰ إِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهٰاءُ .... بقره (2) 8 و 13

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یُعْجِبُکَ قَوْلُهُ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ یُشْهِدُ اللّٰهَ عَلیٰ مٰا فِی قَلْبِهِ ... وَ إِذٰا قِیلَ لَهُ اتَّقِ اللّٰهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ ... (3)بقره (2) 204 و 206

587. خصلت تکبر منافقان، مانع حق‌پذیری آنان:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یُعْجِبُکَ قَوْلُهُ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ یُشْهِدُ اللّٰهَ عَلیٰ مٰا فِی قَلْبِهِ وَ هُوَ أَلَدُّ الْخِصٰامِ

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُ اتَّقِ اللّٰهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ وَ لَبِئْسَ الْمِهٰادُ. بقره (2) 204 و 206

588. سر برگرداندن متکبرانۀ منافقان، از پیشنهاد پیامبر صلی الله علیه و آله جهت استغفار برای آنان:

إِذٰا جٰاءَکَ الْمُنٰافِقُونَ قٰالُوا نَشْهَدُ إِنَّکَ لَرَسُولُ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّکَ لَرَسُولُهُ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لَکٰاذِبُونَ

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا یَسْتَغْفِرْ لَکُمْ رَسُولُ اللّٰهِ لَوَّوْا رُؤُسَهُمْ وَ رَأَیْتَهُمْ یَصُدُّونَ وَ هُمْ مُسْتَکْبِرُونَ . منافقون (63) 1 و 5

8 . حرص

589. حرص و طمع‌ورزی، از ویژگیهای اهل نفاق:

اَلَّذِینَ یَتَرَبَّصُونَ بِکُمْ فَإِنْ کٰانَ لَکُمْ فَتْحٌ مِنَ اللّٰهِ قٰالُوا أَ لَمْ نَکُنْ مَعَکُمْ ... وَ نَمْنَعْکُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ ... إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ ... نساء (4) 141 و 142

590. طمع ناپسند و بی‌حاصل منافقان، برای بهره‌گیری از پاداش مؤمنان در قیامت:

یَوْمَ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ لِلَّذِینَ آمَنُوا انْظُرُونٰا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِکُمْ قِیلَ ارْجِعُوا وَرٰاءَکُمْ فَالْتَمِسُوا نُوراً فَضُرِبَ بَیْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بٰابٌ بٰاطِنُهُ فِیهِ الرَّحْمَةُ وَ ظٰاهِرُهُ مِنْ قِبَلِهِ الْعَذٰابُ

یُنٰادُونَهُمْ أَ لَمْ نَکُنْ مَعَکُمْ قٰالُوا بَلیٰ وَ لٰکِنَّکُمْ فَتَنْتُمْ أَنْفُسَکُمْ


1) 1) . مراد از«لحن القول»نحوۀ کلام منافقان با پیامبر صلی الله علیه و آله است که سعی داشتند حضرت را کوچک و تحقیر کنند. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 12، جزء 26، ص 121 و 122)

2) 2) . گفته شده: مقصود از«لحن القول»برخورد کینه‌جویانه با علی علیه السلام است که در عصر بعثت این گونه برخوردها نشانۀ نفاق بوده است. (مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 160؛ شواهد التنزیل، ج 2، ص 248 - 249؛ الدرّ المنثور، ج 7، ص 504)

3) 3) . مراد از«اخذته العزة بالاثم»تکبر است. (الکشاف، ج 1، ص 251)

وَ تَرَبَّصْتُمْ وَ ارْتَبْتُمْ وَ غَرَّتْکُمُ الْأَمٰانِیُّ حَتّٰی جٰاءَ أَمْرُ اللّٰهِ وَ غَرَّکُمْ بِاللّٰهِ الْغَرُورُ. حدید (57) 13 و 14

591. چشم‌داشت طمع‌کارانۀ منافقان صدر اسلام، برای دریافت صدقات، به رغم عدم استحقاق آن:

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَلْمِزُکَ فِی الصَّدَقٰاتِ فَإِنْ أُعْطُوا مِنْهٰا رَضُوا وَ إِنْ لَمْ یُعْطَوْا مِنْهٰا إِذٰا هُمْ یَسْخَطُونَ

وَ لَوْ أَنَّهُمْ رَضُوا مٰا آتٰاهُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ وَ قٰالُوا حَسْبُنَا اللّٰهُ سَیُؤْتِینَا اللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ رَسُولُهُ إِنّٰا إِلَی اللّٰهِ رٰاغِبُونَ

إِنَّمَا الصَّدَقٰاتُ لِلْفُقَرٰاءِ وَ الْمَسٰاکِینِ وَ الْعٰامِلِینَ عَلَیْهٰا وَ الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَ فِی الرِّقٰابِ وَ الْغٰارِمِینَ وَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ فَرِیضَةً مِنَ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ . توبه (9) 58 -\60

592. خضوع زنان در گفتار، باعث طمع منافقان بیماردل:

یٰا نِسٰاءَ النَّبِیِّ لَسْتُنَّ کَأَحَدٍ مِنَ النِّسٰاءِ إِنِ اتَّقَیْتُنَّ فَلاٰ تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ فَیَطْمَعَ الَّذِی فِی قَلْبِهِ مَرَضٌ وَ قُلْنَ قَوْلاً مَعْرُوفاً. (1)احزاب (33) 32

9. حسدورزی

==> حسد، حسد منافقان

10. خدعه

593. منافقان، مردمی نیرنگ‌باز و فریبکار:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَ مٰا هُمْ بِمُؤْمِنِینَ

یُخٰادِعُونَ اللّٰهَ وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ مٰا یَخْدَعُونَ إِلاّٰ أَنْفُسَهُمْ وَ مٰا یَشْعُرُونَ . بقره (2) 8 و 9

نیز ==> مکر، مکر منافقان

11. خیانت

==> همین مدخل، منافقان، خیانت منافقان

12. دروغگویی

==> همین مدخل، دروغگویی منافقان

13. ریاکاری

==> نفاق، نشانه‌های نفاق، ریا

14. سفاهت

594. منافقان، مردمی سفیه و فاقد اندیشه:

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ آمِنُوا کَمٰا آمَنَ النّٰاسُ قٰالُوا أَ نُؤْمِنُ کَمٰا آمَنَ السُّفَهٰاءُ أَلاٰ إِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهٰاءُ وَ لٰکِنْ لاٰ یَعْلَمُونَ . بقره (2) 13

وَ إِذٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ أَنْ آمِنُوا بِاللّٰهِ وَ جٰاهِدُوا مَعَ رَسُولِهِ اسْتَأْذَنَکَ أُولُوا الطَّوْلِ مِنْهُمْ وَ قٰالُوا ذَرْنٰا نَکُنْ مَعَ الْقٰاعِدِینَ

رَضُوا بِأَنْ یَکُونُوا مَعَ الْخَوٰالِفِ وَ طُبِعَ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لاٰ یَفْقَهُونَ . توبه (9) 86 و 87

595. ایمان نیاوردن منافقان، براثر سفاهت و نادانی:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَ مٰا هُمْ بِمُؤْمِنِینَ

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ آمِنُوا کَمٰا آمَنَ النّٰاسُ قٰالُوا أَ نُؤْمِنُ کَمٰا آمَنَ السُّفَهٰاءُ أَلاٰ إِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهٰاءُ وَ لٰکِنْ لاٰ یَعْلَمُونَ . بقره (2) 8 و 13

15. سوءظن

596. بدگمانی به خدا، از صفات منافقان:

وَ یُعَذِّبَ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ وَ الْمُشْرِکِینَ وَ الْمُشْرِکٰاتِ الظّٰانِّینَ بِاللّٰهِ ظَنَّ السَّوْءِ ... . فتح (48) 6

597. صلح حدیبیه، پاسخی قاطع به بدگمانی منافقان، دربارۀ موفقیتهای اسلام:

إِنّٰا فَتَحْنٰا لَکَ فَتْحاً مُبِیناً

لِیَغْفِرَ لَکَ اللّٰهُ مٰا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِکَ وَ مٰا تَأَخَّرَ وَ یُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکَ وَ یَهْدِیَکَ صِرٰاطاً مُسْتَقِیماً

وَ یُعَذِّبَ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ وَ الْمُشْرِکِینَ وَ الْمُشْرِکٰاتِ الظّٰانِّینَ بِاللّٰهِ ظَنَّ السَّوْءِ عَلَیْهِمْ دٰائِرَةُ السَّوْءِ وَ غَضِبَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ وَ لَعَنَهُمْ وَ أَعَدَّ لَهُمْ جَهَنَّمَ وَ سٰاءَتْ مَصِیراً. (2)فتح (48) 1 و 2 و 6


1) 1) . مقصود از«مرض»مرض نفاق است. (مجمع البیان، ج 7 - 8، ص 558)

2) 2) . بنا بر قولی، مقصود از«فتحاً مبیناً»صلح حدیبیّه است که مقدّمۀ فتح مکّه شد. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 166)

598. همسویی و هم فکری منافقان با مشرکان، در سوءظن به خدا:

وَ إِذٰا قٰامُوا إِلَی الصَّلاٰةِ قٰامُوا کُسٰالیٰ یُرٰاؤُنَ النّٰاسَ وَ لاٰ یَذْکُرُونَ اللّٰهَ إِلاّٰ قَلِیلاً

مُذَبْذَبِینَ بَیْنَ ذٰلِکَ لاٰ إِلیٰ هٰؤُلاٰءِ وَ لاٰ إِلیٰ هٰؤُلاٰءِ وَ مَنْ یُضْلِلِ اللّٰهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِیلاً. نساء (4) 142 و 143

وَ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً ضِرٰاراً ... أَ فَمَنْ أَسَّسَ بُنْیٰانَهُ عَلیٰ تَقْویٰ مِنَ اللّٰهِ وَ رِضْوٰانٍ خَیْرٌ أَمْ مَنْ أَسَّسَ بُنْیٰانَهُ عَلیٰ شَفٰا جُرُفٍ هٰارٍ فَانْهٰارَ بِهِ فِی نٰارِ جَهَنَّمَ وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ لاٰ یَزٰالُ بُنْیٰانُهُمُ الَّذِی بَنَوْا رِیبَةً فِی قُلُوبِهِمْ إِلاّٰ أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ . توبه (9) 107 و 109 و 110

إِذٰا جٰاءَکَ الْمُنٰافِقُونَ قٰالُوا نَشْهَدُ إِنَّکَ لَرَسُولُ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّکَ لَرَسُولُهُ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لَکٰاذِبُونَ

سَوٰاءٌ عَلَیْهِمْ أَسْتَغْفَرْتَ لَهُمْ أَمْ لَمْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ لَنْ یَغْفِرَ اللّٰهُ لَهُمْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الْفٰاسِقِینَ . منافقون (63) 1 و 6

... وَ لِیَقُولَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَ الْکٰافِرُونَ مٰا ذٰا أَرٰادَ اللّٰهُ بِهٰذٰا مَثَلاً کَذٰلِکَ یُضِلُّ اللّٰهُ مَنْ یَشٰاءُ ... (1)مدّثر (74) 31

599. ارادۀ شیطان، مبنی بر گمراهی عمیق منافقان:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ یَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا ... وَ یُرِیدُ الشَّیْطٰانُ أَنْ یُضِلَّهُمْ ضَلاٰلاً بَعِیداً وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ ... رَأَیْتَ الْمُنٰافِقِینَ ... . نساء (4) 60 و 61

عوامل ضلالت منافقان

1. ریاکاری

600. ریاکاری منافقان، باعث گمراهی آنان:

إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ یُخٰادِعُونَ اللّٰهَ وَ هُوَ خٰادِعُهُمْ وَ إِذٰا قٰامُوا إِلَی الصَّلاٰةِ قٰامُوا کُسٰالیٰ یُرٰاؤُنَ النّٰاسَ وَ لاٰ یَذْکُرُونَ اللّٰهَ إِلاّٰ قَلِیلاً

مُذَبْذَبِینَ بَیْنَ ذٰلِکَ لاٰ إِلیٰ هٰؤُلاٰءِ وَ لاٰ إِلیٰ هٰؤُلاٰءِ وَ مَنْ یُضْلِلِ اللّٰهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِیلاً. نساء (4) 142 و 143

2. شک

601. شک و تردید منافقان بین کفر و ایمان، عامل گمراهی آنان:

1) 1) . مقصود از«مرض»شک و نفاق است. (التبیان، ج 10، ص 182)

إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ یُخٰادِعُونَ اللّٰهَ وَ هُوَ خٰادِعُهُمْ وَ إِذٰا قٰامُوا إِلَی الصَّلاٰةِ قٰامُوا کُسٰالیٰ یُرٰاؤُنَ النّٰاسَ وَ لاٰ یَذْکُرُونَ اللّٰهَ إِلاّٰ قَلِیلاً

مُذَبْذَبِینَ بَیْنَ ذٰلِکَ لاٰ إِلیٰ هٰؤُلاٰءِ وَ لاٰ إِلیٰ هٰؤُلاٰءِ وَ مَنْ یُضْلِلِ اللّٰهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِیلاً. نساء (4) 142 و 143

3. شیطان

602. شیطان، عامل گمراهی منافقان:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ یَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ وَ مٰا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِکَ یُرِیدُونَ أَنْ یَتَحٰاکَمُوا إِلَی الطّٰاغُوتِ وَ قَدْ أُمِرُوا أَنْ یَکْفُرُوا بِهِ وَ یُرِیدُ الشَّیْطٰانُ أَنْ یُضِلَّهُمْ ضَلاٰلاً بَعِیداً

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا إِلیٰ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ وَ إِلَی الرَّسُولِ رَأَیْتَ الْمُنٰافِقِینَ یَصُدُّونَ عَنْکَ صُدُوداً. نساء (4) 60 و 61

4. عمل منافقان

603. اعمال ناروای منافقان، عامل گمراهی و واژگونه شدن فهم و درک آنان:

فَمٰا لَکُمْ فِی الْمُنٰافِقِینَ فِئَتَیْنِ وَ اللّٰهُ أَرْکَسَهُمْ بِمٰا کَسَبُوا أَ تُرِیدُونَ أَنْ تَهْدُوا مَنْ أَضَلَّ اللّٰهُ وَ مَنْ یُضْلِلِ اللّٰهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِیلاً. نساء (4) 88

5. فسق

604. فسق، عامل گمراهی منافقان:

إِذٰا جٰاءَکَ الْمُنٰافِقُونَ قٰالُوا نَشْهَدُ إِنَّکَ لَرَسُولُ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّکَ لَرَسُولُهُ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لَکٰاذِبُونَ

سَوٰاءٌ عَلَیْهِمْ أَسْتَغْفَرْتَ لَهُمْ أَمْ لَمْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ لَنْ یَغْفِرَ اللّٰهُ لَهُمْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الْفٰاسِقِینَ . منافقون (63) 1 و 6

6 . کسالت

605. کسالت و تنبلی منافقان در به جا آوردن نماز، عامل گمراهی آنان:

إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ یُخٰادِعُونَ اللّٰهَ وَ هُوَ خٰادِعُهُمْ وَ إِذٰا قٰامُوا إِلَی الصَّلاٰةِ قٰامُوا کُسٰالیٰ یُرٰاؤُنَ النّٰاسَ وَ لاٰ یَذْکُرُونَ اللّٰهَ إِلاّٰ قَلِیلاً

مُذَبْذَبِینَ بَیْنَ ذٰلِکَ لاٰ إِلیٰ هٰؤُلاٰءِ وَ لاٰ إِلیٰ هٰؤُلاٰءِ وَ مَنْ یُضْلِلِ اللّٰهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِیلاً. نساء (4) 142 و 143

7. کمی یاد خدا

606. کمی یاد خدا، از سوی منافقان، سبب گمراهی آنان:

إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ یُخٰادِعُونَ اللّٰهَ وَ هُوَ خٰادِعُهُمْ وَ إِذٰا قٰامُوا إِلَی الصَّلاٰةِ قٰامُوا کُسٰالیٰ یُرٰاؤُنَ النّٰاسَ وَ لاٰ یَذْکُرُونَ اللّٰهَ إِلاّٰ قَلِیلاً

مُذَبْذَبِینَ بَیْنَ ذٰلِکَ لاٰ إِلیٰ هٰؤُلاٰءِ وَ لاٰ إِلیٰ هٰؤُلاٰءِ وَ مَنْ یُضْلِلِ اللّٰهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِیلاً. نساء (4) 142 و 143

8. مکر

607. مکر و خدعۀ منافقان با خدا، مایۀ گمراهی آنان:

إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ یُخٰادِعُونَ اللّٰهَ وَ هُوَ خٰادِعُهُمْ وَ إِذٰا قٰامُوا إِلَی الصَّلاٰةِ قٰامُوا کُسٰالیٰ یُرٰاؤُنَ النّٰاسَ وَ لاٰ یَذْکُرُونَ اللّٰهَ إِلاّٰ قَلِیلاً

مُذَبْذَبِینَ بَیْنَ ذٰلِکَ لاٰ إِلیٰ هٰؤُلاٰءِ وَ لاٰ إِلیٰ هٰؤُلاٰءِ وَ مَنْ یُضْلِلِ اللّٰهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِیلاً. نساء (4) 142 و 143

نیز ==> ضلالت، ضلالت‌پیشگان، مصادیق ضلالت‌پیشگان، منافقان و همین مدخل، آثار نفاق، محرومیّت از هدایت

طعن منافقان

608. طعن و انتقاد منافقان مدینه از پیامبر صلی الله علیه و آله در چگونگی مصرف بیت‌المال و صدقات:

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَلْمِزُکَ فِی الصَّدَقٰاتِ فَإِنْ أُعْطُوا مِنْهٰا

رَضُوا وَ إِنْ لَمْ یُعْطَوْا مِنْهٰا إِذٰا هُمْ یَسْخَطُونَ . توبه (9) 58

طمع منافقان

==> همین مدخل، منافقان، صفات منافقان، حرص

ظاهرسازی منافقان

==> همین مدخل، منافقان، فریبندگی منافقان

ظلم منافقان

609. منافقان، از زمرۀ ستمگران:

إِنَّمٰا یَسْتَأْذِنُکَ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ ارْتٰابَتْ قُلُوبُهُمْ فَهُمْ فِی رَیْبِهِمْ یَتَرَدَّدُونَ

لَوْ خَرَجُوا فِیکُمْ مٰا زٰادُوکُمْ إِلاّٰ خَبٰالاً وَ لَأَوْضَعُوا خِلاٰلَکُمْ یَبْغُونَکُمُ الْفِتْنَةَ وَ فِیکُمْ سَمّٰاعُونَ لَهُمْ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِالظّٰالِمِینَ . توبه (9) 45 و 47

وَ یَقُولُونَ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالرَّسُولِ وَ أَطَعْنٰا ثُمَّ یَتَوَلّٰی فَرِیقٌ مِنْهُمْ مِنْ بَعْدِ ذٰلِکَ وَ مٰا أُولٰئِکَ بِالْمُؤْمِنِینَ

أَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَمِ ارْتٰابُوا أَمْ یَخٰافُونَ أَنْ یَحِیفَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ وَ رَسُولُهُ بَلْ أُولٰئِکَ هُمُ الظّٰالِمُونَ . نور (24) 47 و 50

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ نٰافَقُوا ... کَمَثَلِ الشَّیْطٰانِ إِذْ قٰالَ لِلْإِنْسٰانِ اکْفُرْ فَلَمّٰا کَفَرَ قٰالَ إِنِّی بَرِیءٌ مِنْکَ إِنِّی أَخٰافُ اللّٰهَ رَبَّ الْعٰالَمِینَ فَکٰانَ عٰاقِبَتَهُمٰا أَنَّهُمٰا فِی النّٰارِ خٰالِدَیْنِ فِیهٰا وَ ذٰلِکَ جَزٰاءُ الظّٰالِمِینَ . حشر (59) 11 و 16 و 17

ظنّ منافقان

610. ظنّ منافقان به نرفتن احزاب از اطراف مدینه، حتّی پس از هزیمت آنان:

یَحْسَبُونَ الْأَحْزٰابَ لَمْ یَذْهَبُوا وَ إِنْ یَأْتِ الْأَحْزٰابُ یَوَدُّوا لَوْ أَنَّهُمْ بٰادُونَ فِی الْأَعْرٰابِ یَسْئَلُونَ عَنْ أَنْبٰائِکُمْ وَ لَوْ کٰانُوا فِیکُمْ مٰا قٰاتَلُوا إِلاّٰ قَلِیلاً. احزاب (33) 20

611. ظنّ و گمان منافقان و بیماردلان مدینه در غزوۀ احزاب، به فریب بودن وعده‌های خدا و رسول صلی الله علیه و آله :

إِذْ جٰاؤُکُمْ مِنْ فَوْقِکُمْ وَ مِنْ أَسْفَلَ مِنْکُمْ وَ إِذْ زٰاغَتِ الْأَبْصٰارُ وَ بَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَنٰاجِرَ وَ تَظُنُّونَ بِاللّٰهِ الظُّنُونَا

وَ إِذْ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ مٰا وَعَدَنَا اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ إِلاّٰ غُرُوراً. (1)احزاب (33) 10 و 12

612. زنان و مردان منافق، بدگمان به خداوند:

وَ یُعَذِّبَ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ وَ الْمُشْرِکِینَ وَ الْمُشْرِکٰاتِ الظّٰانِّینَ بِاللّٰهِ ظَنَّ السَّوْءِ عَلَیْهِمْ دٰائِرَةُ السَّوْءِ وَ غَضِبَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ وَ لَعَنَهُمْ وَ أَعَدَّ لَهُمْ جَهَنَّمَ وَ سٰاءَتْ مَصِیراً. فتح (48) 6

613. گمان منافقان به تلقّی نمودن هر فریادی علیه خود:

وَ إِذٰا رَأَیْتَهُمْ تُعْجِبُکَ أَجْسٰامُهُمْ وَ إِنْ یَقُولُوا تَسْمَعْ لِقَوْلِهِمْ کَأَنَّهُمْ خُشُبٌ مُسَنَّدَةٌ یَحْسَبُونَ کُلَّ صَیْحَةٍ عَلَیْهِمْ هُمُ الْعَدُوُّ فَاحْذَرْهُمْ قٰاتَلَهُمُ اللّٰهُ أَنّٰی یُؤْفَکُونَ .

منافقون (63) 4

614. گمان منافقان، به ایمان داشتن به قرآن و تمامی کتب آسمانی، در گذشته:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ یَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ وَ مٰا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِکَ یُرِیدُونَ أَنْ یَتَحٰاکَمُوا إِلَی الطّٰاغُوتِ وَ قَدْ أُمِرُوا أَنْ یَکْفُرُوا بِهِ وَ یُرِیدُ الشَّیْطٰانُ أَنْ یُضِلَّهُمْ ضَلاٰلاً بَعِیداً. نساء (4) 60


1) 1) . شأن نزول آیه، مربوط به غزوۀ خندق است. (مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 544 -\545)

615. ارجاع داوری به طاغوت، ناسازگار با ظنّ منافقان، به ایمان آنان به قرآن و دیگر کتب آسمانی:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ یَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ وَ مٰا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِکَ یُرِیدُونَ أَنْ یَتَحٰاکَمُوا إِلَی الطّٰاغُوتِ وَ قَدْ أُمِرُوا أَنْ یَکْفُرُوا بِهِ وَ یُرِیدُ الشَّیْطٰانُ أَنْ یُضِلَّهُمْ ضَلاٰلاً بَعِیداً. نساء (4) 60

616. پندار منافقان، دربارۀ زنده ماندن شهیدان جنگ احُد، در صورت پیروزی از آنان:

لِیَعْلَمَ الَّذِینَ نٰافَقُوا ... اَلَّذِینَ قٰالُوا لِإِخْوٰانِهِمْ وَ قَعَدُوا لَوْ أَطٰاعُونٰا مٰا قُتِلُوا قُلْ فَادْرَؤُا عَنْ أَنْفُسِکُمُ الْمَوْتَ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ . آل عمران (3) 167 و 168

617. ظنّ منافقان به بهره جستن از سوگندهای دروغ در قیامت، برای نجات از هلاکت:

یَوْمَ یَبْعَثُهُمُ اللّٰهُ جَمِیعاً فَیَحْلِفُونَ لَهُ کَمٰا یَحْلِفُونَ لَکُمْ وَ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ عَلیٰ شَیْءٍ أَلاٰ إِنَّهُمْ هُمُ الْکٰاذِبُونَ . مجادله (58) 18

عبادت منافقان

==> همین مدخل، منافقان، نماز منافقان

عجز منافقان

618. منافقان، عاجز و ناتوان از درک فسادگری خویش:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَ مٰا هُمْ بِمُؤْمِنِینَ

أَلاٰ إِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ وَ لٰکِنْ لاٰ یَشْعُرُونَ . بقره (2) 8 و 12

619. عجز منافقان، از اتحاد و اجتماع، در جنگ با دشمن:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ نٰافَقُوا یَقُولُونَ لِإِخْوٰانِهِمُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ لَئِنْ أُخْرِجْتُمْ لَنَخْرُجَنَّ مَعَکُمْ وَ لاٰ نُطِیعُ فِیکُمْ أَحَداً أَبَداً وَ إِنْ قُوتِلْتُمْ لَنَنْصُرَنَّکُمْ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ

لاٰ یُقٰاتِلُونَکُمْ جَمِیعاً إِلاّٰ فِی قُریً مُحَصَّنَةٍ أَوْ مِنْ وَرٰاءِ جُدُرٍ بَأْسُهُمْ بَیْنَهُمْ شَدِیدٌ تَحْسَبُهُمْ جَمِیعاً وَ قُلُوبُهُمْ شَتّٰی ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لاٰ یَعْقِلُونَ . حشر (59) 11 و 14

عذاب منافقان

620. منافقان، گرفتار عذاب الهی:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَ مٰا هُمْ بِمُؤْمِنِینَ

فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزٰادَهُمُ اللّٰهُ مَرَضاً وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ بِمٰا کٰانُوا یَکْذِبُونَ . بقره (2) 8 و 10

وَ لاٰ یَحْزُنْکَ الَّذِینَ یُسٰارِعُونَ فِی الْکُفْرِ إِنَّهُمْ لَنْ یَضُرُّوا اللّٰهَ شَیْئاً یُرِیدُ اللّٰهُ أَلاّٰ یَجْعَلَ لَهُمْ حَظًّا فِی الْآخِرَةِ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ عَظِیمٌ . (1)آل عمران (3) 176

بَشِّرِ الْمُنٰافِقِینَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً. نساء (4) 138

یٰا أَیُّهَا الرَّسُولُ لاٰ یَحْزُنْکَ الَّذِینَ یُسٰارِعُونَ فِی الْکُفْرِ مِنَ الَّذِینَ قٰالُوا آمَنّٰا بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ لَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ وَ مِنَ الَّذِینَ هٰادُوا سَمّٰاعُونَ لِلْکَذِبِ سَمّٰاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرِینَ لَمْ یَأْتُوکَ یُحَرِّفُونَ الْکَلِمَ مِنْ بَعْدِ مَوٰاضِعِهِ یَقُولُونَ إِنْ أُوتِیتُمْ هٰذٰا فَخُذُوهُ وَ إِنْ لَمْ تُؤْتَوْهُ فَاحْذَرُوا وَ مَنْ یُرِدِ اللّٰهُ فِتْنَتَهُ فَلَنْ تَمْلِکَ لَهُ مِنَ اللّٰهِ شَیْئاً أُولٰئِکَ الَّذِینَ لَمْ یُرِدِ اللّٰهُ أَنْ یُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ لَهُمْ فِی الدُّنْیٰا خِزْیٌ وَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ عَذٰابٌ عَظِیمٌ . مائده (5) 41

فَلاٰ تُعْجِبْکَ أَمْوٰالُهُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُهُمْ إِنَّمٰا یُرِیدُ اللّٰهُ


1) 1) . مورد آیه، منافقان است. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 891 ؛ الکشاف، ج 1، ص 443)

لِیُعَذِّبَهُمْ بِهٰا فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ تَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَ هُمْ کٰافِرُونَ . توبه (9) 55

یَحْذَرُ الْمُنٰافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَیْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِمٰا فِی قُلُوبِهِمْ قُلِ اسْتَهْزِؤُا إِنَّ اللّٰهَ مُخْرِجٌ مٰا تَحْذَرُونَ

لاٰ تَعْتَذِرُوا قَدْ کَفَرْتُمْ بَعْدَ إِیمٰانِکُمْ إِنْ نَعْفُ عَنْ طٰائِفَةٍ مِنْکُمْ نُعَذِّبْ طٰائِفَةً بِأَنَّهُمْ کٰانُوا مُجْرِمِینَ

وَعَدَ اللّٰهُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ وَ الْکُفّٰارَ نٰارَ جَهَنَّمَ خٰالِدِینَ فِیهٰا هِیَ حَسْبُهُمْ وَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ مُقِیمٌ . توبه (9) 64 و 66 و 68

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ جٰاهِدِ الْکُفّٰارَ وَ الْمُنٰافِقِینَ وَ اغْلُظْ عَلَیْهِمْ وَ مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ

یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ مٰا قٰالُوا وَ لَقَدْ قٰالُوا کَلِمَةَ الْکُفْرِ وَ کَفَرُوا بَعْدَ إِسْلاٰمِهِمْ وَ هَمُّوا بِمٰا لَمْ یَنٰالُوا وَ مٰا نَقَمُوا إِلاّٰ أَنْ أَغْنٰاهُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ فَإِنْ یَتُوبُوا یَکُ خَیْراً لَهُمْ وَ إِنْ یَتَوَلَّوْا یُعَذِّبْهُمُ اللّٰهُ عَذٰاباً أَلِیماً فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ مٰا لَهُمْ فِی الْأَرْضِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ نَصِیرٍ. توبه (9) 73 و 74

وَ لاٰ تُعْجِبْکَ أَمْوٰالُهُمْ وَ أَوْلاٰدُهُمْ إِنَّمٰا یُرِیدُ اللّٰهُ أَنْ یُعَذِّبَهُمْ بِهٰا فِی الدُّنْیٰا وَ تَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَ هُمْ کٰافِرُونَ . توبه (9) 85

إِنَّ الَّذِینَ یُؤْذُونَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ أَعَدَّ لَهُمْ عَذٰاباً مُهِیناً

وَ الَّذِینَ یُؤْذُونَ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ بِغَیْرِ مَا اکْتَسَبُوا فَقَدِ احْتَمَلُوا بُهْتٰاناً وَ إِثْماً مُبِیناً

لَئِنْ لَمْ یَنْتَهِ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ .... احزاب (33) 57 و 58 و 60

لِیُعَذِّبَ اللّٰهُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ .... احزاب (33) 73

وَ یَقُولُ الَّذِینَ آمَنُوا لَوْ لاٰ نُزِّلَتْ سُورَةٌ فَإِذٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْکَمَةٌ وَ ذُکِرَ فِیهَا الْقِتٰالُ رَأَیْتَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ نَظَرَ الْمَغْشِیِّ عَلَیْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَأَوْلیٰ لَهُمْ

أُولٰئِکَ الَّذِینَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ فَأَصَمَّهُمْ وَ أَعْمیٰ أَبْصٰارَهُمْ

أَ فَلاٰ یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلیٰ قُلُوبٍ أَقْفٰالُهٰا

فَکَیْفَ إِذٰا تَوَفَّتْهُمُ الْمَلاٰئِکَةُ یَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَ أَدْبٰارَهُمْ . محمّد (47) 20 و 23 و 24 و 27

وَ یُعَذِّبَ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ وَ الْمُشْرِکِینَ وَ الْمُشْرِکٰاتِ الظّٰانِّینَ بِاللّٰهِ ظَنَّ السَّوْءِ عَلَیْهِمْ دٰائِرَةُ السَّوْءِ وَ غَضِبَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ وَ لَعَنَهُمْ وَ أَعَدَّ لَهُمْ جَهَنَّمَ وَ سٰاءَتْ مَصِیراً. فتح (48) 6

یَوْمَ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ لِلَّذِینَ آمَنُوا انْظُرُونٰا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِکُمْ قِیلَ ارْجِعُوا وَرٰاءَکُمْ فَالْتَمِسُوا نُوراً فَضُرِبَ بَیْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بٰابٌ بٰاطِنُهُ فِیهِ الرَّحْمَةُ وَ ظٰاهِرُهُ مِنْ قِبَلِهِ الْعَذٰابُ . حدید (57) 13

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ تَوَلَّوْا قَوْماً غَضِبَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مٰا هُمْ مِنْکُمْ وَ لاٰ مِنْهُمْ وَ یَحْلِفُونَ عَلَی الْکَذِبِ وَ هُمْ یَعْلَمُونَ

أَعَدَّ اللّٰهُ لَهُمْ عَذٰاباً شَدِیداً إِنَّهُمْ سٰاءَ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ

اِتَّخَذُوا أَیْمٰانَهُمْ جُنَّةً فَصَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ فَلَهُمْ عَذٰابٌ مُهِینٌ . مجادله (58) 14 -\16

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ جٰاهِدِ الْکُفّٰارَ وَ الْمُنٰافِقِینَ وَ اغْلُظْ عَلَیْهِمْ وَ مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ. تحریم (66) 9

621. گرفتاری منافقان به درک اسفل دوزخ:

إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ فِی الدَّرْکِ الْأَسْفَلِ مِنَ النّٰارِ وَ لَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِیراً. نساء (4) 145

622. عذاب و کیفر منافقان، مبتنی بر مشیّت الهی:

فَلاٰ تُعْجِبْکَ أَمْوٰالُهُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُهُمْ إِنَّمٰا یُرِیدُ اللّٰهُ لِیُعَذِّبَهُمْ بِهٰا فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ تَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَ هُمْ

کٰافِرُونَ . توبه (9) 55

... وَ یُعَذِّبَ الْمُنٰافِقِینَ إِنْ شٰاءَ أَوْ یَتُوبَ عَلَیْهِمْ إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ غَفُوراً رَحِیماً. احزاب (33) 24

623. گرفتاری به عذاب دردناک، بشارت خدا به منافقان:

بَشِّرِ الْمُنٰافِقِینَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً. نساء (4) 138

624. منافقان، گرفتار عذابی پایدار و جاودانه:

وَعَدَ اللّٰهُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ وَ الْکُفّٰارَ نٰارَ جَهَنَّمَ خٰالِدِینَ فِیهٰا هِیَ حَسْبُهُمْ وَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ مُقِیمٌ . توبه (9) 68

625. منافقان مدینه، گرفتار عذابی دوچندان از سوی خدا:

وَ مِمَّنْ حَوْلَکُمْ مِنَ الْأَعْرٰابِ مُنٰافِقُونَ وَ مِنْ أَهْلِ الْمَدِینَةِ مَرَدُوا عَلَی النِّفٰاقِ لاٰ تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَیْنِ ثُمَّ یُرَدُّونَ إِلیٰ عَذٰابٍ عَظِیمٍ . توبه (9) 101

626. تأخیر عذاب منافقان اهانت‌کننده به رسول خدا صلی الله علیه و آله ، دلیل عدم حقّانیّت رسالت آن حضرت، در پندار منافقان:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ نُهُوا عَنِ النَّجْویٰ ثُمَّ یَعُودُونَ لِمٰا نُهُوا عَنْهُ وَ یَتَنٰاجَوْنَ بِالْإِثْمِ وَ الْعُدْوٰانِ وَ مَعْصِیَةِ الرَّسُولِ وَ إِذٰا جٰاؤُکَ حَیَّوْکَ بِمٰا لَمْ یُحَیِّکَ بِهِ اللّٰهُ وَ یَقُولُونَ فِی أَنْفُسِهِمْ لَوْ لاٰ یُعَذِّبُنَا اللّٰهُ بِمٰا نَقُولُ حَسْبُهُمْ جَهَنَّمُ یَصْلَوْنَهٰا فَبِئْسَ الْمَصِیرُ. مجادله (58) 8

627. تهدید منافقان از سوی خداوند، نسبت به عذاب برزخی:

وَ مِمَّنْ حَوْلَکُمْ مِنَ الْأَعْرٰابِ مُنٰافِقُونَ وَ مِنْ أَهْلِ الْمَدِینَةِ مَرَدُوا عَلَی النِّفٰاقِ لاٰ تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَیْنِ ثُمَّ یُرَدُّونَ إِلیٰ عَذٰابٍ عَظِیمٍ . (1)توبه (9) 101

628. منافقان، مشمول عذاب استدراج:

وَ إِذٰا لَقُوا الَّذِینَ آمَنُوا قٰالُوا آمَنّٰا وَ إِذٰا خَلَوْا إِلیٰ شَیٰاطِینِهِمْ قٰالُوا إِنّٰا مَعَکُمْ إِنَّمٰا نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ

اَللّٰهُ یَسْتَهْزِئُ بِهِمْ وَ یَمُدُّهُمْ فِی طُغْیٰانِهِمْ یَعْمَهُونَ . (2)بقره (2) 14 و 15

إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ یُخٰادِعُونَ اللّٰهَ وَ هُوَ خٰادِعُهُمْ وَ إِذٰا قٰامُوا إِلَی الصَّلاٰةِ قٰامُوا کُسٰالیٰ یُرٰاؤُنَ النّٰاسَ وَ لاٰ یَذْکُرُونَ اللّٰهَ إِلاّٰ قَلِیلاً. (3)نساء (4) 142

فَلاٰ تُعْجِبْکَ أَمْوٰالُهُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُهُمْ إِنَّمٰا یُرِیدُ اللّٰهُ لِیُعَذِّبَهُمْ بِهٰا فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ تَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَ هُمْ کٰافِرُونَ . (4)توبه (9) 55

وَ لاٰ تُعْجِبْکَ أَمْوٰالُهُمْ وَ أَوْلاٰدُهُمْ إِنَّمٰا یُرِیدُ اللّٰهُ أَنْ یُعَذِّبَهُمْ بِهٰا فِی الدُّنْیٰا وَ تَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَ هُمْ کٰافِرُونَ . توبه (9) 85

629. گرفتاری منافقان استهزاگر، به عذاب الهی:

وَ قَدْ نَزَّلَ عَلَیْکُمْ فِی الْکِتٰابِ أَنْ إِذٰا سَمِعْتُمْ آیٰاتِ اللّٰهِ یُکْفَرُ بِهٰا وَ یُسْتَهْزَأُ بِهٰا فَلاٰ تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتّٰی


1) 1) . طبق یک احتمال در«سنعذبهم مرتین»مقصود، عذاب منافقان در دنیا و برزخ است. (جامع البیان، ج 7، جزء 11، ص 18؛ التبیان، ج 5، ص 289)

2) 2) . بنا بر این احتمال که مراد از«اللّه یستهزئ بهم»عذاب استدراج باشد. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 141)

3) 3) . منظور از«و هو خادعهم»گرفتار کردن منافقان به عذاب استدراج از سوی خداوند است. (التبیان، ج 3، ص 365)

4) 4) . مقصود از«لیعذّبهم بها...»عذاب استدراج است. (الکشاف، ج 2، ص 281)

یَخُوضُوا فِی حَدِیثٍ غَیْرِهِ إِنَّکُمْ إِذاً مِثْلُهُمْ إِنَّ اللّٰهَ جٰامِعُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْکٰافِرِینَ فِی جَهَنَّمَ جَمِیعاً. نساء (4) 140

وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ لَیَقُولُنَّ إِنَّمٰا کُنّٰا نَخُوضُ وَ نَلْعَبُ قُلْ أَ بِاللّٰهِ وَ آیٰاتِهِ وَ رَسُولِهِ کُنْتُمْ تَسْتَهْزِؤُنَ

لاٰ تَعْتَذِرُوا قَدْ کَفَرْتُمْ بَعْدَ إِیمٰانِکُمْ إِنْ نَعْفُ عَنْ طٰائِفَةٍ مِنْکُمْ نُعَذِّبْ طٰائِفَةً بِأَنَّهُمْ کٰانُوا مُجْرِمِینَ . توبه (9) 65 و 66

اَلَّذِینَ یَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِینَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ فِی الصَّدَقٰاتِ وَ الَّذِینَ لاٰ یَجِدُونَ إِلاّٰ جُهْدَهُمْ فَیَسْخَرُونَ مِنْهُمْ سَخِرَ اللّٰهُ مِنْهُمْ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ . توبه (9) 79

630. شکر منافقان در برابر نعمتهای الهی، عامل رهایی آنان از درک اسفل جهنّم:

إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ فِی الدَّرْکِ الْأَسْفَلِ مِنَ النّٰارِ وَ لَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِیراً

إِلاَّ الَّذِینَ ... مٰا یَفْعَلُ اللّٰهُ بِعَذٰابِکُمْ إِنْ شَکَرْتُمْ وَ آمَنْتُمْ وَ کٰانَ اللّٰهُ شٰاکِراً عَلِیماً. نساء (4) 145 -\147

موجبات عذاب منافقان

1. آرزوهای پوچ

631. آرزوهای پوچ و سرگرم‌کنندۀ منافقان، عامل ورود آنان به جهنّم:

یَوْمَ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ ... یُنٰادُونَهُمْ أَ لَمْ نَکُنْ مَعَکُمْ قٰالُوا بَلیٰ وَ لٰکِنَّکُمْ فَتَنْتُمْ أَنْفُسَکُمْ ... وَ غَرَّتْکُمُ الْأَمٰانِیُّ ... فَالْیَوْمَ لاٰ یُؤْخَذُ مِنْکُمْ فِدْیَةٌ وَ لاٰ مِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا مَأْوٰاکُمُ النّٰارُ هِیَ مَوْلاٰکُمْ وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ. حدید (57) 13 -\15

2. اختلاف‌افکنی

632.تفرقه‌افکنی منافقان، در صفوف جامعۀ ایمانی، موجب سقوط آنان در جهنّم:

وَ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً ضِرٰاراً وَ کُفْراً وَ تَفْرِیقاً بَیْنَ الْمُؤْمِنِینَ وَ إِرْصٰاداً لِمَنْ حٰارَبَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ وَ لَیَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنٰا إِلاَّ الْحُسْنیٰ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ

أَ فَمَنْ أَسَّسَ بُنْیٰانَهُ عَلیٰ تَقْویٰ مِنَ اللّٰهِ وَ رِضْوٰانٍ خَیْرٌ أَمْ مَنْ أَسَّسَ بُنْیٰانَهُ عَلیٰ شَفٰا جُرُفٍ هٰارٍ فَانْهٰارَ بِهِ فِی نٰارِ جَهَنَّمَ وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ . توبه (9) 107 و 109

3. اذیّت

633. آزاررسانی منافقان به پیامبر صلی الله علیه و آله ، عامل گرفتاری آنان به عذاب دردناک الهی:

وَ مِنْهُمُ الَّذِینَ یُؤْذُونَ النَّبِیَّ وَ یَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ ...

وَ الَّذِینَ یُؤْذُونَ رَسُولَ اللّٰهِ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ . (1)توبه (9) 61

634. آزاررسانی منافقان به پیامبر خدا صلی الله علیه و آله موجب گرفتاری آنان به عذاب خوارکننده از سوی خداوند:

إِنَّ الَّذِینَ یُؤْذُونَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ أَعَدَّ لَهُمْ عَذٰاباً مُهِیناً. احزاب (33) 57

4. ارتداد

635. ارتداد منافقان از دین، موجب گرفتاری آنان به جهنّم:

لاٰ خَیْرَ فِی کَثِیرٍ مِنْ نَجْوٰاهُمْ ... وَ مَنْ یُشٰاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مٰا تَبَیَّنَ لَهُ الْهُدیٰ وَ یَتَّبِعْ غَیْرَ سَبِیلِ الْمُؤْمِنِینَ نُوَلِّهِ مٰا تَوَلّٰی وَ نُصْلِهِ جَهَنَّمَ وَ سٰاءَتْ مَصِیراً. (2)نساء (4) 114 و 115


1) 1) . طبق شأن نزول، آیه، مربوط به منافقان است. (مجمع البیان، ج 5 - 6، ص 68)

2) 2) . آیات، مربوط به منافقان است. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 3، جزء 5، ص 198 - 200)

5. استهزاگری

636.استهزاگری منافقان، از موجبات جهنّمی شدن آنان:

وَ قَدْ نَزَّلَ عَلَیْکُمْ فِی الْکِتٰابِ أَنْ إِذٰا سَمِعْتُمْ آیٰاتِ اللّٰهِ یُکْفَرُ بِهٰا وَ یُسْتَهْزَأُ بِهٰا فَلاٰ تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتّٰی یَخُوضُوا فِی حَدِیثٍ غَیْرِهِ إِنَّکُمْ إِذاً مِثْلُهُمْ إِنَّ اللّٰهَ جٰامِعُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْکٰافِرِینَ فِی جَهَنَّمَ جَمِیعاً. نساء (4) 140

یَحْذَرُ الْمُنٰافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَیْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِمٰا فِی قُلُوبِهِمْ قُلِ اسْتَهْزِؤُا إِنَّ اللّٰهَ مُخْرِجٌ مٰا تَحْذَرُونَ

وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ لَیَقُولُنَّ إِنَّمٰا کُنّٰا نَخُوضُ وَ نَلْعَبُ قُلْ أَ بِاللّٰهِ وَ آیٰاتِهِ وَ رَسُولِهِ کُنْتُمْ تَسْتَهْزِؤُنَ

وَعَدَ اللّٰهُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ وَ الْکُفّٰارَ نٰارَ جَهَنَّمَ خٰالِدِینَ فِیهٰا هِیَ حَسْبُهُمْ وَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ مُقِیمٌ . توبه (9) 64 و 65 و 68

637. تحیّت تمسخرآمیز منافقان به پیامبر صلی الله علیه و آله ، درپی‌دارندۀ جهنّم:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ نُهُوا عَنِ النَّجْویٰ ثُمَّ یَعُودُونَ لِمٰا نُهُوا عَنْهُ وَ یَتَنٰاجَوْنَ بِالْإِثْمِ وَ الْعُدْوٰانِ وَ مَعْصِیَةِ الرَّسُولِ وَ إِذٰا جٰاؤُکَ حَیَّوْکَ بِمٰا لَمْ یُحَیِّکَ بِهِ اللّٰهُ وَ یَقُولُونَ فِی أَنْفُسِهِمْ لَوْ لاٰ یُعَذِّبُنَا اللّٰهُ بِمٰا نَقُولُ حَسْبُهُمْ جَهَنَّمُ یَصْلَوْنَهٰا فَبِئْسَ الْمَصِیرُ. مجادله (58) 8

638. استهزای آیات خدا، از سوی منافقان، موجب گرفتاری آنان به عذاب الهی:

وَ قَدْ نَزَّلَ عَلَیْکُمْ فِی الْکِتٰابِ أَنْ إِذٰا سَمِعْتُمْ آیٰاتِ اللّٰهِ یُکْفَرُ بِهٰا وَ یُسْتَهْزَأُ بِهٰا فَلاٰ تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتّٰی یَخُوضُوا فِی حَدِیثٍ غَیْرِهِ إِنَّکُمْ إِذاً مِثْلُهُمْ إِنَّ اللّٰهَ

جٰامِعُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْکٰافِرِینَ فِی جَهَنَّمَ جَمِیعاً. نساء (4) 140

وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ لَیَقُولُنَّ إِنَّمٰا کُنّٰا نَخُوضُ وَ نَلْعَبُ قُلْ أَ بِاللّٰهِ وَ آیٰاتِهِ وَ رَسُولِهِ کُنْتُمْ تَسْتَهْزِؤُنَ

لاٰ تَعْتَذِرُوا قَدْ کَفَرْتُمْ بَعْدَ إِیمٰانِکُمْ إِنْ نَعْفُ عَنْ طٰائِفَةٍ مِنْکُمْ نُعَذِّبْ طٰائِفَةً بِأَنَّهُمْ کٰانُوا مُجْرِمِینَ . توبه (9) 65 و 66

639. استهزای خدا و رسول صلی الله علیه و آله از جانب منافقان، موجب گرفتاری آنان به عذاب الهی:

وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ لَیَقُولُنَّ إِنَّمٰا کُنّٰا نَخُوضُ وَ نَلْعَبُ قُلْ أَ بِاللّٰهِ وَ آیٰاتِهِ وَ رَسُولِهِ کُنْتُمْ تَسْتَهْزِؤُنَ

لاٰ تَعْتَذِرُوا قَدْ کَفَرْتُمْ بَعْدَ إِیمٰانِکُمْ إِنْ نَعْفُ عَنْ طٰائِفَةٍ مِنْکُمْ نُعَذِّبْ طٰائِفَةً بِأَنَّهُمْ کٰانُوا مُجْرِمِینَ . توبه (9) 65 و 66

640. مسخره کردن مؤمنان از ناحیۀ منافقان، سبب عذاب دردناک آنان:

اَلَّذِینَ یَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِینَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ فِی الصَّدَقٰاتِ وَ الَّذِینَ لاٰ یَجِدُونَ إِلاّٰ جُهْدَهُمْ فَیَسْخَرُونَ مِنْهُمْ سَخِرَ اللّٰهُ مِنْهُمْ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ . توبه (9) 79

6. اولاد

641. بهره‌مندی منافقان از مال و اولاد، از عوامل عذاب آنان از سوی خداوند:

فَلاٰ تُعْجِبْکَ أَمْوٰالُهُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُهُمْ إِنَّمٰا یُرِیدُ اللّٰهُ لِیُعَذِّبَهُمْ بِهٰا فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ تَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَ هُمْ کٰافِرُونَ . توبه (9) 55

7. پذیرش ولایت یهود

642. پذیرش ولایت یهود از طرف منافقان، مایۀ جاودانگی آنان در جهنّم:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ تَوَلَّوْا قَوْماً غَضِبَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مٰا هُمْ مِنْکُمْ وَ لاٰ مِنْهُمْ وَ یَحْلِفُونَ عَلَی الْکَذِبِ وَ هُمْ یَعْلَمُونَ

لَنْ تُغْنِیَ عَنْهُمْ أَمْوٰالُهُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُهُمْ مِنَ اللّٰهِ شَیْئاً أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ النّٰارِ هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ . مجادله (58) 14 و 17

8 . پلیدی

643. پلیدی و ناپاکی منافقان، از موجبات گرفتاری آنان در جهنّم:

سَیَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ لَکُمْ إِذَا انْقَلَبْتُمْ إِلَیْهِمْ لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ فَأَعْرِضُوا عَنْهُمْ إِنَّهُمْ رِجْسٌ وَ مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ جَزٰاءً بِمٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ . توبه (9) 95

9. پیروی از باطل

644. پیروی منافقان از راه باطل، سبب جهنمی شدن آنان:

وَ مَنْ یُشٰاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مٰا تَبَیَّنَ لَهُ الْهُدیٰ وَ یَتَّبِعْ غَیْرَ سَبِیلِ الْمُؤْمِنِینَ نُوَلِّهِ مٰا تَوَلّٰی وَ نُصْلِهِ جَهَنَّمَ وَ سٰاءَتْ مَصِیراً. نساء (4) 115

10. تخلّف از جهاد

645. تخلّف منافقان از جهاد، موجب گرفتاری آنان به آتش دوزخ:

فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلاٰفَ رَسُولِ اللّٰهِ وَ کَرِهُوا أَنْ یُجٰاهِدُوا بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ قٰالُوا لاٰ تَنْفِرُوا فِی الْحَرِّ قُلْ نٰارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا لَوْ کٰانُوا یَفْقَهُونَ

یَعْتَذِرُونَ إِلَیْکُمْ إِذٰا رَجَعْتُمْ إِلَیْهِمْ قُلْ لاٰ تَعْتَذِرُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَکُمْ قَدْ نَبَّأَنَا اللّٰهُ مِنْ أَخْبٰارِکُمْ وَ سَیَرَی اللّٰهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلیٰ عٰالِمِ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ

سَیَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ لَکُمْ إِذَا انْقَلَبْتُمْ إِلَیْهِمْ لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ فَأَعْرِضُوا عَنْهُمْ إِنَّهُمْ رِجْسٌ وَ مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ جَزٰاءً بِمٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ . توبه (9) 81 و 94 و 95

11. ترویج زشتیها

646. ترویج زشتیها و پیشگیری از نیکیها به‌وسیلۀ منافقان، سبب خلود آنان در جهنّم:

اَلْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ یَأْمُرُونَ بِالْمُنْکَرِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ وَ یَقْبِضُونَ أَیْدِیَهُمْ نَسُوا اللّٰهَ فَنَسِیَهُمْ إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ هُمُ الْفٰاسِقُونَ

وَعَدَ اللّٰهُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ وَ الْکُفّٰارَ نٰارَ جَهَنَّمَ خٰالِدِینَ فِیهٰا هِیَ حَسْبُهُمْ وَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ مُقِیمٌ . توبه (9) 67 و 68

12. تکبّر

647.تکبّر و خودبرتربینی منافقان، سبب گرفتاری آنان به دوزخ:

یَوْمَ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ لِلَّذِینَ آمَنُوا انْظُرُونٰا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِکُمْ قِیلَ ارْجِعُوا وَرٰاءَکُمْ فَالْتَمِسُوا نُوراً فَضُرِبَ بَیْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بٰابٌ بٰاطِنُهُ فِیهِ الرَّحْمَةُ وَ ظٰاهِرُهُ مِنْ قِبَلِهِ الْعَذٰابُ

یُنٰادُونَهُمْ أَ لَمْ نَکُنْ مَعَکُمْ قٰالُوا بَلیٰ وَ لٰکِنَّکُمْ فَتَنْتُمْ أَنْفُسَکُمْ وَ تَرَبَّصْتُمْ وَ ارْتَبْتُمْ وَ غَرَّتْکُمُ الْأَمٰانِیُّ حَتّٰی جٰاءَ أَمْرُ اللّٰهِ وَ غَرَّکُمْ بِاللّٰهِ الْغَرُورُ. حدید (57) 13 و 14

13. جاسوسی

648. نفوذ منافقان در بین رزمندگان اسلام، برای جاسوسی و فتنه‌انگیزی، موجب جهنمی شدن آنان:

لَوْ خَرَجُوا فِیکُمْ مٰا زٰادُوکُمْ إِلاّٰ خَبٰالاً وَ لَأَوْضَعُوا خِلاٰلَکُمْ یَبْغُونَکُمُ الْفِتْنَةَ وَ فِیکُمْ سَمّٰاعُونَ لَهُمْ وَ اللّٰهُ

عَلِیمٌ بِالظّٰالِمِینَ . (1)توبه (9) 47

649. جاسوسی منافقان برای دشمنان مسلمانان، عامل گرفتاری به عذاب بزرگ الهی در آخرت:

یٰا أَیُّهَا الرَّسُولُ لاٰ یَحْزُنْکَ الَّذِینَ یُسٰارِعُونَ فِی الْکُفْرِ مِنَ الَّذِینَ قٰالُوا آمَنّٰا بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ لَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ ... سَمّٰاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرِینَ لَمْ یَأْتُوکَ ... وَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ عَذٰابٌ عَظِیمٌ . (2)مائده (5) 41

14. دروغگویی

650.دروغگویی، عامل گرفتاری منافقان به عذاب دردناک الهی:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَ مٰا هُمْ بِمُؤْمِنِینَ

فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزٰادَهُمُ اللّٰهُ مَرَضاً وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ بِمٰا کٰانُوا یَکْذِبُونَ . بقره (2) 8 و 10

651. سوگند دروغ منافقان، سبب گرفتاری آنان به عذاب شدید الهی:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ تَوَلَّوْا قَوْماً غَضِبَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مٰا هُمْ مِنْکُمْ وَ لاٰ مِنْهُمْ وَ یَحْلِفُونَ عَلَی الْکَذِبِ وَ هُمْ یَعْلَمُونَ

أَعَدَّ اللّٰهُ لَهُمْ عَذٰاباً شَدِیداً إِنَّهُمْ سٰاءَ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ

اِتَّخَذُوا أَیْمٰانَهُمْ جُنَّةً فَصَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ فَلَهُمْ عَذٰابٌ مُهِینٌ . مجادله (58) 14 -\16

15. دشمنی با خدا

652. دشمنی منافقان با خدا، موجب گرفتاری آنان به آتش دوزخ:

أَ لَمْ یَعْلَمُوا أَنَّهُ مَنْ یُحٰادِدِ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ فَأَنَّ لَهُ نٰارَ جَهَنَّمَ خٰالِداً فِیهٰا ذٰلِکَ الْخِزْیُ الْعَظِیمُ . (3)توبه (9) 63

16. دشمنی با رسول خدا صلی الله علیه و آله

653. دشمنی منافقان با پیامبر صلی الله علیه و آله ، سبب گرفتاری آنان به آتش دوزخ:

أَ لَمْ یَعْلَمُوا أَنَّهُ مَنْ یُحٰادِدِ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ فَأَنَّ لَهُ نٰارَ جَهَنَّمَ خٰالِداً فِیهٰا ذٰلِکَ الْخِزْیُ الْعَظِیمُ . توبه (9) 63

17. دوستی با یهود

654. ایجاد رابطۀ دوستی منافقان با یهود، عامل گرفتاری آنان به عذاب شدید و خوارکننده از سوی خداوند:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ تَوَلَّوْا قَوْماً غَضِبَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مٰا هُمْ مِنْکُمْ وَ لاٰ مِنْهُمْ وَ یَحْلِفُونَ عَلَی الْکَذِبِ وَ هُمْ یَعْلَمُونَ

أَعَدَّ اللّٰهُ لَهُمْ عَذٰاباً شَدِیداً إِنَّهُمْ سٰاءَ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ

اِتَّخَذُوا أَیْمٰانَهُمْ جُنَّةً فَصَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ فَلَهُمْ عَذٰابٌ مُهِینٌ . (4)مجادله (58) 14 -\16

18. ریاکاری

655. ریاکاری منافقان در نماز، عامل جهنّمی شدن آنان:

إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ یُخٰادِعُونَ اللّٰهَ وَ هُوَ خٰادِعُهُمْ وَ إِذٰا قٰامُوا إِلَی الصَّلاٰةِ قٰامُوا کُسٰالیٰ یُرٰاؤُنَ النّٰاسَ وَ لاٰ یَذْکُرُونَ اللّٰهَ إِلاّٰ قَلِیلاً

إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ فِی الدَّرْکِ الْأَسْفَلِ مِنَ النّٰارِ وَ لَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِیراً. نساء (4) 142 و 145

19. سدّ راه خدا


1) 1) . مقصود از«فیکم سمّاعون لهم»جاسوسی منافقان برای مشرکان است. (التبیان، ج 5، ص 231؛ کشف الاسرار، ج 5، ص 51)

2) 2) . مراد از«سمّاعون لقوم آخرین»جاسوسی منافقان برای دشمنان است. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 301)

3) 3) . آیه، مربوط به منافقان است. (التبیان، ج 5، ص 249)

4) 4) . مورد آیه، رابطۀ ولایی منافقان با یهود است. (الکشاف، ج 4، ص 495)

656. سدّ راه خدا شدن منافقان، موجب گرفتاری آنان به عذاب خوارکننده و خلود در آتش دوزخ:

اِتَّخَذُوا أَیْمٰانَهُمْ جُنَّةً فَصَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ فَلَهُمْ عَذٰابٌ مُهِینٌ

لَنْ تُغْنِیَ عَنْهُمْ أَمْوٰالُهُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُهُمْ مِنَ اللّٰهِ شَیْئاً أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ النّٰارِ هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ . مجادله (58) 16 و 17

20. سوءظن به خدا

657. سوءظن منافقان به خدا، موجب گرفتاری آنان به عذاب و کیفر الهی:

وَ یُعَذِّبَ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ وَ الْمُشْرِکِینَ وَ الْمُشْرِکٰاتِ الظّٰانِّینَ بِاللّٰهِ ظَنَّ السَّوْءِ عَلَیْهِمْ دٰائِرَةُ السَّوْءِ وَ غَضِبَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ وَ لَعَنَهُمْ وَ أَعَدَّ لَهُمْ جَهَنَّمَ وَ سٰاءَتْ مَصِیراً. فتح (48) 6

21. فسق

658. فسق منافقان،موجب گرفتاری به آتش دوزخ:

اَلْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ یَأْمُرُونَ بِالْمُنْکَرِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ وَ یَقْبِضُونَ أَیْدِیَهُمْ نَسُوا اللّٰهَ فَنَسِیَهُمْ إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ هُمُ الْفٰاسِقُونَ

وَعَدَ اللّٰهُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ وَ الْکُفّٰارَ نٰارَ جَهَنَّمَ خٰالِدِینَ فِیهٰا هِیَ حَسْبُهُمْ وَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ مُقِیمٌ . توبه (9) 67 و 68

22. کفر

659. کفر منافقان به آیات خدا، موجب جهنمی شدن آنان:

وَ قَدْ نَزَّلَ عَلَیْکُمْ فِی الْکِتٰابِ أَنْ إِذٰا سَمِعْتُمْ آیٰاتِ اللّٰهِ یُکْفَرُ بِهٰا وَ یُسْتَهْزَأُ بِهٰا فَلاٰ تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتّٰی یَخُوضُوا فِی حَدِیثٍ غَیْرِهِ إِنَّکُمْ إِذاً مِثْلُهُمْ إِنَّ اللّٰهَ جٰامِعُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْکٰافِرِینَ فِی جَهَنَّمَ جَمِیعاً. نساء (4) 140

23. گناه

660. گناهکاری منافقان، عامل تهدید آنان به جهنّم از سوی خداوند:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یُعْجِبُکَ قَوْلُهُ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ یُشْهِدُ اللّٰهَ عَلیٰ مٰا فِی قَلْبِهِ وَ هُوَ أَلَدُّ الْخِصٰامِ

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُ اتَّقِ اللّٰهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ وَ لَبِئْسَ الْمِهٰادُ. بقره (2) 204 و 206

661. مداومت برخی منافقان بر تبهکاری در جامعه، عامل کیفر و عذاب آنان:

یَحْذَرُ الْمُنٰافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَیْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِمٰا فِی قُلُوبِهِمْ قُلِ اسْتَهْزِؤُا إِنَّ اللّٰهَ مُخْرِجٌ مٰا تَحْذَرُونَ

لاٰ تَعْتَذِرُوا قَدْ کَفَرْتُمْ بَعْدَ إِیمٰانِکُمْ إِنْ نَعْفُ عَنْ طٰائِفَةٍ مِنْکُمْ نُعَذِّبْ طٰائِفَةً بِأَنَّهُمْ کٰانُوا مُجْرِمِینَ . توبه (9) 64 و 66

24. مال

662. بهره‌مندی منافقان از مال و اولاد، از عوامل عذاب آنان از جانب خداوند:

فَلاٰ تُعْجِبْکَ أَمْوٰالُهُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُهُمْ إِنَّمٰا یُرِیدُ اللّٰهُ لِیُعَذِّبَهُمْ بِهٰا فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ تَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَ هُمْ کٰافِرُونَ . (1)توبه (9) 55

نیز ==> تهدید، تهدیدشدگان، منافقان و جهنّم، موجبات جهنّم، نفاق و همین مدخل، استهزای منافقان، امکانات منافقان، ذلّت منافقان و کیفر منافقان

25. مخالفت با مؤمنان

663. مخالفت منافقان با راه و سیره مؤمنان، سبب

1) 1) . آیه، مربوط به منافقان است. (مجمع البیان، ج 5 - 6، ص 60)

جهنمی شدن آنان:

لاٰ خَیْرَ فِی کَثِیرٍ مِنْ نَجْوٰاهُمْ إِلاّٰ مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ أَوْ إِصْلاٰحٍ بَیْنَ النّٰاسِ وَ مَنْ یَفْعَلْ ذٰلِکَ ابْتِغٰاءَ مَرْضٰاتِ اللّٰهِ فَسَوْفَ نُؤْتِیهِ أَجْراً عَظِیماً

وَ مَنْ یُشٰاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مٰا تَبَیَّنَ لَهُ الْهُدیٰ وَ یَتَّبِعْ غَیْرَ سَبِیلِ الْمُؤْمِنِینَ نُوَلِّهِ مٰا تَوَلّٰی وَ نُصْلِهِ جَهَنَّمَ وَ سٰاءَتْ مَصِیراً. نساء (4) 114 و 115

26. نجوای حرام

664.نجواهای آزاردهنده و توأم با گناه منافقان، موجب گرفتاری آنان به عذاب جهنّم:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ نُهُوا عَنِ النَّجْویٰ ثُمَّ یَعُودُونَ لِمٰا نُهُوا عَنْهُ وَ یَتَنٰاجَوْنَ بِالْإِثْمِ وَ الْعُدْوٰانِ وَ مَعْصِیَةِ الرَّسُولِ وَ إِذٰا جٰاؤُکَ حَیَّوْکَ بِمٰا لَمْ یُحَیِّکَ بِهِ اللّٰهُ وَ یَقُولُونَ فِی أَنْفُسِهِمْ لَوْ لاٰ یُعَذِّبُنَا اللّٰهُ بِمٰا نَقُولُ حَسْبُهُمْ جَهَنَّمُ یَصْلَوْنَهٰا فَبِئْسَ الْمَصِیرُ. مجادله (58) 8

27. همکاری با دشمنان

665. همکاری منافقان با دشمنان خدا و رسول صلی الله علیه و آله ، عامل گرفتاری آنان به جهنّم:

وَ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً ضِرٰاراً وَ کُفْراً وَ تَفْرِیقاً بَیْنَ الْمُؤْمِنِینَ وَ إِرْصٰاداً لِمَنْ حٰارَبَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ وَ لَیَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنٰا إِلاَّ الْحُسْنیٰ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ

أَ فَمَنْ أَسَّسَ بُنْیٰانَهُ عَلیٰ تَقْویٰ مِنَ اللّٰهِ وَ رِضْوٰانٍ خَیْرٌ أَمْ مَنْ أَسَّسَ بُنْیٰانَهُ عَلیٰ شَفٰا جُرُفٍ هٰارٍ فَانْهٰارَ بِهِ فِی نٰارِ جَهَنَّمَ وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ . توبه (9) 107 و 109

28. هم‌نشینی با استهزاگران

666. هم‌نشینی منافقان با استهزاگران آیات خدا، موجب جهنّمی شدن آنان:

وَ قَدْ نَزَّلَ عَلَیْکُمْ فِی الْکِتٰابِ أَنْ إِذٰا سَمِعْتُمْ آیٰاتِ اللّٰهِ یُکْفَرُ بِهٰا وَ یُسْتَهْزَأُ بِهٰا فَلاٰ تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتّٰی یَخُوضُوا فِی حَدِیثٍ غَیْرِهِ إِنَّکُمْ إِذاً مِثْلُهُمْ إِنَّ اللّٰهَ جٰامِعُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْکٰافِرِینَ فِی جَهَنَّمَ جَمِیعاً. نساء (4) 140

عذرخواهی منافقان

667. عذرخواهی منافقان مجرم از پیامبر صلی الله علیه و آله ، پس از افشای خیانت آنان:

یَحْذَرُ الْمُنٰافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَیْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِمٰا فِی قُلُوبِهِمْ قُلِ اسْتَهْزِؤُا إِنَّ اللّٰهَ مُخْرِجٌ مٰا تَحْذَرُونَ

وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ لَیَقُولُنَّ إِنَّمٰا کُنّٰا نَخُوضُ وَ نَلْعَبُ قُلْ أَ بِاللّٰهِ وَ آیٰاتِهِ وَ رَسُولِهِ کُنْتُمْ تَسْتَهْزِؤُنَ

لاٰ تَعْتَذِرُوا قَدْ کَفَرْتُمْ بَعْدَ إِیمٰانِکُمْ إِنْ نَعْفُ عَنْ طٰائِفَةٍ مِنْکُمْ نُعَذِّبْ طٰائِفَةً بِأَنَّهُمْ کٰانُوا مُجْرِمِینَ . توبه (9) 64 -\66

668. پذیرفته نشدن عذر منافقان مجرم از سوی پیامبر صلی الله علیه و آله به جهت باطن پلید و کفرآلود آنان:

یَحْذَرُ الْمُنٰافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَیْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِمٰا فِی قُلُوبِهِمْ قُلِ اسْتَهْزِؤُا إِنَّ اللّٰهَ مُخْرِجٌ مٰا تَحْذَرُونَ

وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ لَیَقُولُنَّ إِنَّمٰا کُنّٰا نَخُوضُ وَ نَلْعَبُ قُلْ أَ بِاللّٰهِ وَ آیٰاتِهِ وَ رَسُولِهِ کُنْتُمْ تَسْتَهْزِؤُنَ

لاٰ تَعْتَذِرُوا قَدْ کَفَرْتُمْ بَعْدَ إِیمٰانِکُمْ إِنْ نَعْفُ عَنْ طٰائِفَةٍ مِنْکُمْ نُعَذِّبْ طٰائِفَةً بِأَنَّهُمْ کٰانُوا مُجْرِمِینَ . توبه (9) 64 -\66

669. عذرتراشی برای توجیه اعمال ناروای خویش، شگرد منافقان:

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا إِلیٰ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ وَ إِلَی الرَّسُولِ

رَأَیْتَ الْمُنٰافِقِینَ یَصُدُّونَ عَنْکَ صُدُوداً

فَکَیْفَ إِذٰا أَصٰابَتْهُمْ مُصِیبَةٌ بِمٰا قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ ثُمَّ جٰاؤُکَ یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ إِنْ أَرَدْنٰا إِلاّٰ إِحْسٰاناً وَ تَوْفِیقاً. نساء (4) 61 و 62

670. عذرخواهی منافقان متخلّف از جهاد، از مؤمنان شرکت‌کننده در جنگ تبوک:

یَعْتَذِرُونَ إِلَیْکُمْ إِذٰا رَجَعْتُمْ إِلَیْهِمْ قُلْ لاٰ تَعْتَذِرُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَکُمْ ... (1)توبه (9) 94

عصیان منافقان

==> همین مدخل، منافقان، گناه منافقان

عفو از منافقان

671. امکان عفو خداوند از برخی منافقان، به دلیل مداومت نداشتن بر ارتکاب جرایم:

لاٰ تَعْتَذِرُوا قَدْ کَفَرْتُمْ بَعْدَ إِیمٰانِکُمْ إِنْ نَعْفُ عَنْ طٰائِفَةٍ مِنْکُمْ نُعَذِّبْ طٰائِفَةً بِأَنَّهُمْ کٰانُوا مُجْرِمِینَ . توبه (9) 66

عقیدۀ منافقان

672. عقیدۀ منافقان، مبنی بر رهایی از مرگ، در صورت فرار از جنگ:

وَ إِذْ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ مٰا وَعَدَنَا اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ إِلاّٰ غُرُوراً

قُلْ لَنْ یَنْفَعَکُمُ الْفِرٰارُ إِنْ فَرَرْتُمْ مِنَ الْمَوْتِ أَوِ الْقَتْلِ وَ إِذاً لاٰ تُمَتَّعُونَ إِلاّٰ قَلِیلاً. احزاب (33) 12 و 16

673. منافقان، دارای عقیده به خدا:

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا إِلیٰ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ وَ إِلَی الرَّسُولِ رَأَیْتَ الْمُنٰافِقِینَ یَصُدُّونَ عَنْکَ صُدُوداً ... یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ .... نساء (4) 61 و 62

لَوْ کٰانَ عَرَضاً قَرِیباً وَ سَفَراً قٰاصِداً لاَتَّبَعُوکَ وَ لٰکِنْ بَعُدَتْ عَلَیْهِمُ الشُّقَّةُ وَ سَیَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ لَوِ اسْتَطَعْنٰا لَخَرَجْنٰا مَعَکُمْ یُهْلِکُونَ أَنْفُسَهُمْ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ . توبه (9) 42

وَ یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ إِنَّهُمْ لَمِنْکُمْ وَ مٰا هُمْ مِنْکُمْ وَ لٰکِنَّهُمْ قَوْمٌ یَفْرَقُونَ . توبه (9) 56

یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ لَکُمْ لِیُرْضُوکُمْ ... یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ مٰا قٰالُوا .... توبه (9) 62 و 74

سَیَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ لَکُمْ ... (2)توبه (9) 95

أَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَمِ ارْتٰابُوا ... وَ أَقْسَمُوا بِاللّٰهِ جَهْدَ أَیْمٰانِهِمْ .... نور (24) 50 و 53

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ تَوَلَّوْا قَوْماً غَضِبَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مٰا هُمْ مِنْکُمْ وَ لاٰ مِنْهُمْ وَ یَحْلِفُونَ عَلَی الْکَذِبِ وَ هُمْ یَعْلَمُونَ

یَوْمَ یَبْعَثُهُمُ اللّٰهُ جَمِیعاً فَیَحْلِفُونَ لَهُ کَمٰا یَحْلِفُونَ لَکُمْ وَ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ عَلیٰ شَیْءٍ أَلاٰ إِنَّهُمْ هُمُ الْکٰاذِبُونَ . مجادله (58) 14 و 18

إِذٰا جٰاءَکَ الْمُنٰافِقُونَ قٰالُوا نَشْهَدُ إِنَّکَ لَرَسُولُ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّکَ لَرَسُولُهُ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لَکٰاذِبُونَ

اِتَّخَذُوا أَیْمٰانَهُمْ جُنَّةً فَصَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ إِنَّهُمْ سٰاءَ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ

یَقُولُونَ لَئِنْ رَجَعْنٰا إِلَی الْمَدِینَةِ لَیُخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ مِنْهَا الْأَذَلَّ وَ لِلّٰهِ الْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ لٰکِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ . منافقون (63) 1 و 2 و 8

674. سوگند دروغ، راه نجات از گرفتاریهای قیامت،

1) 1) . آیه، مربوط به تخلّف منافقان از شرکت در جنگ تبوک و عذرخواهی از مؤمنان شرکت‌کننده است. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 93؛ معالم التنزیل، بغوی، ج 2، ص 379)

2) 2) . آیۀ مزبور، مربوط به منافقان است. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 93)

در بینش غلط منافقان:

یَوْمَ یَبْعَثُهُمُ اللّٰهُ جَمِیعاً فَیَحْلِفُونَ لَهُ کَمٰا یَحْلِفُونَ لَکُمْ وَ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ عَلیٰ شَیْءٍ أَلاٰ إِنَّهُمْ هُمُ الْکٰاذِبُونَ . (1)مجادله (58) 18

675. ترک جهاد، مایۀ سلامت ماندن و جلوگیری از مرگ، در پندار غلط منافقان:

اَلَّذِینَ قٰالُوا لِإِخْوٰانِهِمْ وَ قَعَدُوا لَوْ أَطٰاعُونٰا مٰا قُتِلُوا قُلْ فَادْرَؤُا عَنْ أَنْفُسِکُمُ الْمَوْتَ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ . آل عمران (3) 168

676. کنار کشیدن از مسئولیتها و مشکلات جامعه، کیاست و تیزهوشی، در بینش منافقان:

إِنْ تُصِبْکَ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَ إِنْ تُصِبْکَ مُصِیبَةٌ یَقُولُوا قَدْ أَخَذْنٰا أَمْرَنٰا مِنْ قَبْلُ وَ یَتَوَلَّوْا وَ هُمْ فَرِحُونَ . توبه (9) 50

677. جهاد در راه خدا، بلا و گرفتاری، در بینش منافقان:

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَقُولُ ائْذَنْ لِی وَ لاٰ تَفْتِنِّی أَلاٰ فِی الْفِتْنَةِ سَقَطُوا وَ إِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِیطَةٌ بِالْکٰافِرِینَ . (2)توبه (9) 49

678. جهاد در راه خدا، مرگ و نابودی، در پندار و بینش اهل نفاق:

اَلَّذِینَ قٰالُوا لِإِخْوٰانِهِمْ وَ قَعَدُوا لَوْ أَطٰاعُونٰا مٰا قُتِلُوا قُلْ فَادْرَؤُا عَنْ أَنْفُسِکُمُ الْمَوْتَ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ . آل عمران (3) 168

وَ یَقُولُ الَّذِینَ آمَنُوا لَوْ لاٰ نُزِّلَتْ سُورَةٌ فَإِذٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْکَمَةٌ وَ ذُکِرَ فِیهَا الْقِتٰالُ رَأَیْتَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ نَظَرَ الْمَغْشِیِّ عَلَیْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَأَوْلیٰ لَهُمْ . محمّد (47) 20

679. تأخیر عذاب منافقان اهانت‌کننده به رسول خدا صلی الله علیه و آله دلیل عدم حقانیّت آن حضرت، در بینش آنان:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ نُهُوا عَنِ النَّجْویٰ ثُمَّ یَعُودُونَ لِمٰا نُهُوا عَنْهُ وَ یَتَنٰاجَوْنَ بِالْإِثْمِ وَ الْعُدْوٰانِ وَ مَعْصِیَةِ الرَّسُولِ وَ إِذٰا جٰاؤُکَ حَیَّوْکَ بِمٰا لَمْ یُحَیِّکَ بِهِ اللّٰهُ وَ یَقُولُونَ فِی أَنْفُسِهِمْ لَوْ لاٰ یُعَذِّبُنَا اللّٰهُ بِمٰا نَقُولُ حَسْبُهُمْ جَهَنَّمُ یَصْلَوْنَهٰا فَبِئْسَ الْمَصِیرُ. (3)مجادله (58) 8

680. ایجاد روابط با کافران و پذیرش سلطۀ آنان، مایۀ عزّت منافقان در بینش آنان:

بَشِّرِ الْمُنٰافِقِینَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً

اَلَّذِینَ یَتَّخِذُونَ الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ أَ یَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلّٰهِ جَمِیعاً. نساء (4) 138 و 139

نیز ==> همین مدخل، منافقان، پندارهای منافقان

عمل منافقان

681. اعمال ناروای منافقان، مایۀ اضلال آنان از سوی خداوند:

فَمٰا لَکُمْ فِی الْمُنٰافِقِینَ فِئَتَیْنِ وَ اللّٰهُ أَرْکَسَهُمْ بِمٰا کَسَبُوا أَ تُرِیدُونَ أَنْ تَهْدُوا مَنْ أَضَلَّ اللّٰهُ وَ مَنْ یُضْلِلِ اللّٰهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِیلاً. (4)نساء (4) 88


1) 1) . آیه، مربوط به منافقان است. (الکشف و البیان، ثعلبی، ج 9، ص 233؛ کشف الاسرار، ج 10، ص 23)

2) 2) . آیه، مربوط به منافقان است. (المیزان، ج 9، ص 305)

3) 3) . مورد آیه، منافقان است. (مجمع البیان، ج 9-10، ص 376)

4) 4) . نسبت اضلال به خدا به این معنا است که در حقیقت گمراهی ریشه در اختیار خود انسان داشته و اضلال خدا پیامد و کیفر تبهکاری او است. (التبیان، ج 3، ص 282)

682. منافقان، گرفتار اعمال زشت و ناروا:

أَعَدَّ اللّٰهُ لَهُمْ عَذٰاباً شَدِیداً إِنَّهُمْ سٰاءَ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ

اِتَّخَذُوا أَیْمٰانَهُمْ جُنَّةً فَصَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ فَلَهُمْ عَذٰابٌ مُهِینٌ . مجادله (58) 15 و 16

إِذٰا جٰاءَکَ الْمُنٰافِقُونَ قٰالُوا نَشْهَدُ إِنَّکَ لَرَسُولُ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّکَ لَرَسُولُهُ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لَکٰاذِبُونَ

اِتَّخَذُوا أَیْمٰانَهُمْ جُنَّةً فَصَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ إِنَّهُمْ سٰاءَ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ . منافقون (63) 1 و 2

683. افشاگری و تهدید خداوند، علیه عملکردهای منافقان:

وَ لِیَعْلَمَ الَّذِینَ نٰافَقُوا وَ قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا قٰاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ أَوِ ادْفَعُوا قٰالُوا لَوْ نَعْلَمُ قِتٰالاً لاَتَّبَعْنٰاکُمْ هُمْ لِلْکُفْرِ یَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلْإِیمٰانِ یَقُولُونَ بِأَفْوٰاهِهِمْ مٰا لَیْسَ فِی قُلُوبِهِمْ وَ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا یَکْتُمُونَ . آل عمران (3) 167

684. عذرتراشی و توجیه‌گری منافقان، نسبت به اعمال ناروای خویش:

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا إِلیٰ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ وَ إِلَی الرَّسُولِ رَأَیْتَ الْمُنٰافِقِینَ یَصُدُّونَ عَنْکَ صُدُوداً

فَکَیْفَ إِذٰا أَصٰابَتْهُمْ مُصِیبَةٌ بِمٰا قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ ثُمَّ جٰاؤُکَ یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ إِنْ أَرَدْنٰا إِلاّٰ إِحْسٰاناً وَ تَوْفِیقاً. نساء (4) 61 و 62

685. اعمال ناروای منافقان، عامل واژگونی و بازگشت آنان به کفر و ضلالت:

فَمٰا لَکُمْ فِی الْمُنٰافِقِینَ فِئَتَیْنِ وَ اللّٰهُ أَرْکَسَهُمْ بِمٰا کَسَبُوا أَ تُرِیدُونَ أَنْ تَهْدُوا مَنْ أَضَلَّ اللّٰهُ وَ مَنْ یُضْلِلِ اللّٰهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِیلاً. نساء (4) 88

686. مخالفت عملی منافقان، با سخنان و گفته‌های خویش:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ نٰافَقُوا یَقُولُونَ لِإِخْوٰانِهِمُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ لَئِنْ أُخْرِجْتُمْ لَنَخْرُجَنَّ مَعَکُمْ وَ لاٰ نُطِیعُ فِیکُمْ أَحَداً أَبَداً وَ إِنْ قُوتِلْتُمْ لَنَنْصُرَنَّکُمْ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ . حشر (59) 11

687. تزیین عمل برای منافقان، از جانب شیطان، بعد از روشن شدن راه هدایت:

... رَأَیْتَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ ... إِنَّ الَّذِینَ ارْتَدُّوا عَلیٰ أَدْبٰارِهِمْ مِنْ بَعْدِ مٰا تَبَیَّنَ لَهُمُ الْهُدَی الشَّیْطٰانُ سَوَّلَ لَهُمْ وَ أَمْلیٰ لَهُمْ . محمّد (47) 20 و 25

688. پیروی منافقان از موجبات غضب الهی، مایۀ حبط اعمال آنان:

وَ یَقُولُ الَّذِینَ آمَنُوا لَوْ لاٰ نُزِّلَتْ سُورَةٌ فَإِذٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْکَمَةٌ وَ ذُکِرَ فِیهَا الْقِتٰالُ رَأَیْتَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ نَظَرَ الْمَغْشِیِّ عَلَیْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَأَوْلیٰ لَهُمْ

ذٰلِکَ بِأَنَّهُمُ اتَّبَعُوا مٰا أَسْخَطَ اللّٰهَ وَ کَرِهُوا رِضْوٰانَهُ فَأَحْبَطَ أَعْمٰالَهُمْ . محمّد (47) 20 و 28

689. همسویی منافقان با کافران، عامل حبط و بی‌ارزشی انفاقات آنان:

وَ مٰا مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقٰاتُهُمْ إِلاّٰ أَنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللّٰهِ وَ بِرَسُولِهِ .... توبه (9) 54

وَعَدَ اللّٰهُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ وَ الْکُفّٰارَ نٰارَ جَهَنَّمَ خٰالِدِینَ فِیهٰا هِیَ حَسْبُهُمْ وَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ مُقِیمٌ

خٰاضُوا أُولٰئِکَ حَبِطَتْ أَعْمٰالُهُمْ فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْخٰاسِرُونَ . توبه (9) 68 و 69

690. حبط اعمال منافقان، براثر بی‌ایمانی آنان:

وَ إِذْ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ مٰا

وَعَدَنَا اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ إِلاّٰ غُرُوراً

أَشِحَّةً عَلَیْکُمْ فَإِذٰا جٰاءَ الْخَوْفُ رَأَیْتَهُمْ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ تَدُورُ أَعْیُنُهُمْ کَالَّذِی یُغْشیٰ عَلَیْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَإِذٰا ذَهَبَ الْخَوْفُ سَلَقُوکُمْ بِأَلْسِنَةٍ حِدٰادٍ أَشِحَّةً عَلَی الْخَیْرِ أُولٰئِکَ لَمْ یُؤْمِنُوا فَأَحْبَطَ اللّٰهُ أَعْمٰالَهُمْ وَ کٰانَ ذٰلِکَ عَلَی اللّٰهِ یَسِیراً. احزاب (33) 12 و 19

691. روابط دوستانۀ منافقان عصر پیامبر صلی الله علیه و آله با یهود و نصارا، موجب تباهی اعمال نیک گذشتۀ آنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْیَهُودَ وَ النَّصٰاریٰ أَوْلِیٰاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ

فَتَرَی الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یُسٰارِعُونَ فِیهِمْ یَقُولُونَ نَخْشیٰ أَنْ تُصِیبَنٰا دٰائِرَةٌ فَعَسَی اللّٰهُ أَنْ یَأْتِیَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ فَیُصْبِحُوا عَلیٰ مٰا أَسَرُّوا فِی أَنْفُسِهِمْ نٰادِمِینَ

وَ یَقُولُ الَّذِینَ آمَنُوا أَ هٰؤُلاٰءِ الَّذِینَ أَقْسَمُوا بِاللّٰهِ جَهْدَ أَیْمٰانِهِمْ إِنَّهُمْ لَمَعَکُمْ حَبِطَتْ أَعْمٰالُهُمْ فَأَصْبَحُوا خٰاسِرِینَ . مائده (5) 51 - 53

عهد منافقان

692. عهد و پیمان برخی منافقان صدر اسلام با خدا، مبنی بر پرداخت زکات و صدقه، در صورت برخورداری از مال و فضل الهی:

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ جٰاهِدِ الْکُفّٰارَ وَ الْمُنٰافِقِینَ وَ اغْلُظْ عَلَیْهِمْ وَ مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ

وَ مِنْهُمْ مَنْ عٰاهَدَ اللّٰهَ لَئِنْ آتٰانٰا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ وَ لَنَکُونَنَّ مِنَ الصّٰالِحِینَ . توبه (9) 73 و 75

693. عهدشکنی منافقان، با روی‌گردانی از پرداخت زکات:

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ جٰاهِدِ الْکُفّٰارَ وَ الْمُنٰافِقِینَ وَ اغْلُظْ عَلَیْهِمْ وَ مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ

وَ مِنْهُمْ مَنْ عٰاهَدَ اللّٰهَ لَئِنْ آتٰانٰا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ وَ لَنَکُونَنَّ مِنَ الصّٰالِحِینَ

فَلَمّٰا آتٰاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ بَخِلُوا بِهِ وَ تَوَلَّوْا وَ هُمْ مُعْرِضُونَ . توبه (9) 73 و 75 و 76

694. عهد منافقان مدینه، برای شرکت در جهاد با دشمنان:

وَ إِذْ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ مٰا وَعَدَنَا اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ إِلاّٰ غُرُوراً

وَ إِذْ قٰالَتْ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ یٰا أَهْلَ یَثْرِبَ لاٰ مُقٰامَ لَکُمْ فَارْجِعُوا وَ یَسْتَأْذِنُ فَرِیقٌ مِنْهُمُ النَّبِیَّ یَقُولُونَ إِنَّ بُیُوتَنٰا عَوْرَةٌ وَ مٰا هِیَ بِعَوْرَةٍ إِنْ یُرِیدُونَ إِلاّٰ فِرٰاراً

وَ لَقَدْ کٰانُوا عٰاهَدُوا اللّٰهَ مِنْ قَبْلُ لاٰ یُوَلُّونَ الْأَدْبٰارَ وَ کٰانَ عَهْدُ اللّٰهِ مَسْؤُلاً. احزاب (33) 12 و 13 و 15

695. عهدشکنی منافقان مدینه، برای فرار از جهاد:

وَ إِذْ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ .... إِنْ یُرِیدُونَ إِلاّٰ فِرٰاراً وَ لَقَدْ کٰانُوا عٰاهَدُوا اللّٰهَ مِنْ قَبْلُ لاٰ یُوَلُّونَ الْأَدْبٰارَ وَ کٰانَ عَهْدُ اللّٰهِ مَسْؤُلاً. احزاب (33) 12 و 13 و 15

696. عهد و پیمان بستن منافقان با خدا، مبنی بر قرار گرفتن در زمرۀ صالحان، در صورت اعطای مال به آنان:

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ جٰاهِدِ الْکُفّٰارَ وَ الْمُنٰافِقِینَ وَ اغْلُظْ عَلَیْهِمْ وَ مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ

وَ مِنْهُمْ مَنْ عٰاهَدَ اللّٰهَ لَئِنْ آتٰانٰا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ وَ لَنَکُونَنَّ مِنَ الصّٰالِحِینَ . توبه (9) 73 و 75

697. محرومیّت منافقان عهدشکن و بخیل، از قرار گرفتن در زمرۀ صالحان:

وَ مِنْهُمْ مَنْ عٰاهَدَ اللّٰهَ لَئِنْ آتٰانٰا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ وَ لَنَکُونَنَّ مِنَ الصّٰالِحِینَ

فَلَمّٰا آتٰاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ

بَخِلُوا بِهِ وَ تَوَلَّوْا وَ هُمْ مُعْرِضُونَ . توبه (9) 75 و 76

698. اطمینان‌بخشی خداوند به اهل ایمان، در وفا نکردن منافقان به پیمان خویش با دشمنان آنان:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ نٰافَقُوا یَقُولُونَ لِإِخْوٰانِهِمُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ لَئِنْ أُخْرِجْتُمْ لَنَخْرُجَنَّ مَعَکُمْ وَ لاٰ نُطِیعُ فِیکُمْ أَحَداً أَبَداً وَ إِنْ قُوتِلْتُمْ لَنَنْصُرَنَّکُمْ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ

لَئِنْ أُخْرِجُوا لاٰ یَخْرُجُونَ مَعَهُمْ وَ لَئِنْ قُوتِلُوا لاٰ یَنْصُرُونَهُمْ وَ لَئِنْ نَصَرُوهُمْ لَیُوَلُّنَّ الْأَدْبٰارَ ثُمَّ لاٰ یُنْصَرُونَ . حشر (59) 11 و 12

عیب‌جویی منافقان

699. عیب‌جویی و خرده‌گیری برخی منافقان عصر بعثت نسبت به پیامبر صلی الله علیه و آله ، در نحوۀ تقسیم صدقات:

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَلْمِزُکَ فِی الصَّدَقٰاتِ فَإِنْ أُعْطُوا مِنْهٰا رَضُوا وَ إِنْ لَمْ یُعْطَوْا مِنْهٰا إِذٰا هُمْ یَسْخَطُونَ . توبه (9) 58

700. شیوۀ دوگانۀ منافقان، در عیب‌جویی از مؤمنان توانمند و تهیدست:

اَلَّذِینَ یَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِینَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ فِی الصَّدَقٰاتِ وَ الَّذِینَ لاٰ یَجِدُونَ إِلاّٰ جُهْدَهُمْ فَیَسْخَرُونَ مِنْهُمْ سَخِرَ اللّٰهُ مِنْهُمْ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ . توبه (9) 79

غرور منافقان

701. منافقان، مغرور و فریفتۀ آمال و آرزوهای باطل خویش:

یَوْمَ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ لِلَّذِینَ آمَنُوا انْظُرُونٰا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِکُمْ قِیلَ ارْجِعُوا وَرٰاءَکُمْ فَالْتَمِسُوا نُوراً فَضُرِبَ بَیْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بٰابٌ بٰاطِنُهُ فِیهِ الرَّحْمَةُ وَ ظٰاهِرُهُ مِنْ قِبَلِهِ الْعَذٰابُ

یُنٰادُونَهُمْ أَ لَمْ نَکُنْ مَعَکُمْ قٰالُوا بَلیٰ وَ لٰکِنَّکُمْ فَتَنْتُمْ أَنْفُسَکُمْ وَ تَرَبَّصْتُمْ وَ ارْتَبْتُمْ وَ غَرَّتْکُمُ الْأَمٰانِیُّ حَتّٰی جٰاءَ أَمْرُ اللّٰهِ وَ غَرَّکُمْ بِاللّٰهِ الْغَرُورُ. حدید (57) 13 و 14

702. غرور و فریفتگی منافقان، در برابر آرزوهای پوچ، مایۀ شقاوت آنان:

یَوْمَ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ لِلَّذِینَ آمَنُوا انْظُرُونٰا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِکُمْ قِیلَ ارْجِعُوا وَرٰاءَکُمْ فَالْتَمِسُوا نُوراً فَضُرِبَ بَیْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بٰابٌ بٰاطِنُهُ فِیهِ الرَّحْمَةُ وَ ظٰاهِرُهُ مِنْ قِبَلِهِ الْعَذٰابُ

یُنٰادُونَهُمْ أَ لَمْ نَکُنْ مَعَکُمْ قٰالُوا بَلیٰ وَ لٰکِنَّکُمْ فَتَنْتُمْ أَنْفُسَکُمْ وَ تَرَبَّصْتُمْ وَ ارْتَبْتُمْ وَ غَرَّتْکُمُ الْأَمٰانِیُّ حَتّٰی جٰاءَ أَمْرُ اللّٰهِ وَ غَرَّکُمْ بِاللّٰهِ الْغَرُورُ. حدید (57) 13 و 14

703. گرفتاری منافقان به غرور و فریفتگی، تا دم مرگ:

یَوْمَ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ لِلَّذِینَ آمَنُوا انْظُرُونٰا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِکُمْ قِیلَ ارْجِعُوا وَرٰاءَکُمْ فَالْتَمِسُوا نُوراً فَضُرِبَ بَیْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بٰابٌ بٰاطِنُهُ فِیهِ الرَّحْمَةُ وَ ظٰاهِرُهُ مِنْ قِبَلِهِ الْعَذٰابُ

یُنٰادُونَهُمْ أَ لَمْ نَکُنْ مَعَکُمْ قٰالُوا بَلیٰ وَ لٰکِنَّکُمْ فَتَنْتُمْ أَنْفُسَکُمْ وَ تَرَبَّصْتُمْ وَ ارْتَبْتُمْ وَ غَرَّتْکُمُ الْأَمٰانِیُّ حَتّٰی جٰاءَ أَمْرُ اللّٰهِ وَ غَرَّکُمْ بِاللّٰهِ الْغَرُورُ. حدید (57) 13 و 14

غضب به منافقان

704. منافقان، گرفتار خشم و غضب خداوند:

ذٰلِکَ بِأَنَّهُمُ اتَّبَعُوا مٰا أَسْخَطَ اللّٰهَ وَ کَرِهُوا رِضْوٰانَهُ فَأَحْبَطَ أَعْمٰالَهُمْ

أَمْ حَسِبَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَنْ لَنْ یُخْرِجَ اللّٰهُ أَضْغٰانَهُمْ . محمّد (47) 28 و 29

وَ یُعَذِّبَ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ ... وَ غَضِبَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ .... فتح (48) 6

غضب منافقان

705. غضب منافقان از پیامبر صلی الله علیه و آله ، در صورت محروم شدن از صدقات:

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَلْمِزُکَ فِی الصَّدَقٰاتِ فَإِنْ أُعْطُوا مِنْهٰا رَضُوا وَ إِنْ لَمْ یُعْطَوْا مِنْهٰا إِذٰا هُمْ یَسْخَطُونَ . توبه (9) 58

706. سینه‌های منافقان، جایگاه خشم و کینه نسبت به مسلمانان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا بِطٰانَةً مِنْ دُونِکُمْ لاٰ یَأْلُونَکُمْ خَبٰالاً وَدُّوا مٰا عَنِتُّمْ قَدْ بَدَتِ الْبَغْضٰاءُ مِنْ أَفْوٰاهِهِمْ وَ مٰا تُخْفِی صُدُورُهُمْ أَکْبَرُ قَدْ بَیَّنّٰا لَکُمُ الْآیٰاتِ إِنْ کُنْتُمْ تَعْقِلُونَ

هٰا أَنْتُمْ أُولاٰءِ تُحِبُّونَهُمْ وَ لاٰ یُحِبُّونَکُمْ وَ تُؤْمِنُونَ بِالْکِتٰابِ کُلِّهِ وَ إِذٰا لَقُوکُمْ قٰالُوا آمَنّٰا وَ إِذٰا خَلَوْا عَضُّوا عَلَیْکُمُ الْأَنٰامِلَ مِنَ الْغَیْظِ قُلْ مُوتُوا بِغَیْظِکُمْ إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ.

آل عمران (3) 118 و 119

غفلت منافقان

707. غفلت منافقان از یاد خدا، موجب سوگند دروغ آنان نزد مسلمانان:

یَوْمَ یَبْعَثُهُمُ اللّٰهُ جَمِیعاً فَیَحْلِفُونَ لَهُ کَمٰا یَحْلِفُونَ لَکُمْ ... اِسْتَحْوَذَ عَلَیْهِمُ الشَّیْطٰانُ فَأَنْسٰاهُمْ ذِکْرَ اللّٰهِ ... (1)مجادله (58) 18 و 19

708. غفلت منافقان از خدا، موجب فراموشی و محرومیّت آنان از عنایات الهی:

اَلْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ یَأْمُرُونَ بِالْمُنْکَرِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ وَ یَقْبِضُونَ أَیْدِیَهُمْ نَسُوا اللّٰهَ فَنَسِیَهُمْ إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ هُمُ الْفٰاسِقُونَ . توبه (9) 67

709. آرزوهای منافقان، عامل غفلت آنان از قیامت:

یَوْمَ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ لِلَّذِینَ آمَنُوا انْظُرُونٰا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِکُمْ قِیلَ ارْجِعُوا وَرٰاءَکُمْ فَالْتَمِسُوا نُوراً فَضُرِبَ بَیْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بٰابٌ بٰاطِنُهُ فِیهِ الرَّحْمَةُ وَ ظٰاهِرُهُ مِنْ قِبَلِهِ الْعَذٰابُ

یُنٰادُونَهُمْ أَ لَمْ نَکُنْ مَعَکُمْ قٰالُوا بَلیٰ وَ لٰکِنَّکُمْ فَتَنْتُمْ أَنْفُسَکُمْ وَ تَرَبَّصْتُمْ وَ ارْتَبْتُمْ وَ غَرَّتْکُمُ الْأَمٰانِیُّ حَتّٰی جٰاءَ أَمْرُ اللّٰهِ وَ غَرَّکُمْ بِاللّٰهِ الْغَرُورُ. حدید (57) 13 و 14

710. غفلت منافقان از قدرت خدا، در پیروز ساختن مؤمنان متوکل بر او در میدان جنگ:

إِذْ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ غَرَّ هٰؤُلاٰءِ دِینُهُمْ وَ مَنْ یَتَوَکَّلْ عَلَی اللّٰهِ فَإِنَّ اللّٰهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ . (2)انفال (8) 49

711. استیلای شیطان بر منافقان، سبب فراموش شدن یاد خدا از سوی آنان:

اِتَّخَذُوا أَیْمٰانَهُمْ جُنَّةً ... اِسْتَحْوَذَ عَلَیْهِمُ الشَّیْطٰانُ فَأَنْسٰاهُمْ ذِکْرَ اللّٰهِ .... مجادله (58) 16 و 19

712. غفلت منافقان از یاد خدا، نشئت گرفته از فسق آنان:

اَلْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ یَأْمُرُونَ بِالْمُنْکَرِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ وَ یَقْبِضُونَ أَیْدِیَهُمْ نَسُوا اللّٰهَ فَنَسِیَهُمْ إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ هُمُ


1) 1) . نسیان به معنای غفلت نیز آمده است (الجامع لاحکام القرآن، قرطبی، ج 17، ص 198) و آیات مربوط به منافقان است. (مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 382)

2) 2) . براساس شأن نزول، آیه مربوط به جنگ بدر است. (مجمع البیان، ج 3 - 4، ص 846)

اَلْفٰاسِقُونَ . توبه (9) 67

نیز ==> همین مدخل، منافقان و ذکر خدا

فتنه‌انگیزی منافقان

713. فتنه‌انگیزی منافقان، مایۀ قرار گرفتن آنان در زمرۀ ظالمان:

إِنَّمٰا یَسْتَأْذِنُکَ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ ارْتٰابَتْ قُلُوبُهُمْ فَهُمْ فِی رَیْبِهِمْ یَتَرَدَّدُونَ

لَوْ خَرَجُوا فِیکُمْ مٰا زٰادُوکُمْ إِلاّٰ خَبٰالاً وَ لَأَوْضَعُوا خِلاٰلَکُمْ یَبْغُونَکُمُ الْفِتْنَةَ وَ فِیکُمْ سَمّٰاعُونَ لَهُمْ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِالظّٰالِمِینَ . توبه (9) 45 و 47

714. تهدید منافقان فتنه‌انگیز به کیفر، از سوی خداوند:

فَمٰا لَکُمْ فِی الْمُنٰافِقِینَ فِئَتَیْنِ وَ اللّٰهُ أَرْکَسَهُمْ بِمٰا کَسَبُوا أَ تُرِیدُونَ أَنْ تَهْدُوا مَنْ أَضَلَّ اللّٰهُ وَ مَنْ یُضْلِلِ اللّٰهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِیلاً

وَدُّوا لَوْ تَکْفُرُونَ کَمٰا کَفَرُوا فَتَکُونُونَ سَوٰاءً فَلاٰ تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِیٰاءَ حَتّٰی یُهٰاجِرُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَخُذُوهُمْ وَ اقْتُلُوهُمْ حَیْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَ لاٰ تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ وَلِیًّا وَ لاٰ نَصِیراً

سَتَجِدُونَ آخَرِینَ یُرِیدُونَ أَنْ یَأْمَنُوکُمْ وَ یَأْمَنُوا قَوْمَهُمْ کُلَّمٰا رُدُّوا إِلَی الْفِتْنَةِ أُرْکِسُوا فِیهٰا فَإِنْ لَمْ یَعْتَزِلُوکُمْ وَ یُلْقُوا إِلَیْکُمُ السَّلَمَ وَ یَکُفُّوا أَیْدِیَهُمْ فَخُذُوهُمْ وَ اقْتُلُوهُمْ حَیْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَ أُولٰئِکُمْ جَعَلْنٰا لَکُمْ عَلَیْهِمْ سُلْطٰاناً مُبِیناً. نساء (4) 88 و 89 و 91

715. چهره‌های اخلالگر منافق، برای ایجاد فتنه، در صفوف مجاهدان:

إِنَّمٰا یَسْتَأْذِنُکَ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ ارْتٰابَتْ قُلُوبُهُمْ فَهُمْ فِی رَیْبِهِمْ یَتَرَدَّدُونَ

لَوْ خَرَجُوا فِیکُمْ مٰا زٰادُوکُمْ إِلاّٰ خَبٰالاً وَ لَأَوْضَعُوا خِلاٰلَکُمْ یَبْغُونَکُمُ الْفِتْنَةَ وَ فِیکُمْ سَمّٰاعُونَ لَهُمْ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِالظّٰالِمِینَ

لَقَدِ ابْتَغَوُا الْفِتْنَةَ مِنْ قَبْلُ وَ قَلَّبُوا لَکَ الْأُمُورَ حَتّٰی جٰاءَ الْحَقُّ وَ ظَهَرَ أَمْرُ اللّٰهِ وَ هُمْ کٰارِهُونَ . توبه (9) 45 و 47 و 48

716. افشاگری خداوند، از فتنه و آشوب منافقان، در صورت شرکت در جهاد:

لَوْ خَرَجُوا فِیکُمْ مٰا زٰادُوکُمْ إِلاّٰ خَبٰالاً وَ لَأَوْضَعُوا خِلاٰلَکُمْ یَبْغُونَکُمُ الْفِتْنَةَ وَ فِیکُمْ سَمّٰاعُونَ لَهُمْ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِالظّٰالِمِینَ

لَقَدِ ابْتَغَوُا الْفِتْنَةَ مِنْ قَبْلُ وَ قَلَّبُوا لَکَ الْأُمُورَ حَتّٰی جٰاءَ الْحَقُّ وَ ظَهَرَ أَمْرُ اللّٰهِ وَ هُمْ کٰارِهُونَ . توبه (9) 47 و 48

قَدْ یَعْلَمُ اللّٰهُ الْمُعَوِّقِینَ مِنْکُمْ وَ الْقٰائِلِینَ لِإِخْوٰانِهِمْ هَلُمَّ إِلَیْنٰا وَ لاٰ یَأْتُونَ الْبَأْسَ إِلاّٰ قَلِیلاً. احزاب (33) 18

717. فتنه‌انگیزی و کارشکنی همیشگی منافقان، علیه پیامبر صلی الله علیه و آله و اسلام:

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا إِلیٰ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ وَ إِلَی الرَّسُولِ رَأَیْتَ الْمُنٰافِقِینَ یَصُدُّونَ عَنْکَ صُدُوداً. نساء (4) 61

لَوْ خَرَجُوا فِیکُمْ مٰا زٰادُوکُمْ إِلاّٰ خَبٰالاً وَ لَأَوْضَعُوا خِلاٰلَکُمْ یَبْغُونَکُمُ الْفِتْنَةَ وَ فِیکُمْ سَمّٰاعُونَ لَهُمْ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِالظّٰالِمِینَ

لَقَدِ ابْتَغَوُا الْفِتْنَةَ مِنْ قَبْلُ وَ قَلَّبُوا لَکَ الْأُمُورَ حَتّٰی جٰاءَ الْحَقُّ وَ ظَهَرَ أَمْرُ اللّٰهِ وَ هُمْ کٰارِهُونَ . توبه (9) 47 و 48

718. وارونه جلوه دادن امور برای پیامبر صلی الله علیه و آله ، از فتنه‌انگیزیهای منافقان:

لَقَدِ ابْتَغَوُا الْفِتْنَةَ مِنْ قَبْلُ وَ قَلَّبُوا لَکَ الْأُمُورَ حَتّٰی جٰاءَ الْحَقُّ وَ ظَهَرَ أَمْرُ اللّٰهِ وَ هُمْ کٰارِهُونَ . توبه (9) 48

719. اخلالگری و فتنه‌انگیزی منافقان، در جنگ احُد:

ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَیْکُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعٰاساً یَغْشیٰ طٰائِفَةً مِنْکُمْ وَ طٰائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ یَظُنُّونَ بِاللّٰهِ غَیْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجٰاهِلِیَّةِ یَقُولُونَ هَلْ لَنٰا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَیْءٍ قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ کُلَّهُ لِلّٰهِ یُخْفُونَ فِی أَنْفُسِهِمْ مٰا لاٰ یُبْدُونَ لَکَ یَقُولُونَ لَوْ کٰانَ لَنٰا مِنَ الْأَمْرِ شَیْءٌ مٰا قُتِلْنٰا هٰاهُنٰا قُلْ لَوْ کُنْتُمْ فِی بُیُوتِکُمْ لَبَرَزَ الَّذِینَ کُتِبَ عَلَیْهِمُ الْقَتْلُ إِلیٰ مَضٰاجِعِهِمْ وَ لِیَبْتَلِیَ اللّٰهُ مٰا فِی صُدُورِکُمْ وَ لِیُمَحِّصَ مٰا فِی قُلُوبِکُمْ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ. (1)آل عمران (3) 154

اَلَّذِینَ قٰالُوا لِإِخْوٰانِهِمْ وَ قَعَدُوا لَوْ أَطٰاعُونٰا مٰا قُتِلُوا قُلْ فَادْرَؤُا عَنْ أَنْفُسِکُمُ الْمَوْتَ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ . (2)آل عمران (3) 168

لَوْ خَرَجُوا فِیکُمْ مٰا زٰادُوکُمْ إِلاّٰ خَبٰالاً وَ لَأَوْضَعُوا خِلاٰلَکُمْ یَبْغُونَکُمُ الْفِتْنَةَ وَ فِیکُمْ سَمّٰاعُونَ لَهُمْ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِالظّٰالِمِینَ

لَقَدِ ابْتَغَوُا الْفِتْنَةَ مِنْ قَبْلُ وَ قَلَّبُوا لَکَ الْأُمُورَ حَتّٰی جٰاءَ الْحَقُّ وَ ظَهَرَ أَمْرُ اللّٰهِ وَ هُمْ کٰارِهُونَ . (3)توبه (9) 47 و 48

720. فتنه‌انگیزی منافقان در جامعۀ اسلامی، با اخلالگریهای خویش:

فَمٰا لَکُمْ فِی الْمُنٰافِقِینَ فِئَتَیْنِ وَ اللّٰهُ أَرْکَسَهُمْ بِمٰا کَسَبُوا أَ تُرِیدُونَ أَنْ تَهْدُوا مَنْ أَضَلَّ اللّٰهُ وَ مَنْ یُضْلِلِ اللّٰهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِیلاً

وَدُّوا لَوْ تَکْفُرُونَ کَمٰا کَفَرُوا فَتَکُونُونَ سَوٰاءً فَلاٰ تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِیٰاءَ حَتّٰی یُهٰاجِرُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَخُذُوهُمْ وَ اقْتُلُوهُمْ حَیْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَ لاٰ تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ وَلِیًّا وَ لاٰ نَصِیراً

سَتَجِدُونَ آخَرِینَ یُرِیدُونَ أَنْ یَأْمَنُوکُمْ وَ یَأْمَنُوا قَوْمَهُمْ کُلَّمٰا رُدُّوا إِلَی الْفِتْنَةِ أُرْکِسُوا فِیهٰا فَإِنْ لَمْ یَعْتَزِلُوکُمْ وَ یُلْقُوا إِلَیْکُمُ السَّلَمَ وَ یَکُفُّوا أَیْدِیَهُمْ فَخُذُوهُمْ وَ اقْتُلُوهُمْ حَیْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَ أُولٰئِکُمْ جَعَلْنٰا لَکُمْ عَلَیْهِمْ سُلْطٰاناً مُبِیناً. نساء (4) 88 و 89 و 91

721. سعی منافقان بر خراب‌کاری و فتنه‌انگیزی، در مسلمانان مدینه:

یَحْذَرُ الْمُنٰافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَیْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِمٰا فِی قُلُوبِهِمْ قُلِ اسْتَهْزِؤُا إِنَّ اللّٰهَ مُخْرِجٌ مٰا تَحْذَرُونَ

وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ لَیَقُولُنَّ إِنَّمٰا کُنّٰا نَخُوضُ وَ نَلْعَبُ قُلْ أَ بِاللّٰهِ وَ آیٰاتِهِ وَ رَسُولِهِ کُنْتُمْ تَسْتَهْزِؤُنَ

لاٰ تَعْتَذِرُوا قَدْ کَفَرْتُمْ بَعْدَ إِیمٰانِکُمْ إِنْ نَعْفُ عَنْ طٰائِفَةٍ مِنْکُمْ نُعَذِّبْ طٰائِفَةً بِأَنَّهُمْ کٰانُوا مُجْرِمِینَ

اَلْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ یَأْمُرُونَ بِالْمُنْکَرِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ وَ یَقْبِضُونَ أَیْدِیَهُمْ نَسُوا اللّٰهَ فَنَسِیَهُمْ إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ هُمُ الْفٰاسِقُونَ . توبه (9) 64 - 67

722.اخلالگری و فتنه‌انگیزی منافقان، در جنگ تبوک:

لَوْ خَرَجُوا فِیکُمْ مٰا زٰادُوکُمْ إِلاّٰ خَبٰالاً وَ لَأَوْضَعُوا خِلاٰلَکُمْ یَبْغُونَکُمُ الْفِتْنَةَ وَ فِیکُمْ سَمّٰاعُونَ لَهُمْ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِالظّٰالِمِینَ

لَقَدِ ابْتَغَوُا الْفِتْنَةَ مِنْ قَبْلُ وَ قَلَّبُوا لَکَ الْأُمُورَ حَتّٰی جٰاءَ الْحَقُّ وَ ظَهَرَ أَمْرُ اللّٰهِ وَ هُمْ


1) 1) . آیه، مربوط به جنگ احد است و مقصود از«یخفون فی انفسهم ما لا یبدون»شرک و نفاق است. (التبیان، ج 3، ص 23 - 24)

2) 2) . مقصود از«الذین قالوا...»منافقان و گفتار آنان با متخلفان از جنگ احد است. (التبیان، ج 3، ص 45)

3) 3) . بنابراین احتمال که آیات، مربوط به جنگ احد باشد. (التبیان، ج 5، ص 232)

کٰارِهُونَ . (1)توبه (9) 47 و 48

نیز ==> جهاد، تخلّف از جهاد، منافقان و جهاد و همین مدخل، منافقان، جاسوسی منافقان

فدیۀ منافقان

723. منافقان، حاضر به اعطای فدیه در قیامت، برای نجات از آتش جهنّم:

یَوْمَ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ ... فَالْیَوْمَ لاٰ یُؤْخَذُ مِنْکُمْ فِدْیَةٌ وَ لاٰ مِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا مَأْوٰاکُمُ النّٰارُ .... حدید (57) 13 و 15

724. پذیرفته نشدن فدیه از منافقان در قیامت، برای نجات آنان از عذاب جهنّم:

یَوْمَ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ ... فَالْیَوْمَ لاٰ یُؤْخَذُ مِنْکُمْ فِدْیَةٌ ... مَأْوٰاکُمُ النّٰارُ .... حدید (57) 13 و 15

فرار منافقان

725. پیشگامی منافقان، برای فرار از غزوۀ احزاب:

وَ إِذْ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ مٰا وَعَدَنَا اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ إِلاّٰ غُرُوراً

وَ إِذْ قٰالَتْ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ یٰا أَهْلَ یَثْرِبَ لاٰ مُقٰامَ لَکُمْ فَارْجِعُوا وَ یَسْتَأْذِنُ فَرِیقٌ مِنْهُمُ النَّبِیَّ یَقُولُونَ إِنَّ بُیُوتَنٰا عَوْرَةٌ وَ مٰا هِیَ بِعَوْرَةٍ إِنْ یُرِیدُونَ إِلاّٰ فِرٰاراً. احزاب (33) 12 و 13

726. تعهّد پیشین منافقان برای فرار نکردن از میدان جنگ، در غزوۀ احزاب:

وَ إِذْ قٰالَتْ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ یٰا أَهْلَ یَثْرِبَ لاٰ مُقٰامَ لَکُمْ فَارْجِعُوا وَ یَسْتَأْذِنُ فَرِیقٌ مِنْهُمُ النَّبِیَّ یَقُولُونَ إِنَّ بُیُوتَنٰا عَوْرَةٌ وَ مٰا هِیَ بِعَوْرَةٍ إِنْ یُرِیدُونَ إِلاّٰ فِرٰاراً

وَ لَقَدْ کٰانُوا عٰاهَدُوا اللّٰهَ مِنْ قَبْلُ لاٰ یُوَلُّونَ الْأَدْبٰارَ وَ کٰانَ عَهْدُ اللّٰهِ مَسْؤُلاً. احزاب (33) 13 و 15

نیز ==> جهاد، تخلّف از جهاد، منافقان و جهاد

فراموشی منافقان

==> همین مدخل، منافقان، غفلت منافقان

فرجام منافقان

727. هلاکت و نابودی، فرجام منافقان متخلّف، از جهاد در راه خدا:

إِنَّمٰا یَسْتَأْذِنُکَ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ ارْتٰابَتْ قُلُوبُهُمْ فَهُمْ فِی رَیْبِهِمْ یَتَرَدَّدُونَ

وَ لَوْ أَرٰادُوا الْخُرُوجَ لَأَعَدُّوا لَهُ عُدَّةً وَ لٰکِنْ کَرِهَ اللّٰهُ انْبِعٰاثَهُمْ فَثَبَّطَهُمْ وَ قِیلَ اقْعُدُوا مَعَ الْقٰاعِدِینَ

قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنٰا إِلاّٰ إِحْدَی الْحُسْنَیَیْنِ وَ نَحْنُ نَتَرَبَّصُ بِکُمْ أَنْ یُصِیبَکُمُ اللّٰهُ بِعَذٰابٍ مِنْ عِنْدِهِ أَوْ بِأَیْدِینٰا فَتَرَبَّصُوا إِنّٰا مَعَکُمْ مُتَرَبِّصُونَ . توبه (9) 45 و 46 و 52

728. گرفتاری به آتش دوزخ، فرجام منافقان:

وَعَدَ اللّٰهُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ وَ الْکُفّٰارَ نٰارَ جَهَنَّمَ خٰالِدِینَ فِیهٰا هِیَ حَسْبُهُمْ وَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ مُقِیمٌ

کَالَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ کٰانُوا أَشَدَّ مِنْکُمْ قُوَّةً وَ أَکْثَرَ أَمْوٰالاً وَ أَوْلاٰداً فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلاٰقِهِمْ فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلاٰقِکُمْ کَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ بِخَلاٰقِهِمْ وَ خُضْتُمْ کَالَّذِی خٰاضُوا أُولٰئِکَ حَبِطَتْ أَعْمٰالُهُمْ فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْخٰاسِرُونَ

أَ لَمْ یَأْتِهِمْ نَبَأُ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ قَوْمِ نُوحٍ وَ عٰادٍ وَ ثَمُودَ وَ قَوْمِ إِبْرٰاهِیمَ وَ أَصْحٰابِ مَدْیَنَ وَ الْمُؤْتَفِکٰاتِ أَتَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ فَمٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیَظْلِمَهُمْ وَ لٰکِنْ کٰانُوا أَنْفُسَهُمْ


1) 1) . گفته شده: آیات مربوط به جنگ تبوک است. (الدر المنثور، ج 4، ص 212)

یَظْلِمُونَ

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ جٰاهِدِ الْکُفّٰارَ وَ الْمُنٰافِقِینَ وَ اغْلُظْ عَلَیْهِمْ وَ مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ. توبه (9) 68 - 70 و 73

وَ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً ضِرٰاراً وَ کُفْراً ... أَ فَمَنْ أَسَّسَ بُنْیٰانَهُ عَلیٰ تَقْویٰ مِنَ اللّٰهِ وَ رِضْوٰانٍ خَیْرٌ أَمْ مَنْ أَسَّسَ بُنْیٰانَهُ عَلیٰ شَفٰا جُرُفٍ هٰارٍ فَانْهٰارَ بِهِ فِی نٰارِ جَهَنَّمَ وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ . توبه (9) 107 و 109

یَوْمَ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ لِلَّذِینَ آمَنُوا انْظُرُونٰا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِکُمْ قِیلَ ارْجِعُوا وَرٰاءَکُمْ فَالْتَمِسُوا نُوراً فَضُرِبَ بَیْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بٰابٌ بٰاطِنُهُ فِیهِ الرَّحْمَةُ وَ ظٰاهِرُهُ مِنْ قِبَلِهِ الْعَذٰابُ

فَالْیَوْمَ لاٰ یُؤْخَذُ مِنْکُمْ فِدْیَةٌ وَ لاٰ مِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا مَأْوٰاکُمُ النّٰارُ هِیَ مَوْلاٰکُمْ وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ. حدید (57) 13 و 15

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ جٰاهِدِ الْکُفّٰارَ وَ الْمُنٰافِقِینَ وَ اغْلُظْ عَلَیْهِمْ وَ مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ. تحریم (66) 9

729. مرگ در حال کفر و بی‌ایمانی ، فرجام منافقان بهره‌مند از اولاد و اموال فراوان:

فَلاٰ تُعْجِبْکَ أَمْوٰالُهُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُهُمْ إِنَّمٰا یُرِیدُ اللّٰهُ لِیُعَذِّبَهُمْ بِهٰا فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ تَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَ هُمْ کٰافِرُونَ . توبه (9) 55

وَ لاٰ تُعْجِبْکَ أَمْوٰالُهُمْ وَ أَوْلاٰدُهُمْ إِنَّمٰا یُرِیدُ اللّٰهُ أَنْ یُعَذِّبَهُمْ بِهٰا فِی الدُّنْیٰا وَ تَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَ هُمْ کٰافِرُونَ . توبه (9) 85

730. مرگ همراه با شکنجۀ سخت ملائکه، فرجام منافقان توطئه گر:

ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ قٰالُوا لِلَّذِینَ کَرِهُوا مٰا نَزَّلَ اللّٰهُ سَنُطِیعُکُمْ فِی بَعْضِ الْأَمْرِ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِسْرٰارَهُمْ

فَکَیْفَ إِذٰا تَوَفَّتْهُمُ الْمَلاٰئِکَةُ یَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَ أَدْبٰارَهُمْ

ذٰلِکَ بِأَنَّهُمُ اتَّبَعُوا مٰا أَسْخَطَ اللّٰهَ وَ کَرِهُوا رِضْوٰانَهُ فَأَحْبَطَ أَعْمٰالَهُمْ

أَمْ حَسِبَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَنْ لَنْ یُخْرِجَ اللّٰهُ أَضْغٰانَهُمْ . محمّد (47) 26 - 29

731. همسانی فرجام شوم منافقان و کافران:

وَ قَدْ نَزَّلَ عَلَیْکُمْ فِی الْکِتٰابِ أَنْ إِذٰا سَمِعْتُمْ آیٰاتِ اللّٰهِ یُکْفَرُ بِهٰا وَ یُسْتَهْزَأُ بِهٰا فَلاٰ تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتّٰی یَخُوضُوا فِی حَدِیثٍ غَیْرِهِ إِنَّکُمْ إِذاً مِثْلُهُمْ إِنَّ اللّٰهَ جٰامِعُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْکٰافِرِینَ فِی جَهَنَّمَ جَمِیعاً. نساء (4) 140

فَلاٰ تُعْجِبْکَ أَمْوٰالُهُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُهُمْ إِنَّمٰا یُرِیدُ اللّٰهُ لِیُعَذِّبَهُمْ بِهٰا فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ تَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَ هُمْ کٰافِرُونَ

أَ لَمْ یَعْلَمُوا أَنَّهُ مَنْ یُحٰادِدِ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ فَأَنَّ لَهُ نٰارَ جَهَنَّمَ خٰالِداً فِیهٰا ذٰلِکَ الْخِزْیُ الْعَظِیمُ

کَالَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ کٰانُوا أَشَدَّ مِنْکُمْ قُوَّةً وَ أَکْثَرَ أَمْوٰالاً وَ أَوْلاٰداً فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلاٰقِهِمْ فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلاٰقِکُمْ کَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ بِخَلاٰقِهِمْ وَ خُضْتُمْ کَالَّذِی خٰاضُوا أُولٰئِکَ حَبِطَتْ أَعْمٰالُهُمْ فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْخٰاسِرُونَ . توبه (9) 55 و 63 و 69

یَوْمَ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ ... فَالْیَوْمَ لاٰ یُؤْخَذُ مِنْکُمْ فِدْیَةٌ وَ لاٰ مِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا مَأْوٰاکُمُ النّٰارُ هِیَ مَوْلاٰکُمْ وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ. حدید (57) 13 و 15

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ جٰاهِدِ الْکُفّٰارَ وَ الْمُنٰافِقِینَ وَ اغْلُظْ عَلَیْهِمْ وَ مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ. تحریم (66) 9

732. منافقان متخلف از جهاد در راه خدا، در ورطۀ سقوط و نابودی:

لَوْ کٰانَ عَرَضاً قَرِیباً وَ سَفَراً قٰاصِداً لاَتَّبَعُوکَ وَ لٰکِنْ بَعُدَتْ عَلَیْهِمُ الشُّقَّةُ وَ سَیَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ لَوِ

اِسْتَطَعْنٰا لَخَرَجْنٰا مَعَکُمْ یُهْلِکُونَ أَنْفُسَهُمْ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ . (1)توبه (9) 42

733. مؤمنان صدر اسلام، در انتظار هلاکت منافقان با عذاب الهی یا به دست اهل ایمان:

قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنٰا إِلاّٰ إِحْدَی الْحُسْنَیَیْنِ وَ نَحْنُ نَتَرَبَّصُ بِکُمْ أَنْ یُصِیبَکُمُ اللّٰهُ بِعَذٰابٍ مِنْ عِنْدِهِ أَوْ بِأَیْدِینٰا فَتَرَبَّصُوا إِنّٰا مَعَکُمْ مُتَرَبِّصُونَ . توبه (9) 52

734. گرفتاری به عذاب الهی، فرجام موضع‌گیری و مخالفت منافقان با امانات الهی:

إِنّٰا عَرَضْنَا الْأَمٰانَةَ ... یَحْمِلْنَهٰا وَ أَشْفَقْنَ ... لِیُعَذِّبَ اللّٰهُ الْمُنٰافِقِینَ .... احزاب (33) 72 و 73

نیز ==> همین مدخل، منافقان، خسران منافقان، ذلّت منافقان

فرزندان منافقان

735. برخورداری منافقان از اولاد، مایۀ گرفتاری آنان به عذاب الهی:

فَلاٰ تُعْجِبْکَ أَمْوٰالُهُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُهُمْ إِنَّمٰا یُرِیدُ اللّٰهُ لِیُعَذِّبَهُمْ بِهٰا فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ تَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَ هُمْ کٰافِرُونَ . توبه (9) 55

وَ لاٰ تُعْجِبْکَ أَمْوٰالُهُمْ وَ أَوْلاٰدُهُمْ إِنَّمٰا یُرِیدُ اللّٰهُ أَنْ یُعَذِّبَهُمْ بِهٰا فِی الدُّنْیٰا وَ تَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَ هُمْ کٰافِرُونَ . توبه (9) 85

736. بهره‌مندی منافقان از مال و اولاد، عامل به سختی جان کندن آنان هنگام مرگ:

فَلاٰ تُعْجِبْکَ أَمْوٰالُهُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُهُمْ إِنَّمٰا یُرِیدُ اللّٰهُ لِیُعَذِّبَهُمْ بِهٰا فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ تَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَ هُمْ کٰافِرُونَ . توبه (9) 55

وَ لاٰ تُعْجِبْکَ أَمْوٰالُهُمْ وَ أَوْلاٰدُهُمْ إِنَّمٰا یُرِیدُ اللّٰهُ أَنْ یُعَذِّبَهُمْ بِهٰا فِی الدُّنْیٰا وَ تَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَ هُمْ کٰافِرُونَ . توبه (9) 85

737. تعجّب از فرزندان منافقان، مورد نهی خداوند:

فَلاٰ تُعْجِبْکَ أَمْوٰالُهُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُهُمْ إِنَّمٰا یُرِیدُ اللّٰهُ لِیُعَذِّبَهُمْ بِهٰا فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ تَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَ هُمْ کٰافِرُونَ . توبه (9) 55

وَ لاٰ تُعْجِبْکَ أَمْوٰالُهُمْ وَ أَوْلاٰدُهُمْ إِنَّمٰا یُرِیدُ اللّٰهُ أَنْ یُعَذِّبَهُمْ بِهٰا فِی الدُّنْیٰا وَ تَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَ هُمْ کٰافِرُونَ . توبه (9) 85

738. مال و اولاد منافقان، مایۀ مرگ آنان، در حال کفر و بی‌ایمانی :

فَلاٰ تُعْجِبْکَ أَمْوٰالُهُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُهُمْ إِنَّمٰا یُرِیدُ اللّٰهُ لِیُعَذِّبَهُمْ بِهٰا فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ تَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَ هُمْ کٰافِرُونَ . توبه (9) 55

وَ لاٰ تُعْجِبْکَ أَمْوٰالُهُمْ وَ أَوْلاٰدُهُمْ إِنَّمٰا یُرِیدُ اللّٰهُ أَنْ یُعَذِّبَهُمْ بِهٰا فِی الدُّنْیٰا وَ تَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَ هُمْ کٰافِرُونَ . (9) 85

739. کارساز نبودن اولاد منافقان برای آنان، در قبال عذاب الهی، هنگام قیامت:

اِتَّخَذُوا أَیْمٰانَهُمْ جُنَّةً فَصَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ فَلَهُمْ عَذٰابٌ مُهِینٌ

لَنْ تُغْنِیَ عَنْهُمْ أَمْوٰالُهُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُهُمْ مِنَ اللّٰهِ شَیْئاً أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ النّٰارِ هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ . مجادله (58) 16 و 17

فرصت‌طلبی منافقان

740. فرصت‌طلبی برای دستیابی به منافع خویش، از ویژگیهای منافقان:

1) 1) . آیه، مربوط به منافقان متخلّف از غزوۀ تبوک است. (المیزان، ج 9، ص 284)

بَشِّرِ الْمُنٰافِقِینَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً

اَلَّذِینَ یَتَرَبَّصُونَ بِکُمْ فَإِنْ کٰانَ لَکُمْ فَتْحٌ مِنَ اللّٰهِ قٰالُوا أَ لَمْ نَکُنْ مَعَکُمْ وَ إِنْ کٰانَ لِلْکٰافِرِینَ نَصِیبٌ قٰالُوا أَ لَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَیْکُمْ وَ نَمْنَعْکُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ فَاللّٰهُ یَحْکُمُ بَیْنَکُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ وَ لَنْ یَجْعَلَ اللّٰهُ لِلْکٰافِرِینَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ سَبِیلاً. نساء (4) 138 و 141

إِنْ تُصِبْکَ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَ إِنْ تُصِبْکَ مُصِیبَةٌ یَقُولُوا قَدْ أَخَذْنٰا أَمْرَنٰا مِنْ قَبْلُ وَ یَتَوَلَّوْا وَ هُمْ فَرِحُونَ . توبه (9) 50

نیز ==> همین مدخل، منافقان، سوء استفاده‌های منافقان

فریبندگی منافقان

741. منافقان، دارای ظاهری آراسته و فریبنده:

إِذٰا جٰاءَکَ الْمُنٰافِقُونَ قٰالُوا نَشْهَدُ إِنَّکَ لَرَسُولُ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّکَ لَرَسُولُهُ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لَکٰاذِبُونَ

وَ إِذٰا رَأَیْتَهُمْ تُعْجِبُکَ أَجْسٰامُهُمْ وَ إِنْ یَقُولُوا تَسْمَعْ لِقَوْلِهِمْ کَأَنَّهُمْ خُشُبٌ مُسَنَّدَةٌ یَحْسَبُونَ کُلَّ صَیْحَةٍ عَلَیْهِمْ هُمُ الْعَدُوُّ فَاحْذَرْهُمْ قٰاتَلَهُمُ اللّٰهُ أَنّٰی یُؤْفَکُونَ . منافقون (63) 1 و 4

742. منافقان، برخوردار از زبانی شیوا و کلامی جذّاب و فریبنده:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یُعْجِبُکَ قَوْلُهُ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ یُشْهِدُ اللّٰهَ عَلیٰ مٰا فِی قَلْبِهِ وَ هُوَ أَلَدُّ الْخِصٰامِ . بقره (2) 204

إِذٰا جٰاءَکَ الْمُنٰافِقُونَ قٰالُوا نَشْهَدُ إِنَّکَ لَرَسُولُ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّکَ لَرَسُولُهُ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لَکٰاذِبُونَ

وَ إِذٰا رَأَیْتَهُمْ تُعْجِبُکَ أَجْسٰامُهُمْ وَ إِنْ یَقُولُوا تَسْمَعْ لِقَوْلِهِمْ کَأَنَّهُمْ خُشُبٌ مُسَنَّدَةٌ یَحْسَبُونَ کُلَّ صَیْحَةٍ عَلَیْهِمْ هُمُ الْعَدُوُّ فَاحْذَرْهُمْ قٰاتَلَهُمُ اللّٰهُ أَنّٰی یُؤْفَکُونَ . منافقون (63) 1 و 4

فساد منافقان

743. منافقان، عناصری فسادگر، در زمین:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَ مٰا هُمْ بِمُؤْمِنِینَ

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ لاٰ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ ... أَلاٰ إِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ .... بقره (2) 8 و 11 و 12

744. اعمال فسادگرانۀ منافقان عصر بعثت، مورد اعتراض مسلمانان صدر اسلام:

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ لاٰ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ ... (1)بقره (2) 11

745. ادعای اصلاح‌طلبی منافقان، به رغم فسادگری آنان در زمین:

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ لاٰ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ قٰالُوا إِنَّمٰا نَحْنُ مُصْلِحُونَ . بقره (2) 11

746. منافقان، بی‌خبر از فسادپیشگی خویش:

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ لاٰ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ قٰالُوا إِنَّمٰا نَحْنُ مُصْلِحُونَ

أَلاٰ إِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ وَ لٰکِنْ لاٰ یَشْعُرُونَ . بقره (2) 11 و 12

747. خبر دادن خداوند، از فسادگری عناصر منافق، در صورت رسیدن به حکومت:

فَهَلْ عَسَیْتُمْ إِنْ تَوَلَّیْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ وَ تُقَطِّعُوا أَرْحٰامَکُمْ . (2)محمّد (47) 22

748. لزوم هوشیاری مؤمنان، در برابر فسادگریهای منافقان:

1) 1) . آیۀ شریفه در رابطه با منافقین می‌باشد. (تفسیر القرآن العظیم، ابن کثیر، ج 1، ص 91؛ روح البیان، ج 1، ص 87) بنا بر قولی، گویندۀ«قیل»، مسلمانان صدر اسلام هستند. (التفسیر الکبیر، ج 1، ص 306)

2) 2) . سیاق آیات در مورد منافقان است

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ لاٰ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ قٰالُوا إِنَّمٰا نَحْنُ مُصْلِحُونَ

أَلاٰ إِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ وَ لٰکِنْ لاٰ یَشْعُرُونَ . (1)بقره (2) 11 و 12

749. حضور منافقان در جهاد، باعث فتنه و فساد در بین مؤمنان:

لَوْ خَرَجُوا فِیکُمْ مٰا زٰادُوکُمْ إِلاّٰ خَبٰالاً وَ لَأَوْضَعُوا خِلاٰلَکُمْ یَبْغُونَکُمُ الْفِتْنَةَ وَ فِیکُمْ سَمّٰاعُونَ لَهُمْ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِالظّٰالِمِینَ . (2)توبه (9) 47

750. فساد منافقان، مورد نهی خداوند:

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ لاٰ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ ... (3)بقره (2) 11

751. تلاش منافقان برای فساد در زمین، در صورت به حکومت رسیدن:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یُعْجِبُکَ قَوْلُهُ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ یُشْهِدُ اللّٰهَ عَلیٰ مٰا فِی قَلْبِهِ وَ هُوَ أَلَدُّ الْخِصٰامِ

وَ إِذٰا تَوَلّٰی سَعیٰ فِی الْأَرْضِ لِیُفْسِدَ فِیهٰا .... بقره (2) 204 و 205

752. داعیۀ اصلاح‌طلبی منافقان، پیش از حاکمیّت و فساد آنان، پس از رسیدن به حکومت:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یُعْجِبُکَ قَوْلُهُ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا ...

وَ إِذٰا تَوَلّٰی سَعیٰ فِی الْأَرْضِ لِیُفْسِدَ فِیهٰا .... بقره (2) 204 و 205

753. ضرورت آگاه بودن اهل ایمان، از منافقان مفسده گر:

أَلاٰ إِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ ... (4)بقره (2) 12

754. شرکت منافقان در جهاد، موجب فساد و اخلال در صفوف مؤمنان:

لَوْ خَرَجُوا فِیکُمْ مٰا زٰادُوکُمْ إِلاّٰ خَبٰالاً وَ لَأَوْضَعُوا خِلاٰلَکُمْ یَبْغُونَکُمُ الْفِتْنَةَ وَ فِیکُمْ سَمّٰاعُونَ لَهُمْ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِالظّٰالِمِینَ . (5)توبه (9) 47

آثار فساد منافقان

1. نابودی کشاورزی

755. نابود ساختن کشاورزی، از بارزترین نوع فساد در زمین، به‌وسیلۀ منافقان:

وَ إِذٰا تَوَلّٰی سَعیٰ فِی الْأَرْضِ لِیُفْسِدَ فِیهٰا وَ یُهْلِکَ الْحَرْثَ .... بقره (2) 205

2. نسل‌کشی

756. نسل‌کشی، از بارزترین نوع فساد در زمین، به‌وسیلۀ منافقان:

وَ إِذٰا تَوَلّٰی سَعیٰ فِی الْأَرْضِ لِیُفْسِدَ فِیهٰا وَ یُهْلِکَ ... وَ النَّسْلَ .... بقره (2) 205

عوامل فساد منافقان

1. جاسوسی

757. نفوذ در میان رزمندگان اسلام و جاسوسی بین آنان به منظور فساد و فتنه‌انگیزی، از ترفندهای منافقان:

لَوْ خَرَجُوا فِیکُمْ مٰا زٰادُوکُمْ إِلاّٰ خَبٰالاً ... وَ فِیکُمْ سَمّٰاعُونَ لَهُمْ .... توبه (9) 47

2. حکومت


1) 1) . برداشت مذکور، براساس معنای ادبی کلمات«ألا و انّ»تأکیدیّه است

2) 2) . سیاق آیات در مورد منافقان است

3) 3) . بنا بر قولی، گویندۀ«قیل»، خداوند متعال است. (التّفسیر الکبیر، ج 1، ج 1، ص 306)

4) 4) . برداشت مذکور، براساس معنای ادبی کلمۀ«ألا»است که به معنای تنبیه و تحقق می‌باشد. (الکشاف، ج 1، ص 63 ؛ اعراب القرآن، درویش، ج 1، ص 36)

5) 5) . آیه، بیان حال منافقان است. (مجمع البیان، ج 6 - 5، ص 55)

758. افساد در زمین، پیامد حاکمیّت منافقان:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یُعْجِبُکَ قَوْلُهُ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ یُشْهِدُ اللّٰهَ عَلیٰ مٰا فِی قَلْبِهِ وَ هُوَ أَلَدُّ الْخِصٰامِ

وَ إِذٰا تَوَلّٰی سَعیٰ فِی الْأَرْضِ لِیُفْسِدَ فِیهٰا وَ یُهْلِکَ الْحَرْثَ وَ النَّسْلَ وَ اللّٰهُ لاٰ یُحِبُّ الْفَسٰادَ. (1)بقره (2) 204 و 205

کیفر فساد منافقان

759. افساد منافقان در زمین، گناه و موجب عذاب جهنّم:

وَ إِذٰا تَوَلّٰی سَعیٰ فِی الْأَرْضِ لِیُفْسِدَ فِیهٰا ... وَ اللّٰهُ لاٰ یُحِبُّ الْفَسٰادَ وَ إِذٰا قِیلَ لَهُ اتَّقِ اللّٰهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ .... بقره (2) 205 و 206

فسادگری منافقان

760. منافقان، عناصری فسادگر، در زمین:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَ مٰا هُمْ بِمُؤْمِنِینَ

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ لاٰ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ ... أَلاٰ إِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ .... بقره (2) 8 و 11 و 12

761. اعمال فسادگرانۀ منافقان عصر بعثت، مورد اعتراض مسلمانان صدر اسلام:

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ لاٰ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ ... (2)بقره (2) 11

762. ادعای اصلاح‌طلبی منافقان، به رغم فسادگری آنان در زمین:

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ لاٰ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ قٰالُوا إِنَّمٰا نَحْنُ مُصْلِحُونَ . بقره (2) 11

763. منافقان، بی‌خبر از فسادپیشگی خویش:

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ لاٰ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ قٰالُوا إِنَّمٰا نَحْنُ مُصْلِحُونَ

أَلاٰ إِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ وَ لٰکِنْ لاٰ یَشْعُرُونَ . بقره (2) 11 و 12

764. خبر دادن خداوند، از فسادگری عناصر منافق، در صورت رسیدن به حکومت:

فَهَلْ عَسَیْتُمْ إِنْ تَوَلَّیْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ وَ تُقَطِّعُوا أَرْحٰامَکُمْ . محمّد (47) 22

765. لزوم هوشیاری مؤمنان، در برابر فسادگریهای منافقان:

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ لاٰ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ قٰالُوا إِنَّمٰا نَحْنُ مُصْلِحُونَ

أَلاٰ إِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ وَ لٰکِنْ لاٰ یَشْعُرُونَ . (3)بقره (2) 11 و 12

766. حضور منافقان در جهاد، باعث فتنه و فساد در بین مؤمنان:

لَوْ خَرَجُوا فِیکُمْ مٰا زٰادُوکُمْ إِلاّٰ خَبٰالاً وَ لَأَوْضَعُوا خِلاٰلَکُمْ یَبْغُونَکُمُ الْفِتْنَةَ وَ فِیکُمْ سَمّٰاعُونَ لَهُمْ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِالظّٰالِمِینَ . توبه (9) 47

767. فساد منافقان، مورد نهی خداوند:

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ لاٰ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ ... (4)بقره (2) 11

768. تلاش منافقان برای فساد در زمین، در صورت به حکومت رسیدن:

1) 1) . بنا بر اینکه«تولّی»به معنای رسیدن به حکومت باشد. (مجمع البیان، ج 1 -\2 ، ص 534؛ انوار التنزیل، بیضاوی، ج 1، ص 133)

2) 2) . آیۀ شریفه دربارۀ منافقان است. (تفسیر القرآن العظیم، ابن کثیر، ج 1، ص 91؛ روح البیان، ج 1، 87) و بنا بر قولی، گویندۀ«قیل»مسلمانان صدر اسلام‌اند. (التفسیر الکبیر، ج 1، ص 306)

3) 3) . براساس معنای ادبی کلمه«ألا»است که به معنای تنبیه و تحقق می‌باشد. (الکشاف، ج 1، ص 62 -\63؛ اعراب القرآن، درویش، ج 1، ص 37)

4) 4) . بنا بر قولی، گویندۀ«قیل»، خداوند متعال است. (التفسیر الکبیر، ج 1، ص 306)

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یُعْجِبُکَ قَوْلُهُ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ یُشْهِدُ اللّٰهَ عَلیٰ مٰا فِی قَلْبِهِ وَ هُوَ أَلَدُّ الْخِصٰامِ

وَ إِذٰا تَوَلّٰی سَعیٰ فِی الْأَرْضِ لِیُفْسِدَ فِیهٰا ... بقره (2) 204 و 205

769. داعیۀ اصلاح‌طلبی منافقان، پیش از حاکمیّت و فساد آنان، پس از رسیدن به حکومت:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یُعْجِبُکَ قَوْلُهُ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا ...

وَ إِذٰا تَوَلّٰی سَعیٰ فِی الْأَرْضِ لِیُفْسِدَ فِیهٰا ... بقره (2) 204 و 205

770. شرکت منافقان در جهاد، موجب فساد و اخلال، در صفوف مؤمنان:

لَوْ خَرَجُوا فِیکُمْ مٰا زٰادُوکُمْ إِلاّٰ خَبٰالاً وَ لَأَوْضَعُوا خِلاٰلَکُمْ یَبْغُونَکُمُ الْفِتْنَةَ وَ فِیکُمْ سَمّٰاعُونَ لَهُمْ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِالظّٰالِمِینَ . (1)توبه (9) 47

آثار فسادگری منافقان

1. نابودی کشاورزی

771. نابود ساختن کشاورزی، از بارزترین نوع فساد در زمین، به‌وسیلۀ منافقان:

وَ إِذٰا تَوَلّٰی سَعیٰ فِی الْأَرْضِ لِیُفْسِدَ فِیهٰا وَ یُهْلِکَ الْحَرْثَ .... بقره (2) 205

2. نسل‌کشی

772. نسل‌کشی، از بارزترین نوع فساد در زمین، به‌وسیلۀ منافقان:

وَ إِذٰا تَوَلّٰی سَعیٰ فِی الْأَرْضِ لِیُفْسِدَ فِیهٰا وَ یُهْلِکَ ... وَ النَّسْلَ .... بقره (2) 205

عوامل فسادگری منافقان

1. جاسوسی

773. نفوذ در میان رزمندگان اسلام و جاسوسی بین آنان به منظور فساد و فتنه‌انگیزی، از ترفندهای منافقان:

لَوْ خَرَجُوا فِیکُمْ مٰا زٰادُوکُمْ إِلاّٰ خَبٰالاً ... وَ فِیکُمْ سَمّٰاعُونَ لَهُمْ .... توبه (9) 47

2. حکومت

774. فسادگری در زمین، پیامد حاکمیّت منافقان:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یُعْجِبُکَ قَوْلُهُ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ یُشْهِدُ اللّٰهَ عَلیٰ مٰا فِی قَلْبِهِ وَ هُوَ أَلَدُّ الْخِصٰامِ

وَ إِذٰا تَوَلّٰی سَعیٰ فِی الْأَرْضِ لِیُفْسِدَ فِیهٰا وَ یُهْلِکَ الْحَرْثَ وَ النَّسْلَ وَ اللّٰهُ لاٰ یُحِبُّ الْفَسٰادَ. (2)بقره (2) 204 و 205

کیفر فسادگری منافقان

775. فسادگری منافقان در زمین، گناه، و موجب عذاب جهنّم:

وَ إِذٰا تَوَلّٰی سَعیٰ فِی الْأَرْضِ لِیُفْسِدَ فِیهٰا وَ یُهْلِکَ الْحَرْثَ وَ النَّسْلَ وَ اللّٰهُ لاٰ یُحِبُّ الْفَسٰادَ

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُ اتَّقِ اللّٰهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ ... بقره (2) 205 و 206

نیز ==> حکومت، حاکمان، حاکمان منافق

فصاحت منافقان

==> همین مدخل، منافقان، سخن منافقان

قبور منافقان

776. منع شدن پیامبر صلی الله علیه و آله از حضور بر قبر منافقان و دعا و استغفار برای آنان:

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ جٰاهِدِ الْکُفّٰارَ وَ الْمُنٰافِقِینَ ... وَ لاٰ تُصَلِّ


1) 1) . آیه، بیان حال منافقان است. (مجمع البیان، ج 5-6، ص 55)

2) 2) . بنا بر اینکه«تولّی»به معنای رسیدن به حکومت باشد. (مجمع البیان، ج 1-2، ص 534. انوار التنزیل، بیضاوی، ج 1، ص 183)

عَلیٰ أَحَدٍ مِنْهُمْ مٰاتَ أَبَداً وَ لاٰ تَقُمْ عَلیٰ قَبْرِهِ .... توبه (9) 73 و 84

777. کفر منافقان به خداوند، عامل نهی پروردگار، از زیارت قبور آنان:

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ جٰاهِدِ الْکُفّٰارَ وَ الْمُنٰافِقِینَ ... وَ لاٰ تُصَلِّ عَلیٰ أَحَدٍ مِنْهُمْ مٰاتَ أَبَداً وَ لاٰ تَقُمْ عَلیٰ قَبْرِهِ إِنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ .... توبه (9) 73 و 84

778. فسق منافقان، عامل نهی خداوند، از زیارت قبور آنان:

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ جٰاهِدِ الْکُفّٰارَ وَ الْمُنٰافِقِینَ ... وَ لاٰ تُصَلِّ عَلیٰ أَحَدٍ مِنْهُمْ مٰاتَ أَبَداً وَ لاٰ تَقُمْ عَلیٰ قَبْرِهِ إِنَّهُمْ ... وَ مٰاتُوا وَ هُمْ فٰاسِقُونَ .... توبه (9) 73 و 84

نیز ==> همین مدخل، منافقان، دعا برای منافقان، نماز بر جنازۀ منافقان

قتل منافقان

779. جایز بودن قتل منافقان و شایعه‌پراکنان، در صورت استمرار اعمال نفاق‌گرانۀ خویش:

لَئِنْ لَمْ یَنْتَهِ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَ الْمُرْجِفُونَ فِی الْمَدِینَةِ لَنُغْرِیَنَّکَ بِهِمْ ثُمَّ لاٰ یُجٰاوِرُونَکَ فِیهٰا إِلاّٰ قَلِیلاً

مَلْعُونِینَ أَیْنَمٰا ثُقِفُوا أُخِذُوا وَ قُتِّلُوا تَقْتِیلاً. احزاب (33) 60 و 61

780. آزاررسانی منافقان به مسلمانان و همسران آنان و همسران محمّد، عامل قتل آنان:

وَ الَّذِینَ یُؤْذُونَ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ بِغَیْرِ مَا اکْتَسَبُوا فَقَدِ احْتَمَلُوا بُهْتٰاناً وَ إِثْماً مُبِیناً

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ قُلْ لِأَزْوٰاجِکَ وَ بَنٰاتِکَ وَ نِسٰاءِ الْمُؤْمِنِینَ یُدْنِینَ عَلَیْهِنَّ مِنْ جَلاَبِیبِهِنَّ ذٰلِکَ أَدْنیٰ أَنْ یُعْرَفْنَ فَلاٰ یُؤْذَیْنَ وَ کٰانَ اللّٰهُ غَفُوراً رَحِیماً

لَئِنْ لَمْ یَنْتَهِ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَ الْمُرْجِفُونَ فِی الْمَدِینَةِ لَنُغْرِیَنَّکَ بِهِمْ ثُمَّ لاٰ یُجٰاوِرُونَکَ فِیهٰا إِلاّٰ قَلِیلاً

مَلْعُونِینَ أَیْنَمٰا ثُقِفُوا أُخِذُوا وَ قُتِّلُوا تَقْتِیلاً. احزاب (33) 58 - 61

781. تهدید منافقان و شایعه‌پراکنان مدینه از سوی خدا به قتل و نابودی، در صورت تداوم آزاررسانی خویش:

وَ الَّذِینَ یُؤْذُونَ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ بِغَیْرِ مَا اکْتَسَبُوا فَقَدِ احْتَمَلُوا بُهْتٰاناً وَ إِثْماً مُبِیناً

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ قُلْ لِأَزْوٰاجِکَ وَ بَنٰاتِکَ وَ نِسٰاءِ الْمُؤْمِنِینَ یُدْنِینَ عَلَیْهِنَّ مِنْ جَلاَبِیبِهِنَّ ذٰلِکَ أَدْنیٰ أَنْ یُعْرَفْنَ فَلاٰ یُؤْذَیْنَ وَ کٰانَ اللّٰهُ غَفُوراً رَحِیماً

لَئِنْ لَمْ یَنْتَهِ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَ الْمُرْجِفُونَ فِی الْمَدِینَةِ لَنُغْرِیَنَّکَ بِهِمْ ثُمَّ لاٰ یُجٰاوِرُونَکَ فِیهٰا إِلاّٰ قَلِیلاً

مَلْعُونِینَ أَیْنَمٰا ثُقِفُوا أُخِذُوا وَ قُتِّلُوا تَقْتِیلاً. احزاب (33) 58 - 61

782. فرار بی‌ثمر منافقان، از صحنۀ جهاد، برای نجات از مرگ و کشته شدن:

وَ إِذْ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ مٰا وَعَدَنَا اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ إِلاّٰ غُرُوراً

وَ إِذْ قٰالَتْ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ یٰا أَهْلَ یَثْرِبَ لاٰ مُقٰامَ لَکُمْ فَارْجِعُوا وَ یَسْتَأْذِنُ فَرِیقٌ مِنْهُمُ النَّبِیَّ یَقُولُونَ إِنَّ بُیُوتَنٰا عَوْرَةٌ وَ مٰا هِیَ بِعَوْرَةٍ إِنْ یُرِیدُونَ إِلاّٰ فِرٰاراً

قُلْ لَنْ یَنْفَعَکُمُ الْفِرٰارُ إِنْ فَرَرْتُمْ مِنَ الْمَوْتِ أَوِ الْقَتْلِ وَ إِذاً لاٰ تُمَتَّعُونَ إِلاّٰ قَلِیلاً. احزاب (33) 12 و 13 و 16

783. لزوم تعقیب و کشتن منافقان، در صورت سرباز زدن از هجرت و پیوستن به جامعۀ ایمانی:

وَدُّوا لَوْ تَکْفُرُونَ کَمٰا کَفَرُوا فَتَکُونُونَ سَوٰاءً فَلاٰ

تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِیٰاءَ حَتّٰی یُهٰاجِرُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَخُذُوهُمْ وَ اقْتُلُوهُمْ حَیْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَ لاٰ تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ وَلِیًّا وَ لاٰ نَصِیراً. نساء (4) 89

نیز ==> ترور و قتل، احکام قتل، تهدید به قتل، فرار از قتل

قدرت منافقان

784. فسادگری منافقان، در صورت برخوردار شدن از قدرت حکومتی:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یُعْجِبُکَ قَوْلُهُ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ یُشْهِدُ اللّٰهَ عَلیٰ مٰا فِی قَلْبِهِ وَ هُوَ أَلَدُّ الْخِصٰامِ

وَ إِذٰا تَوَلّٰی سَعیٰ فِی الْأَرْضِ لِیُفْسِدَ فِیهٰا وَ یُهْلِکَ الْحَرْثَ وَ النَّسْلَ وَ اللّٰهُ لاٰ یُحِبُّ الْفَسٰادَ. بقره (2) 204 و 205

785. ضعیف‌تر بودن قدرت منافقان عصر بعثت، از قدرت اقوام پیشین:

وَعَدَ اللّٰهُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ ... کَالَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ کٰانُوا أَشَدَّ مِنْکُمْ قُوَّةً وَ أَکْثَرَ أَمْوٰالاً وَ أَوْلاٰداً فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلاٰقِهِمْ فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلاٰقِکُمْ کَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ بِخَلاٰقِهِمْ وَ خُضْتُمْ کَالَّذِی خٰاضُوا أُولٰئِکَ حَبِطَتْ أَعْمٰالُهُمْ فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْخٰاسِرُونَ . توبه (9) 68 و 69

786. مانع نبودن قدرت منافقان عصر بعثت، در عذاب شدن آنان از سوی خداوند:

وَعَدَ اللّٰهُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ وَ الْکُفّٰارَ نٰارَ جَهَنَّمَ خٰالِدِینَ فِیهٰا هِیَ حَسْبُهُمْ وَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ مُقِیمٌ

کَالَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ کٰانُوا أَشَدَّ مِنْکُمْ قُوَّةً وَ أَکْثَرَ أَمْوٰالاً وَ أَوْلاٰداً فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلاٰقِهِمْ فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلاٰقِکُمْ کَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ بِخَلاٰقِهِمْ .... توبه (9) 68 و 69

787. سوء استفادۀ منافقان عصر بعثت، از توانمندی خویش، همانند اقوام قدرتمند پیشین:

وَعَدَ اللّٰهُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ وَ الْکُفّٰارَ نٰارَ جَهَنَّمَ خٰالِدِینَ فِیهٰا هِیَ حَسْبُهُمْ وَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ مُقِیمٌ

کَالَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ کٰانُوا أَشَدَّ مِنْکُمْ قُوَّةً وَ أَکْثَرَ أَمْوٰالاً وَ أَوْلاٰداً فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلاٰقِهِمْ فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلاٰقِکُمْ کَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ بِخَلاٰقِهِمْ .... توبه (9) 68 و 69

788. سوء استفادۀ منافقان، از قدرت و توانمندیهای خود، عامل حبط اعمال آنان در دنیا و آخرت:

وَعَدَ اللّٰهُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ وَ الْکُفّٰارَ نٰارَ جَهَنَّمَ خٰالِدِینَ فِیهٰا هِیَ حَسْبُهُمْ وَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ مُقِیمٌ

کَالَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ کٰانُوا أَشَدَّ مِنْکُمْ قُوَّةً وَ أَکْثَرَ أَمْوٰالاً وَ أَوْلاٰداً فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلاٰقِهِمْ فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلاٰقِکُمْ کَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ بِخَلاٰقِهِمْ ...

وَ خُضْتُمْ کَالَّذِی خٰاضُوا أُولٰئِکَ حَبِطَتْ أَعْمٰالُهُمْ فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْخٰاسِرُونَ . توبه (9) 68 و 69

789. منافقان قدرتمند، مردمانی ظالم و ستمگر:

وَعَدَ اللّٰهُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ وَ الْکُفّٰارَ نٰارَ جَهَنَّمَ خٰالِدِینَ فِیهٰا هِیَ حَسْبُهُمْ وَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ مُقِیمٌ

کَالَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ کٰانُوا أَشَدَّ مِنْکُمْ قُوَّةً وَ أَکْثَرَ أَمْوٰالاً وَ أَوْلاٰداً فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلاٰقِهِمْ فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلاٰقِکُمْ کَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ بِخَلاٰقِهِمْ ...

وَ خُضْتُمْ کَالَّذِی خٰاضُوا أُولٰئِکَ حَبِطَتْ أَعْمٰالُهُمْ فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْخٰاسِرُونَ

أَ لَمْ یَأْتِهِمْ نَبَأُ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ قَوْمِ نُوحٍ وَ عٰادٍ وَ ثَمُودَ وَ قَوْمِ إِبْرٰاهِیمَ وَ أَصْحٰابِ مَدْیَنَ وَ الْمُؤْتَفِکٰاتِ أَتَتْهُمْ رُسُلُهُمْ

بِالْبَیِّنٰاتِ فَمٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیَظْلِمَهُمْ وَ لٰکِنْ کٰانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ . توبه (9) 68 - 70

790. سوء استفادۀ منافقان، از قدرت و توانمندیها، موجب خسران و زیان آنها:

وَعَدَ اللّٰهُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ وَ الْکُفّٰارَ نٰارَ جَهَنَّمَ خٰالِدِینَ فِیهٰا هِیَ حَسْبُهُمْ وَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ مُقِیمٌ

کَالَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ کٰانُوا أَشَدَّ مِنْکُمْ قُوَّةً وَ أَکْثَرَ أَمْوٰالاً وَ أَوْلاٰداً فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلاٰقِهِمْ فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلاٰقِکُمْ کَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ بِخَلاٰقِهِمْ ... وَ خُضْتُمْ کَالَّذِی خٰاضُوا أُولٰئِکَ حَبِطَتْ أَعْمٰالُهُمْ فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْخٰاسِرُونَ . توبه (9) 68 و 69

قسم منافقان

==> قسم، سوءاستفاده از قسم، قسم دروغ، قسم متخلّفان از جنگ تبوک

قلب منافقان

791. ابتلای قلوب بعضی انسانها به بیماری نفاق و کفر پنهان:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَ مٰا هُمْ بِمُؤْمِنِینَ

فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزٰادَهُمُ اللّٰهُ مَرَضاً وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ بِمٰا کٰانُوا یَکْذِبُونَ . بقره (2) 8 و 10

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یُعْجِبُکَ قَوْلُهُ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ یُشْهِدُ اللّٰهَ عَلیٰ مٰا فِی قَلْبِهِ وَ هُوَ أَلَدُّ الْخِصٰامِ . (1)بقره (2) 204

یٰا أَیُّهَا الرَّسُولُ لاٰ یَحْزُنْکَ الَّذِینَ یُسٰارِعُونَ فِی الْکُفْرِ مِنَ الَّذِینَ قٰالُوا آمَنّٰا بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ لَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ .... مائده (5) 41

فَأَعْقَبَهُمْ نِفٰاقاً فِی قُلُوبِهِمْ إِلیٰ یَوْمِ یَلْقَوْنَهُ بِمٰا أَخْلَفُوا اللّٰهَ مٰا وَعَدُوهُ .... توبه (9) 77

792. نفاق، از بیماریهای قلب منافقان:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَ مٰا هُمْ بِمُؤْمِنِینَ

فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزٰادَهُمُ اللّٰهُ مَرَضاً وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ بِمٰا کٰانُوا یَکْذِبُونَ . بقره (2) 8 و 10

793. آگاهی خداوند از قلب منافقان، در ایمان نداشتن به خداوند:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ فَإِذٰا أُوذِیَ فِی اللّٰهِ جَعَلَ فِتْنَةَ النّٰاسِ کَعَذٰابِ اللّٰهِ وَ لَئِنْ جٰاءَ نَصْرٌ مِنْ رَبِّکَ لَیَقُولُنَّ إِنّٰا کُنّٰا مَعَکُمْ أَ وَ لَیْسَ اللّٰهُ بِأَعْلَمَ بِمٰا فِی صُدُورِ الْعٰالَمِینَ

وَ لَیَعْلَمَنَّ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ لَیَعْلَمَنَّ الْمُنٰافِقِینَ . عنکبوت (29) 10 و 11

794. پیمان‌شکنی و دروغگویی منافقان، نشانۀ نفاق و دورویی در قلب آنان:

وَ مِنْهُمْ مَنْ عٰاهَدَ اللّٰهَ لَئِنْ آتٰانٰا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ وَ لَنَکُونَنَّ مِنَ الصّٰالِحِینَ

فَلَمّٰا آتٰاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ بَخِلُوا بِهِ وَ تَوَلَّوْا وَ هُمْ مُعْرِضُونَ

فَأَعْقَبَهُمْ نِفٰاقاً فِی قُلُوبِهِمْ إِلیٰ یَوْمِ یَلْقَوْنَهُ بِمٰا أَخْلَفُوا اللّٰهَ مٰا وَعَدُوهُ وَ بِمٰا کٰانُوا یَکْذِبُونَ . توبه (9) 75 و 77

795. بیماری قلب منافقان، موجب افزایش پلیدی آنان، پس از نزول آیه‌های قرآن و شنیدن آنها:

وَ إِذٰا مٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ فَمِنْهُمْ مَنْ یَقُولُ أَیُّکُمْ زٰادَتْهُ هٰذِهِ إِیمٰاناً فَأَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا فَزٰادَتْهُمْ إِیمٰاناً وَ هُمْ یَسْتَبْشِرُونَ

وَ أَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ


1) 1) . آیۀ شریفه دربارۀ گروهی از منافقان نازل شده است. (جوامع الجامع، ج 1، ص 114؛ الجامع لاحکام القرآن، قرطبی، ج 3، ص 15)

فَزٰادَتْهُمْ رِجْساً إِلَی رِجْسِهِمْ وَ مٰاتُوا وَ هُمْ کٰافِرُونَ . توبه (9) 124 و 125

796. بیماری قلب منافقان، سبب شک و تردید آنان، در داوری عادلانۀ پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله :

وَ إِذٰا دُعُوا إِلَی اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ لِیَحْکُمَ بَیْنَهُمْ إِذٰا فَرِیقٌ مِنْهُمْ مُعْرِضُونَ

أَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَمِ ارْتٰابُوا أَمْ یَخٰافُونَ أَنْ یَحِیفَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ وَ رَسُولُهُ بَلْ أُولٰئِکَ هُمُ الظّٰالِمُونَ . نور (24) 48 و 50

797. ثبات نفاق و دورویی در قلب منافقان، تا هنگام مرگ:

وَ مِنْهُمْ مَنْ عٰاهَدَ اللّٰهَ لَئِنْ آتٰانٰا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ وَ لَنَکُونَنَّ مِنَ الصّٰالِحِینَ

فَأَعْقَبَهُمْ نِفٰاقاً فِی قُلُوبِهِمْ إِلیٰ یَوْمِ یَلْقَوْنَهُ بِمٰا أَخْلَفُوا اللّٰهَ مٰا وَعَدُوهُ وَ بِمٰا کٰانُوا یَکْذِبُونَ . توبه (9) 75 و 77

798. دروغگویی منافقان، باعث ثبات نفاق در قلب آنان، تا هنگام مرگ:

وَ مِنْهُمْ مَنْ عٰاهَدَ اللّٰهَ لَئِنْ آتٰانٰا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ وَ لَنَکُونَنَّ مِنَ الصّٰالِحِینَ

فَلَمّٰا آتٰاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ بَخِلُوا بِهِ وَ تَوَلَّوْا وَ هُمْ مُعْرِضُونَ

فَأَعْقَبَهُمْ نِفٰاقاً فِی قُلُوبِهِمْ إِلیٰ یَوْمِ یَلْقَوْنَهُ بِمٰا أَخْلَفُوا اللّٰهَ مٰا وَعَدُوهُ وَ بِمٰا کٰانُوا یَکْذِبُونَ . توبه (9) 75 و 77

799. بخل و اعراض منافقان از خدا، درپی‌دارندۀ استمرار نفاق در قلب آنان:

وَ مِنْهُمْ مَنْ عٰاهَدَ اللّٰهَ لَئِنْ آتٰانٰا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ وَ لَنَکُونَنَّ مِنَ الصّٰالِحِینَ

فَلَمّٰا آتٰاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ بَخِلُوا بِهِ وَ تَوَلَّوْا وَ هُمْ مُعْرِضُونَ

فَأَعْقَبَهُمْ نِفٰاقاً فِی قُلُوبِهِمْ إِلیٰ یَوْمِ یَلْقَوْنَهُ .... توبه (9) 75 و 77

800. نفرین خدا مبنی بر بازگشتن دلهای منافقان از حق، به دلیل جهل و نداشتن فهم عمیق در آیات الهی:

وَ إِذٰا مٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ نَظَرَ بَعْضُهُمْ إِلیٰ بَعْضٍ هَلْ یَرٰاکُمْ مِنْ أَحَدٍ ثُمَّ انْصَرَفُوا صَرَفَ اللّٰهُ قُلُوبَهُمْ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لاٰ یَفْقَهُونَ . (1)توبه (9) 127

801. فقدان فهم ژرف و درک درست، موجب شدت و بیشتر بودن ترس قلبی منافقان از مسلمانان، در مقایسه با خدا:

لَأَنْتُمْ أَشَدُّ رَهْبَةً فِی صُدُورِهِمْ مِنَ اللّٰهِ ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لاٰ یَفْقَهُونَ . حشر (59) 13

802. ثبات نفاق در قلب منافق تا هنگام مرگ، کیفر عهدشکنی آنان با خدا:

وَ مِنْهُمْ مَنْ عٰاهَدَ اللّٰهَ لَئِنْ آتٰانٰا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ وَ لَنَکُونَنَّ مِنَ الصّٰالِحِینَ

فَلَمّٰا آتٰاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ بَخِلُوا بِهِ وَ تَوَلَّوْا وَ هُمْ مُعْرِضُونَ

فَأَعْقَبَهُمْ نِفٰاقاً فِی قُلُوبِهِمْ إِلیٰ یَوْمِ یَلْقَوْنَهُ بِمٰا أَخْلَفُوا اللّٰهَ مٰا وَعَدُوهُ وَ بِمٰا کٰانُوا یَکْذِبُونَ . توبه (9) 75 و 77

803. منافقان، دارای پلیدی باطن و بیماری دل:

وَ أَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزٰادَتْهُمْ رِجْساً إِلَی رِجْسِهِمْ وَ مٰاتُوا وَ هُمْ کٰافِرُونَ . توبه (9) 125

804. لحن سخن گفتن منافقان، نشان‌دهندۀ کینۀ درونی آنان نسبت به مؤمنان:

أَمْ حَسِبَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَنْ لَنْ یُخْرِجَ اللّٰهُ أَضْغٰانَهُمْ

وَ لَوْ نَشٰاءُ لَأَرَیْنٰاکَهُمْ فَلَعَرَفْتَهُمْ بِسِیمٰاهُمْ وَ لَتَعْرِفَنَّهُمْ فِی لَحْنِ


1) 1) . این آیۀ شریفه، ویژگی دیگری از خصایص منافقان را بازگو می‌کند، و ضمیر«هم»در«بعضهم»به منافقان بر می‌گردد. (المیزان، ج 9، ص 411)

اَلْقَوْلِ ... (1)محمّد (47) 29 و 30

805. چهرۀ منافقان، نمایانگر اسرار و کینۀ درونی و قلبی آنان نسبت به مؤمنان و رسول خدا صلی الله علیه و آله :

أَمْ حَسِبَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَنْ لَنْ یُخْرِجَ اللّٰهُ أَضْغٰانَهُمْ

وَ لَوْ نَشٰاءُ لَأَرَیْنٰاکَهُمْ فَلَعَرَفْتَهُمْ بِسِیمٰاهُمْ وَ لَتَعْرِفَنَّهُمْ فِی لَحْنِ الْقَوْلِ .... محمّد (47) 29 و 30

806. قلب منافق، محروم از طهارت و پاکی، به سبب عدم تعلّق ارادۀ خداوند:

یٰا أَیُّهَا الرَّسُولُ لاٰ یَحْزُنْکَ الَّذِینَ یُسٰارِعُونَ فِی الْکُفْرِ مِنَ الَّذِینَ قٰالُوا آمَنّٰا بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ لَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ لَمْ یُرِدِ اللّٰهُ أَنْ یُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ ....

مائده (5) 41

807. اعراض منافقان از نفوذ آموزه‌های قرآن در دل‌وجان خود، سبب افزایش بیماردلی آنان:

وَ إِذٰا مٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ فَمِنْهُمْ مَنْ یَقُولُ أَیُّکُمْ زٰادَتْهُ هٰذِهِ إِیمٰاناً فَأَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا فَزٰادَتْهُمْ إِیمٰاناً وَ هُمْ یَسْتَبْشِرُونَ

وَ أَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزٰادَتْهُمْ رِجْساً إِلَی رِجْسِهِمْ وَ مٰاتُوا وَ هُمْ کٰافِرُونَ . توبه (9) 124 و 125

808. بیماری قلب منافقان، سبب خدعه و فریب آنان نسبت به خدا و مؤمنان:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَ مٰا هُمْ بِمُؤْمِنِینَ

یُخٰادِعُونَ اللّٰهَ وَ الَّذِینَ آمَنُوا

فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزٰادَهُمُ اللّٰهُ مَرَضاً وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ بِمٰا کٰانُوا یَکْذِبُونَ . بقره (2) 8 - 10

809. مهر خوردن قلب منافقان، سبب تخلّف آنان از دستور جهاد، علیه مشرکان:

وَ إِذٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ أَنْ آمِنُوا بِاللّٰهِ وَ جٰاهِدُوا مَعَ رَسُولِهِ اسْتَأْذَنَکَ أُولُوا الطَّوْلِ مِنْهُمْ وَ قٰالُوا ذَرْنٰا نَکُنْ مَعَ الْقٰاعِدِینَ ... وَ طُبِعَ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ .... توبه (9) 86 و 87

إِنَّمَا السَّبِیلُ عَلَی الَّذِینَ یَسْتَأْذِنُونَکَ وَ هُمْ أَغْنِیٰاءُ رَضُوا بِأَنْ یَکُونُوا مَعَ الْخَوٰالِفِ وَ طَبَعَ اللّٰهُ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ . توبه (9) 93

810. مرگ، تنها درمان قلب آکنده از شک و تردید منافقان در حق:

لاٰ یَزٰالُ بُنْیٰانُهُمُ الَّذِی بَنَوْا رِیبَةً فِی قُلُوبِهِمْ إِلاّٰ أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ . (2)توبه (9) 110

811. برگشت قلب منافق از پذیرش حق، کیفر انکار قرآن از جانب آنان:

وَ إِذٰا مٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ نَظَرَ بَعْضُهُمْ إِلیٰ بَعْضٍ هَلْ یَرٰاکُمْ مِنْ أَحَدٍ ثُمَّ انْصَرَفُوا صَرَفَ اللّٰهُ قُلُوبَهُمْ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لاٰ یَفْقَهُونَ . توبه (9) 127

812. دروغگویی منافقان و استفادۀ ابزاری از مقدّسات، نشانۀ مهر شدن قلب آنان:

إِذٰا جٰاءَکَ الْمُنٰافِقُونَ ... اِتَّخَذُوا أَیْمٰانَهُمْ جُنَّةً فَصَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ ... ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ آمَنُوا ثُمَّ کَفَرُوا فَطُبِعَ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لاٰ یَفْقَهُونَ . منافقون (63) 1 -\3

813. مهر نهاده شدن بر قلوب منافقان، به دلیل ارتداد آنان:

إِذٰا جٰاءَکَ الْمُنٰافِقُونَ ... ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ آمَنُوا ثُمَّ کَفَرُوا


1) 1) .«اضغان»جمع«ضغن»و به معنای کینۀ شدید است. (مفردات، ص 509،«ضغن»)

2) 2) .«لا یزال بنیانهم»اشاره به منافقان است. (المیزان، ج 9، ص 391)

فَطُبِعَ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لاٰ یَفْقَهُونَ . منافقون (63) 1 و 3

814. استمرار شک و تردید قلبی منافقان در دین، پس از تخریب مسجد ضرار:

وَ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً ضِرٰاراً وَ کُفْراً وَ تَفْرِیقاً بَیْنَ الْمُؤْمِنِینَ وَ إِرْصٰاداً لِمَنْ حٰارَبَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ وَ لَیَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنٰا إِلاَّ الْحُسْنیٰ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ

لاٰ یَزٰالُ بُنْیٰانُهُمُ الَّذِی بَنَوْا رِیبَةً فِی قُلُوبِهِمْ إِلاّٰ أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ . توبه (9) 107 و 110

815. مهر شدن قلب منافقان، موجب محرومیّت آنان از درک معارف الهی:

أَ وَ لَمْ یَهْدِ لِلَّذِینَ یَرِثُونَ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ أَهْلِهٰا أَنْ لَوْ نَشٰاءُ أَصَبْنٰاهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَ نَطْبَعُ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لاٰ یَسْمَعُونَ . اعراف (7) 100

إِنَّمَا السَّبِیلُ عَلَی الَّذِینَ یَسْتَأْذِنُونَکَ وَ هُمْ أَغْنِیٰاءُ رَضُوا بِأَنْ یَکُونُوا مَعَ الْخَوٰالِفِ وَ طَبَعَ اللّٰهُ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ . توبه (9) 93

أُولٰئِکَ الَّذِینَ طَبَعَ اللّٰهُ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ وَ سَمْعِهِمْ وَ أَبْصٰارِهِمْ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْغٰافِلُونَ . نحل (16) 108

إِذٰا جٰاءَکَ الْمُنٰافِقُونَ ... ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ آمَنُوا ثُمَّ کَفَرُوا فَطُبِعَ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لاٰ یَفْقَهُونَ . منافقون (63) 1 و 3

816. ایمان نیاوردن قلب منافقان به پیامبر صلی الله علیه و آله به رغم اقرار زبانی در ایمان آوردن به آن حضرت:

یٰا أَیُّهَا الرَّسُولُ لاٰ یَحْزُنْکَ الَّذِینَ یُسٰارِعُونَ فِی الْکُفْرِ مِنَ الَّذِینَ قٰالُوا آمَنّٰا بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ لَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ وَ مِنَ الَّذِینَ هٰادُوا سَمّٰاعُونَ لِلْکَذِبِ سَمّٰاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرِینَ لَمْ یَأْتُوکَ یُحَرِّفُونَ الْکَلِمَ مِنْ بَعْدِ مَوٰاضِعِهِ یَقُولُونَ إِنْ أُوتِیتُمْ هٰذٰا فَخُذُوهُ وَ إِنْ لَمْ تُؤْتَوْهُ فَاحْذَرُوا وَ مَنْ یُرِدِ اللّٰهُ فِتْنَتَهُ فَلَنْ تَمْلِکَ لَهُ مِنَ اللّٰهِ شَیْئاً أُولٰئِکَ الَّذِینَ لَمْ یُرِدِ اللّٰهُ أَنْ یُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ لَهُمْ فِی الدُّنْیٰا خِزْیٌ وَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ عَذٰابٌ عَظِیمٌ . مائده (5) 41

817. بیماردلی منافقان، موجب دروغگویی و تظاهر به ایمان، نزد مؤمنان و استهزا و ریشخند در غیاب آنان:

فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ ... وَ إِذٰا لَقُوا الَّذِینَ آمَنُوا قٰالُوا آمَنّٰا وَ إِذٰا خَلَوْا إِلیٰ شَیٰاطِینِهِمْ قٰالُوا إِنّٰا مَعَکُمْ إِنَّمٰا نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ . بقره (2) 10 و 14

818. بیماردلی منافقان، موجب متّهم ساختن اهل ایمان به بی‌خردی:

فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ ... وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ آمِنُوا کَمٰا آمَنَ النّٰاسُ قٰالُوا أَ نُؤْمِنُ کَمٰا آمَنَ السُّفَهٰاءُ أَلاٰ إِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهٰاءُ وَ لٰکِنْ لاٰ یَعْلَمُونَ . بقره (2) 10 و 13

819. بیماری قلب منافقان، مانع درک حقیقت اصلاح و افساد خود:

فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ ... وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ لاٰ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ قٰالُوا إِنَّمٰا نَحْنُ مُصْلِحُونَ أَلاٰ إِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ وَ لٰکِنْ لاٰ یَشْعُرُونَ . بقره (2) 10 -\12

820. افزایش بیماری قلب منافقان، به علّت دروغگویی مداوم آنان:

فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزٰادَهُمُ اللّٰهُ مَرَضاً وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ بِمٰا کٰانُوا یَکْذِبُونَ . بقره (2) 10

821. بیماری قلبی منافقان، موجب افساد و نصیحت‌ناپذیری آنان:

فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ ... وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ لاٰ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ قٰالُوا إِنَّمٰا نَحْنُ مُصْلِحُونَ . بقره (2) 10 و 11

822. قلب و اندیشۀ منافقان، مبتلا به بیماری و پلیدی باطن:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَ مٰا هُمْ بِمُؤْمِنِینَ

فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزٰادَهُمُ اللّٰهُ مَرَضاً .... بقره (2) 8 و 10

إِذْ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ غَرَّ هٰؤُلاٰءِ دِینُهُمْ .... انفال (8) 49

وَ إِذٰا دُعُوا إِلَی اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ لِیَحْکُمَ بَیْنَهُمْ إِذٰا فَرِیقٌ مِنْهُمْ مُعْرِضُونَ

أَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَمِ ارْتٰابُوا أَمْ یَخٰافُونَ أَنْ یَحِیفَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ وَ رَسُولُهُ .... نور (24) 48 و 50

وَ إِذْ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ مٰا وَعَدَنَا اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ إِلاّٰ غُرُوراً. احزاب (33) 12

823. ناهماهنگی قلب و زبان منافقان با یکدیگر:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَ مٰا هُمْ بِمُؤْمِنِینَ

فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ .... بقره (2) 8 و 10

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یُعْجِبُکَ قَوْلُهُ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ یُشْهِدُ اللّٰهَ عَلیٰ مٰا فِی قَلْبِهِ وَ هُوَ أَلَدُّ الْخِصٰامِ . بقره (2) 204

لِیَعْلَمَ الَّذِینَ نٰافَقُوا وَ قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا قٰاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ أَوِ ادْفَعُوا قٰالُوا لَوْ نَعْلَمُ قِتٰالاً لاَتَّبَعْنٰاکُمْ هُمْ لِلْکُفْرِ یَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلْإِیمٰانِ یَقُولُونَ بِأَفْوٰاهِهِمْ مٰا لَیْسَ فِی قُلُوبِهِمْ .... آل عمران (3) 167

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا إِلیٰ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ وَ إِلَی الرَّسُولِ رَأَیْتَ الْمُنٰافِقِینَ یَصُدُّونَ عَنْکَ صُدُوداً

فَکَیْفَ إِذٰا أَصٰابَتْهُمْ مُصِیبَةٌ بِمٰا قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ ثُمَّ جٰاؤُکَ یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ إِنْ أَرَدْنٰا إِلاّٰ إِحْسٰاناً وَ تَوْفِیقاً

أُولٰئِکَ الَّذِینَ یَعْلَمُ اللّٰهُ مٰا فِی قُلُوبِهِمْ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَ عِظْهُمْ وَ قُلْ لَهُمْ فِی أَنْفُسِهِمْ قَوْلاً بَلِیغاً. نساء (4) 61 - 63

وَ یَقُولُونَ طٰاعَةٌ فَإِذٰا بَرَزُوا مِنْ عِنْدِکَ بَیَّتَ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ غَیْرَ الَّذِی تَقُولُ وَ اللّٰهُ یَکْتُبُ مٰا یُبَیِّتُونَ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَ تَوَکَّلْ عَلَی اللّٰهِ وَ کَفیٰ بِاللّٰهِ وَکِیلاً. نساء (4) 81

یٰا أَیُّهَا الرَّسُولُ لاٰ یَحْزُنْکَ الَّذِینَ یُسٰارِعُونَ فِی الْکُفْرِ مِنَ الَّذِینَ قٰالُوا آمَنّٰا بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ لَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ .... مائده (5) 41

کَیْفَ وَ إِنْ یَظْهَرُوا عَلَیْکُمْ لاٰ یَرْقُبُوا فِیکُمْ إِلاًّ وَ لاٰ ذِمَّةً یُرْضُونَکُمْ بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ تَأْبیٰ قُلُوبُهُمْ .... توبه (9) 8

سَیَقُولُ لَکَ الْمُخَلَّفُونَ مِنَ الْأَعْرٰابِ شَغَلَتْنٰا أَمْوٰالُنٰا وَ أَهْلُونٰا فَاسْتَغْفِرْ لَنٰا یَقُولُونَ بِأَلْسِنَتِهِمْ مٰا لَیْسَ فِی قُلُوبِهِمْ .... فتح (48) 11

کری منافقان

824. انسان منافق رها شده در ظلمت و گمراهی، به‌سان شخص کر و ناتوان از شنوایی:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَ مٰا هُمْ بِمُؤْمِنِینَ

مَثَلُهُمْ کَمَثَلِ الَّذِی اسْتَوْقَدَ نٰاراً فَلَمّٰا أَضٰاءَتْ مٰا حَوْلَهُ ذَهَبَ اللّٰهُ بِنُورِهِمْ وَ تَرَکَهُمْ فِی ظُلُمٰاتٍ لاٰ یُبْصِرُونَ

صُمٌّ بُکْمٌ عُمْیٌ فَهُمْ لاٰ یَرْجِعُونَ . بقره (2) 8 و 17 و 18

إِذٰا جٰاءَکَ الْمُنٰافِقُونَ .... کَأَنَّهُمْ خُشُبٌ مُسَنَّدَةٌ ... (1)

منافقون (63) 1 و 4


1) 1) . امام باقر علیه السلام در تفسیر جملۀ«کانّهم خشب مسنّدة...»فرمود: آنان گوش شنوایی ندارند. (تفسیر نور الثقلین، ج 5، ص 335، ح 8)

825. عجز و ناتوانی منافقان، از شنیدن حقایق الهی، به‌سان انسانهای کر و کور:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَ مٰا هُمْ بِمُؤْمِنِینَ

مَثَلُهُمْ کَمَثَلِ الَّذِی اسْتَوْقَدَ نٰاراً فَلَمّٰا أَضٰاءَتْ مٰا حَوْلَهُ ذَهَبَ اللّٰهُ بِنُورِهِمْ وَ تَرَکَهُمْ فِی ظُلُمٰاتٍ لاٰ یُبْصِرُونَ

صُمٌّ بُکْمٌ عُمْیٌ فَهُمْ لاٰ یَرْجِعُونَ . بقره (2) 8 و 17 و 18

وَ یَقُولُ الَّذِینَ آمَنُوا لَوْ لاٰ نُزِّلَتْ سُورَةٌ فَإِذٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْکَمَةٌ وَ ذُکِرَ فِیهَا الْقِتٰالُ رَأَیْتَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ نَظَرَ الْمَغْشِیِّ عَلَیْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَأَوْلیٰ لَهُمْ

فَهَلْ عَسَیْتُمْ إِنْ تَوَلَّیْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ وَ تُقَطِّعُوا أَرْحٰامَکُمْ

أُولٰئِکَ الَّذِینَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ فَأَصَمَّهُمْ وَ أَعْمیٰ أَبْصٰارَهُمْ . محمّد (47) 20 و 22 و 23

إِذٰا جٰاءَکَ الْمُنٰافِقُونَ قٰالُوا نَشْهَدُ إِنَّکَ لَرَسُولُ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّکَ لَرَسُولُهُ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لَکٰاذِبُونَ

وَ إِذٰا رَأَیْتَهُمْ تُعْجِبُکَ أَجْسٰامُهُمْ وَ إِنْ یَقُولُوا تَسْمَعْ لِقَوْلِهِمْ کَأَنَّهُمْ خُشُبٌ مُسَنَّدَةٌ یَحْسَبُونَ کُلَّ صَیْحَةٍ عَلَیْهِمْ هُمُ الْعَدُوُّ فَاحْذَرْهُمْ قٰاتَلَهُمُ اللّٰهُ أَنّٰی یُؤْفَکُونَ . منافقون (63) 1 و 4

کفران منافقان

826. منافقان، مردمی ناسپاس، در برابر نعمتهای الهی:

إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ فِی الدَّرْکِ الْأَسْفَلِ مِنَ النّٰارِ وَ لَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِیراً

مٰا یَفْعَلُ اللّٰهُ بِعَذٰابِکُمْ إِنْ شَکَرْتُمْ وَ آمَنْتُمْ وَ کٰانَ اللّٰهُ شٰاکِراً عَلِیماً. نساء (4) 145 و 147

کفر منافقان

827. منافقان، از زمرۀ کفرپیشگان:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَ مٰا هُمْ بِمُؤْمِنِینَ

وَ إِذٰا لَقُوا الَّذِینَ آمَنُوا قٰالُوا آمَنّٰا وَ إِذٰا خَلَوْا إِلیٰ شَیٰاطِینِهِمْ قٰالُوا إِنّٰا مَعَکُمْ إِنَّمٰا نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ

صُمٌّ بُکْمٌ عُمْیٌ فَهُمْ لاٰ یَرْجِعُونَ

أَوْ کَصَیِّبٍ مِنَ السَّمٰاءِ فِیهِ ظُلُمٰاتٌ وَ رَعْدٌ وَ بَرْقٌ یَجْعَلُونَ أَصٰابِعَهُمْ فِی آذٰانِهِمْ مِنَ الصَّوٰاعِقِ حَذَرَ الْمَوْتِ وَ اللّٰهُ مُحِیطٌ بِالْکٰافِرِینَ . بقره (2) 8 و 14 و 18 و 19

وَ لِیَعْلَمَ الَّذِینَ نٰافَقُوا وَ قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا قٰاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ أَوِ ادْفَعُوا قٰالُوا لَوْ نَعْلَمُ قِتٰالاً لاَتَّبَعْنٰاکُمْ هُمْ لِلْکُفْرِ یَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلْإِیمٰانِ یَقُولُونَ بِأَفْوٰاهِهِمْ مٰا لَیْسَ فِی قُلُوبِهِمْ وَ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا یَکْتُمُونَ . آل عمران (3) 167

فَمٰا لَکُمْ فِی الْمُنٰافِقِینَ فِئَتَیْنِ وَ اللّٰهُ أَرْکَسَهُمْ بِمٰا کَسَبُوا ... وَدُّوا لَوْ تَکْفُرُونَ کَمٰا کَفَرُوا .... نساء (4) 88 و 89

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ أَ تُرِیدُونَ أَنْ تَجْعَلُوا لِلّٰهِ عَلَیْکُمْ سُلْطٰاناً مُبِیناً

إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ فِی الدَّرْکِ الْأَسْفَلِ مِنَ النّٰارِ وَ لَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِیراً

مٰا یَفْعَلُ اللّٰهُ بِعَذٰابِکُمْ إِنْ شَکَرْتُمْ وَ آمَنْتُمْ وَ کٰانَ اللّٰهُ شٰاکِراً عَلِیماً.

نساء (4) 144 و 145 و 147

یٰا أَیُّهَا الرَّسُولُ لاٰ یَحْزُنْکَ الَّذِینَ یُسٰارِعُونَ فِی الْکُفْرِ مِنَ الَّذِینَ قٰالُوا آمَنّٰا بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ لَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ .... توبه (9) 41

لاٰ یَسْتَأْذِنُکَ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ أَنْ یُجٰاهِدُوا بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِالْمُتَّقِینَ

إِنَّمٰا یَسْتَأْذِنُکَ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ

وَ ارْتٰابَتْ قُلُوبُهُمْ فَهُمْ فِی رَیْبِهِمْ یَتَرَدَّدُونَ

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَقُولُ ائْذَنْ لِی وَ لاٰ تَفْتِنِّی أَلاٰ فِی الْفِتْنَةِ سَقَطُوا وَ إِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِیطَةٌ بِالْکٰافِرِینَ . توبه (9) 44 و 45 و 49

یَحْذَرُ الْمُنٰافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَیْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِمٰا فِی قُلُوبِهِمْ قُلِ اسْتَهْزِؤُا إِنَّ اللّٰهَ مُخْرِجٌ مٰا تَحْذَرُونَ

لاٰ تَعْتَذِرُوا قَدْ کَفَرْتُمْ بَعْدَ إِیمٰانِکُمْ إِنْ نَعْفُ عَنْ طٰائِفَةٍ مِنْکُمْ نُعَذِّبْ طٰائِفَةً بِأَنَّهُمْ کٰانُوا مُجْرِمِینَ . توبه (9) 64 و 66

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ جٰاهِدِ الْکُفّٰارَ وَ الْمُنٰافِقِینَ وَ اغْلُظْ عَلَیْهِمْ وَ مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ

یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ مٰا قٰالُوا وَ لَقَدْ قٰالُوا کَلِمَةَ الْکُفْرِ وَ کَفَرُوا بَعْدَ إِسْلاٰمِهِمْ .... توبه (9) 73 و 74

فَأَعْقَبَهُمْ نِفٰاقاً فِی قُلُوبِهِمْ

اِسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لاٰ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِینَ مَرَّةً فَلَنْ یَغْفِرَ اللّٰهُ لَهُمْ ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الْفٰاسِقِینَ

وَ لاٰ تُصَلِّ عَلیٰ أَحَدٍ مِنْهُمْ مٰاتَ أَبَداً وَ لاٰ تَقُمْ عَلیٰ قَبْرِهِ إِنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ مٰاتُوا وَ هُمْ فٰاسِقُونَ

وَ لاٰ تُعْجِبْکَ أَمْوٰالُهُمْ وَ أَوْلاٰدُهُمْ إِنَّمٰا یُرِیدُ اللّٰهُ أَنْ یُعَذِّبَهُمْ بِهٰا فِی الدُّنْیٰا وَ تَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَ هُمْ کٰافِرُونَ . توبه (9) 77 و 80 و 84 و 85

وَ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً ضِرٰاراً وَ کُفْراً وَ تَفْرِیقاً بَیْنَ الْمُؤْمِنِینَ وَ إِرْصٰاداً لِمَنْ حٰارَبَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ وَ لَیَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنٰا إِلاَّ الْحُسْنیٰ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ . (1)توبه (9) 107

828. سبقت و پیشگامی منافقان در کفر:

یٰا أَیُّهَا الرَّسُولُ لاٰ یَحْزُنْکَ الَّذِینَ یُسٰارِعُونَ فِی الْکُفْرِ مِنَ الَّذِینَ قٰالُوا آمَنّٰا بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ لَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ ... . مائده (5) 41

829. کفرورزی منافقان به خدا:

لاٰ یَسْتَأْذِنُکَ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ أَنْ یُجٰاهِدُوا بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِالْمُتَّقِینَ

إِنَّمٰا یَسْتَأْذِنُکَ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ ارْتٰابَتْ قُلُوبُهُمْ فَهُمْ فِی رَیْبِهِمْ یَتَرَدَّدُونَ . توبه (9) 44 و 45

وَ مٰا مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقٰاتُهُمْ إِلاّٰ أَنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللّٰهِ وَ بِرَسُولِهِ .... یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ مٰا قٰالُوا وَ لَقَدْ قٰالُوا کَلِمَةَ الْکُفْرِ وَ کَفَرُوا بَعْدَ إِسْلاٰمِهِمْ ... . توبه (9) 54 و 74

اِسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لاٰ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِینَ مَرَّةً فَلَنْ یَغْفِرَ اللّٰهُ لَهُمْ ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الْفٰاسِقِینَ . توبه (9) 80

وَ لاٰ تُصَلِّ عَلیٰ أَحَدٍ مِنْهُمْ مٰاتَ أَبَداً وَ لاٰ تَقُمْ عَلیٰ قَبْرِهِ إِنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ مٰاتُوا وَ هُمْ فٰاسِقُونَ . توبه (9) 84

830. کفرورزی منافقان به رسالت پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله :

وَ مٰا مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقٰاتُهُمْ إِلاّٰ أَنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللّٰهِ وَ بِرَسُولِهِ .... یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ مٰا قٰالُوا وَ لَقَدْ قٰالُوا کَلِمَةَ الْکُفْرِ وَ کَفَرُوا بَعْدَ إِسْلاٰمِهِمْ .... توبه (9) 54 و 74

اِسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لاٰ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِینَ مَرَّةً فَلَنْ یَغْفِرَ اللّٰهُ لَهُمْ ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الْفٰاسِقِینَ . توبه (9) 80

وَ لاٰ تُصَلِّ عَلیٰ أَحَدٍ مِنْهُمْ مٰاتَ أَبَداً وَ لاٰ تَقُمْ عَلیٰ قَبْرِهِ إِنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ مٰاتُوا وَ هُمْ فٰاسِقُونَ . توبه (9) 84


1) 1) . طبق نظر برخی مفسّران، آیه، مربوط به دوازده نفر از منافقان است. (التبیان، ج 5، ص 297)

831. کفرورزی منافقان به قیامت:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَ مٰا هُمْ بِمُؤْمِنِینَ . بقره (2) 8

لاٰ یَسْتَأْذِنُکَ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ أَنْ یُجٰاهِدُوا بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِالْمُتَّقِینَ

إِنَّمٰا یَسْتَأْذِنُکَ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ ارْتٰابَتْ قُلُوبُهُمْ فَهُمْ فِی رَیْبِهِمْ یَتَرَدَّدُونَ . توبه (9) 44 و 45

آثار کفر منافقان

1. بنای مسجد ضرار

832. کفر درونی منافقان صدر اسلام، انگیزۀ ساختن مسجد ضرار برای مقابله با اسلام و پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً ضِرٰاراً وَ کُفْراً وَ تَفْرِیقاً بَیْنَ الْمُؤْمِنِینَ وَ إِرْصٰاداً لِمَنْ حٰارَبَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ وَ لَیَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنٰا إِلاَّ الْحُسْنیٰ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ . توبه (9) 107

2. تخلّف از جهاد

833. کفرورزی منافقان، عامل تخلف آنان از جهاد:

لاٰ یَسْتَأْذِنُکَ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ أَنْ یُجٰاهِدُوا بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِالْمُتَّقِینَ

إِنَّمٰا یَسْتَأْذِنُکَ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ ارْتٰابَتْ قُلُوبُهُمْ فَهُمْ فِی رَیْبِهِمْ یَتَرَدَّدُونَ

وَ لَوْ أَرٰادُوا الْخُرُوجَ لَأَعَدُّوا لَهُ عُدَّةً وَ لٰکِنْ کَرِهَ اللّٰهُ انْبِعٰاثَهُمْ فَثَبَّطَهُمْ وَ قِیلَ اقْعُدُوا مَعَ الْقٰاعِدِینَ . توبه (9) 44 -\46

3. دروغگویی

834. دروغگویی و استفادۀ ابزاری از سوگندهای دروغ، زاییدۀ کفر و بی‌ایمانی منافقان:

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ جٰاهِدِ الْکُفّٰارَ وَ الْمُنٰافِقِینَ ... یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ مٰا قٰالُوا وَ لَقَدْ قٰالُوا کَلِمَةَ الْکُفْرِ ... فَأَعْقَبَهُمْ نِفٰاقاً فِی قُلُوبِهِمْ ... وَ بِمٰا کٰانُوا یَکْذِبُونَ . توبه (9) 73 و 74 و 77

وَ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً ضِرٰاراً وَ کُفْراً وَ تَفْرِیقاً بَیْنَ الْمُؤْمِنِینَ وَ إِرْصٰاداً لِمَنْ حٰارَبَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ وَ لَیَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنٰا إِلاَّ الْحُسْنیٰ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ . توبه (9) 107

إِذٰا جٰاءَکَ الْمُنٰافِقُونَ قٰالُوا نَشْهَدُ إِنَّکَ لَرَسُولُ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّکَ لَرَسُولُهُ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لَکٰاذِبُونَ

اِتَّخَذُوا أَیْمٰانَهُمْ جُنَّةً فَصَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ إِنَّهُمْ سٰاءَ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ

ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ آمَنُوا ثُمَّ کَفَرُوا فَطُبِعَ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لاٰ یَفْقَهُونَ . منافقون (63) 1 - 3

4. ردّ انفاق

835. کفر منافقان به خدا و رسول صلی الله علیه و آله ، عامل عدم پذیرش انفاقهای آنان در پیشگاه الهی:

قُلْ أَنْفِقُوا طَوْعاً أَوْ کَرْهاً لَنْ یُتَقَبَّلَ مِنْکُمْ ... وَ مٰا مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقٰاتُهُمْ إِلاّٰ أَنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللّٰهِ وَ بِرَسُولِهِ .... توبه (9) 53 و 54

5. عمل ناپسند

836. عملکرد ناشایستۀ منافقان، نشئت گرفته از کفر و بی‌ایمانی آنان:

إِذٰا جٰاءَکَ الْمُنٰافِقُونَ قٰالُوا نَشْهَدُ إِنَّکَ لَرَسُولُ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّکَ لَرَسُولُهُ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لَکٰاذِبُونَ

اِتَّخَذُوا أَیْمٰانَهُمْ جُنَّةً فَصَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ إِنَّهُمْ سٰاءَ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ

ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ آمَنُوا ثُمَّ کَفَرُوا فَطُبِعَ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لاٰ

یَفْقَهُونَ . منافقون (63) 1 - 3

6 . مانع تأثیر شفاعت محمّد صلی الله علیه و آله

837. کفرورزی منافقان، عامل تأثیر نداشتن شفاعت و استغفار پیامبر صلی الله علیه و آله برای آنان:

فَأَعْقَبَهُمْ نِفٰاقاً فِی قُلُوبِهِمْ ... اِسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لاٰ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِینَ مَرَّةً فَلَنْ یَغْفِرَ اللّٰهُ لَهُمْ ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ اللّٰهُ .... توبه (9) 77 و 80

7. محرومیّت از ادراک

838. کفر منافقان، مایۀ طبع قلب و فقدان درک عمیق آنان:

إِذٰا جٰاءَکَ الْمُنٰافِقُونَ قٰالُوا نَشْهَدُ إِنَّکَ لَرَسُولُ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّکَ لَرَسُولُهُ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لَکٰاذِبُونَ

ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ آمَنُوا ثُمَّ کَفَرُوا فَطُبِعَ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لاٰ یَفْقَهُونَ . منافقون (63) 1 و 3

8. محرومیّت از توفیق

839. محرومیّت منافقان کفر پیشه، از توفیق شرکت در جهاد:

لاٰ یَسْتَأْذِنُکَ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ أَنْ یُجٰاهِدُوا بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِالْمُتَّقِینَ

إِنَّمٰا یَسْتَأْذِنُکَ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ ارْتٰابَتْ قُلُوبُهُمْ فَهُمْ فِی رَیْبِهِمْ یَتَرَدَّدُونَ

وَ لَوْ أَرٰادُوا الْخُرُوجَ لَأَعَدُّوا لَهُ عُدَّةً وَ لٰکِنْ کَرِهَ اللّٰهُ انْبِعٰاثَهُمْ فَثَبَّطَهُمْ وَ قِیلَ اقْعُدُوا مَعَ الْقٰاعِدِینَ . توبه (9) 44 -\46

9. محرومیّت از دعای پیامبر صلی الله علیه و آله

840. کفرورزی منافقان، عامل محرومیّت آنان، از نماز و دعای رسول خدا صلی الله علیه و آله برای ایشان:

وَ لاٰ تُصَلِّ عَلیٰ أَحَدٍ مِنْهُمْ مٰاتَ أَبَداً وَ لاٰ تَقُمْ عَلیٰ قَبْرِهِ إِنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ مٰاتُوا وَ هُمْ فٰاسِقُونَ . توبه (9) 84

10. محرومیّت از طهارت قلب

841. پافشاری منافقان بر کفر، مایۀ محرومیّت آنان از پاکی و طهارت قلب:

یٰا أَیُّهَا الرَّسُولُ لاٰ یَحْزُنْکَ الَّذِینَ یُسٰارِعُونَ فِی الْکُفْرِ مِنَ الَّذِینَ قٰالُوا آمَنّٰا بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ لَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ لَمْ یُرِدِ اللّٰهُ أَنْ یُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ ... . مائده (5) 41

11 . محرومیّت از مغفرت

842. کفر منافقان به خدا و رسول صلی الله علیه و آله ، مانع مغفرت آنان، از جانب خداوند:

فَأَعْقَبَهُمْ نِفٰاقاً فِی قُلُوبِهِمْ ... اِسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لاٰ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِینَ مَرَّةً فَلَنْ یَغْفِرَ اللّٰهُ لَهُمْ ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ اللّٰهُ .... توبه (9) 77 و 80

إِذٰا جٰاءَکَ الْمُنٰافِقُونَ قٰالُوا نَشْهَدُ إِنَّکَ لَرَسُولُ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّکَ لَرَسُولُهُ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لَکٰاذِبُونَ

ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ آمَنُوا ثُمَّ کَفَرُوا فَطُبِعَ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لاٰ یَفْقَهُونَ

سَوٰاءٌ عَلَیْهِمْ أَسْتَغْفَرْتَ لَهُمْ أَمْ لَمْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ لَنْ یَغْفِرَ اللّٰهُ لَهُمْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الْفٰاسِقِینَ . منافقون (63) 1 و 3 و 6

12. ممانعت از سبیل اللّه

843. بازداشتن مردم از راه خدا، حاصل کفرورزی منافقان:

إِذٰا جٰاءَکَ الْمُنٰافِقُونَ قٰالُوا نَشْهَدُ إِنَّکَ لَرَسُولُ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّکَ لَرَسُولُهُ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ

لَکٰاذِبُونَ

اِتَّخَذُوا أَیْمٰانَهُمْ جُنَّةً فَصَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ إِنَّهُمْ سٰاءَ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ

ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ آمَنُوا ثُمَّ کَفَرُوا فَطُبِعَ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لاٰ یَفْقَهُونَ . منافقون (63) 1 - 3

عوامل کفر منافقان

1. توطئه علیه مسلمانان

844. توطئه علیه پیامبر صلی الله علیه و آله و مسلمانان از سوی منافقان، با بنای مسجد ضرار، موجب کفر آنان:

وَ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً ضِرٰاراً وَ کُفْراً وَ تَفْرِیقاً بَیْنَ الْمُؤْمِنِینَ وَ إِرْصٰاداً لِمَنْ حٰارَبَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ وَ لَیَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنٰا إِلاَّ الْحُسْنیٰ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ . (1)توبه (9) 107

2. فرزند

845. کثرت اولاد منافقان، سبب کفر آنان تا پایان عمر:

وَ لاٰ تُعْجِبْکَ أَمْوٰالُهُمْ وَ أَوْلاٰدُهُمْ إِنَّمٰا یُرِیدُ اللّٰهُ أَنْ یُعَذِّبَهُمْ بِهٰا فِی الدُّنْیٰا وَ تَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَ هُمْ کٰافِرُونَ . توبه (9) 85

3. مال

846. کثرت اموال و امکانات منافقان، موجب کفر آنان تا لحظۀ جان دادن:

وَ لاٰ تُعْجِبْکَ أَمْوٰالُهُمْ وَ أَوْلاٰدُهُمْ إِنَّمٰا یُرِیدُ اللّٰهُ أَنْ یُعَذِّبَهُمْ بِهٰا فِی الدُّنْیٰا وَ تَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَ هُمْ کٰافِرُونَ . توبه (9) 85

نیز ==> کفر، کفر منافقان و کافران، مصادیق کافران، منافقان، و همین مدخل، نفاق، آثار نفاق، ارتداد

کوری منافقان

847. رهایی منافقان در وادی ظلمت و گمراهی، همانند فرد کور و نابینا:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَ مٰا هُمْ بِمُؤْمِنِینَ

مَثَلُهُمْ کَمَثَلِ الَّذِی اسْتَوْقَدَ نٰاراً فَلَمّٰا أَضٰاءَتْ مٰا حَوْلَهُ ذَهَبَ اللّٰهُ بِنُورِهِمْ وَ تَرَکَهُمْ فِی ظُلُمٰاتٍ لاٰ یُبْصِرُونَ

صُمٌّ بُکْمٌ عُمْیٌ فَهُمْ لاٰ یَرْجِعُونَ . بقره (2) 8 و 17 و 18

848. عجز و ناتوانی منافقان از دیدن حقایق الهی، همانند انسانهای کور:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَ مٰا هُمْ بِمُؤْمِنِینَ

مَثَلُهُمْ کَمَثَلِ الَّذِی اسْتَوْقَدَ نٰاراً فَلَمّٰا أَضٰاءَتْ مٰا حَوْلَهُ ذَهَبَ اللّٰهُ بِنُورِهِمْ وَ تَرَکَهُمْ فِی ظُلُمٰاتٍ لاٰ یُبْصِرُونَ

صُمٌّ بُکْمٌ عُمْیٌ فَهُمْ لاٰ یَرْجِعُونَ . بقره (2) 8 و 17 و 18

وَ یَقُولُ الَّذِینَ آمَنُوا لَوْ لاٰ نُزِّلَتْ سُورَةٌ فَإِذٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْکَمَةٌ وَ ذُکِرَ فِیهَا الْقِتٰالُ رَأَیْتَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ نَظَرَ الْمَغْشِیِّ عَلَیْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَأَوْلیٰ لَهُمْ

فَهَلْ عَسَیْتُمْ إِنْ تَوَلَّیْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ وَ تُقَطِّعُوا أَرْحٰامَکُمْ

أُولٰئِکَ الَّذِینَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ فَأَصَمَّهُمْ وَ أَعْمیٰ أَبْصٰارَهُمْ . محمّد (47) 20 و 22 و 23

کیفر منافقان

849. ذلّت و خواری دنیایی، کیفر منافقان:

یٰا أَیُّهَا الرَّسُولُ لاٰ یَحْزُنْکَ الَّذِینَ یُسٰارِعُونَ فِی الْکُفْرِ مِنَ الَّذِینَ قٰالُوا آمَنّٰا بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ لَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ ... لَهُمْ فِی الدُّنْیٰا خِزْیٌ وَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ عَذٰابٌ عَظِیمٌ . مائده (5) 41


1) 1) . بنا بر اینکه«کفرا»به معنای ارتکاب کار کفرآمیز مثل طعن به اسلام و پیامبر صلی الله علیه و آله باشد. (مجمع البیان، ج 5 - 6 ، ص 110)

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ تَوَلَّوْا قَوْماً غَضِبَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مٰا هُمْ مِنْکُمْ وَ لاٰ مِنْهُمْ وَ یَحْلِفُونَ عَلَی الْکَذِبِ وَ هُمْ یَعْلَمُونَ

اِتَّخَذُوا أَیْمٰانَهُمْ جُنَّةً فَصَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ فَلَهُمْ عَذٰابٌ مُهِینٌ . مجادله (58) 14 و 16

إِنَّ الَّذِینَ یُحَادُّونَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ أُولٰئِکَ فِی الْأَذَلِّینَ . (1)مجادله (58) 20

850. تهدید منافقان فتنه‌انگیز به کیفر، از سوی خداوند:

فَمٰا لَکُمْ فِی الْمُنٰافِقِینَ فِئَتَیْنِ وَ اللّٰهُ أَرْکَسَهُمْ بِمٰا کَسَبُوا أَ تُرِیدُونَ أَنْ تَهْدُوا مَنْ أَضَلَّ اللّٰهُ وَ مَنْ یُضْلِلِ اللّٰهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِیلاً

وَدُّوا لَوْ تَکْفُرُونَ کَمٰا کَفَرُوا فَتَکُونُونَ سَوٰاءً فَلاٰ تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِیٰاءَ حَتّٰی یُهٰاجِرُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَخُذُوهُمْ وَ اقْتُلُوهُمْ حَیْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَ لاٰ تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ وَلِیًّا وَ لاٰ نَصِیراً

سَتَجِدُونَ آخَرِینَ یُرِیدُونَ أَنْ یَأْمَنُوکُمْ وَ یَأْمَنُوا قَوْمَهُمْ کُلَّمٰا رُدُّوا إِلَی الْفِتْنَةِ أُرْکِسُوا فِیهٰا فَإِنْ لَمْ یَعْتَزِلُوکُمْ وَ یُلْقُوا إِلَیْکُمُ السَّلَمَ وَ یَکُفُّوا أَیْدِیَهُمْ فَخُذُوهُمْ وَ اقْتُلُوهُمْ حَیْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَ أُولٰئِکُمْ جَعَلْنٰا لَکُمْ عَلَیْهِمْ سُلْطٰاناً مُبِیناً. نساء (4) 88 و 89 و 91

851. تمسخر و استهزای منافقان از ناحیۀ خدا، کیفر استهزاگری آنان:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَ مٰا هُمْ بِمُؤْمِنِینَ

اَللّٰهُ یَسْتَهْزِئُ بِهِمْ وَ یَمُدُّهُمْ فِی طُغْیٰانِهِمْ یَعْمَهُونَ . بقره (2) 8 و 15

852. شکنجۀ سخت منافقان به هنگام مرگ، کیفر توطئه‌های خائنانۀ آنان:

فَکَیْفَ إِذٰا تَوَفَّتْهُمُ الْمَلاٰئِکَةُ یَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَ أَدْبٰارَهُمْ

أَمْ حَسِبَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَنْ لَنْ یُخْرِجَ اللّٰهُ أَضْغٰانَهُمْ . محمّد (47) 27 و 29

853. تحیّر و سرگردانی منافقان، کیفر عملکرد شوم و ناپسند آنان:

إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ یُخٰادِعُونَ اللّٰهَ وَ هُوَ خٰادِعُهُمْ وَ إِذٰا قٰامُوا إِلَی الصَّلاٰةِ قٰامُوا کُسٰالیٰ یُرٰاؤُنَ النّٰاسَ وَ لاٰ یَذْکُرُونَ اللّٰهَ إِلاّٰ قَلِیلاً

مُذَبْذَبِینَ بَیْنَ ذٰلِکَ لاٰ إِلیٰ هٰؤُلاٰءِ وَ لاٰ إِلیٰ هٰؤُلاٰءِ وَ مَنْ یُضْلِلِ اللّٰهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِیلاً. نساء (4) 142 و 143

854. افزایش طغیان منافقان، کیفری از جانب خداوند برای آنان:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَ مٰا هُمْ بِمُؤْمِنِینَ

فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزٰادَهُمُ اللّٰهُ مَرَضاً وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ بِمٰا کٰانُوا یَکْذِبُونَ

اَللّٰهُ یَسْتَهْزِئُ بِهِمْ وَ یَمُدُّهُمْ فِی طُغْیٰانِهِمْ یَعْمَهُونَ . بقره (2) 8 و 10 و 15

855. فرمان به کیفر سخت منافقان، تداوم سنّت تغییرناپذیر الهی:

وَعَدَ اللّٰهُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ وَ الْکُفّٰارَ نٰارَ جَهَنَّمَ خٰالِدِینَ فِیهٰا هِیَ حَسْبُهُمْ وَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ مُقِیمٌ

أَ لَمْ یَأْتِهِمْ نَبَأُ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ قَوْمِ نُوحٍ وَ عٰادٍ وَ ثَمُودَ وَ قَوْمِ إِبْرٰاهِیمَ وَ أَصْحٰابِ مَدْیَنَ وَ الْمُؤْتَفِکٰاتِ أَتَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ فَمٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیَظْلِمَهُمْ وَ لٰکِنْ کٰانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ . توبه (9) 68 و 70

لَئِنْ لَمْ یَنْتَهِ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَ الْمُرْجِفُونَ فِی الْمَدِینَةِ لَنُغْرِیَنَّکَ بِهِمْ ثُمَّ لاٰ


1) 1) . مقصود از«الذین یحادون الله»منافقان است. (مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 382)

یُجٰاوِرُونَکَ فِیهٰا إِلاّٰ قَلِیلاً

مَلْعُونِینَ أَیْنَمٰا ثُقِفُوا أُخِذُوا وَ قُتِّلُوا تَقْتِیلاً

سُنَّةَ اللّٰهِ فِی الَّذِینَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ وَ لَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللّٰهِ تَبْدِیلاً. احزاب (33) 60 - 62

856. سلب توفیق از منافقان برای شرکت در جنگ تبوک، کیفری دنیایی برای آنان:

إِنَّمٰا یَسْتَأْذِنُکَ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ ارْتٰابَتْ قُلُوبُهُمْ فَهُمْ فِی رَیْبِهِمْ یَتَرَدَّدُونَ

وَ لَوْ أَرٰادُوا الْخُرُوجَ لَأَعَدُّوا لَهُ عُدَّةً وَ لٰکِنْ کَرِهَ اللّٰهُ انْبِعٰاثَهُمْ فَثَبَّطَهُمْ وَ قِیلَ اقْعُدُوا مَعَ الْقٰاعِدِینَ . توبه (9) 45 و 46

857. محرومیّت منافقان از شناخت حقایق، کیفر نفاق آنان:

إِذٰا جٰاءَکَ الْمُنٰافِقُونَ قٰالُوا نَشْهَدُ إِنَّکَ لَرَسُولُ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّکَ لَرَسُولُهُ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لَکٰاذِبُونَ

ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ آمَنُوا ثُمَّ کَفَرُوا فَطُبِعَ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لاٰ یَفْقَهُونَ . منافقون (63) 1 و 3

نیز ==> همین مدخل، شناخت منافقان، عذاب منافقان، قلب منافقان، محرومیّت منافقان، منافقان و جهنّم

کینه‌ورزی منافقان

858. بیماردلان منافق، دارای کینه‌های عمیق نسبت به دین و مؤمنان:

أَمْ حَسِبَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَنْ لَنْ یُخْرِجَ اللّٰهُ أَضْغٰانَهُمْ . محمّد (47) 29

859. هشدار الهی به منافقان، مبنی بر افشای کینه‌های آنان:

أَمْ حَسِبَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَنْ لَنْ یُخْرِجَ اللّٰهُ أَضْغٰانَهُمْ . محمّد (47) 29

860. انتصاب علی علیه السلام به ولایت در غدیر خم، عامل کینه‌ورزی منافقان:

أَمْ حَسِبَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَنْ لَنْ یُخْرِجَ اللّٰهُ أَضْغٰانَهُمْ . (1)محمّد (47) 29

861. بغض و کینۀ عمیق منافقان، نسبت به محمد صلی الله علیه و آله :

یَقُولُونَ لَئِنْ رَجَعْنٰا إِلَی الْمَدِینَةِ لَیُخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ مِنْهَا الْأَذَلَّ وَ لِلّٰهِ الْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ لٰکِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ . منافقون (63) 8

862. کینه‌ورزی منافقان، نسبت به اهل ایمان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا بِطٰانَةً مِنْ دُونِکُمْ لاٰ یَأْلُونَکُمْ خَبٰالاً وَدُّوا مٰا عَنِتُّمْ قَدْ بَدَتِ الْبَغْضٰاءُ مِنْ أَفْوٰاهِهِمْ وَ مٰا تُخْفِی صُدُورُهُمْ أَکْبَرُ قَدْ بَیَّنّٰا لَکُمُ الْآیٰاتِ إِنْ کُنْتُمْ تَعْقِلُونَ

هٰا أَنْتُمْ أُولاٰءِ تُحِبُّونَهُمْ وَ لاٰ یُحِبُّونَکُمْ وَ تُؤْمِنُونَ بِالْکِتٰابِ کُلِّهِ وَ إِذٰا لَقُوکُمْ قٰالُوا آمَنّٰا وَ إِذٰا خَلَوْا عَضُّوا عَلَیْکُمُ الْأَنٰامِلَ مِنَ الْغَیْظِ قُلْ مُوتُوا بِغَیْظِکُمْ إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ.

آل عمران (3) 118 و 119

گریۀ منافقان

863.گریۀ طولانی منافقان، بازتاب و کیفر عملکرد آنان:

فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلاٰفَ رَسُولِ اللّٰهِ وَ کَرِهُوا أَنْ یُجٰاهِدُوا بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ قٰالُوا لاٰ تَنْفِرُوا فِی الْحَرِّ قُلْ نٰارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا لَوْ کٰانُوا یَفْقَهُونَ

فَلْیَضْحَکُوا قَلِیلاً وَ لْیَبْکُوا کَثِیراً جَزٰاءً بِمٰا


1) 1) . براساس روایت منقول از امام باقر علیه السلام نزول آیۀ مزبور بیانگر کینۀ منافقان نسبت به انتصاب علی علیه السلام به مقام ولایت است. (تأویل الآیات الظاهره، ص 570؛ البرهان، ج 4، ص 188، ح 1)

کٰانُوا یَکْسِبُونَ . توبه (9) 81 و 82

864. منافقان متخلف از جهاد در راه خدا، گرفتار گریه‌های طولانی و فراوان در دنیا:

فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلاٰفَ رَسُولِ اللّٰهِ وَ کَرِهُوا أَنْ یُجٰاهِدُوا بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ قٰالُوا لاٰ تَنْفِرُوا فِی الْحَرِّ قُلْ نٰارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا لَوْ کٰانُوا یَفْقَهُونَ

فَلْیَضْحَکُوا قَلِیلاً وَ لْیَبْکُوا کَثِیراً جَزٰاءً بِمٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ . (1)توبه (9) 81 و 82

865. گریۀ طولانی منافقان، در آخرت و جهنّم:

فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلاٰفَ رَسُولِ اللّٰهِ وَ کَرِهُوا أَنْ یُجٰاهِدُوا بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ قٰالُوا لاٰ تَنْفِرُوا فِی الْحَرِّ قُلْ نٰارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا لَوْ کٰانُوا یَفْقَهُونَ

فَلْیَضْحَکُوا قَلِیلاً وَ لْیَبْکُوا کَثِیراً جَزٰاءً بِمٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ . (2)توبه (9) 81 و 82

گلایۀ منافقان

866. گلایۀ منافقان از مؤمنان در قیامت، به دلیل یاری نکردن آنان:

یَوْمَ تَرَی الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ یَسْعیٰ نُورُهُمْ بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ بِأَیْمٰانِهِمْ ... یَوْمَ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ لِلَّذِینَ آمَنُوا انْظُرُونٰا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِکُمْ قِیلَ ارْجِعُوا وَرٰاءَکُمْ فَالْتَمِسُوا نُوراً .... یُنٰادُونَهُمْ أَ لَمْ نَکُنْ مَعَکُمْ .... حدید (57) 12 -\14

گمراه‌گری منافقان

==> همین مدخل، منافقان، صفات منافقان، گمراه‌گری

گمراهی منافقان

==> همین مدخل، منافقان، ضلالت منافقان

گناه منافقان

867. آلودگی منافقان به گناه، بهانۀ آنان برای تخلّف از جهاد:

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَقُولُ ائْذَنْ لِی وَ لاٰ تَفْتِنِّی أَلاٰ فِی الْفِتْنَةِ سَقَطُوا ... (3)توبه (9) 49

868. منافقان، مردمی مجرم و گناهکار:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یُعْجِبُکَ قَوْلُهُ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ یُشْهِدُ اللّٰهَ عَلیٰ مٰا فِی قَلْبِهِ وَ هُوَ أَلَدُّ الْخِصٰامِ

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُ اتَّقِ اللّٰهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ وَ لَبِئْسَ الْمِهٰادُ. بقره (2) 204 و 206

إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ ... وَ لَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِیراً إِلاَّ الَّذِینَ تٰابُوا ....

نساء (4) 145 و 146

یَحْذَرُ الْمُنٰافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَیْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِمٰا فِی قُلُوبِهِمْ قُلِ اسْتَهْزِؤُا إِنَّ اللّٰهَ مُخْرِجٌ مٰا تَحْذَرُونَ

وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ لَیَقُولُنَّ إِنَّمٰا کُنّٰا نَخُوضُ وَ نَلْعَبُ قُلْ أَ بِاللّٰهِ وَ آیٰاتِهِ وَ رَسُولِهِ کُنْتُمْ تَسْتَهْزِؤُنَ

لاٰ تَعْتَذِرُوا قَدْ کَفَرْتُمْ بَعْدَ إِیمٰانِکُمْ إِنْ نَعْفُ عَنْ طٰائِفَةٍ مِنْکُمْ نُعَذِّبْ طٰائِفَةً بِأَنَّهُمْ کٰانُوا مُجْرِمِینَ . توبه (9) 64 - 66

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ جٰاهِدِ الْکُفّٰارَ وَ الْمُنٰافِقِینَ ... یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ مٰا قٰالُوا وَ لَقَدْ قٰالُوا کَلِمَةَ الْکُفْرِ وَ کَفَرُوا بَعْدَ إِسْلاٰمِهِمْ ... فَإِنْ یَتُوبُوا .... توبه (9) 73 و 74

869. نجوای گناه‌آلود و مخالفت‌گونۀ منافقان با

1) 1) . مبتنی بر اینکه گریۀ منافقان مربوط به دنیا باشد. (المیزان، ج 9، ص 359)

2) 2) . مبتنی بر این احتمال که گریۀ منافقان مربوط به آخرت باشد. (المیزان، ج 9، ص 359)

3) 3) . شأن نزول آیه، مربوط به منافقان است و مقصود از«فتنه»گرفتاری به گناه براثر ملاقات با دختران رومی است. (مجمع البیان، ج 5 - 6، ص 57)

یکدیگر، به رغم نهی الهی از آن:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ نُهُوا عَنِ النَّجْویٰ ثُمَّ یَعُودُونَ لِمٰا نُهُوا عَنْهُ وَ یَتَنٰاجَوْنَ بِالْإِثْمِ وَ الْعُدْوٰانِ وَ مَعْصِیَةِ الرَّسُولِ وَ إِذٰا جٰاؤُکَ حَیَّوْکَ بِمٰا لَمْ یُحَیِّکَ بِهِ اللّٰهُ وَ یَقُولُونَ فِی أَنْفُسِهِمْ لَوْ لاٰ یُعَذِّبُنَا اللّٰهُ بِمٰا نَقُولُ حَسْبُهُمْ جَهَنَّمُ یَصْلَوْنَهٰا فَبِئْسَ الْمَصِیرُ

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا تَنٰاجَیْتُمْ فَلاٰ تَتَنٰاجَوْا بِالْإِثْمِ وَ الْعُدْوٰانِ وَ مَعْصِیَةِ الرَّسُولِ وَ تَنٰاجَوْا بِالْبِرِّ وَ التَّقْویٰ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ الَّذِی إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ . (1)مجادله (58) 8 و 9

870. پذیرفته نشدن عذر منافقان مجرم، از سوی پیامبر صلی الله علیه و آله به جهت باطن پلید و کفرآلود آنان:

یَحْذَرُ الْمُنٰافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَیْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِمٰا فِی قُلُوبِهِمْ قُلِ اسْتَهْزِؤُا إِنَّ اللّٰهَ مُخْرِجٌ مٰا تَحْذَرُونَ

وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ لَیَقُولُنَّ إِنَّمٰا کُنّٰا نَخُوضُ وَ نَلْعَبُ قُلْ أَ بِاللّٰهِ وَ آیٰاتِهِ وَ رَسُولِهِ کُنْتُمْ تَسْتَهْزِؤُنَ

لاٰ تَعْتَذِرُوا قَدْ کَفَرْتُمْ بَعْدَ إِیمٰانِکُمْ إِنْ نَعْفُ عَنْ طٰائِفَةٍ مِنْکُمْ نُعَذِّبْ طٰائِفَةً بِأَنَّهُمْ کٰانُوا مُجْرِمِینَ . توبه (9) 64 -\66

871. مجرم بودن گروهی از منافقان، علّت تهدید آنان به عذاب از سوی خداوند:

یَحْذَرُ الْمُنٰافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَیْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِمٰا فِی قُلُوبِهِمْ قُلِ اسْتَهْزِؤُا إِنَّ اللّٰهَ مُخْرِجٌ مٰا تَحْذَرُونَ

لاٰ تَعْتَذِرُوا قَدْ کَفَرْتُمْ بَعْدَ إِیمٰانِکُمْ إِنْ نَعْفُ عَنْ طٰائِفَةٍ مِنْکُمْ نُعَذِّبْ طٰائِفَةً بِأَنَّهُمْ کٰانُوا مُجْرِمِینَ . توبه (9) 64 و 66

نیز ==> محمّد صلی الله علیه و آله ، عصیان از محمّد صلی الله علیه و آله و همین مدخل، منافقان، توبۀ منافقان

گواهی علیه منافقان

872. گواهی خداوند بر دروغگویی منافقان در حسن نیّت خویش، در بنای مسجد ضرار:

وَ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً ضِرٰاراً وَ کُفْراً وَ تَفْرِیقاً بَیْنَ الْمُؤْمِنِینَ وَ إِرْصٰاداً لِمَنْ حٰارَبَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ وَ لَیَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنٰا إِلاَّ الْحُسْنیٰ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ . توبه (9) 107

873. گواهی خداوند بر دروغ‌پردازی منافقان و بی‌تعهّدی آنان، در قبال پیمان خویش:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ نٰافَقُوا یَقُولُونَ لِإِخْوٰانِهِمُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ لَئِنْ أُخْرِجْتُمْ لَنَخْرُجَنَّ مَعَکُمْ وَ لاٰ نُطِیعُ فِیکُمْ أَحَداً أَبَداً وَ إِنْ قُوتِلْتُمْ لَنَنْصُرَنَّکُمْ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ . حشر (59) 11

874. گواهی الهی بر دروغ بودن گواهی منافقان بر رسالت پیامبر صلی الله علیه و آله :

إِذٰا جٰاءَکَ الْمُنٰافِقُونَ قٰالُوا نَشْهَدُ إِنَّکَ لَرَسُولُ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّکَ لَرَسُولُهُ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لَکٰاذِبُونَ . منافقون (63) 1

گواهی منافقان

875. گواهی اکید و صریح منافقان به رسالت پیامبر صلی الله علیه و آله در حضور آن حضرت، از شگردهای دروغین آنان:

إِذٰا جٰاءَکَ الْمُنٰافِقُونَ قٰالُوا نَشْهَدُ إِنَّکَ لَرَسُولُ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّکَ لَرَسُولُهُ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لَکٰاذِبُونَ . منافقون (63) 1

876. گواهی الهی بر دروغ گویی منافقان، در گواهی خود بر رسالت پیامبر صلی الله علیه و آله :

1) 1) . بنا بر اینکه مقصود از آیه، منافقان باشد. (الکشاف، ج 4، ص 491)

إِذٰا جٰاءَکَ الْمُنٰافِقُونَ قٰالُوا نَشْهَدُ إِنَّکَ لَرَسُولُ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّکَ لَرَسُولُهُ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لَکٰاذِبُونَ . منافقون (63) 1

لالی منافقان

877. عجز و ناتوانی منافقان، از گفتن حقایق الهی، همچون انسانهای لال و گنگ:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَ مٰا هُمْ بِمُؤْمِنِینَ

مَثَلُهُمْ کَمَثَلِ الَّذِی اسْتَوْقَدَ نٰاراً فَلَمّٰا أَضٰاءَتْ مٰا حَوْلَهُ ذَهَبَ اللّٰهُ بِنُورِهِمْ وَ تَرَکَهُمْ فِی ظُلُمٰاتٍ لاٰ یُبْصِرُونَ

صُمٌّ بُکْمٌ عُمْیٌ فَهُمْ لاٰ یَرْجِعُونَ . بقره (2) 8 و 17 و 18

لجاجت منافقان

878. متنبّه نشدن و توبه نکردن منافقان صدر اسلام، به رغم امتحانات مکرر الهی:

وَ أَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزٰادَتْهُمْ رِجْساً إِلَی رِجْسِهِمْ وَ مٰاتُوا وَ هُمْ کٰافِرُونَ

أَ وَ لاٰ یَرَوْنَ أَنَّهُمْ یُفْتَنُونَ فِی کُلِّ عٰامٍ مَرَّةً أَوْ مَرَّتَیْنِ ثُمَّ لاٰ یَتُوبُونَ وَ لاٰ هُمْ یَذَّکَّرُونَ . توبه (9) 125 و 126

879.لجاجت و نپذیرفتن احکام و فرمان‌های خدا و رسول صلی الله علیه و آله از سوی منافقان علی‌رغم آگاهی به مصونیت احکام از ظلم و اجحاف:

وَ یَقُولُونَ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالرَّسُولِ وَ أَطَعْنٰا ثُمَّ یَتَوَلّٰی فَرِیقٌ مِنْهُمْ مِنْ بَعْدِ ذٰلِکَ وَ مٰا أُولٰئِکَ بِالْمُؤْمِنِینَ

وَ إِذٰا دُعُوا إِلَی اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ لِیَحْکُمَ بَیْنَهُمْ إِذٰا فَرِیقٌ مِنْهُمْ مُعْرِضُونَ

وَ إِنْ یَکُنْ لَهُمُ الْحَقُّ یَأْتُوا إِلَیْهِ مُذْعِنِینَ ... أَمْ یَخٰافُونَ أَنْ یَحِیفَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ وَ رَسُولُهُ .... نور (24) 47 -\50

880. لجاجت و پافشاری منافقان بر نجوا کردن، به رغم نهی شدن از آن:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ نُهُوا عَنِ النَّجْویٰ ثُمَّ یَعُودُونَ لِمٰا نُهُوا عَنْهُ وَ یَتَنٰاجَوْنَ بِالْإِثْمِ وَ الْعُدْوٰانِ وَ مَعْصِیَةِ الرَّسُولِ وَ إِذٰا جٰاؤُکَ حَیَّوْکَ بِمٰا لَمْ یُحَیِّکَ بِهِ اللّٰهُ وَ یَقُولُونَ فِی أَنْفُسِهِمْ لَوْ لاٰ یُعَذِّبُنَا اللّٰهُ بِمٰا نَقُولُ حَسْبُهُمْ جَهَنَّمُ یَصْلَوْنَهٰا فَبِئْسَ الْمَصِیرُ. (1)مجادله (58) 8

881.لجاجت منافقان بر نجوا، عملی زشت و کرداری ناپسند:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ نُهُوا عَنِ النَّجْویٰ ثُمَّ یَعُودُونَ لِمٰا نُهُوا عَنْهُ وَ یَتَنٰاجَوْنَ بِالْإِثْمِ وَ الْعُدْوٰانِ وَ مَعْصِیَةِ الرَّسُولِ وَ إِذٰا جٰاؤُکَ حَیَّوْکَ بِمٰا لَمْ یُحَیِّکَ بِهِ اللّٰهُ وَ یَقُولُونَ فِی أَنْفُسِهِمْ لَوْ لاٰ یُعَذِّبُنَا اللّٰهُ بِمٰا نَقُولُ حَسْبُهُمْ جَهَنَّمُ یَصْلَوْنَهٰا فَبِئْسَ الْمَصِیرُ

أَعَدَّ اللّٰهُ لَهُمْ عَذٰاباً شَدِیداً إِنَّهُمْ سٰاءَ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ . مجادله (58) 8 و 15

882.باقی ماندن منافقان بر مواضع منافقانۀ خود تا لحظۀ مرگ، مایۀ بدبختی و شقاوت آنان در آخرت:

یَوْمَ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ .... بَلیٰ وَ لٰکِنَّکُمْ فَتَنْتُمْ أَنْفُسَکُمْ وَ تَرَبَّصْتُمْ وَ ارْتَبْتُمْ وَ غَرَّتْکُمُ الْأَمٰانِیُّ حَتّٰی جٰاءَ أَمْرُ اللّٰهِ ... . حدید (57) 13 و 14

883. گناه، مایۀ تعصّب و لجاجت منافقان در فسادگری:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یُعْجِبُکَ قَوْلُهُ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ یُشْهِدُ اللّٰهَ عَلیٰ مٰا فِی قَلْبِهِ وَ هُوَ أَلَدُّ الْخِصٰامِ

وَ إِذٰا تَوَلّٰی سَعیٰ فِی الْأَرْضِ لِیُفْسِدَ فِیهٰا وَ یُهْلِکَ الْحَرْثَ


1) 1) . مقصود از آیه، منافقان است. (تفسیر القرآن الکریم، شبّر، ص 507)

وَ النَّسْلَ وَ اللّٰهُ لاٰ یُحِبُّ الْفَسٰادَ

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُ اتَّقِ اللّٰهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ ... . بقره (2) 204 -\206

884. پافشاری و استمراربخشی منافقان بر اعمال زشت و ناپسند عامل گرفتاری آنان به عذاب سخت اخروی:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ نُهُوا عَنِ النَّجْویٰ ثُمَّ یَعُودُونَ لِمٰا نُهُوا عَنْهُ وَ یَتَنٰاجَوْنَ بِالْإِثْمِ وَ الْعُدْوٰانِ وَ مَعْصِیَةِ الرَّسُولِ وَ إِذٰا جٰاؤُکَ حَیَّوْکَ بِمٰا لَمْ یُحَیِّکَ بِهِ اللّٰهُ وَ یَقُولُونَ فِی أَنْفُسِهِمْ لَوْ لاٰ یُعَذِّبُنَا اللّٰهُ بِمٰا نَقُولُ حَسْبُهُمْ جَهَنَّمُ یَصْلَوْنَهٰا فَبِئْسَ الْمَصِیرُ

أَعَدَّ اللّٰهُ لَهُمْ عَذٰاباً شَدِیداً إِنَّهُمْ سٰاءَ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ . مجادله (58) 8 و 15

لذّت منافقان

885. ناچیزی لذّات و بهره‌های دنیایی منافقان، در مقایسه با ارزشهای آخرتی:

وَعَدَ اللّٰهُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ ... کَالَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ ... فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلاٰقِهِمْ فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلاٰقِکُمْ کَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ بِخَلاٰقِهِمْ وَ خُضْتُمْ کَالَّذِی خٰاضُوا أُولٰئِکَ حَبِطَتْ أَعْمٰالُهُمْ فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْخٰاسِرُونَ . توبه (9) 68 و 69

لعن بر منافقان

886. حاکمان منافق و مفسد، مورد لعن و نفرین خدا:

وَ یَقُولُ الَّذِینَ آمَنُوا لَوْ لاٰ نُزِّلَتْ سُورَةٌ فَإِذٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْکَمَةٌ وَ ذُکِرَ فِیهَا الْقِتٰالُ رَأَیْتَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ نَظَرَ الْمَغْشِیِّ عَلَیْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَأَوْلیٰ لَهُمْ

فَهَلْ عَسَیْتُمْ إِنْ تَوَلَّیْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ وَ تُقَطِّعُوا أَرْحٰامَکُمْ

أُولٰئِکَ الَّذِینَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ فَأَصَمَّهُمْ وَ أَعْمیٰ أَبْصٰارَهُمْ . محمّد (47) 20 و 22 و 23

887. جواز لعن و نفرین منافقان:

وَعَدَ اللّٰهُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ وَ الْکُفّٰارَ نٰارَ جَهَنَّمَ خٰالِدِینَ فِیهٰا هِیَ حَسْبُهُمْ وَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ مُقِیمٌ . توبه (9) 68

إِنَّ الَّذِینَ یُؤْذُونَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ أَعَدَّ لَهُمْ عَذٰاباً مُهِیناً

لَئِنْ لَمْ یَنْتَهِ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَ الْمُرْجِفُونَ فِی الْمَدِینَةِ لَنُغْرِیَنَّکَ بِهِمْ ثُمَّ لاٰ یُجٰاوِرُونَکَ فِیهٰا إِلاّٰ قَلِیلاً

مَلْعُونِینَ أَیْنَمٰا ثُقِفُوا أُخِذُوا وَ قُتِّلُوا تَقْتِیلاً. احزاب (33) 57 و 60 و 61

وَ یَقُولُ الَّذِینَ آمَنُوا لَوْ لاٰ نُزِّلَتْ سُورَةٌ فَإِذٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْکَمَةٌ وَ ذُکِرَ فِیهَا الْقِتٰالُ رَأَیْتَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ نَظَرَ الْمَغْشِیِّ عَلَیْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَأَوْلیٰ لَهُمْ

فَهَلْ عَسَیْتُمْ إِنْ تَوَلَّیْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ وَ تُقَطِّعُوا أَرْحٰامَکُمْ

أُولٰئِکَ الَّذِینَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ فَأَصَمَّهُمْ وَ أَعْمیٰ أَبْصٰارَهُمْ . محمّد (47) 20 و 22 و 23

وَ یُعَذِّبَ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ وَ الْمُشْرِکِینَ وَ الْمُشْرِکٰاتِ الظّٰانِّینَ بِاللّٰهِ ظَنَّ السَّوْءِ عَلَیْهِمْ دٰائِرَةُ السَّوْءِ وَ غَضِبَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ وَ لَعَنَهُمْ وَ أَعَدَّ لَهُمْ جَهَنَّمَ وَ سٰاءَتْ مَصِیراً. فتح (48) 6

وَ إِذٰا رَأَیْتَهُمْ تُعْجِبُکَ أَجْسٰامُهُمْ وَ إِنْ یَقُولُوا تَسْمَعْ لِقَوْلِهِمْ کَأَنَّهُمْ خُشُبٌ مُسَنَّدَةٌ یَحْسَبُونَ کُلَّ صَیْحَةٍ عَلَیْهِمْ هُمُ الْعَدُوُّ فَاحْذَرْهُمْ قٰاتَلَهُمُ اللّٰهُ أَنّٰی یُؤْفَکُونَ . (1)منافقون (63) 4


1) 1) . جملۀ«قاتلهم الله»برای لعن و طرد است. (روح المعانی، ج 15، جزء 28، ص 164)

888. محرومیّت منافقان از حق‌شنوی و بینش صحیح، براثر گرفتاری به لعن الهی:

... رَأَیْتَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ فَأَصَمَّهُمْ وَ أَعْمیٰ أَبْصٰارَهُمْ . محمّد (47) 20 و 23

889. منافقان، مورد لعن و نفرین الهی:

وَعَدَ اللّٰهُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ وَ الْکُفّٰارَ نٰارَ جَهَنَّمَ خٰالِدِینَ فِیهٰا هِیَ حَسْبُهُمْ وَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ مُقِیمٌ . توبه (9) 68

إِنَّ الَّذِینَ یُؤْذُونَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ أَعَدَّ لَهُمْ عَذٰاباً مُهِیناً

لَئِنْ لَمْ یَنْتَهِ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَ الْمُرْجِفُونَ فِی الْمَدِینَةِ لَنُغْرِیَنَّکَ بِهِمْ ثُمَّ لاٰ یُجٰاوِرُونَکَ فِیهٰا إِلاّٰ قَلِیلاً

مَلْعُونِینَ أَیْنَمٰا ثُقِفُوا أُخِذُوا وَ قُتِّلُوا تَقْتِیلاً. احزاب (33) 57 و 60 و 61

وَ یَقُولُ الَّذِینَ آمَنُوا لَوْ لاٰ نُزِّلَتْ سُورَةٌ فَإِذٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْکَمَةٌ وَ ذُکِرَ فِیهَا الْقِتٰالُ رَأَیْتَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ نَظَرَ الْمَغْشِیِّ عَلَیْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَأَوْلیٰ لَهُمْ

فَهَلْ عَسَیْتُمْ إِنْ تَوَلَّیْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ وَ تُقَطِّعُوا أَرْحٰامَکُمْ

أُولٰئِکَ الَّذِینَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ فَأَصَمَّهُمْ وَ أَعْمیٰ أَبْصٰارَهُمْ . محمّد (47) 20 و 22 و 23

وَ یُعَذِّبَ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ وَ الْمُشْرِکِینَ وَ الْمُشْرِکٰاتِ الظّٰانِّینَ بِاللّٰهِ ظَنَّ السَّوْءِ عَلَیْهِمْ دٰائِرَةُ السَّوْءِ وَ غَضِبَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ وَ لَعَنَهُمْ وَ أَعَدَّ لَهُمْ جَهَنَّمَ وَ سٰاءَتْ مَصِیراً. فتح (48) 6

إِذٰا جٰاءَکَ الْمُنٰافِقُونَ .... قٰاتَلَهُمُ اللّٰهُ أَنّٰی یُؤْفَکُونَ .

منافقون (63) 1 و 4

موجبات لعن بر منافقان

1. اذیّت

890.اذیّت خدا و رسول صلی الله علیه و آله از سوی منافقان، موجب گرفتاری آنان به لعن الهی در دنیا و آخرت:

إِنَّ الَّذِینَ یُؤْذُونَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ أَعَدَّ لَهُمْ عَذٰاباً مُهِیناً. (1)احزاب (33) 57

2. تعرّض به زنان

891. تعرّض منافقان به زنان مسلمان، موجب لعن آنان از سوی خداوند:

وَ الَّذِینَ یُؤْذُونَ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ ... لَئِنْ لَمْ یَنْتَهِ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَ الْمُرْجِفُونَ فِی الْمَدِینَةِ لَنُغْرِیَنَّکَ بِهِمْ ثُمَّ لاٰ یُجٰاوِرُونَکَ فِیهٰا إِلاّٰ قَلِیلاً مَلْعُونِینَ أَیْنَمٰا ثُقِفُوا أُخِذُوا وَ قُتِّلُوا تَقْتِیلاً. احزاب (33) 58 و 60 و 61

3. روی‌گردانی از جهاد

892. روی‌گردانی منافقان از جهاد، موجب لعن خدا بر آنان:

وَ یَقُولُ الَّذِینَ آمَنُوا لَوْ لاٰ نُزِّلَتْ سُورَةٌ فَإِذٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْکَمَةٌ وَ ذُکِرَ فِیهَا الْقِتٰالُ رَأَیْتَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ نَظَرَ الْمَغْشِیِّ عَلَیْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَأَوْلیٰ لَهُمْ

أُولٰئِکَ الَّذِینَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ فَأَصَمَّهُمْ وَ أَعْمیٰ أَبْصٰارَهُمْ . محمّد (47) 20 و 23

4. سوءظن

893. بدگمانی و سوءظن منافقان، مایۀ لعن الهی بر آنان:

وَ یُعَذِّبَ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ وَ الْمُشْرِکِینَ


1) 1) . گفته شده: مقصود از«الذین یؤذون الله»منافقان است. (مجمع البیان، ج 7 - 8، ص 579)

وَ الْمُشْرِکٰاتِ الظّٰانِّینَ بِاللّٰهِ ظَنَّ السَّوْءِ عَلَیْهِمْ دٰائِرَةُ السَّوْءِ وَ غَضِبَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ وَ لَعَنَهُمْ وَ أَعَدَّ لَهُمْ جَهَنَّمَ وَ سٰاءَتْ مَصِیراً. فتح (48) 6

5. شایعه‌پراکنی

894. شایعه‌پراکنی و ایجاد ناامنی منافقان، در جامعۀ اسلامی، موجب گرفتاری آنان به لعن الهی:

لَئِنْ لَمْ یَنْتَهِ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَ الْمُرْجِفُونَ فِی الْمَدِینَةِ لَنُغْرِیَنَّکَ بِهِمْ ثُمَّ لاٰ یُجٰاوِرُونَکَ فِیهٰا إِلاّٰ قَلِیلاً

مَلْعُونِینَ أَیْنَمٰا ثُقِفُوا أُخِذُوا وَ قُتِّلُوا تَقْتِیلاً. احزاب (33) 60 و 61

6 . فساد

895. فسادگری منافقان در زمین، عامل لعن و نفرین خدا بر آنان:

وَ یَقُولُ الَّذِینَ آمَنُوا لَوْ لاٰ نُزِّلَتْ سُورَةٌ فَإِذٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْکَمَةٌ وَ ذُکِرَ فِیهَا الْقِتٰالُ رَأَیْتَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ نَظَرَ الْمَغْشِیِّ عَلَیْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَأَوْلیٰ لَهُمْ

فَهَلْ عَسَیْتُمْ إِنْ تَوَلَّیْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ وَ تُقَطِّعُوا أَرْحٰامَکُمْ

أُولٰئِکَ الَّذِینَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ فَأَصَمَّهُمْ وَ أَعْمیٰ أَبْصٰارَهُمْ . محمّد (47) 20 و 22 و 23

7. قطع رحم

896. قطع رحم منافقان، سبب گرفتاری آنان به لعن الهی:

وَ یَقُولُ الَّذِینَ آمَنُوا لَوْ لاٰ نُزِّلَتْ سُورَةٌ فَإِذٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْکَمَةٌ وَ ذُکِرَ فِیهَا الْقِتٰالُ رَأَیْتَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ نَظَرَ الْمَغْشِیِّ عَلَیْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَأَوْلیٰ لَهُمْ

فَهَلْ عَسَیْتُمْ إِنْ تَوَلَّیْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ وَ تُقَطِّعُوا أَرْحٰامَکُمْ

أُولٰئِکَ الَّذِینَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ فَأَصَمَّهُمْ وَ أَعْمیٰ أَبْصٰارَهُمْ . محمّد (47) 20 و 22 و 23

مال منافقان

897. اموال منافقان، مایۀ گرفتاری آنان به عذاب الهی:

فَلاٰ تُعْجِبْکَ أَمْوٰالُهُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُهُمْ إِنَّمٰا یُرِیدُ اللّٰهُ لِیُعَذِّبَهُمْ بِهٰا فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ تَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَ هُمْ کٰافِرُونَ

وَ یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ إِنَّهُمْ لَمِنْکُمْ وَ مٰا هُمْ مِنْکُمْ وَ لٰکِنَّهُمْ قَوْمٌ یَفْرَقُونَ . توبه (9) 55 و 56

وَ لاٰ تُعْجِبْکَ أَمْوٰالُهُمْ وَ أَوْلاٰدُهُمْ إِنَّمٰا یُرِیدُ اللّٰهُ أَنْ یُعَذِّبَهُمْ بِهٰا فِی الدُّنْیٰا وَ تَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَ هُمْ کٰافِرُونَ . توبه (9) 85

898. منافقان عصر پیامبر صلی الله علیه و آله ، برخوردار از اموال و امکانات فراوان:

فَلاٰ تُعْجِبْکَ أَمْوٰالُهُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُهُمْ إِنَّمٰا یُرِیدُ اللّٰهُ لِیُعَذِّبَهُمْ بِهٰا فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ تَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَ هُمْ کٰافِرُونَ

وَ یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ إِنَّهُمْ لَمِنْکُمْ وَ مٰا هُمْ مِنْکُمْ وَ لٰکِنَّهُمْ قَوْمٌ یَفْرَقُونَ . توبه (9) 55 و 56

وَ لاٰ تُعْجِبْکَ أَمْوٰالُهُمْ وَ أَوْلاٰدُهُمْ إِنَّمٰا یُرِیدُ اللّٰهُ أَنْ یُعَذِّبَهُمْ بِهٰا فِی الدُّنْیٰا وَ تَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَ هُمْ کٰافِرُونَ . توبه (9) 85

899. برخورداری منافقان از اموال فراوان، مایۀ تعجّب پیامبر صلی الله علیه و آله :

فَلاٰ تُعْجِبْکَ أَمْوٰالُهُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُهُمْ إِنَّمٰا یُرِیدُ اللّٰهُ لِیُعَذِّبَهُمْ بِهٰا فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ تَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَ هُمْ کٰافِرُونَ

وَ یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ إِنَّهُمْ لَمِنْکُمْ وَ مٰا هُمْ مِنْکُمْ وَ لٰکِنَّهُمْ قَوْمٌ یَفْرَقُونَ . توبه (9) 55 و 56

وَ لاٰ تُعْجِبْکَ أَمْوٰالُهُمْ وَ أَوْلاٰدُهُمْ إِنَّمٰا یُرِیدُ اللّٰهُ أَنْ

یُعَذِّبَهُمْ بِهٰا فِی الدُّنْیٰا وَ تَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَ هُمْ کٰافِرُونَ . توبه (9) 85

900.اموال منافقان، موجب به سختی جان کندن آنان به هنگام مرگ:

فَلاٰ تُعْجِبْکَ أَمْوٰالُهُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُهُمْ إِنَّمٰا یُرِیدُ اللّٰهُ لِیُعَذِّبَهُمْ بِهٰا فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ تَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَ هُمْ کٰافِرُونَ

وَ یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ إِنَّهُمْ لَمِنْکُمْ وَ مٰا هُمْ مِنْکُمْ وَ لٰکِنَّهُمْ قَوْمٌ یَفْرَقُونَ . توبه (9) 55 و 56

وَ لاٰ تُعْجِبْکَ أَمْوٰالُهُمْ وَ أَوْلاٰدُهُمْ إِنَّمٰا یُرِیدُ اللّٰهُ أَنْ یُعَذِّبَهُمْ بِهٰا فِی الدُّنْیٰا وَ تَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَ هُمْ کٰافِرُونَ . (1)

توبه (9) 85

901. اموال منافقان، مایۀ حسرت آنان، هنگام از دست دادن آن در زمان مرگ:

فَلاٰ تُعْجِبْکَ أَمْوٰالُهُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُهُمْ إِنَّمٰا یُرِیدُ اللّٰهُ لِیُعَذِّبَهُمْ بِهٰا فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ تَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَ هُمْ کٰافِرُونَ

وَ یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ إِنَّهُمْ لَمِنْکُمْ وَ مٰا هُمْ مِنْکُمْ وَ لٰکِنَّهُمْ قَوْمٌ یَفْرَقُونَ . توبه (9) 55 و 56

وَ لاٰ تُعْجِبْکَ أَمْوٰالُهُمْ وَ أَوْلاٰدُهُمْ إِنَّمٰا یُرِیدُ اللّٰهُ أَنْ یُعَذِّبَهُمْ بِهٰا فِی الدُّنْیٰا وَ تَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَ هُمْ کٰافِرُونَ . توبه (9) 85

902. مال فراوان منافقان، زمینۀ گرایش به کفر، و مردن در حال کفر:

فَلاٰ تُعْجِبْکَ أَمْوٰالُهُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُهُمْ إِنَّمٰا یُرِیدُ اللّٰهُ لِیُعَذِّبَهُمْ بِهٰا فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ تَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَ هُمْ کٰافِرُونَ

وَ یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ إِنَّهُمْ لَمِنْکُمْ وَ مٰا هُمْ مِنْکُمْ وَ لٰکِنَّهُمْ قَوْمٌ یَفْرَقُونَ . توبه (9) 55 و 56

وَ لاٰ تُعْجِبْکَ أَمْوٰالُهُمْ وَ أَوْلاٰدُهُمْ إِنَّمٰا یُرِیدُ اللّٰهُ أَنْ یُعَذِّبَهُمْ بِهٰا فِی الدُّنْیٰا وَ تَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَ هُمْ کٰافِرُونَ . توبه (9) 85

903. علاقۀ شدید منافقان به مال، عامل خشنودی آنان از پیامبر صلی الله علیه و آله در صورت پرداخت صدقات به آنان و نارضایتی، در صورت امتناع از آن:

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَلْمِزُکَ فِی الصَّدَقٰاتِ فَإِنْ أُعْطُوا مِنْهٰا رَضُوا وَ إِنْ لَمْ یُعْطَوْا مِنْهٰا إِذٰا هُمْ یَسْخَطُونَ . توبه (9) 58

904. کارساز نبودن اموال منافقان برای آنان، در قبال عذاب الهی، هنگام قیامت:

اِتَّخَذُوا أَیْمٰانَهُمْ جُنَّةً فَصَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ فَلَهُمْ عَذٰابٌ مُهِینٌ

لَنْ تُغْنِیَ عَنْهُمْ أَمْوٰالُهُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُهُمْ مِنَ اللّٰهِ شَیْئاً أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ النّٰارِ هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ . مجادله (58) 16 و 17

905. ثروتمندی و مال فراوان، سبب اجازه‌خواهی منافقان از پیامبر صلی الله علیه و آله ، برای گریز از جنگ:

وَ إِذٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ أَنْ آمِنُوا بِاللّٰهِ وَ جٰاهِدُوا مَعَ رَسُولِهِ اسْتَأْذَنَکَ أُولُوا الطَّوْلِ مِنْهُمْ وَ قٰالُوا ذَرْنٰا نَکُنْ مَعَ الْقٰاعِدِینَ

رَضُوا بِأَنْ یَکُونُوا مَعَ الْخَوٰالِفِ وَ طُبِعَ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لاٰ یَفْقَهُونَ . توبه (9) 86 و 87

إِنَّمَا السَّبِیلُ عَلَی الَّذِینَ یَسْتَأْذِنُونَکَ وَ هُمْ أَغْنِیٰاءُ رَضُوا بِأَنْ یَکُونُوا مَعَ الْخَوٰالِفِ وَ طَبَعَ اللّٰهُ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ . توبه (9) 93

محاکمۀ منافقان

==> همین مدخل، منافقان، منافقان در قیامت

محرومیّتهای منافقان


1) 1) .«زهوق»به معنای خارج شدن همراه با سختی و دشواری است و مقصود هلاکت و مرگ است. (مجمع البیان، ج 5 - 6 ، ص 59 - 60)

906. محرومیّت منافقان، از هرگونه خیر و ثواب در آخرت:

وَ لاٰ یَحْزُنْکَ الَّذِینَ یُسٰارِعُونَ فِی الْکُفْرِ إِنَّهُمْ لَنْ یَضُرُّوا اللّٰهَ شَیْئاً یُرِیدُ اللّٰهُ أَلاّٰ یَجْعَلَ لَهُمْ حَظًّا فِی الْآخِرَةِ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ عَظِیمٌ . (1)آل عمران (3) 176

وَعَدَ اللّٰهُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ وَ الْکُفّٰارَ نٰارَ جَهَنَّمَ خٰالِدِینَ فِیهٰا هِیَ حَسْبُهُمْ وَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ مُقِیمٌ . توبه (9) 68

وَ إِذٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ أَنْ آمِنُوا بِاللّٰهِ وَ جٰاهِدُوا مَعَ رَسُولِهِ اسْتَأْذَنَکَ أُولُوا الطَّوْلِ مِنْهُمْ وَ قٰالُوا ذَرْنٰا نَکُنْ مَعَ الْقٰاعِدِینَ

رَضُوا بِأَنْ یَکُونُوا مَعَ الْخَوٰالِفِ وَ طُبِعَ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لاٰ یَفْقَهُونَ

لٰکِنِ الرَّسُولُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ جٰاهَدُوا بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ وَ أُولٰئِکَ لَهُمُ الْخَیْرٰاتُ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ

أَعَدَّ اللّٰهُ لَهُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا ذٰلِکَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ . توبه (9) 86 - 89

907. محرومیّت منافقان، از توفیق شرکت در جهاد:

إِنَّمٰا یَسْتَأْذِنُکَ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ ارْتٰابَتْ قُلُوبُهُمْ فَهُمْ فِی رَیْبِهِمْ یَتَرَدَّدُونَ

وَ لَوْ أَرٰادُوا الْخُرُوجَ لَأَعَدُّوا لَهُ عُدَّةً وَ لٰکِنْ کَرِهَ اللّٰهُ انْبِعٰاثَهُمْ فَثَبَّطَهُمْ وَ قِیلَ اقْعُدُوا مَعَ الْقٰاعِدِینَ . توبه (9) 45 و 46

908. محرومیّت منافقان، از فلاح و رستگاری:

وَ إِذٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ أَنْ آمِنُوا بِاللّٰهِ وَ جٰاهِدُوا مَعَ رَسُولِهِ اسْتَأْذَنَکَ أُولُوا الطَّوْلِ مِنْهُمْ وَ قٰالُوا ذَرْنٰا نَکُنْ مَعَ الْقٰاعِدِینَ

رَضُوا بِأَنْ یَکُونُوا مَعَ الْخَوٰالِفِ وَ طُبِعَ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لاٰ یَفْقَهُونَ

لٰکِنِ الرَّسُولُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ جٰاهَدُوا بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ وَ أُولٰئِکَ لَهُمُ الْخَیْرٰاتُ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ . توبه (9) 86 - 88

909. محرومیّت منافقان عهدشکن و بخیل، از قرار گرفتن در زمرۀ صالحان:

وَ مِنْهُمْ مَنْ عٰاهَدَ اللّٰهَ لَئِنْ آتٰانٰا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ وَ لَنَکُونَنَّ مِنَ الصّٰالِحِینَ

فَلَمّٰا آتٰاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ بَخِلُوا بِهِ وَ تَوَلَّوْا وَ هُمْ مُعْرِضُونَ . توبه (9) 75 و 76

910. محروم شدن منافقان از صدقات، مایۀ ناخشنودی آنان از پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَلْمِزُکَ فِی الصَّدَقٰاتِ فَإِنْ أُعْطُوا مِنْهٰا رَضُوا وَ إِنْ لَمْ یُعْطَوْا مِنْهٰا إِذٰا هُمْ یَسْخَطُونَ . توبه (9) 58

911. محرومیّت منافقان، از درک حقایق و معارف الهی:

فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلاٰفَ رَسُولِ اللّٰهِ وَ کَرِهُوا أَنْ یُجٰاهِدُوا بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ قٰالُوا لاٰ تَنْفِرُوا فِی الْحَرِّ قُلْ نٰارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا لَوْ کٰانُوا یَفْقَهُونَ

رَضُوا بِأَنْ یَکُونُوا مَعَ الْخَوٰالِفِ وَ طُبِعَ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لاٰ یَفْقَهُونَ

وَ إِذٰا مٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ نَظَرَ بَعْضُهُمْ إِلیٰ بَعْضٍ هَلْ یَرٰاکُمْ مِنْ أَحَدٍ ثُمَّ انْصَرَفُوا صَرَفَ اللّٰهُ قُلُوبَهُمْ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لاٰ یَفْقَهُونَ . توبه (9) 81 و 87 و 127

هُمُ الَّذِینَ یَقُولُونَ لاٰ تُنْفِقُوا عَلیٰ مَنْ عِنْدَ رَسُولِ اللّٰهِ حَتّٰی یَنْفَضُّوا وَ لِلّٰهِ خَزٰائِنُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ لٰکِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لاٰ یَفْقَهُونَ . منافقون (63) 7

912. منافقان محروم از هدایت الهی:

1) 1) . آیه، مربوط به منافقان است. (مجمع البیان، ج 1 - 2، ص 891)

وَ إِذٰا لَقُوا الَّذِینَ آمَنُوا قٰالُوا آمَنّٰا وَ إِذٰا خَلَوْا إِلیٰ شَیٰاطِینِهِمْ قٰالُوا إِنّٰا مَعَکُمْ إِنَّمٰا نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ

أُولٰئِکَ الَّذِینَ اشْتَرَوُا الضَّلاٰلَةَ بِالْهُدیٰ فَمٰا رَبِحَتْ تِجٰارَتُهُمْ وَ مٰا کٰانُوا مُهْتَدِینَ . بقره (2) 14 و 16

فَمٰا لَکُمْ فِی الْمُنٰافِقِینَ فِئَتَیْنِ وَ اللّٰهُ أَرْکَسَهُمْ بِمٰا کَسَبُوا أَ تُرِیدُونَ أَنْ تَهْدُوا مَنْ أَضَلَّ اللّٰهُ وَ مَنْ یُضْلِلِ اللّٰهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِیلاً. نساء (4) 88

إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ یُخٰادِعُونَ اللّٰهَ وَ هُوَ خٰادِعُهُمْ وَ إِذٰا قٰامُوا إِلَی الصَّلاٰةِ قٰامُوا کُسٰالیٰ یُرٰاؤُنَ النّٰاسَ وَ لاٰ یَذْکُرُونَ اللّٰهَ إِلاّٰ قَلِیلاً

مُذَبْذَبِینَ بَیْنَ ذٰلِکَ لاٰ إِلیٰ هٰؤُلاٰءِ وَ لاٰ إِلیٰ هٰؤُلاٰءِ وَ مَنْ یُضْلِلِ اللّٰهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِیلاً. نساء (4) 142 و 143

اِسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لاٰ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِینَ مَرَّةً فَلَنْ یَغْفِرَ اللّٰهُ لَهُمْ ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الْفٰاسِقِینَ . توبه (9) 80

إِذٰا جٰاءَکَ الْمُنٰافِقُونَ قٰالُوا نَشْهَدُ إِنَّکَ لَرَسُولُ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّکَ لَرَسُولُهُ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لَکٰاذِبُونَ

سَوٰاءٌ عَلَیْهِمْ أَسْتَغْفَرْتَ لَهُمْ أَمْ لَمْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ لَنْ یَغْفِرَ اللّٰهُ لَهُمْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الْفٰاسِقِینَ . منافقون (63) 1 و 6

913. محرومیّت منافقان، از غفران و آمرزش الهی:

وَ مِنْهُمْ مَنْ عٰاهَدَ اللّٰهَ لَئِنْ آتٰانٰا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ وَ لَنَکُونَنَّ مِنَ الصّٰالِحِینَ

فَلَمّٰا آتٰاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ بَخِلُوا بِهِ وَ تَوَلَّوْا وَ هُمْ مُعْرِضُونَ

اِسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لاٰ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِینَ مَرَّةً فَلَنْ یَغْفِرَ اللّٰهُ لَهُمْ ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الْفٰاسِقِینَ . توبه (9) 75 و 76 و 80

إِذٰا جٰاءَکَ الْمُنٰافِقُونَ قٰالُوا نَشْهَدُ إِنَّکَ لَرَسُولُ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّکَ لَرَسُولُهُ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لَکٰاذِبُونَ

سَوٰاءٌ عَلَیْهِمْ أَسْتَغْفَرْتَ لَهُمْ أَمْ لَمْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ لَنْ یَغْفِرَ اللّٰهُ لَهُمْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الْفٰاسِقِینَ . منافقون (63) 1 و 6

914. محرومیّت منافقان، از توفیقات و تأییدات الهی:

یٰا أَیُّهَا الرَّسُولُ لاٰ یَحْزُنْکَ الَّذِینَ یُسٰارِعُونَ فِی الْکُفْرِ مِنَ الَّذِینَ قٰالُوا آمَنّٰا بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ لَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ وَ مِنَ الَّذِینَ هٰادُوا سَمّٰاعُونَ لِلْکَذِبِ سَمّٰاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرِینَ لَمْ یَأْتُوکَ یُحَرِّفُونَ الْکَلِمَ مِنْ بَعْدِ مَوٰاضِعِهِ یَقُولُونَ إِنْ أُوتِیتُمْ هٰذٰا فَخُذُوهُ وَ إِنْ لَمْ تُؤْتَوْهُ فَاحْذَرُوا وَ مَنْ یُرِدِ اللّٰهُ فِتْنَتَهُ فَلَنْ تَمْلِکَ لَهُ مِنَ اللّٰهِ شَیْئاً أُولٰئِکَ الَّذِینَ لَمْ یُرِدِ اللّٰهُ أَنْ یُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ لَهُمْ فِی الدُّنْیٰا خِزْیٌ وَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ عَذٰابٌ عَظِیمٌ . مائده (5) 41

إِنَّمٰا یَسْتَأْذِنُکَ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ ارْتٰابَتْ قُلُوبُهُمْ فَهُمْ فِی رَیْبِهِمْ یَتَرَدَّدُونَ

وَ لَوْ أَرٰادُوا الْخُرُوجَ لَأَعَدُّوا لَهُ عُدَّةً وَ لٰکِنْ کَرِهَ اللّٰهُ انْبِعٰاثَهُمْ فَثَبَّطَهُمْ وَ قِیلَ اقْعُدُوا مَعَ الْقٰاعِدِینَ . توبه (9) 45 و 46

اَلْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ یَأْمُرُونَ بِالْمُنْکَرِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ وَ یَقْبِضُونَ أَیْدِیَهُمْ نَسُوا اللّٰهَ فَنَسِیَهُمْ إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ هُمُ الْفٰاسِقُونَ . توبه (9) 67

915. محرومیّت منافقان از حق‌شنوی و بینش صحیح، براثر گرفتار آمدن به لعن الهی:

... رَأَیْتَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ فَأَصَمَّهُمْ وَ أَعْمیٰ أَبْصٰارَهُمْ . محمّد (47) 20 و 23

916. محرومیّت منافقان، از نصرت و امداد الهی:

إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ فِی الدَّرْکِ الْأَسْفَلِ مِنَ النّٰارِ وَ لَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِیراً. نساء (4) 145

یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ مٰا قٰالُوا وَ لَقَدْ قٰالُوا کَلِمَةَ الْکُفْرِ وَ کَفَرُوا بَعْدَ إِسْلاٰمِهِمْ وَ هَمُّوا بِمٰا لَمْ یَنٰالُوا وَ مٰا نَقَمُوا إِلاّٰ أَنْ أَغْنٰاهُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ فَإِنْ یَتُوبُوا یَکُ خَیْراً لَهُمْ وَ إِنْ یَتَوَلَّوْا یُعَذِّبْهُمُ اللّٰهُ عَذٰاباً أَلِیماً فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ مٰا لَهُمْ فِی الْأَرْضِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ نَصِیرٍ. توبه (9) 74

یَوْمَ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ لِلَّذِینَ آمَنُوا انْظُرُونٰا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِکُمْ قِیلَ ارْجِعُوا وَرٰاءَکُمْ فَالْتَمِسُوا نُوراً فَضُرِبَ بَیْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بٰابٌ بٰاطِنُهُ فِیهِ الرَّحْمَةُ وَ ظٰاهِرُهُ مِنْ قِبَلِهِ الْعَذٰابُ

فَالْیَوْمَ لاٰ یُؤْخَذُ مِنْکُمْ فِدْیَةٌ وَ لاٰ مِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا مَأْوٰاکُمُ النّٰارُ هِیَ مَوْلاٰکُمْ وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ. حدید (57) 13 و 15

917. محرومیّت منافقان، از جلب رضایت الهی:

یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ لَکُمْ لِیُرْضُوکُمْ وَ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ یُرْضُوهُ إِنْ کٰانُوا مُؤْمِنِینَ

أَ لَمْ یَعْلَمُوا أَنَّهُ مَنْ یُحٰادِدِ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ فَأَنَّ لَهُ نٰارَ جَهَنَّمَ خٰالِداً فِیهٰا ذٰلِکَ الْخِزْیُ الْعَظِیمُ . توبه (9) 62 و 63

یَحْلِفُونَ لَکُمْ لِتَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنْ تَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَرْضیٰ عَنِ الْقَوْمِ الْفٰاسِقِینَ . توبه (9) 96

نیز ==> همین مدخل، آثار نفاق، محرومیت و منافقان، شناخت منافقان و منافقان در قیامت

مخفی‌کاری منافقان

918. استفادۀ منافقان از قسم، برای پنهان کردن نفاق خویش:

اِتَّخَذُوا أَیْمٰانَهُمْ جُنَّةً ... (1)مجادله (58) 16

إِذٰا جٰاءَکَ الْمُنٰافِقُونَ قٰالُوا نَشْهَدُ إِنَّکَ لَرَسُولُ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّکَ لَرَسُولُهُ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لَکٰاذِبُونَ

اِتَّخَذُوا أَیْمٰانَهُمْ جُنَّةً فَصَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ إِنَّهُمْ سٰاءَ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ . منافقون (63) 1 و 2

919.سینه‌های منافقان، جایگاه خشم و کینه نسبت به مسلمانان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا بِطٰانَةً مِنْ دُونِکُمْ لاٰ یَأْلُونَکُمْ خَبٰالاً وَدُّوا مٰا عَنِتُّمْ قَدْ بَدَتِ الْبَغْضٰاءُ مِنْ أَفْوٰاهِهِمْ وَ مٰا تُخْفِی صُدُورُهُمْ أَکْبَرُ قَدْ بَیَّنّٰا لَکُمُ الْآیٰاتِ إِنْ کُنْتُمْ تَعْقِلُونَ

هٰا أَنْتُمْ أُولاٰءِ تُحِبُّونَهُمْ وَ لاٰ یُحِبُّونَکُمْ وَ تُؤْمِنُونَ بِالْکِتٰابِ کُلِّهِ وَ إِذٰا لَقُوکُمْ قٰالُوا آمَنّٰا وَ إِذٰا خَلَوْا عَضُّوا عَلَیْکُمُ الْأَنٰامِلَ مِنَ الْغَیْظِ قُلْ مُوتُوا بِغَیْظِکُمْ إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ.

آل عمران (3) 118 و 119

نیز ==> افشاگری، افشای منافقان و قسم، سوءاستفاده از قسم و قسم منافقان و همین مدخل، صفات منافقان، کتمان‌کاری

مرگ منافقان

920. مرگ منافقان بر کفر و بی‌ایمانی، به رغم ادّعای ایمان:

فَلاٰ تُعْجِبْکَ أَمْوٰالُهُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُهُمْ إِنَّمٰا یُرِیدُ اللّٰهُ لِیُعَذِّبَهُمْ بِهٰا فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ تَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَ هُمْ کٰافِرُونَ

وَ یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ إِنَّهُمْ لَمِنْکُمْ وَ مٰا هُمْ مِنْکُمْ وَ لٰکِنَّهُمْ قَوْمٌ یَفْرَقُونَ . توبه (9) 55 و 56

921. مرگ در حال فسق و انحراف از مسیر حق، فرجام شوم منافقان:

1) 1) . استفادۀ منافقان از سوگند می‌تواند برای پنهان کردن نفاق خویش باشد. (مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 383)

وَ لاٰ تُصَلِّ عَلیٰ أَحَدٍ مِنْهُمْ مٰاتَ أَبَداً وَ لاٰ تَقُمْ عَلیٰ قَبْرِهِ إِنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ مٰاتُوا وَ هُمْ فٰاسِقُونَ . توبه (9) 84

922. مرگ منافقان، پایان توطئه‌گری و آغاز عذاب و شکنجۀ منافقان:

فَکَیْفَ إِذٰا تَوَفَّتْهُمُ الْمَلاٰئِکَةُ یَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَ أَدْبٰارَهُمْ

أَمْ حَسِبَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَنْ لَنْ یُخْرِجَ اللّٰهُ أَضْغٰانَهُمْ . محمّد (47) 27 و 29

نیز ==> همین مدخل، منافقان، فرجام منافقان

مسئولیّت‌گریزی منافقان

923. سعی منافقان برای شانه خالی کردن از مسئولیّت‌ها، با پناه بردن به دیگران، جهت فرار از محضر پیامبر صلی الله علیه و آله :

لاٰ تَجْعَلُوا دُعٰاءَ الرَّسُولِ بَیْنَکُمْ کَدُعٰاءِ بَعْضِکُمْ بَعْضاً قَدْ یَعْلَمُ اللّٰهُ الَّذِینَ یَتَسَلَّلُونَ مِنْکُمْ لِوٰاذاً فَلْیَحْذَرِ الَّذِینَ یُخٰالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ أَنْ تُصِیبَهُمْ فِتْنَةٌ أَوْ یُصِیبَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ . (1)نور (24) 63

مصادیق منافقان

1. اهل کتاب

==> همین مدخل، منافقان اهل کتاب

2. بادیه‌نشینان

==> همین مدخل، منافقان بادیه‌نشین

3. برخی صحابه

==> صحابه، صحابه در غزوۀ احُد، صحابه در غزوۀ احزاب، صحابه در غزوۀ بدر، صحابه در غزوۀ تبوک و نفاق در صحابه و همین مدخل، نفاق در صحابه

4. برخی شهرنشینان

924. روحیّۀ نفاق، در میان برخی مردم شهرنشین:

اَلْأَعْرٰابُ أَشَدُّ کُفْراً وَ نِفٰاقاً .... وَ مِنْ أَهْلِ الْمَدِینَةِ مَرَدُوا عَلَی النِّفٰاقِ ... (2)توبه (9) 97 و 101

5. برخی مردم مدینه

925. حرکتهای نفاق‌آمیز در میان برخی مردم مدینه، در عصر بعثت:

وَ مِمَّنْ حَوْلَکُمْ مِنَ الْأَعْرٰابِ مُنٰافِقُونَ وَ مِنْ أَهْلِ الْمَدِینَةِ مَرَدُوا عَلَی النِّفٰاقِ لاٰ تَعْلَمُهُمْ ... (3)توبه (9) 101

6 . بنی قریظه

926. نفاق برخی یهودیان بنی قریظه:

وَ إِذٰا لَقُوا الَّذِینَ آمَنُوا قٰالُوا آمَنّٰا وَ إِذٰا خَلاٰ بَعْضُهُمْ إِلیٰ بَعْضٍ قٰالُوا أَ تُحَدِّثُونَهُمْ بِمٰا فَتَحَ اللّٰهُ عَلَیْکُمْ لِیُحَاجُّوکُمْ بِهِ عِنْدَ رَبِّکُمْ أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ . (4)بقره (2) 76

7. کافران

927. برخورد نفاق‌آمیز کفرپیشگان با مؤمنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا بِطٰانَةً مِنْ دُونِکُمْ .... وَ إِذٰا لَقُوکُمْ قٰالُوا آمَنّٰا وَ إِذٰا خَلَوْا عَضُّوا عَلَیْکُمُ الْأَنٰامِلَ مِنَ الْغَیْظِ ... آل عمران (3) 118 و 119

8 . همسر لوط

928. همسر لوط، از نمونه‌های بارز و مثال زدنی، برای نفاق:

1) 1) . گفته شده: مقصود از«یتسلّلون منکم»این است که منافقان در مجلس رسول خدا صلی الله علیه و آله حاضر می‌شدند و زمانی که حضرت، مسلمانان را به جهاد دعوت می‌کرد آنها خود را با یکدیگر مخفی می‌کردند. (التبیان، ج 7، ص 466)

2) 2) . بنا بر اینکه مقصود از«اهل المدینة»مطلق شهرنشینی باشد

3) 3) . مراد از«المدینه»شهر معروف مدینه است. (الکشاف، ج 2، ص 305)

4) 4) . طبق یک قول، شأن نزول آیه مربوط به بنی قریظه است. (مجمع البیان، ج 1 - 2، ص 286)

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ جٰاهِدِ الْکُفّٰارَ وَ الْمُنٰافِقِینَ ... ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً لِلَّذِینَ کَفَرُوا امْرَأَتَ نُوحٍ وَ امْرَأَتَ لُوطٍ کٰانَتٰا تَحْتَ عَبْدَیْنِ مِنْ عِبٰادِنٰا صٰالِحَیْنِ فَخٰانَتٰاهُمٰا ... (1)تحریم (66) 9 و 10

9. همسر نوح

929. همسر نوح، در زمرۀ منافقان:

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ جٰاهِدِ الْکُفّٰارَ وَ الْمُنٰافِقِینَ ... ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً لِلَّذِینَ کَفَرُوا امْرَأَتَ نُوحٍ ... کٰانَتٰا تَحْتَ عَبْدَیْنِ مِنْ عِبٰادِنٰا صٰالِحَیْنِ فَخٰانَتٰاهُمٰا ... (2)تحریم (66) 9 و 10

مکر با منافقان

==> مکر، مکر با منافقان

مکر منافقان

930. مکر و نیرنگ شبانۀ منافقان علیه پیامبر صلی الله علیه و آله ، به رغم تظاهر روزانۀ آنان به اطاعت:

وَ یَقُولُونَ طٰاعَةٌ فَإِذٰا بَرَزُوا مِنْ عِنْدِکَ بَیَّتَ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ غَیْرَ الَّذِی تَقُولُ وَ اللّٰهُ یَکْتُبُ مٰا یُبَیِّتُونَ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ ... (3)نساء (4) 81

931. نیرنگ منافقان، با تظاهر خود به ایمان به خدا و آخرت:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَ مٰا هُمْ بِمُؤْمِنِینَ

یُخٰادِعُونَ اللّٰهَ وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ مٰا یَخْدَعُونَ إِلاّٰ أَنْفُسَهُمْ وَ مٰا یَشْعُرُونَ . بقره (2) 8 و 9

932. منافقان، مردمی حیله‌گر و نیرنگ‌باز:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا ... یُخٰادِعُونَ اللّٰهَ وَ الَّذِینَ آمَنُوا .... بقره (2) 8 و 9

إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ یُخٰادِعُونَ اللّٰهَ وَ هُوَ خٰادِعُهُمْ ... نساء (4) 142

إِذٰا جٰاءَکَ الْمُنٰافِقُونَ قٰالُوا نَشْهَدُ إِنَّکَ لَرَسُولُ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّکَ لَرَسُولُهُ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لَکٰاذِبُونَ

اِتَّخَذُوا أَیْمٰانَهُمْ جُنَّةً فَصَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ إِنَّهُمْ سٰاءَ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ

ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ آمَنُوا ثُمَّ کَفَرُوا فَطُبِعَ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لاٰ یَفْقَهُونَ . منافقون (63) 1 -\3

933. مکر و نیرنگ منافقان، برای اخراج پیامبر صلی الله علیه و آله ، از مدینه:

یَقُولُونَ لَئِنْ رَجَعْنٰا إِلَی الْمَدِینَةِ لَیُخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ مِنْهَا الْأَذَلَّ وَ لِلّٰهِ الْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ لٰکِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ . منافقون (63) 8

934. مکر و تبانی منافقان مدینه، برای پراکنده ساختن یاران پیامبر از پیرامون آن حضرت:

هُمُ الَّذِینَ یَقُولُونَ لاٰ تُنْفِقُوا عَلیٰ مَنْ عِنْدَ رَسُولِ اللّٰهِ حَتّٰی یَنْفَضُّوا وَ لِلّٰهِ خَزٰائِنُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ لٰکِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لاٰ یَفْقَهُونَ . منافقون (63) 7

935. مکر و نیرنگ منافقان، در مرتد کردن مؤمنان صدر اسلام:

فَمٰا لَکُمْ فِی الْمُنٰافِقِینَ فِئَتَیْنِ

وَدُّوا لَوْ تَکْفُرُونَ کَمٰا کَفَرُوا فَتَکُونُونَ سَوٰاءً ... نساء (4) 88 و 89

936. همسویی منافقان با یهودیان، در نیرنگ و توطئه علیه پیامبر صلی الله علیه و آله :

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ نٰافَقُوا یَقُولُونَ لِإِخْوٰانِهِمُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ لَئِنْ أُخْرِجْتُمْ لَنَخْرُجَنَّ مَعَکُمْ وَ لاٰ نُطِیعُ فِیکُمْ أَحَداً أَبَداً وَ إِنْ قُوتِلْتُمْ


1) 1) . گفته شده: همسر لوط از منافقان بوده است. (التبیان، ج 10، ص 52؛ الکشاف، ج 4، ص 571)

2) 2) . گفته شده: همسر نوح از زمرۀ منافقان بوده است. (التبیان، ج 10، ص 52؛ الکشاف، ج 4، ص 571)

3) 3) . آیه، مربوط به منافقان است. (التبیان، ج 3، ص 269)

لَنَنْصُرَنَّکُمْ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ . (1)حشر (59) 11

937. مکر و حیلۀ منافقان از طریق جاسوسی و فتنه‌انگیزی، در میان رزمندگان اسلام:

لَوْ خَرَجُوا فِیکُمْ مٰا زٰادُوکُمْ إِلاّٰ خَبٰالاً وَ لَأَوْضَعُوا خِلاٰلَکُمْ یَبْغُونَکُمُ الْفِتْنَةَ وَ فِیکُمْ سَمّٰاعُونَ لَهُمْ ...

لَقَدِ ابْتَغَوُا الْفِتْنَةَ مِنْ قَبْلُ وَ قَلَّبُوا لَکَ الْأُمُورَ ... توبه (9) 47 و 48

938. توطئه و نیرنگ منافقان علیه پیامبر صلی الله علیه و آله و مسلمانان، با ساختن مسجد ضرار:

وَ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً ضِرٰاراً وَ کُفْراً وَ تَفْرِیقاً بَیْنَ الْمُؤْمِنِینَ وَ إِرْصٰاداً لِمَنْ حٰارَبَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ وَ لَیَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنٰا إِلاَّ الْحُسْنیٰ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ . توبه (9) 107

939. مکر و توطئۀ منافقان در ماجرای افک، با شایعه‌پراکنی علیه حریم پیامبر صلی الله علیه و آله :

إِنَّ الَّذِینَ جٰاؤُ بِالْإِفْکِ عُصْبَةٌ مِنْکُمْ لاٰ تَحْسَبُوهُ شَرًّا لَکُمْ بَلْ هُوَ خَیْرٌ لَکُمْ لِکُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ مَا اکْتَسَبَ مِنَ الْإِثْمِ ... نور (24) 11

940. مکر و توطئۀ منافقان، در اقدام به ترور پیامبر صلی الله علیه و آله :

یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ مٰا قٰالُوا وَ لَقَدْ قٰالُوا کَلِمَةَ الْکُفْرِ وَ کَفَرُوا بَعْدَ إِسْلاٰمِهِمْ وَ هَمُّوا بِمٰا لَمْ یَنٰالُوا وَ مٰا نَقَمُوا إِلاّٰ أَنْ أَغْنٰاهُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ فَإِنْ یَتُوبُوا یَکُ خَیْراً لَهُمْ وَ إِنْ یَتَوَلَّوْا یُعَذِّبْهُمُ اللّٰهُ عَذٰاباً أَلِیماً فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ مٰا لَهُمْ فِی الْأَرْضِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ نَصِیرٍ. (2)توبه (9) 74

941. ترفند منافقان، با سوگند دروغ برای نزدیکی و همسویی با مؤمنان:

وَ یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ إِنَّهُمْ لَمِنْکُمْ وَ مٰا هُمْ مِنْکُمْ وَ لٰکِنَّهُمْ قَوْمٌ یَفْرَقُونَ . توبه (9) 56

إِذٰا جٰاءَکَ الْمُنٰافِقُونَ قٰالُوا نَشْهَدُ إِنَّکَ لَرَسُولُ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّکَ لَرَسُولُهُ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لَکٰاذِبُونَ

اِتَّخَذُوا أَیْمٰانَهُمْ جُنَّةً .... منافقون (63) 1 و 2

942. نفاق و دورویی با دستورات الهی، شیوۀ نیرنگ و حیلۀ منافقان با خدا:

إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ یُخٰادِعُونَ اللّٰهَ وَ هُوَ خٰادِعُهُمْ وَ إِذٰا قٰامُوا إِلَی الصَّلاٰةِ قٰامُوا کُسٰالیٰ یُرٰاؤُنَ النّٰاسَ ... (3)نساء (4) 142

943. ادّعای همراهی منافقان با مؤمنان، شیوۀ مکر آنان در مؤمن جلوه دادن خود:

وَ یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ إِنَّهُمْ لَمِنْکُمْ وَ مٰا هُمْ مِنْکُمْ وَ لٰکِنَّهُمْ قَوْمٌ یَفْرَقُونَ . (4)توبه (9) 56

944. بیماردلی، عامل مکر و نیرنگ منافقان، علیه خدا و مؤمنان:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَ مٰا هُمْ بِمُؤْمِنِینَ

یُخٰادِعُونَ اللّٰهَ وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ مٰا یَخْدَعُونَ إِلاّٰ أَنْفُسَهُمْ وَ مٰا یَشْعُرُونَ

فِی قُلُوبِهِمْ


1) 1) . مقصود از«الّذین کفروا»یهود بنی نضیر است. (مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 375)

2) 2) . مقصود از«و همّوا بما لم ینالوا»توطئۀ قتل پیامبر صلی الله علیه و آله است. (مجمع البیان، ج 5 - 6 ، ص 70 و 79)

3) 3) . از رسول خدا صلی الله علیه و آله از چگونگی خدعه با خدا سؤال شد. ایشان فرمود: عمل می‌کند به دستورات الهی، اما قصد وی غیر خدا است. (تفسیر عیاشی، ج 1، ص 283، ح 295)

4) 4) . آیه، مربوط به منافقان است. (مجمع البیان، ج 5 - 6، ص 61)

مَرَضٌ فَزٰادَهُمُ اللّٰهُ مَرَضاً وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ بِمٰا کٰانُوا یَکْذِبُونَ . بقره (2) 8 -\10

ملامت منافقان

==> همین مدخل، منافقان، سرزنش منافقان

منافقان امّتهای پیشین

945. منافقانی نیرومندتر از منافقان صدر اسلام، در میان امّتهای پیشین:

کَالَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ کٰانُوا أَشَدَّ مِنْکُمْ قُوَّةً وَ أَکْثَرَ أَمْوٰالاً وَ أَوْلاٰداً فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلاٰقِهِمْ فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلاٰقِکُمْ کَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ بِخَلاٰقِهِمْ وَ خُضْتُمْ کَالَّذِی خٰاضُوا أُولٰئِکَ حَبِطَتْ أَعْمٰالُهُمْ فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْخٰاسِرُونَ . توبه (9) 69

946. گرایشات مادّی منافقان امّتهای پیشین، همانند منافقان عصر بعثت:

کَالَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ کٰانُوا أَشَدَّ مِنْکُمْ قُوَّةً وَ أَکْثَرَ أَمْوٰالاً وَ أَوْلاٰداً فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلاٰقِهِمْ فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلاٰقِکُمْ کَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ بِخَلاٰقِهِمْ وَ خُضْتُمْ کَالَّذِی خٰاضُوا أُولٰئِکَ حَبِطَتْ أَعْمٰالُهُمْ فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْخٰاسِرُونَ . توبه (9) 69

947. بذله‌گویی و استهزای ارزشهای الهی، شیوۀ مستمرّ منافقان، در طول تاریخ:

کَالَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ کٰانُوا أَشَدَّ مِنْکُمْ قُوَّةً وَ أَکْثَرَ أَمْوٰالاً وَ أَوْلاٰداً فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلاٰقِهِمْ فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلاٰقِکُمْ کَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ بِخَلاٰقِهِمْ وَ خُضْتُمْ کَالَّذِی خٰاضُوا أُولٰئِکَ حَبِطَتْ أَعْمٰالُهُمْ فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْخٰاسِرُونَ . توبه (9) 69

منافقان اهل کتاب

948. تظاهر گروهی از اهل کتاب به اسلام، به رغم کفر درونی آنان:

قُلْ یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ هَلْ تَنْقِمُونَ مِنّٰا إِلاّٰ أَنْ آمَنّٰا بِاللّٰهِ ... وَ إِذٰا جٰاؤُکُمْ قٰالُوا آمَنّٰا وَ قَدْ دَخَلُوا بِالْکُفْرِ وَ هُمْ قَدْ خَرَجُوا بِهِ وَ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا کٰانُوا یَکْتُمُونَ . مائده (5) 59 و 61

949. دانایی خداوند به نفاق اهل کتاب:

هٰا أَنْتُمْ أُولاٰءِ تُحِبُّونَهُمْ وَ لاٰ یُحِبُّونَکُمْ وَ تُؤْمِنُونَ بِالْکِتٰابِ کُلِّهِ وَ إِذٰا لَقُوکُمْ قٰالُوا آمَنّٰا وَ إِذٰا خَلَوْا عَضُّوا عَلَیْکُمُ الْأَنٰامِلَ مِنَ الْغَیْظِ قُلْ مُوتُوا بِغَیْظِکُمْ إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ. آل عمران (3) 119

قُلْ یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ هَلْ تَنْقِمُونَ مِنّٰا إِلاّٰ أَنْ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْنٰا وَ مٰا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلُ وَ أَنَّ أَکْثَرَکُمْ فٰاسِقُونَ

وَ إِذٰا جٰاؤُکُمْ قٰالُوا آمَنّٰا وَ قَدْ دَخَلُوا بِالْکُفْرِ وَ هُمْ قَدْ خَرَجُوا بِهِ وَ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا کٰانُوا یَکْتُمُونَ . مائده (5) 59 و 61

950. منافقانِ خشمگین اهل کتاب، مورد نفرین خداوند:

هٰا أَنْتُمْ أُولاٰءِ تُحِبُّونَهُمْ وَ لاٰ یُحِبُّونَکُمْ وَ تُؤْمِنُونَ بِالْکِتٰابِ کُلِّهِ وَ إِذٰا لَقُوکُمْ قٰالُوا آمَنّٰا وَ إِذٰا خَلَوْا عَضُّوا عَلَیْکُمُ الْأَنٰامِلَ مِنَ الْغَیْظِ قُلْ مُوتُوا بِغَیْظِکُمْ إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ. آل عمران (3) 119

951. تهدید و نکوهش اهل کتاب، به سبب برخورد منافقانۀ آنان با اهل ایمان:

هٰا أَنْتُمْ أُولاٰءِ تُحِبُّونَهُمْ وَ لاٰ یُحِبُّونَکُمْ وَ تُؤْمِنُونَ بِالْکِتٰابِ کُلِّهِ وَ إِذٰا لَقُوکُمْ قٰالُوا آمَنّٰا وَ إِذٰا خَلَوْا عَضُّوا عَلَیْکُمُ الْأَنٰامِلَ مِنَ الْغَیْظِ قُلْ مُوتُوا بِغَیْظِکُمْ إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ. آل عمران (3) 119

قُلْ یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ ... وَ إِذٰا جٰاؤُکُمْ قٰالُوا آمَنّٰا

وَ قَدْ دَخَلُوا بِالْکُفْرِ وَ هُمْ قَدْ خَرَجُوا بِهِ وَ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا کٰانُوا یَکْتُمُونَ . مائده (5) 59 و 61

952. افشای اسرار پلید منافقان اهل کتاب از سوی خداوند:

قُلْ یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ ... وَ إِذٰا جٰاؤُکُمْ قٰالُوا آمَنّٰا وَ قَدْ دَخَلُوا بِالْکُفْرِ وَ هُمْ قَدْ خَرَجُوا بِهِ وَ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا کٰانُوا یَکْتُمُونَ . مائده (5) 59 و 61

منافقان بادیه‌نشین

953. نابودی پیامبر صلی الله علیه و آله و مؤمنان، آرزوی برخی بادیه‌نشینان منافق برای انفاق نکردن:

اَلْأَعْرٰابُ أَشَدُّ کُفْراً وَ نِفٰاقاً ... وَ مِنَ الْأَعْرٰابِ مَنْ یَتَّخِذُ مٰا یُنْفِقُ مَغْرَماً وَ یَتَرَبَّصُ بِکُمُ الدَّوٰائِرَ عَلَیْهِمْ دٰائِرَةُ السَّوْءِ وَ اللّٰهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ . توبه (9) 97 و 98

954. آرزوی بلا و بدبختی برخی بادیه‌نشینان منافق برای مؤمنان، سبب مبتلا شدن خود آنان به آن بلاها:

وَ مِنَ الْأَعْرٰابِ مَنْ یَتَّخِذُ مٰا یُنْفِقُ مَغْرَماً وَ یَتَرَبَّصُ بِکُمُ الدَّوٰائِرَ عَلَیْهِمْ دٰائِرَةُ السَّوْءِ ... توبه (9) 98

955. رسوایی و آشکار شدن دوچهرگی برخی از بادیه‌نشینان عصر پیامبر صلی الله علیه و آله برای همگان، در پرتو وحی:

وَ مِمَّنْ حَوْلَکُمْ مِنَ الْأَعْرٰابِ مُنٰافِقُونَ وَ مِنْ أَهْلِ الْمَدِینَةِ مَرَدُوا عَلَی النِّفٰاقِ لاٰ تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَیْنِ ... توبه (9) 101

سَیَقُولُ لَکَ الْمُخَلَّفُونَ مِنَ الْأَعْرٰابِ شَغَلَتْنٰا أَمْوٰالُنٰا وَ أَهْلُونٰا فَاسْتَغْفِرْ لَنٰا یَقُولُونَ بِأَلْسِنَتِهِمْ مٰا لَیْسَ فِی قُلُوبِهِمْ ... فتح (48) 11

956. بادیه‌نشینان منافق صدر اسلام، دارای موضعی ضعیف و موقعیّتی انفعالی در برابر مؤمنان:

وَ مِنَ الْأَعْرٰابِ مَنْ یَتَّخِذُ مٰا یُنْفِقُ مَغْرَماً وَ یَتَرَبَّصُ بِکُمُ الدَّوٰائِرَ عَلَیْهِمْ دٰائِرَةُ السَّوْءِ وَ اللّٰهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ . (1)

توبه (9) 98

957. آگاهی خداوند، به احوال و اندیشۀ بادیه‌نشینان عصر پیامبر صلی الله علیه و آله :

اَلْأَعْرٰابُ أَشَدُّ کُفْراً وَ نِفٰاقاً وَ أَجْدَرُ أَلاّٰ یَعْلَمُوا حُدُودَ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ عَلیٰ رَسُولِهِ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ . توبه (9) 97

958. غرامت بودن انفاق و صرف مال در راه خیر، در اندیشۀ بادیه‌نشینان منافق عصر بعثت:

وَ مِنَ الْأَعْرٰابِ مَنْ یَتَّخِذُ مٰا یُنْفِقُ مَغْرَماً ... (2)توبه (9) 98

منافقان در آخرت

959. گرفتار شدن به عذابی بزرگ و دردناک، کیفر منافقان در آخرت:

یٰا أَیُّهَا الرَّسُولُ لاٰ یَحْزُنْکَ الَّذِینَ یُسٰارِعُونَ فِی الْکُفْرِ مِنَ الَّذِینَ قٰالُوا آمَنّٰا بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ لَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ وَ مِنَ الَّذِینَ هٰادُوا سَمّٰاعُونَ لِلْکَذِبِ سَمّٰاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرِینَ لَمْ یَأْتُوکَ یُحَرِّفُونَ الْکَلِمَ مِنْ بَعْدِ مَوٰاضِعِهِ یَقُولُونَ إِنْ أُوتِیتُمْ هٰذٰا فَخُذُوهُ وَ إِنْ لَمْ تُؤْتَوْهُ فَاحْذَرُوا وَ مَنْ یُرِدِ اللّٰهُ فِتْنَتَهُ فَلَنْ تَمْلِکَ لَهُ مِنَ اللّٰهِ شَیْئاً أُولٰئِکَ الَّذِینَ لَمْ یُرِدِ اللّٰهُ أَنْ یُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ لَهُمْ فِی الدُّنْیٰا خِزْیٌ وَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ عَذٰابٌ


1) 1) . آرزوی بلا و بدبختی برای مؤمنان، بیانگر ضعف آنان است، زیرا اگر قدرت داشتند با شمشیر و زور، علیه آنان می‌شوریدند

2) 2) .«مغرم»از«غرم»به معنای ضرر مالی بدون ارتکاب جنایت و خیانت است. (مفردات، ص 606،«غرم»)

عَظِیمٌ . مائده (5) 41

یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ مٰا قٰالُوا وَ لَقَدْ قٰالُوا کَلِمَةَ الْکُفْرِ وَ کَفَرُوا بَعْدَ إِسْلاٰمِهِمْ وَ هَمُّوا بِمٰا لَمْ یَنٰالُوا وَ مٰا نَقَمُوا إِلاّٰ أَنْ أَغْنٰاهُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ فَإِنْ یَتُوبُوا یَکُ خَیْراً لَهُمْ وَ إِنْ یَتَوَلَّوْا یُعَذِّبْهُمُ اللّٰهُ عَذٰاباً أَلِیماً فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ مٰا لَهُمْ فِی الْأَرْضِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ نَصِیرٍ. توبه (9) 74

960. ذلّت و خواری، کیفر آخرتی منافقان:

یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ لَکُمْ لِیُرْضُوکُمْ وَ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ یُرْضُوهُ إِنْ کٰانُوا مُؤْمِنِینَ

أَ لَمْ یَعْلَمُوا أَنَّهُ مَنْ یُحٰادِدِ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ فَأَنَّ لَهُ نٰارَ جَهَنَّمَ خٰالِداً فِیهٰا ذٰلِکَ الْخِزْیُ الْعَظِیمُ . توبه (9) 62 و 63

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ تَوَلَّوْا قَوْماً غَضِبَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مٰا هُمْ مِنْکُمْ وَ لاٰ مِنْهُمْ وَ یَحْلِفُونَ عَلَی الْکَذِبِ وَ هُمْ یَعْلَمُونَ

اِتَّخَذُوا أَیْمٰانَهُمْ جُنَّةً فَصَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ فَلَهُمْ عَذٰابٌ مُهِینٌ . مجادله (58) 14 و 16

961. آخرت، روز تباهی عمل و خسارت منافقان:

وَعَدَ اللّٰهُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ وَ الْکُفّٰارَ نٰارَ جَهَنَّمَ خٰالِدِینَ فِیهٰا هِیَ حَسْبُهُمْ وَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ مُقِیمٌ

کَالَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ کٰانُوا أَشَدَّ مِنْکُمْ قُوَّةً وَ أَکْثَرَ أَمْوٰالاً وَ أَوْلاٰداً فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلاٰقِهِمْ فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلاٰقِکُمْ کَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ بِخَلاٰقِهِمْ وَ خُضْتُمْ کَالَّذِی خٰاضُوا أُولٰئِکَ حَبِطَتْ أَعْمٰالُهُمْ فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْخٰاسِرُونَ . توبه (9) 68 و 69

962. وعدۀ الهی برای گرفتاری منافقان، به عذاب پایدار و دردناک در آخرت:

وَعَدَ اللّٰهُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ وَ الْکُفّٰارَ نٰارَ جَهَنَّمَ خٰالِدِینَ فِیهٰا هِیَ حَسْبُهُمْ وَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ مُقِیمٌ . توبه (9) 68

نیز ==> همین مدخل، منافقان، منافقان در قیامت

منافقان در برزخ

963. تهدید خداوند به منافقان، نسبت به عذاب برزخی:

وَ مِمَّنْ حَوْلَکُمْ مِنَ الْأَعْرٰابِ مُنٰافِقُونَ وَ مِنْ أَهْلِ الْمَدِینَةِ مَرَدُوا عَلَی النِّفٰاقِ لاٰ تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَیْنِ ثُمَّ یُرَدُّونَ إِلیٰ عَذٰابٍ عَظِیمٍ . (1)توبه (9) 101

منافقان در جهنّم

964. جاودانگی منافقان، در جهنّم:

یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ لَکُمْ لِیُرْضُوکُمْ وَ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ یُرْضُوهُ إِنْ کٰانُوا مُؤْمِنِینَ

أَ لَمْ یَعْلَمُوا أَنَّهُ مَنْ یُحٰادِدِ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ فَأَنَّ لَهُ نٰارَ جَهَنَّمَ خٰالِداً فِیهٰا ذٰلِکَ الْخِزْیُ الْعَظِیمُ . توبه (9) 62 و 63

وَعَدَ اللّٰهُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ وَ الْکُفّٰارَ نٰارَ جَهَنَّمَ خٰالِدِینَ فِیهٰا هِیَ حَسْبُهُمْ وَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ مُقِیمٌ . توبه (9) 68

فَالْیَوْمَ لاٰ یُؤْخَذُ مِنْکُمْ فِدْیَةٌ وَ لاٰ مِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا مَأْوٰاکُمُ النّٰارُ هِیَ مَوْلاٰکُمْ وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ. (2)حدید (57) 15


1) 1) . طبق یک احتمال از دو عذاب در«سنعذّبهم مرتین»قبل از قیامت بوده: یکی در دنیا و دیگری در قبر و برزخ. (جامع البیان، ج 7، جزء 11، ص 18؛ التبیان، ج 5، ص 289)

2) 2) . جملۀ«لا یؤخذ منکم فدیه»و«مأواکم النار»می‌رساند راه نجات برای آنها وجود ندارد. (المیزان، ج 19، ص 158)

اِتَّخَذُوا أَیْمٰانَهُمْ جُنَّةً فَصَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ ...

أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ النّٰارِ هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ . مجادله (58) 16 و 17

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ نٰافَقُوا یَقُولُونَ لِإِخْوٰانِهِمُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ لَئِنْ أُخْرِجْتُمْ لَنَخْرُجَنَّ مَعَکُمْ وَ لاٰ نُطِیعُ فِیکُمْ أَحَداً أَبَداً وَ إِنْ قُوتِلْتُمْ لَنَنْصُرَنَّکُمْ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ

کَمَثَلِ الشَّیْطٰانِ إِذْ قٰالَ لِلْإِنْسٰانِ اکْفُرْ فَلَمّٰا کَفَرَ قٰالَ إِنِّی بَرِیءٌ مِنْکَ إِنِّی أَخٰافُ اللّٰهَ رَبَّ الْعٰالَمِینَ

فَکٰانَ عٰاقِبَتَهُمٰا أَنَّهُمٰا فِی النّٰارِ خٰالِدَیْنِ فِیهٰا وَ ذٰلِکَ جَزٰاءُ الظّٰالِمِینَ . حشر (59) 11 و 16 و 17

965. توبیخ دوزخیان منافق، از جانب مؤمنان:

یَوْمَ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ لِلَّذِینَ آمَنُوا انْظُرُونٰا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِکُمْ قِیلَ ارْجِعُوا وَرٰاءَکُمْ فَالْتَمِسُوا نُوراً فَضُرِبَ بَیْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بٰابٌ بٰاطِنُهُ فِیهِ الرَّحْمَةُ وَ ظٰاهِرُهُ مِنْ قِبَلِهِ الْعَذٰابُ

یُنٰادُونَهُمْ أَ لَمْ نَکُنْ مَعَکُمْ قٰالُوا بَلیٰ وَ لٰکِنَّکُمْ فَتَنْتُمْ أَنْفُسَکُمْ وَ تَرَبَّصْتُمْ وَ ارْتَبْتُمْ وَ غَرَّتْکُمُ الْأَمٰانِیُّ حَتّٰی جٰاءَ أَمْرُ اللّٰهِ وَ غَرَّکُمْ بِاللّٰهِ الْغَرُورُ

فَالْیَوْمَ لاٰ یُؤْخَذُ مِنْکُمْ فِدْیَةٌ وَ لاٰ مِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا مَأْوٰاکُمُ النّٰارُ هِیَ مَوْلاٰکُمْ وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ. حدید (57) 13 - 15

966. طبقه زیرین جهنّم، جایگاه منافقان:

إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ فِی الدَّرْکِ الْأَسْفَلِ مِنَ النّٰارِ .... نساء (4) 145

967. آتش جهنّم، وعدۀ خدا به منافقان:

وَعَدَ اللّٰهُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ وَ الْکُفّٰارَ نٰارَ جَهَنَّمَ ... . توبه (9) 68

968. منافقان، مورد تهدید به عذاب دوزخ:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یُعْجِبُکَ قَوْلُهُ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ یُشْهِدُ اللّٰهَ عَلیٰ مٰا فِی قَلْبِهِ وَ هُوَ أَلَدُّ الْخِصٰامِ

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُ اتَّقِ اللّٰهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ وَ لَبِئْسَ الْمِهٰادُ. بقره (2) 204 و 206

وَ قَدْ نَزَّلَ عَلَیْکُمْ فِی الْکِتٰابِ أَنْ إِذٰا سَمِعْتُمْ آیٰاتِ اللّٰهِ یُکْفَرُ بِهٰا وَ یُسْتَهْزَأُ بِهٰا فَلاٰ تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتّٰی یَخُوضُوا فِی حَدِیثٍ غَیْرِهِ إِنَّکُمْ إِذاً مِثْلُهُمْ إِنَّ اللّٰهَ جٰامِعُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْکٰافِرِینَ فِی جَهَنَّمَ جَمِیعاً

إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ فِی الدَّرْکِ الْأَسْفَلِ مِنَ النّٰارِ وَ لَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِیراً. نساء (4) 140 و 145

وَعَدَ اللّٰهُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ وَ الْکُفّٰارَ نٰارَ جَهَنَّمَ خٰالِدِینَ فِیهٰا هِیَ حَسْبُهُمْ وَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ مُقِیمٌ

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ جٰاهِدِ الْکُفّٰارَ وَ الْمُنٰافِقِینَ وَ اغْلُظْ عَلَیْهِمْ وَ مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ

سَیَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ لَکُمْ إِذَا انْقَلَبْتُمْ إِلَیْهِمْ لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ فَأَعْرِضُوا عَنْهُمْ إِنَّهُمْ رِجْسٌ وَ مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ جَزٰاءً بِمٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ . توبه (9) 68 و 73 و 95

وَ مِمَّنْ حَوْلَکُمْ مِنَ الْأَعْرٰابِ مُنٰافِقُونَ وَ مِنْ أَهْلِ الْمَدِینَةِ مَرَدُوا عَلَی النِّفٰاقِ لاٰ تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَیْنِ ثُمَّ یُرَدُّونَ إِلیٰ عَذٰابٍ عَظِیمٍ

أَ فَمَنْ أَسَّسَ بُنْیٰانَهُ عَلیٰ تَقْویٰ مِنَ اللّٰهِ وَ رِضْوٰانٍ خَیْرٌ أَمْ مَنْ أَسَّسَ بُنْیٰانَهُ عَلیٰ شَفٰا جُرُفٍ هٰارٍ فَانْهٰارَ بِهِ فِی نٰارِ جَهَنَّمَ وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ . توبه (9) 101 و 109

وَ یُعَذِّبَ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ وَ الْمُشْرِکِینَ وَ الْمُشْرِکٰاتِ الظّٰانِّینَ بِاللّٰهِ ظَنَّ السَّوْءِ عَلَیْهِمْ دٰائِرَةُ السَّوْءِ وَ غَضِبَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ وَ لَعَنَهُمْ وَ أَعَدَّ لَهُمْ جَهَنَّمَ وَ سٰاءَتْ مَصِیراً. فتح (48) 6

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ جٰاهِدِ الْکُفّٰارَ وَ الْمُنٰافِقِینَ وَ اغْلُظْ عَلَیْهِمْ وَ مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ. تحریم (66) 9

969. دیوار دارای یک درب و حایل، میان مؤمنان در بهشت با منافقان در جهنّم:

یَوْمَ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ لِلَّذِینَ آمَنُوا انْظُرُونٰا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِکُمْ قِیلَ ارْجِعُوا وَرٰاءَکُمْ فَالْتَمِسُوا نُوراً فَضُرِبَ بَیْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بٰابٌ بٰاطِنُهُ فِیهِ الرَّحْمَةُ وَ ظٰاهِرُهُ مِنْ قِبَلِهِ الْعَذٰابُ . حدید (57) 13

970. گریه‌های طولانی منافقان، در آخرت و جهنّم:

فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلاٰفَ رَسُولِ اللّٰهِ وَ کَرِهُوا أَنْ یُجٰاهِدُوا بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ قٰالُوا لاٰ تَنْفِرُوا فِی الْحَرِّ قُلْ نٰارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا لَوْ کٰانُوا یَفْقَهُونَ

فَلْیَضْحَکُوا قَلِیلاً وَ لْیَبْکُوا کَثِیراً جَزٰاءً بِمٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ . توبه (9) 81 و 82

971. اجتماع کافران و منافقان، در جهنّم:

وَ قَدْ نَزَّلَ عَلَیْکُمْ فِی الْکِتٰابِ أَنْ إِذٰا سَمِعْتُمْ آیٰاتِ اللّٰهِ یُکْفَرُ بِهٰا وَ یُسْتَهْزَأُ بِهٰا فَلاٰ تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتّٰی یَخُوضُوا فِی حَدِیثٍ غَیْرِهِ إِنَّکُمْ إِذاً مِثْلُهُمْ إِنَّ اللّٰهَ جٰامِعُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْکٰافِرِینَ فِی جَهَنَّمَ جَمِیعاً. نساء (4) 140

نیز ==> جهنّم، موجبات جهنّم، نفاق و همین مدخل، منافقان، منافقان در درک اسفل

منافقان در درک اسفل

972. منافقان، در پایین‌ترین طبقات آتش جهنّم:

إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ فِی الدَّرْکِ الْأَسْفَلِ مِنَ النّٰارِ وَ لَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِیراً. نساء (4) 145

973. نبود هیچ یاوری برای منافقان، در رهایی از درک اسفل جهنّم:

إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ فِی الدَّرْکِ الْأَسْفَلِ مِنَ النّٰارِ وَ لَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِیراً. نساء (4) 145

974. توبۀ منافقان، موجب رهایی آنان از درک اسفل جهنّم:

إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ فِی الدَّرْکِ الْأَسْفَلِ مِنَ النّٰارِ ... إِلاَّ الَّذِینَ تٰابُوا .... نساء (4) 145 و 146

975. شکر نعمتهای الهی، عامل رهایی منافقان، از درک اسفل جهنّم:

إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ فِی الدَّرْکِ الْأَسْفَلِ مِنَ النّٰارِ وَ لَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِیراً

إِلاَّ الَّذِینَ تٰابُوا وَ أَصْلَحُوا وَ اعْتَصَمُوا بِاللّٰهِ وَ أَخْلَصُوا دِینَهُمْ لِلّٰهِ فَأُولٰئِکَ مَعَ الْمُؤْمِنِینَ وَ سَوْفَ یُؤْتِ اللّٰهُ الْمُؤْمِنِینَ أَجْراً عَظِیماً

مٰا یَفْعَلُ اللّٰهُ بِعَذٰابِکُمْ إِنْ شَکَرْتُمْ وَ آمَنْتُمْ وَ کٰانَ اللّٰهُ شٰاکِراً عَلِیماً. نساء (4) 145 - 147

نیز ==> درک اسفل و همین مدخل، منافقان، منافقان در جهنّم

منافقان در سختی

976. هنگامه‌های دشوار، موقعیتی مناسب برای شناخت منافقان و سست‌ایمانان، از مؤمنان واقعی:

أَ وَ لَمّٰا أَصٰابَتْکُمْ مُصِیبَةٌ قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَیْهٰا قُلْتُمْ أَنّٰی هٰذٰا قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِکُمْ إِنَّ اللّٰهَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ

وَ مٰا أَصٰابَکُمْ یَوْمَ الْتَقَی الْجَمْعٰانِ فَبِإِذْنِ اللّٰهِ وَ لِیَعْلَمَ الْمُؤْمِنِینَ

وَ لِیَعْلَمَ الَّذِینَ نٰافَقُوا وَ قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا قٰاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ أَوِ ادْفَعُوا قٰالُوا لَوْ نَعْلَمُ قِتٰالاً لاَتَّبَعْنٰاکُمْ هُمْ لِلْکُفْرِ یَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلْإِیمٰانِ یَقُولُونَ بِأَفْوٰاهِهِمْ مٰا لَیْسَ فِی قُلُوبِهِمْ وَ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا یَکْتُمُونَ . آل عمران (3) 165 - 167

إِذْ جٰاؤُکُمْ مِنْ فَوْقِکُمْ وَ مِنْ أَسْفَلَ مِنْکُمْ وَ إِذْ زٰاغَتِ الْأَبْصٰارُ وَ بَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَنٰاجِرَ وَ تَظُنُّونَ بِاللّٰهِ الظُّنُونَا

قَدْ یَعْلَمُ اللّٰهُ الْمُعَوِّقِینَ مِنْکُمْ وَ الْقٰائِلِینَ لِإِخْوٰانِهِمْ هَلُمَّ إِلَیْنٰا وَ لاٰ یَأْتُونَ الْبَأْسَ إِلاّٰ قَلِیلاً. احزاب (33) 10 و 18

منافقان در غزوۀ احد

977. حضور افراد ناپاک و منافق میان مسلمانان، در جریان جنگ احد:

مٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیَذَرَ الْمُؤْمِنِینَ عَلیٰ مٰا أَنْتُمْ عَلَیْهِ حَتّٰی یَمِیزَ الْخَبِیثَ مِنَ الطَّیِّبِ ... (1)آل عمران (3) 179

978. تلاش منافقان در غزوۀ احد، برای مرتد کردن مؤمنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنْ تُطِیعُوا الَّذِینَ کَفَرُوا یَرُدُّوکُمْ عَلیٰ أَعْقٰابِکُمْ فَتَنْقَلِبُوا خٰاسِرِینَ . (2)آل عمران (3) 149

افشای منافقان در غزوۀ احد

979. افشاگری خداوند دربارۀ عملکردهای کفرآمیز منافقان، در جنگ احد:

لِیَعْلَمَ الَّذِینَ نٰافَقُوا وَ قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا قٰاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ أَوِ ادْفَعُوا قٰالُوا لَوْ نَعْلَمُ قِتٰالاً لاَتَّبَعْنٰاکُمْ هُمْ لِلْکُفْرِ یَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلْإِیمٰانِ یَقُولُونَ بِأَفْوٰاهِهِمْ مٰا لَیْسَ فِی قُلُوبِهِمْ وَ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا یَکْتُمُونَ . آل عمران (3) 167

بهانه‌جویی منافقان در غزوۀ احد

980. بهانه‌جویی منافقان، مبنی بر خودکشی بودن جهاد در میدان احد:

لِیَعْلَمَ الَّذِینَ نٰافَقُوا وَ قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا قٰاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ أَوِ ادْفَعُوا قٰالُوا لَوْ نَعْلَمُ قِتٰالاً لاَتَّبَعْنٰاکُمْ ... (3)آل عمران (3) 167

981. بهانه‌جویی منافقان، مبنی بر عدم آشنایی با مهارتهای جنگی برای شرکت در پیکار احد:

لِیَعْلَمَ الَّذِینَ نٰافَقُوا وَ قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا قٰاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ أَوِ ادْفَعُوا قٰالُوا لَوْ نَعْلَمُ قِتٰالاً لاَتَّبَعْنٰاکُمْ ... (4)آل عمران (3) 167

تبلیغات منافقان در غزوۀ احد

982. اعتراض و انتقاد منافقان، از شرکت مسلمانان، در پیکار احد:

اَلَّذِینَ قٰالُوا لِإِخْوٰانِهِمْ وَ قَعَدُوا لَوْ أَطٰاعُونٰا مٰا قُتِلُوا قُلْ فَادْرَؤُا عَنْ أَنْفُسِکُمُ الْمَوْتَ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ . آل عمران (3) 168

983. تبلیغات منافقان بر ضدّ پیامبر صلی الله علیه و آله و مؤمنان غزوۀ احد:

لِیَعْلَمَ الَّذِینَ نٰافَقُوا وَ قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا قٰاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ أَوِ ادْفَعُوا قٰالُوا لَوْ نَعْلَمُ قِتٰالاً لاَتَّبَعْنٰاکُمْ هُمْ لِلْکُفْرِ یَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلْإِیمٰانِ یَقُولُونَ بِأَفْوٰاهِهِمْ مٰا لَیْسَ فِی قُلُوبِهِمْ وَ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا یَکْتُمُونَ

اَلَّذِینَ قٰالُوا لِإِخْوٰانِهِمْ وَ قَعَدُوا لَوْ أَطٰاعُونٰا مٰا قُتِلُوا قُلْ فَادْرَؤُا


1) 1) . براساس ارتباط این آیه با آیات قبل است که به نبرد احد ارتباط دارد

2) 2) . علی علیه السلام فرمود: این آیه دربارۀ این سخن منافقان نازل شده است که پس از شکست در جنگ احد گفتند: به برادران خود و کافران رجوع کنید و داخل در دین آنان شوید. (الکشّاف، ج 1، ص 425)

3) 3) . برخی برآنند که مقصود منافقان از جملۀ«لو نعلم...»این بوده که بیرون رفتن مسلمانان به‌سوی احد، پیکار و قتال نیست، بلکه خود را به مهلکه انداختن است، چرا که نیروهای شما در برابر دشمن، هیچ است. (مجمع البیان، ج 1 - 2، ص 878)

4) 4) . بنابراین احتمال که مقصود از جملۀ«لو نعلم...»این باشد که اگر مهارتهای جنگ را می‌دانستیم، شرکت می‌کردیم، ولی ما با فنون جنگ و مبارزه آشنایی نداریم

عَنْ أَنْفُسِکُمُ الْمَوْتَ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ . آل عمران (3) 167 و 168

شرکت نکردن منافقان در غزوۀ احُد

984. ملامت منافقان به سبب کناره‌گیری آنان از جنگ احُد و یاری نکردن برادران خویش:

لِیَعْلَمَ الَّذِینَ نٰافَقُوا وَ قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا قٰاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ أَوِ ادْفَعُوا قٰالُوا لَوْ نَعْلَمُ قِتٰالاً لاَتَّبَعْنٰاکُمْ ...

اَلَّذِینَ قٰالُوا لِإِخْوٰانِهِمْ وَ قَعَدُوا لَوْ أَطٰاعُونٰا مٰا قُتِلُوا ... (1)آل عمران (3) 167 و 168

985. نزدیک شدن منافقان به کفر در اثر شرکت نکردن در پیکار احُد:

لِیَعْلَمَ الَّذِینَ نٰافَقُوا وَ قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا قٰاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ أَوِ ادْفَعُوا قٰالُوا لَوْ نَعْلَمُ قِتٰالاً لاَتَّبَعْنٰاکُمْ .... آل عمران (3) 167

986. شرکت نکردن منافقان در پیکار احد باعث افشای چهرۀ نفاق‌آلود آنان:

لِیَعْلَمَ الَّذِینَ نٰافَقُوا وَ قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا قٰاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ أَوِ ادْفَعُوا قٰالُوا لَوْ نَعْلَمُ قِتٰالاً لاَتَّبَعْنٰاکُمْ .... آل عمران (3) 167

987. حاضر نشدن منافقان در جنگ احد سبب گرفتاری آنان به عذاب دوزخ:

أَ فَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوٰانَ اللّٰهِ کَمَنْ بٰاءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللّٰهِ وَ مَأْوٰاهُ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ. (2)آل عمران (3) 162

988. حاضر نشدن منافقان در جنگ احد حتی با انگیزۀ دفاع از حریم خود:

لِیَعْلَمَ الَّذِینَ نٰافَقُوا وَ قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا قٰاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ أَوِ ادْفَعُوا قٰالُوا لَوْ نَعْلَمُ قِتٰالاً لاَتَّبَعْنٰاکُمْ .... آل عمران (3) 167

منافقان و شهدای احُد

989. تحلیل نادرست منافقان، مبنی بر مرده پنداشتن شهیدان احُد:

اَلَّذِینَ قٰالُوا لِإِخْوٰانِهِمْ وَ قَعَدُوا لَوْ أَطٰاعُونٰا مٰا قُتِلُوا قُلْ فَادْرَؤُا عَنْ أَنْفُسِکُمُ الْمَوْتَ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ

وَ لاٰ تَحْسَبَنَّ الَّذِینَ قُتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ أَمْوٰاتاً بَلْ أَحْیٰاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ یُرْزَقُونَ . آل عمران (3) 168 و 169

منافقان در غزوۀ احزاب

990. همسویی منافقان با مشرکان در صورت ورود سپاه احزاب به خانه‌هایشان:

وَ لَوْ دُخِلَتْ عَلَیْهِمْ مِنْ أَقْطٰارِهٰا ثُمَّ سُئِلُوا الْفِتْنَةَ لَآتَوْهٰا وَ مٰا تَلَبَّثُوا بِهٰا إِلاّٰ یَسِیراً. (3)احزاب (33) 14

991. پیشگامی منافقان در تزلزل و اضطراب و فرار از غزوۀ احزاب:

وَ إِذْ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ مٰا وَعَدَنَا اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ إِلاّٰ غُرُوراً

وَ إِذْ قٰالَتْ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ یٰا أَهْلَ یَثْرِبَ لاٰ مُقٰامَ لَکُمْ فَارْجِعُوا وَ یَسْتَأْذِنُ


1) 1) . ذکر کلمۀ«و قعدوا»برای این است که آنان را به شدّت مورد سرزنش قرار داده باشد. (المیزان، ج 4، ص 60)

2) 2) . در شأن نزول آیه نقل شده که عبد اللّه بن أبیّ و حدود سیصد نفر منافق از بین راه یا از احد، به مدینه بازگشتند (المغازی، واقدی، ج 1، ص 219)، و نیز شیخ طوسی می‌گوید: آیه دربارۀ منافقانی نازل شد که در جنگ احد شرکت نکردند. (التبیان، ج 3، ص 36)

3) 3) . نایب فاعل فعل«دخلت»می‌تواند«بیوت»و می‌تواند«یثرب»باشد. برداشت یادشده براساس احتمال نخست است. شایان ذکر است که«اقطار»جمع«قطر»و به معنای جانب (مفردات، ص 677،«قطر») و مقصود از«الفتنة»،«شرک»است. (مجمع البیان، ج 7 -\8، ص 546)

فَرِیقٌ مِنْهُمُ النَّبِیَّ یَقُولُونَ إِنَّ بُیُوتَنٰا عَوْرَةٌ وَ مٰا هِیَ بِعَوْرَةٍ إِنْ یُرِیدُونَ إِلاّٰ فِرٰاراً. احزاب (33) 12 و 13

992. اجازه خواستن منافقان از پیامبر صلی الله علیه و آله برای ترک جنگ احزاب به بهانۀ ناامن بودن در خانه‌هایشان :

وَ إِذْ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ مٰا وَعَدَنَا اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ إِلاّٰ غُرُوراً. (1)احزاب (33) 12

993. فعّالیّت تبلیغی منافقان برای درهم شکستن جبهۀ مسلمانان:

وَ إِذْ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ مٰا وَعَدَنَا اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ إِلاّٰ غُرُوراً. احزاب (33) 12

994. فعّالیّت تبلیغاتی در جنگ احزاب برای ایجاد تزلزل در روحیۀ مسلمانان شایستۀ یادآوری:

وَ إِذْ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ مٰا وَعَدَنَا اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ إِلاّٰ غُرُوراً. (2)احزاب (33) 12

995. گمان منافقان مبنی بر خدعه بودن وعدۀ خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله به پیروزی مسلمانان در جنگ احزاب:

... وَ تَظُنُّونَ بِاللّٰهِ الظُّنُونَا وَ إِذْ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ ... مٰا وَعَدَنَا اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ إِلاّٰ غُرُوراً. (3)احزاب (33) 10 و 12

996. دعوت منافقان از مسلمانان به ترک جهاد در غزوۀ احزاب:

إِذْ جٰاؤُکُمْ مِنْ فَوْقِکُمْ وَ مِنْ أَسْفَلَ مِنْکُمْ

وَ إِذْ قٰالَتْ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ یٰا أَهْلَ یَثْرِبَ لاٰ مُقٰامَ لَکُمْ فَارْجِعُوا .... احزاب (33) 10 و 13

997. همسویی منافقان با احزاب متّحد در غزوۀ احزاب برای تضعیف روحیّۀ مسلمانان:

... إِذْ جٰاءَتْکُمْ جُنُودٌ ... وَ إِذْ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ مٰا وَعَدَنَا اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ إِلاّٰ غُرُوراً.

احزاب (33) 9 و 12

998. تعهّد پیشین منافقان حاضر در غزوۀ احزاب به نگریختن از میدان جنگ:

وَ إِذْ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ ...

وَ لَقَدْ کٰانُوا عٰاهَدُوا اللّٰهَ مِنْ قَبْلُ لاٰ یُوَلُّونَ الْأَدْبٰارَ وَ کٰانَ عَهْدُ اللّٰهِ مَسْؤُلاً. احزاب (33) 12 و 15

999. خودداری منافقان از هرگونه عمل خیرخواهانه، نسبت به مؤمنان، در غزوۀ احزاب:

وَ لاٰ یَأْتُونَ الْبَأْسَ إِلاّٰ قَلِیلاً

أَشِحَّةً عَلَیْکُمْ ... فَإِذٰا ذَهَبَ الْخَوْفُ سَلَقُوکُمْ بِأَلْسِنَةٍ حِدٰادٍ أَشِحَّةً عَلَی الْخَیْرِ ... (4)احزاب (33) 19

1000. نکوهش خداوند از منافقان، به سبب حضور اندک آنان در جنگ احزاب:

قَدْ یَعْلَمُ اللّٰهُ الْمُعَوِّقِینَ مِنْکُمْ وَ الْقٰائِلِینَ لِإِخْوٰانِهِمْ هَلُمَّ إِلَیْنٰا وَ لاٰ یَأْتُونَ الْبَأْسَ إِلاّٰ قَلِیلاً. (5)احزاب (33) 18

1001. همسویی منافقان با یهود، در غزوۀ احزاب:

قَدْ یَعْلَمُ اللّٰهُ الْمُعَوِّقِینَ مِنْکُمْ وَ الْقٰائِلِینَ لِإِخْوٰانِهِمْ هَلُمَّ


1) 1) . مقصود از«عورة»در آیه، ناامن بودن خانه و منزل آنان است. (مجمع البیان، ج 7 -\8، ص 545؛ مفردات، ص 595،«عور»)

2) 2) .«و اذ»عطف بر«اذ زاغت»، (تفسیر التحریر و التنویر، ج 10، جزء 21، ص 283) و متعلق به«اذکر»مقدر است

3) 3) .«و اذ یقول»می‌تواند تفسیر«الظّنونا»باشد

4) 4) .«اشحّة»از«شُحّ»است و هرچند در لغت به معنای بخل توأم با حرص آمده (مفردات، ص 446،«شحّ») ولی منظور از آن در این جا خودداری از هرگونه کمک و سخن خیرخواهانه نسبت به مؤمنان است. (مجمع البیان، ج 7 - 8، ص 543 و 545)

5) 5) . بنا بر این احتمال که جملۀ«و لا یأتون البأس»حال برای«القائلین»باشد، نکتۀ یادشده قابل استفاده است. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 10، جزء 21، ص 295)

إِلَیْنٰا وَ لاٰ یَأْتُونَ الْبَأْسَ إِلاّٰ قَلِیلاً. (1)احزاب (33) 18

1002. علاقه‌مندی منافقان برای جذب مسلمانان ضعیف الایمان به‌سوی خود، در جریان جنگ احزاب:

قَدْ یَعْلَمُ اللّٰهُ الْمُعَوِّقِینَ مِنْکُمْ وَ الْقٰائِلِینَ لِإِخْوٰانِهِمْ هَلُمَّ إِلَیْنٰا وَ لاٰ یَأْتُونَ الْبَأْسَ إِلاّٰ قَلِیلاً. (2)احزاب (33) 18

1003. تهدید خداوند به منافقان، به جهت بازداشتن دیگران از حضور در غزوۀ احزاب:

قَدْ یَعْلَمُ اللّٰهُ الْمُعَوِّقِینَ مِنْکُمْ وَ الْقٰائِلِینَ لِإِخْوٰانِهِمْ هَلُمَّ إِلَیْنٰا وَ لاٰ یَأْتُونَ الْبَأْسَ إِلاّٰ قَلِیلاً. (3)احزاب (33) 18

1004. عقیدۀ نادرست منافقان، مبنی بر امکان فرار از مرگ، در جریان غزوۀ احزاب:

قُلْ لَنْ یَنْفَعَکُمُ الْفِرٰارُ إِنْ فَرَرْتُمْ مِنَ الْمَوْتِ أَوِ الْقَتْلِ ... قُلْ مَنْ ذَا الَّذِی یَعْصِمُکُمْ مِنَ اللّٰهِ إِنْ أَرٰادَ بِکُمْ سُوءاً أَوْ أَرٰادَ بِکُمْ رَحْمَةً وَ لاٰ یَجِدُونَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَلِیًّا وَ لاٰ نَصِیراً. احزاب (33) 16 و 17

1005. تهدید خداوند به منافقان، به جهت پیمان‌شکنی آنان در جنگ احزاب:

وَ لَقَدْ کٰانُوا عٰاهَدُوا اللّٰهَ مِنْ قَبْلُ لاٰ یُوَلُّونَ الْأَدْبٰارَ وَ کٰانَ عَهْدُ اللّٰهِ مَسْؤُلاً. احزاب (33) 15

1006. رهایی از مرگ و کشته شدن، انگیزه فرار منافقان از جنگ احزاب:

قُلْ لَنْ یَنْفَعَکُمُ الْفِرٰارُ إِنْ فَرَرْتُمْ مِنَ الْمَوْتِ أَوِ الْقَتْلِ وَ إِذاً لاٰ تُمَتَّعُونَ إِلاّٰ قَلِیلاً. احزاب (33) 16

1007. وابستگی به دنیا، سبب گریختن منافقان از غزوۀ احزاب:

قُلْ لَنْ یَنْفَعَکُمُ الْفِرٰارُ إِنْ فَرَرْتُمْ مِنَ الْمَوْتِ أَوِ الْقَتْلِ وَ إِذاً لاٰ تُمَتَّعُونَ إِلاّٰ قَلِیلاً. احزاب (33) 16

1008. پیمان‌شکنی منافقان در جنگ احزاب، با گریختن و ترک صحنۀ جهاد:

وَ لَقَدْ کٰانُوا عٰاهَدُوا اللّٰهَ مِنْ قَبْلُ لاٰ یُوَلُّونَ الْأَدْبٰارَ ... قُلْ لَنْ یَنْفَعَکُمُ الْفِرٰارُ إِنْ فَرَرْتُمْ مِنَ الْمَوْتِ أَوِ الْقَتْلِ .... احزاب (33) 15 و 16

1009. عدم پایبندی منافقان به مقتضای عهد پیشین خود (فرار نکردن از جهاد) در جریان جنگ احزاب، مورد حسابرسی خداوند:

وَ لَقَدْ کٰانُوا عٰاهَدُوا اللّٰهَ مِنْ قَبْلُ لاٰ یُوَلُّونَ الْأَدْبٰارَ وَ کٰانَ عَهْدُ اللّٰهِ مَسْؤُلاً. احزاب (33) 15

1010. علاقۀ منافقان به ترک صحنۀ جهاد و رفتن میان بادیه‌نشینان، در صورت تکرار هجوم احزاب متّحد:

یَحْسَبُونَ الْأَحْزٰابَ لَمْ یَذْهَبُوا وَ إِنْ یَأْتِ الْأَحْزٰابُ یَوَدُّوا لَوْ أَنَّهُمْ بٰادُونَ فِی الْأَعْرٰابِ .... احزاب (33) 20

1011. ترس منافقان مدینه از کشته شدن و آسیب دیدن، در صورت تکرار جنگ احزاب:

یَحْسَبُونَ الْأَحْزٰابَ لَمْ یَذْهَبُوا وَ إِنْ یَأْتِ الْأَحْزٰابُ یَوَدُّوا لَوْ أَنَّهُمْ بٰادُونَ فِی الْأَعْرٰابِ ... (4)احزاب (33) 20


1) 1) . بنابراین احتمال این که مقصود از«القائلین»یهود و مراد از«اخوان»در«اخوانهم»منافقان می‌باشد، روشن می‌شود که منافقان همسو و با یهود و برادران فکری آنان بودند.(مجمع البیان،ج 7 - 8،ص 546

2) 2) . بنابراین احتمال این که مقصود از«القائلین»منافقان و مراد از«اخوان»در«اخوانهم»مسلمانهایی باشد که در آیات پیش ، از آنان به«الذین فی قلوبهم مرض»تعبیر شده است.(مجمع البیان،ج 7 - 8،ص 546

3) 3) .«قد یعلم»می‌تواند کنایه از تهدید و هشدار باشد

4) 4) . اینکه می‌فرماید: دوست داشتند در بیابانها باشند، نشانگر این است که نمی‌خواستند در مدینه باشند تا در جنگ به آنها آسیبی برسد یا کشته شوند

1012. استبعاد منافقان از شکست احزاب کافر در غزوۀ خندق:

یَحْسَبُونَ الْأَحْزٰابَ لَمْ یَذْهَبُوا وَ إِنْ یَأْتِ الْأَحْزٰابُ یَوَدُّوا لَوْ أَنَّهُمْ بٰادُونَ فِی الْأَعْرٰابِ .... احزاب (33) 20

1013. طعنه‌های گزندۀ منافقان به مسلمانان، پس از برطرف شدن ترس از جنگ احزاب:

... فَإِذٰا ذَهَبَ الْخَوْفُ سَلَقُوکُمْ بِأَلْسِنَةٍ حِدٰادٍ ... (1)احزاب (33) 19

1014. راحت‌طلبی منافقان، در جریان جنگ احزاب:

یَحْسَبُونَ الْأَحْزٰابَ لَمْ یَذْهَبُوا وَ إِنْ یَأْتِ الْأَحْزٰابُ یَوَدُّوا لَوْ أَنَّهُمْ بٰادُونَ فِی الْأَعْرٰابِ یَسْئَلُونَ عَنْ أَنْبٰائِکُمْ وَ لَوْ کٰانُوا فِیکُمْ مٰا قٰاتَلُوا إِلاّٰ قَلِیلاً. احزاب (33) 20

1015. جنگ اندک منافقان، در صورت تکرار شرکت نکردن در غزوۀ احزاب:

یَحْسَبُونَ الْأَحْزٰابَ لَمْ یَذْهَبُوا وَ إِنْ یَأْتِ الْأَحْزٰابُ یَوَدُّوا لَوْ أَنَّهُمْ بٰادُونَ فِی الْأَعْرٰابِ یَسْئَلُونَ عَنْ أَنْبٰائِکُمْ وَ لَوْ کٰانُوا فِیکُمْ مٰا قٰاتَلُوا إِلاّٰ قَلِیلاً. احزاب (33) 20

1016. وحشت شدید منافقان، هنگام شنیدن خبر وقوع جنگ احزاب:

أَشِحَّةً عَلَیْکُمْ فَإِذٰا جٰاءَ الْخَوْفُ رَأَیْتَهُمْ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ تَدُورُ أَعْیُنُهُمْ کَالَّذِی یُغْشیٰ عَلَیْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَإِذٰا ذَهَبَ الْخَوْفُ سَلَقُوکُمْ بِأَلْسِنَةٍ حِدٰادٍ ... (2)احزاب (33) 20

1017. علاقۀ منافقان به دور بودن از صحنۀ جهاد و کسب خبر میان مسلمانان، در صورت بروز دوبارۀ جنگ احزاب:

یَحْسَبُونَ الْأَحْزٰابَ لَمْ یَذْهَبُوا وَ إِنْ یَأْتِ الْأَحْزٰابُ یَوَدُّوا لَوْ أَنَّهُمْ بٰادُونَ فِی الْأَعْرٰابِ یَسْئَلُونَ عَنْ أَنْبٰائِکُمْ .... احزاب (33) 20

1018. جذب منافقان از سوی یهودیان اطراف مدینه، در جریان جنگ احزاب:

قَدْ یَعْلَمُ اللّٰهُ الْمُعَوِّقِینَ مِنْکُمْ وَ الْقٰائِلِینَ لِإِخْوٰانِهِمْ هَلُمَّ إِلَیْنٰا وَ لاٰ یَأْتُونَ الْبَأْسَ إِلاّٰ قَلِیلاً. احزاب (33) 18

منافقان در قیامت

1019. قیامت، صحنه‌ای تاریک و ظلمانی برای منافقان:

یَوْمَ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ لِلَّذِینَ آمَنُوا انْظُرُونٰا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِکُمْ قِیلَ ارْجِعُوا وَرٰاءَکُمْ فَالْتَمِسُوا نُوراً فَضُرِبَ بَیْنَهُمْ بِسُورٍ .... حدید (57) 13

1020. داوری خداوند، بین مؤمنان و منافقان، در قیامت:

... إِنَّ اللّٰهَ جٰامِعُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْکٰافِرِینَ فِی جَهَنَّمَ جَمِیعاً اَلَّذِینَ یَتَرَبَّصُونَ بِکُمْ فَإِنْ کٰانَ لَکُمْ فَتْحٌ مِنَ اللّٰهِ قٰالُوا أَ لَمْ نَکُنْ مَعَکُمْ وَ إِنْ کٰانَ لِلْکٰافِرِینَ نَصِیبٌ قٰالُوا أَ لَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَیْکُمْ وَ نَمْنَعْکُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ فَاللّٰهُ یَحْکُمُ بَیْنَکُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ وَ لَنْ یَجْعَلَ اللّٰهُ لِلْکٰافِرِینَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ سَبِیلاً. نساء (4) 140 و 141

1021. برانگیخته شدن منافقان در قیامت، برای محاکمه و رسیدگی به اعمال آنان:

1) 1) .«سلق»مصدر«سلقوا»به معنای مغلوب کردن و به زمین زدن چیزی با قهر و غلبه، و«حداد»جمع«حدید»به معنای زبان تیز و برنده است. (مفردات، ص 420،«سلق»و ص 222،«حدد»)

2) 2) . مقصود از«الخوف»به قرینۀ بحث جهاد و هجوم دشمن، خبر جنگ است که برای منافقان ترس‌آور بود

یَوْمَ یَبْعَثُهُمُ اللّٰهُ جَمِیعاً فَیَحْلِفُونَ لَهُ کَمٰا یَحْلِفُونَ لَکُمْ وَ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ عَلیٰ شَیْءٍ أَلاٰ إِنَّهُمْ هُمُ الْکٰاذِبُونَ

اِسْتَحْوَذَ عَلَیْهِمُ الشَّیْطٰانُ فَأَنْسٰاهُمْ ذِکْرَ اللّٰهِ أُولٰئِکَ حِزْبُ الشَّیْطٰانِ أَلاٰ إِنَّ حِزْبَ الشَّیْطٰانِ هُمُ الْخٰاسِرُونَ . (1)مجادله (58) 18 و 19

1022. توسّل جستن منافقان به سوگند دروغ، در پیشگاه خداوند در قیامت:

یَوْمَ یَبْعَثُهُمُ اللّٰهُ جَمِیعاً فَیَحْلِفُونَ لَهُ کَمٰا یَحْلِفُونَ لَکُمْ وَ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ عَلیٰ شَیْءٍ أَلاٰ إِنَّهُمْ هُمُ الْکٰاذِبُونَ . مجادله (58) 18

1023. ثابت ماندن روحیّۀ نفاق و دروغگویی منافقان، در قیامت:

یَوْمَ یَبْعَثُهُمُ اللّٰهُ جَمِیعاً فَیَحْلِفُونَ لَهُ کَمٰا یَحْلِفُونَ لَکُمْ وَ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ عَلیٰ شَیْءٍ أَلاٰ إِنَّهُمْ هُمُ الْکٰاذِبُونَ . مجادله (58) 18

1024. محرومیّت منافقان، از هرگونه حمایت و یاری در قیامت:

إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ فِی الدَّرْکِ الْأَسْفَلِ مِنَ النّٰارِ وَ لَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِیراً. نساء (4) 145

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ جٰاهِدِ الْکُفّٰارَ وَ الْمُنٰافِقِینَ وَ اغْلُظْ عَلَیْهِمْ وَ مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ

یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ مٰا قٰالُوا وَ لَقَدْ قٰالُوا کَلِمَةَ الْکُفْرِ وَ کَفَرُوا بَعْدَ إِسْلاٰمِهِمْ وَ هَمُّوا بِمٰا لَمْ یَنٰالُوا وَ مٰا نَقَمُوا إِلاّٰ أَنْ أَغْنٰاهُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ فَإِنْ یَتُوبُوا یَکُ خَیْراً لَهُمْ وَ إِنْ یَتَوَلَّوْا یُعَذِّبْهُمُ اللّٰهُ عَذٰاباً أَلِیماً فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ مٰا لَهُمْ فِی الْأَرْضِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ نَصِیرٍ. توبه (9) 73 و 74

یَوْمَ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ لِلَّذِینَ آمَنُوا انْظُرُونٰا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِکُمْ قِیلَ ارْجِعُوا وَرٰاءَکُمْ فَالْتَمِسُوا نُوراً فَضُرِبَ بَیْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بٰابٌ بٰاطِنُهُ فِیهِ الرَّحْمَةُ وَ ظٰاهِرُهُ مِنْ قِبَلِهِ الْعَذٰابُ

فَالْیَوْمَ لاٰ یُؤْخَذُ مِنْکُمْ فِدْیَةٌ وَ لاٰ مِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا مَأْوٰاکُمُ النّٰارُ هِیَ مَوْلاٰکُمْ وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ. حدید (57) 13 و 15

1025. تهدید منافقان متخلف از جهاد از سوی خداوند، به افشای اسرارشان در حسابرسی قیامت:

إِنَّمَا السَّبِیلُ عَلَی الَّذِینَ یَسْتَأْذِنُونَکَ وَ هُمْ أَغْنِیٰاءُ رَضُوا بِأَنْ یَکُونُوا مَعَ الْخَوٰالِفِ وَ طَبَعَ اللّٰهُ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ

یَعْتَذِرُونَ إِلَیْکُمْ إِذٰا رَجَعْتُمْ إِلَیْهِمْ قُلْ لاٰ تَعْتَذِرُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَکُمْ قَدْ نَبَّأَنَا اللّٰهُ مِنْ أَخْبٰارِکُمْ وَ سَیَرَی اللّٰهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلیٰ عٰالِمِ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ . توبه (9) 93 و 94

1026. جدایی صفوف منافقان از مؤمنان در قیامت، با ایجاد دیوار حایل بین آنان:

یَوْمَ تَرَی الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ یَسْعیٰ نُورُهُمْ بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ بِأَیْمٰانِهِمْ بُشْرٰاکُمُ الْیَوْمَ جَنّٰاتٌ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا ذٰلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ

یَوْمَ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ لِلَّذِینَ آمَنُوا انْظُرُونٰا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِکُمْ قِیلَ ارْجِعُوا وَرٰاءَکُمْ فَالْتَمِسُوا نُوراً فَضُرِبَ بَیْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بٰابٌ بٰاطِنُهُ فِیهِ الرَّحْمَةُ وَ ظٰاهِرُهُ مِنْ قِبَلِهِ الْعَذٰابُ

یُنٰادُونَهُمْ أَ لَمْ نَکُنْ مَعَکُمْ قٰالُوا بَلیٰ وَ لٰکِنَّکُمْ فَتَنْتُمْ أَنْفُسَکُمْ وَ تَرَبَّصْتُمْ وَ ارْتَبْتُمْ وَ غَرَّتْکُمُ الْأَمٰانِیُّ حَتّٰی جٰاءَ أَمْرُ اللّٰهِ وَ غَرَّکُمْ بِاللّٰهِ الْغَرُورُ. حدید (57) 12 - 14


1) 1) . آیات، مربوط به منافقان است. (الکشاف، ج 4، ص 495)

1027. درخواست منافقان از مؤمنان در قیامت، مبنی بر استفاده از نور ایمان آنان و جواب ردّ مؤمنان:

یَوْمَ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ لِلَّذِینَ آمَنُوا انْظُرُونٰا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِکُمْ قِیلَ ارْجِعُوا وَرٰاءَکُمْ فَالْتَمِسُوا نُوراً فَضُرِبَ بَیْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بٰابٌ بٰاطِنُهُ فِیهِ الرَّحْمَةُ وَ ظٰاهِرُهُ مِنْ قِبَلِهِ الْعَذٰابُ . حدید (57) 13

1028. منافقان، مورد استهزای اهل ایمان، در قیامت:

یَوْمَ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ لِلَّذِینَ آمَنُوا انْظُرُونٰا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِکُمْ قِیلَ ارْجِعُوا وَرٰاءَکُمْ فَالْتَمِسُوا نُوراً فَضُرِبَ بَیْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بٰابٌ بٰاطِنُهُ فِیهِ الرَّحْمَةُ وَ ظٰاهِرُهُ مِنْ قِبَلِهِ الْعَذٰابُ . حدید (57) 13

1029. گلایۀ منافقان از مؤمنان در قیامت، به دلیل یاری نکردن آنان:

یَوْمَ تَرَی الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ یَسْعیٰ نُورُهُمْ بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ بِأَیْمٰانِهِمْ ... یَوْمَ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ لِلَّذِینَ آمَنُوا انْظُرُونٰا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِکُمْ قِیلَ ارْجِعُوا وَرٰاءَکُمْ فَالْتَمِسُوا نُوراً .... یُنٰادُونَهُمْ أَ لَمْ نَکُنْ مَعَکُمْ .... حدید (57) 12 - 14

نیز ==> همین مدخل، منافقان، عذاب منافقان، منافقان در آخرت

منافقان و آیات خدا

1030. منافقان، استهزاگر آیات خدا:

وَ قَدْ نَزَّلَ عَلَیْکُمْ فِی الْکِتٰابِ أَنْ إِذٰا سَمِعْتُمْ آیٰاتِ اللّٰهِ یُکْفَرُ بِهٰا وَ یُسْتَهْزَأُ بِهٰا فَلاٰ تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتّٰی یَخُوضُوا فِی حَدِیثٍ غَیْرِهِ إِنَّکُمْ إِذاً مِثْلُهُمْ إِنَّ اللّٰهَ جٰامِعُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْکٰافِرِینَ فِی جَهَنَّمَ جَمِیعاً. نساء (4) 140

یَحْذَرُ الْمُنٰافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَیْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِمٰا فِی قُلُوبِهِمْ قُلِ اسْتَهْزِؤُا ... وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ لَیَقُولُنَّ إِنَّمٰا کُنّٰا نَخُوضُ وَ نَلْعَبُ قُلْ أَ بِاللّٰهِ وَ آیٰاتِهِ وَ رَسُولِهِ کُنْتُمْ تَسْتَهْزِؤُنَ . توبه (9) 64 و 65

1031. موضعگیری منفی و تمسخرآمیز منافقان در برابر آیات الهی و ارزشهای دینی:

وَ إِذٰا مٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ فَمِنْهُمْ مَنْ یَقُولُ أَیُّکُمْ زٰادَتْهُ هٰذِهِ إِیمٰاناً فَأَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا فَزٰادَتْهُمْ إِیمٰاناً وَ هُمْ یَسْتَبْشِرُونَ . توبه (9) 124

1032. نگرانی و ناخشنودی منافقان، از نزول آیات جهاد:

وَ یَقُولُ الَّذِینَ آمَنُوا لَوْ لاٰ نُزِّلَتْ سُورَةٌ فَإِذٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْکَمَةٌ وَ ذُکِرَ فِیهَا الْقِتٰالُ رَأَیْتَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ نَظَرَ الْمَغْشِیِّ عَلَیْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَأَوْلیٰ لَهُمْ . محمّد (47) 20

1033. کفر به آیات قرآن، از سوی منافقان:

وَ قَدْ نَزَّلَ عَلَیْکُمْ فِی الْکِتٰابِ أَنْ إِذٰا سَمِعْتُمْ آیٰاتِ اللّٰهِ یُکْفَرُ بِهٰا وَ یُسْتَهْزَأُ بِهٰا فَلاٰ تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتّٰی یَخُوضُوا فِی حَدِیثٍ غَیْرِهِ إِنَّکُمْ إِذاً مِثْلُهُمْ إِنَّ اللّٰهَ جٰامِعُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْکٰافِرِینَ فِی جَهَنَّمَ جَمِیعاً. نساء (4) 140

نیز ==> همین مدخل، منافقان، منافقان و قرآن

منافقان و اسلام

1034. بازیگری منافقان با اسلام و ارزشهای اسلامی:

یَحْذَرُ الْمُنٰافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَیْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِمٰا فِی قُلُوبِهِمْ قُلِ اسْتَهْزِؤُا إِنَّ اللّٰهَ مُخْرِجٌ مٰا تَحْذَرُونَ

وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ لَیَقُولُنَّ إِنَّمٰا کُنّٰا نَخُوضُ وَ نَلْعَبُ قُلْ أَ بِاللّٰهِ وَ آیٰاتِهِ وَ رَسُولِهِ کُنْتُمْ تَسْتَهْزِؤُنَ

اَلْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ

بَعْضٍ یَأْمُرُونَ بِالْمُنْکَرِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ وَ یَقْبِضُونَ أَیْدِیَهُمْ نَسُوا اللّٰهَ فَنَسِیَهُمْ إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ هُمُ الْفٰاسِقُونَ . توبه (9) 64 و 65 و 67

1035. تظاهر منافقان به اسلام، در برابر مسلمانان:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَ مٰا هُمْ بِمُؤْمِنِینَ

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ آمِنُوا کَمٰا آمَنَ النّٰاسُ قٰالُوا أَ نُؤْمِنُ کَمٰا آمَنَ السُّفَهٰاءُ أَلاٰ إِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهٰاءُ وَ لٰکِنْ لاٰ یَعْلَمُونَ

وَ إِذٰا لَقُوا الَّذِینَ آمَنُوا قٰالُوا آمَنّٰا وَ إِذٰا خَلَوْا إِلیٰ شَیٰاطِینِهِمْ قٰالُوا إِنّٰا مَعَکُمْ إِنَّمٰا نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ . بقره (2) 8 و 13 و 14

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یُعْجِبُکَ قَوْلُهُ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ یُشْهِدُ اللّٰهَ عَلیٰ مٰا فِی قَلْبِهِ وَ هُوَ أَلَدُّ الْخِصٰامِ . بقره (2) 204

یٰا أَیُّهَا الرَّسُولُ لاٰ یَحْزُنْکَ الَّذِینَ یُسٰارِعُونَ فِی الْکُفْرِ مِنَ الَّذِینَ قٰالُوا آمَنّٰا بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ لَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ وَ مِنَ الَّذِینَ هٰادُوا سَمّٰاعُونَ لِلْکَذِبِ سَمّٰاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرِینَ لَمْ یَأْتُوکَ یُحَرِّفُونَ الْکَلِمَ مِنْ بَعْدِ مَوٰاضِعِهِ یَقُولُونَ إِنْ أُوتِیتُمْ هٰذٰا فَخُذُوهُ وَ إِنْ لَمْ تُؤْتَوْهُ فَاحْذَرُوا وَ مَنْ یُرِدِ اللّٰهُ فِتْنَتَهُ فَلَنْ تَمْلِکَ لَهُ مِنَ اللّٰهِ شَیْئاً أُولٰئِکَ الَّذِینَ لَمْ یُرِدِ اللّٰهُ أَنْ یُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ لَهُمْ فِی الدُّنْیٰا خِزْیٌ وَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ عَذٰابٌ عَظِیمٌ . مائده (5) 41

وَ یَقُولُونَ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالرَّسُولِ وَ أَطَعْنٰا ثُمَّ یَتَوَلّٰی فَرِیقٌ مِنْهُمْ مِنْ بَعْدِ ذٰلِکَ وَ مٰا أُولٰئِکَ بِالْمُؤْمِنِینَ . نور (24) 47

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ فَإِذٰا أُوذِیَ فِی اللّٰهِ جَعَلَ فِتْنَةَ النّٰاسِ کَعَذٰابِ اللّٰهِ وَ لَئِنْ جٰاءَ نَصْرٌ مِنْ رَبِّکَ لَیَقُولُنَّ إِنّٰا کُنّٰا مَعَکُمْ أَ وَ لَیْسَ اللّٰهُ بِأَعْلَمَ بِمٰا فِی صُدُورِ الْعٰالَمِینَ . عنکبوت (29) 10

إِذٰا جٰاءَکَ الْمُنٰافِقُونَ قٰالُوا نَشْهَدُ إِنَّکَ لَرَسُولُ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّکَ لَرَسُولُهُ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لَکٰاذِبُونَ

اِتَّخَذُوا أَیْمٰانَهُمْ جُنَّةً فَصَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ إِنَّهُمْ سٰاءَ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ . منافقون (63) 1 و 2

1036. توطئۀ منافقان مدینه، برای مقابله با اسلام و مسلمانان:

یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ مٰا قٰالُوا وَ لَقَدْ قٰالُوا کَلِمَةَ الْکُفْرِ وَ کَفَرُوا بَعْدَ إِسْلاٰمِهِمْ وَ هَمُّوا بِمٰا لَمْ یَنٰالُوا وَ مٰا نَقَمُوا إِلاّٰ أَنْ أَغْنٰاهُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ فَإِنْ یَتُوبُوا یَکُ خَیْراً لَهُمْ وَ إِنْ یَتَوَلَّوْا یُعَذِّبْهُمُ اللّٰهُ عَذٰاباً أَلِیماً فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ مٰا لَهُمْ فِی الْأَرْضِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ نَصِیرٍ. توبه (9) 74

وَ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً ضِرٰاراً وَ کُفْراً وَ تَفْرِیقاً بَیْنَ الْمُؤْمِنِینَ وَ إِرْصٰاداً لِمَنْ حٰارَبَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ وَ لَیَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنٰا إِلاَّ الْحُسْنیٰ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ . توبه (9) 107

إِذٰا جٰاءَکَ الْمُنٰافِقُونَ قٰالُوا نَشْهَدُ إِنَّکَ لَرَسُولُ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّکَ لَرَسُولُهُ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لَکٰاذِبُونَ

اِتَّخَذُوا أَیْمٰانَهُمْ جُنَّةً فَصَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ إِنَّهُمْ سٰاءَ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ . منافقون (63) 1 و 2

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا یَسْتَغْفِرْ لَکُمْ رَسُولُ اللّٰهِ لَوَّوْا رُؤُسَهُمْ وَ رَأَیْتَهُمْ یَصُدُّونَ وَ هُمْ مُسْتَکْبِرُونَ

هُمُ الَّذِینَ یَقُولُونَ لاٰ تُنْفِقُوا عَلیٰ مَنْ عِنْدَ رَسُولِ اللّٰهِ حَتّٰی یَنْفَضُّوا وَ لِلّٰهِ خَزٰائِنُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ لٰکِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لاٰ یَفْقَهُونَ

یَقُولُونَ لَئِنْ رَجَعْنٰا إِلَی الْمَدِینَةِ لَیُخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ مِنْهَا الْأَذَلَّ وَ لِلّٰهِ الْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ لٰکِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لاٰ

یَعْلَمُونَ . منافقون (63) 5 و 7 و 8

1037. پیروزی اسلام و مسلمانان، امری ناخوشایند برای منافقان:

لَوْ خَرَجُوا فِیکُمْ مٰا زٰادُوکُمْ إِلاّٰ خَبٰالاً وَ لَأَوْضَعُوا خِلاٰلَکُمْ یَبْغُونَکُمُ الْفِتْنَةَ وَ فِیکُمْ سَمّٰاعُونَ لَهُمْ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِالظّٰالِمِینَ

لَقَدِ ابْتَغَوُا الْفِتْنَةَ مِنْ قَبْلُ وَ قَلَّبُوا لَکَ الْأُمُورَ حَتّٰی جٰاءَ الْحَقُّ وَ ظَهَرَ أَمْرُ اللّٰهِ وَ هُمْ کٰارِهُونَ . توبه (9) 47 و 48

نیز ==> اسلام، مبارزه با اسلام، پیروزی، منافقان و پیروزی، منافقان، منافقان و راه خدا

منافقان و امانت خدا

1038. کوتاهی منافقان، از ادای تکالیف و حفظ امانات الهی:

إِنّٰا عَرَضْنَا الْأَمٰانَةَ عَلَی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ الْجِبٰالِ فَأَبَیْنَ أَنْ یَحْمِلْنَهٰا وَ أَشْفَقْنَ مِنْهٰا وَ حَمَلَهَا الْإِنْسٰانُ إِنَّهُ کٰانَ ظَلُوماً جَهُولاً

لِیُعَذِّبَ اللّٰهُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ وَ الْمُشْرِکِینَ وَ الْمُشْرِکٰاتِ وَ یَتُوبَ اللّٰهُ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ وَ کٰانَ اللّٰهُ غَفُوراً رَحِیماً. احزاب (33) 72 و 73

منافقان و امربه‌معروف

1039. روی‌گردانی منافقان از امربه‌معروف و روی آوردن به ترویج زشتیها و پیشگیری از تحقّق معروفها و ارزشها:

اَلْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ یَأْمُرُونَ بِالْمُنْکَرِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ وَ یَقْبِضُونَ أَیْدِیَهُمْ نَسُوا اللّٰهَ فَنَسِیَهُمْ إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ هُمُ الْفٰاسِقُونَ . توبه (9) 67

منافقان و انفاق

1040. کراهت منافقان، از انفاق در راه خدا:

وَ مٰا مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقٰاتُهُمْ إِلاّٰ أَنَّهُمْ ... وَ لاٰ یُنْفِقُونَ إِلاّٰ وَ هُمْ کٰارِهُونَ . توبه (9) 54

1041. مقبول نبودن انفاق منافقان، در نزد خداوند:

قُلْ أَنْفِقُوا طَوْعاً أَوْ کَرْهاً لَنْ یُتَقَبَّلَ مِنْکُمْ .... توبه (9) 53

1042. کفر به خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله از عوامل عدم قبول انفاق منافقان:

قُلْ أَنْفِقُوا طَوْعاً أَوْ کَرْهاً لَنْ یُتَقَبَّلَ مِنْکُمْ ... وَ مٰا مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقٰاتُهُمْ إِلاّٰ أَنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللّٰهِ وَ بِرَسُولِهِ وَ لاٰ یَأْتُونَ الصَّلاٰةَ إِلاّٰ وَ هُمْ کُسٰالیٰ وَ لاٰ یُنْفِقُونَ إِلاّٰ وَ هُمْ کٰارِهُونَ . توبه (9) 53 و 54

1043. فسق منافقان، از عوامل عدم پذیرش انفاق آنها:

قُلْ أَنْفِقُوا طَوْعاً أَوْ کَرْهاً لَنْ یُتَقَبَّلَ مِنْکُمْ إِنَّکُمْ کُنْتُمْ قَوْماً فٰاسِقِینَ . توبه (9) 53

1044. دعوت منافقان از یکدیگر بر ترک انفاق به اطرافیان پیامبر:

هُمُ الَّذِینَ یَقُولُونَ لاٰ تُنْفِقُوا عَلیٰ مَنْ عِنْدَ رَسُولِ اللّٰهِ حَتّٰی یَنْفَضُّوا ... وَ لٰکِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لاٰ یَفْقَهُونَ . منافقون (63) 7

1045. پراکندن مؤمنان از اطراف پیامبر صلی الله علیه و آله ، هدف منافقان، از ترک انفاق خود به آنان:

هُمُ الَّذِینَ یَقُولُونَ لاٰ تُنْفِقُوا عَلیٰ مَنْ عِنْدَ رَسُولِ اللّٰهِ حَتّٰی یَنْفَضُّوا ... وَ لٰکِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لاٰ یَفْقَهُونَ . منافقون (63) 7

1046. کسالت و کاهلی در نماز، از عوامل عدم قبول انفاق منافقان:

وَ مٰا مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقٰاتُهُمْ إِلاّٰ أَنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللّٰهِ

وَ بِرَسُولِهِ وَ لاٰ یَأْتُونَ الصَّلاٰةَ إِلاّٰ وَ هُمْ کُسٰالیٰ وَ لاٰ یُنْفِقُونَ إِلاّٰ وَ هُمْ کٰارِهُونَ . توبه (9) 54

1047.

کراهت و بی‌میلی در انفاق منافقان، از عوامل بی‌ارزشی انفاق آنان: وَ مٰا مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقٰاتُهُمْ إِلاّٰ أَنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللّٰهِ وَ بِرَسُولِهِ وَ لاٰ یَأْتُونَ الصَّلاٰةَ إِلاّٰ وَ هُمْ کُسٰالیٰ وَ لاٰ یُنْفِقُونَ إِلاّٰ وَ هُمْ کٰارِهُونَ . توبه (9) 54

1048.

غرامت پنداشتن انفاق مال، از سوی بعضی بادیه‌نشینان منافق:

اَلْأَعْرٰابُ أَشَدُّ کُفْراً وَ نِفٰاقاً وَ أَجْدَرُ أَلاّٰ یَعْلَمُوا حُدُودَ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ ... وَ مِنَ الْأَعْرٰابِ مَنْ یَتَّخِذُ مٰا یُنْفِقُ مَغْرَماً .... توبه (9) 97 و 98

1049. مذمّت خداوند از منافقان، به جهت انفاق بدون میل و رغبت آنان :

... وَ لاٰ یُنْفِقُونَ إِلاّٰ وَ هُمْ کٰارِهُونَ . توبه (9) 54

1050. منافقان، مردمی دارای خصلت بخل و امتناع از انفاق:

اَلْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ ... وَ یَقْبِضُونَ أَیْدِیَهُمْ .... توبه (9) 67

منافقان و اهل کتاب

1051. اعلام همکاری ظاهری منافقان با کافران اهل کتاب، برای مبارزه با مسلمانان:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ نٰافَقُوا یَقُولُونَ لِإِخْوٰانِهِمُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ لَئِنْ أُخْرِجْتُمْ لَنَخْرُجَنَّ مَعَکُمْ وَ لاٰ نُطِیعُ فِیکُمْ أَحَداً أَبَداً وَ إِنْ قُوتِلْتُمْ لَنَنْصُرَنَّکُمْ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ . حشر (59) 11

1052. پیشگویی خداوند از عدم همکاری منافقان با کافران اهل کتاب، به رغم وعدۀ همکاری با آنان:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ نٰافَقُوا ... لَئِنْ أُخْرِجُوا لاٰ یَخْرُجُونَ مَعَهُمْ وَ لَئِنْ قُوتِلُوا لاٰ یَنْصُرُونَهُمْ وَ لَئِنْ نَصَرُوهُمْ لَیُوَلُّنَّ الْأَدْبٰارَ ثُمَّ لاٰ یُنْصَرُونَ . حشر (59) 11 و 12

1053. پراکندگی دلهای منافقان و کفرپیشگان اهل کتاب، به رغم اتحاد ظاهری آنان:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ نٰافَقُوا ... لاٰ یُقٰاتِلُونَکُمْ جَمِیعاً إِلاّٰ فِی قُریً مُحَصَّنَةٍ أَوْ مِنْ وَرٰاءِ جُدُرٍ بَأْسُهُمْ بَیْنَهُمْ شَدِیدٌ تَحْسَبُهُمْ جَمِیعاً وَ قُلُوبُهُمْ شَتّٰی ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لاٰ یَعْقِلُونَ . حشر (59) 11 و 14

نیز ==> اهل کتاب، اهل کتاب و منافقان

منافقان و بادیه‌نشینان

1054. آرزوی منافقان برای حضور در میان بادیه‌نشینان ، در صورت هجوم احزاب:

وَ إِذْ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ ... یَحْسَبُونَ الْأَحْزٰابَ لَمْ یَذْهَبُوا وَ إِنْ یَأْتِ الْأَحْزٰابُ یَوَدُّوا لَوْ أَنَّهُمْ بٰادُونَ فِی الْأَعْرٰابِ یَسْئَلُونَ عَنْ أَنْبٰائِکُمْ وَ لَوْ کٰانُوا فِیکُمْ مٰا قٰاتَلُوا إِلاّٰ قَلِیلاً. احزاب (33) 12 و 20

1055. علاقۀ منافقان به آگاهی یافتن از اخبار جنگ به‌وسیلۀ بادیه‌نشینان ، در صورت هجوم دشمن:

وَ إِذْ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ ... یَحْسَبُونَ الْأَحْزٰابَ لَمْ یَذْهَبُوا وَ إِنْ یَأْتِ الْأَحْزٰابُ یَوَدُّوا لَوْ أَنَّهُمْ بٰادُونَ فِی الْأَعْرٰابِ یَسْئَلُونَ عَنْ أَنْبٰائِکُمْ وَ لَوْ کٰانُوا فِیکُمْ مٰا قٰاتَلُوا إِلاّٰ قَلِیلاً. احزاب (33) 12 و 20

منافقان و بنی نضیر

1056. تحریک بنی نضیر از سوی منافقان، برای جنگ با مسلمانان:

هُوَ الَّذِی أَخْرَجَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ ...

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ نٰافَقُوا یَقُولُونَ لِإِخْوٰانِهِمُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ لَئِنْ أُخْرِجْتُمْ لَنَخْرُجَنَّ مَعَکُمْ وَ لاٰ نُطِیعُ فِیکُمْ أَحَداً أَبَداً وَ إِنْ قُوتِلْتُمْ لَنَنْصُرَنَّکُمْ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ . (1)حشر (59) 2 و 11

1057. اختلاف بنی نضیر و منافقان، به رغم اتحاد ظاهری آنان:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ نٰافَقُوا یَقُولُونَ لِإِخْوٰانِهِمُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ لَئِنْ أُخْرِجْتُمْ لَنَخْرُجَنَّ مَعَکُمْ وَ لاٰ نُطِیعُ فِیکُمْ أَحَداً أَبَداً وَ إِنْ قُوتِلْتُمْ لَنَنْصُرَنَّکُمْ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ

لاٰ یُقٰاتِلُونَکُمْ جَمِیعاً إِلاّٰ فِی قُریً مُحَصَّنَةٍ أَوْ مِنْ وَرٰاءِ جُدُرٍ بَأْسُهُمْ بَیْنَهُمْ شَدِیدٌ تَحْسَبُهُمْ جَمِیعاً وَ قُلُوبُهُمْ شَتّٰی ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لاٰ یَعْقِلُونَ . حشر (59) 11 و 14

1058. منافقان، دارای روابط دوستانه و برادرانه با بنی نضیر:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ نٰافَقُوا یَقُولُونَ لِإِخْوٰانِهِمُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ لَئِنْ أُخْرِجْتُمْ لَنَخْرُجَنَّ مَعَکُمْ وَ لاٰ نُطِیعُ فِیکُمْ أَحَداً أَبَداً وَ إِنْ قُوتِلْتُمْ لَنَنْصُرَنَّکُمْ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ . حشر (59) 11

نیز ==> بنی نضیر، اختلاف بنی نضیر و بنی نضیر و منافقان

منافقان و بهشتیان

1059. درخواست منافقان از بهشتیان، برای بهره‌مند ساختن آنان از نور خویش:

یَوْمَ تَرَی الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ یَسْعیٰ نُورُهُمْ بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ بِأَیْمٰانِهِمْ بُشْرٰاکُمُ الْیَوْمَ جَنّٰاتٌ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا ذٰلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ

یَوْمَ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ لِلَّذِینَ آمَنُوا انْظُرُونٰا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِکُمْ قِیلَ ارْجِعُوا وَرٰاءَکُمْ فَالْتَمِسُوا نُوراً فَضُرِبَ بَیْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بٰابٌ بٰاطِنُهُ فِیهِ الرَّحْمَةُ وَ ظٰاهِرُهُ مِنْ قِبَلِهِ الْعَذٰابُ . حدید (57) 12 و 13

1060. پردۀ حایل بین بهشتیان و منافقان، مانع استفادۀ منافقان جهنمی از نعمتهای بهشتی:

یَوْمَ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ لِلَّذِینَ آمَنُوا انْظُرُونٰا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِکُمْ قِیلَ ارْجِعُوا وَرٰاءَکُمْ فَالْتَمِسُوا نُوراً فَضُرِبَ بَیْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بٰابٌ بٰاطِنُهُ فِیهِ الرَّحْمَةُ وَ ظٰاهِرُهُ مِنْ قِبَلِهِ الْعَذٰابُ . حدید (57) 13

1061. پاسخ استهزاآمیز بهشتیان به منافقان در قیامت، در قبال درخواست کسب نور از آنان:

یَوْمَ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ لِلَّذِینَ آمَنُوا انْظُرُونٰا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِکُمْ قِیلَ ارْجِعُوا وَرٰاءَکُمْ فَالْتَمِسُوا نُوراً ... (2)حدید (57) 13

منافقان و بیت المال

1062. نارضایتی منافقان عصر بعثت نسبت به نحوۀ تقسیم بیت المال و صدقات از سوی رسول خدا صلی الله علیه و آله :

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَلْمِزُکَ فِی الصَّدَقٰاتِ فَإِنْ أُعْطُوا مِنْهٰا رَضُوا وَ إِنْ لَمْ یُعْطَوْا مِنْهٰا إِذٰا هُمْ یَسْخَطُونَ

وَ لَوْ أَنَّهُمْ رَضُوا مٰا آتٰاهُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ وَ قٰالُوا حَسْبُنَا اللّٰهُ سَیُؤْتِینَا اللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ رَسُولُهُ إِنّٰا إِلَی اللّٰهِ


1) 1) . مقصود از«الذین کفروا»یهود بنی نضیر است. (مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 386)

2) 2) . قیل«ارجعوا وراءکم»امر تهکّمی و استهزایی است و طبق یک احتمال گویندۀ«ارجعوا وراءکم»مؤمنان بهشتی‌اند. (المیزان، ج 19، ص 156)

رٰاغِبُونَ . توبه (9) 58 و 59

منافقان و پیروزی اسلام

1063. آرزوی منافقان، همراه بودن با مسلمانان در جهاد، در صورت پیروز شدن آنان:

وَ لَئِنْ أَصٰابَکُمْ فَضْلٌ مِنَ اللّٰهِ لَیَقُولَنَّ کَأَنْ لَمْ تَکُنْ بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَهُ مَوَدَّةٌ یٰا لَیْتَنِی کُنْتُ مَعَهُمْ فَأَفُوزَ فَوْزاً عَظِیماً. (1)نساء (4) 73

1064. اکراه و ناخشنودی منافقان، از پیروزی پیامبر صلی الله علیه و آله و دین خدا و تلاش برای ایجاد اختلاف بین مسلمانان:

لَوْ خَرَجُوا فِیکُمْ مٰا زٰادُوکُمْ إِلاّٰ خَبٰالاً وَ لَأَوْضَعُوا خِلاٰلَکُمْ یَبْغُونَکُمُ الْفِتْنَةَ وَ فِیکُمْ سَمّٰاعُونَ لَهُمْ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِالظّٰالِمِینَ

لَقَدِ ابْتَغَوُا الْفِتْنَةَ مِنْ قَبْلُ وَ قَلَّبُوا لَکَ الْأُمُورَ حَتّٰی جٰاءَ الْحَقُّ وَ ظَهَرَ أَمْرُ اللّٰهِ وَ هُمْ کٰارِهُونَ . (2)توبه (9) 47 و 48

1065. تلاش منافقان برای وارونه نشان دادن حقیقتها به محمّد صلی الله علیه و آله جهت ممانعت از پیروزی اسلام:

لَقَدِ ابْتَغَوُا الْفِتْنَةَ مِنْ قَبْلُ وَ قَلَّبُوا لَکَ الْأُمُورَ حَتّٰی جٰاءَ الْحَقُّ وَ ظَهَرَ أَمْرُ اللّٰهِ وَ هُمْ کٰارِهُونَ . توبه (9) 48

1066. تلاش منافقان برای یاری دشمنان اسلام و ممانعت از پیروزی مسلمانان:

فَتَرَی الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یُسٰارِعُونَ فِیهِمْ یَقُولُونَ نَخْشیٰ أَنْ تُصِیبَنٰا دٰائِرَةٌ فَعَسَی اللّٰهُ أَنْ یَأْتِیَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ فَیُصْبِحُوا عَلیٰ مٰا أَسَرُّوا فِی أَنْفُسِهِمْ نٰادِمِینَ . مائده (5) 52

منافقان و پیروزی مشرکان

1067. ملامت شدن منافقان، به جهت شادمانی از پیروزی مشرکان:

إِنْ تُصِبْکَ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَ إِنْ تُصِبْکَ مُصِیبَةٌ یَقُولُوا قَدْ أَخَذْنٰا أَمْرَنٰا مِنْ قَبْلُ وَ یَتَوَلَّوْا وَ هُمْ فَرِحُونَ . توبه (9) 50

1068. تلاش منافقان برای جلب بخشی از منافع پیروزی کافران، با یادآوری خدمات خود به آنها:

اَلَّذِینَ یَتَرَبَّصُونَ بِکُمْ فَإِنْ کٰانَ لَکُمْ فَتْحٌ مِنَ اللّٰهِ قٰالُوا أَ لَمْ نَکُنْ مَعَکُمْ وَ إِنْ کٰانَ لِلْکٰافِرِینَ نَصِیبٌ قٰالُوا أَ لَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَیْکُمْ وَ نَمْنَعْکُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ فَاللّٰهُ یَحْکُمُ بَیْنَکُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ وَ لَنْ یَجْعَلَ اللّٰهُ لِلْکٰافِرِینَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ سَبِیلاً. نساء (4) 141

منافقان و تغییر قبله

1069. اعتراض سفیهانۀ برخی منافقان به تغییر قبله:

سَیَقُولُ السُّفَهٰاءُ مِنَ النّٰاسِ مٰا وَلاّٰهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِی کٰانُوا عَلَیْهٰا قُلْ لِلّٰهِ الْمَشْرِقُ وَ الْمَغْرِبُ یَهْدِی مَنْ یَشٰاءُ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ . (3)بقره (2) 142

منافقان و تورات

1070. درخواست منافقان از سلمان فارسی، جهت بیان عجایب تورات برای آنان:

أَ لَمْ یَأْنِ لِلَّذِینَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِکْرِ اللّٰهِ وَ مٰا نَزَلَ مِنَ الْحَقِّ وَ لاٰ یَکُونُوا کَالَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ مِنْ


1) 1) . در نظر بسیاری از مفسّران، آیه دربارۀ منافقان نازل شده است. (مجمع البیان، ج 3 - 4، ص 114)

2) 2) .«لقد ابتغوا الفتنة»به معنای سعی کردن برای ایجاد اختلاف در بین صفوف مسلمانان است. این آیه در خصوص تلاش عبد اللّٰه بن ابیّ بن سلول است که قبل از جنگ تبوک قصد ایجاد اختلاف بین صفوف مسلمانان داشت. (مجمع البیان، ج 5 - 6، ص 55)

3) 3) . بنا بر اینکه مراد از«السفهاء من الناس»منافقان باشد. (الکشاف، ج، ص 412)

قَبْلُ فَطٰالَ عَلَیْهِمُ الْأَمَدُ فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَ کَثِیرٌ مِنْهُمْ فٰاسِقُونَ . (1)حدید (57) 16

منافقان و توکل

1071. توکل نداشتن منافقان بر خدا:

إِذْ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ غَرَّ هٰؤُلاٰءِ دِینُهُمْ وَ مَنْ یَتَوَکَّلْ عَلَی اللّٰهِ فَإِنَّ اللّٰهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ . انفال (8) 49

منافقان و جهاد

1072. توسّل عناصر منافق، به سوگند دروغین، برای قلمداد کردن خویش از مجاهدان:

وَ یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ إِنَّهُمْ لَمِنْکُمْ وَ مٰا هُمْ مِنْکُمْ وَ لٰکِنَّهُمْ قَوْمٌ یَفْرَقُونَ . توبه (9) 56

1073. نفوذ در میان مجاهدان، به منظور جاسوسی و فتنه‌انگیزی، از ترفندهای منافقان:

لَوْ خَرَجُوا فِیکُمْ مٰا زٰادُوکُمْ إِلاّٰ خَبٰالاً وَ لَأَوْضَعُوا خِلاٰلَکُمْ یَبْغُونَکُمُ الْفِتْنَةَ وَ فِیکُمْ سَمّٰاعُونَ لَهُمْ .... توبه (9) 47

1074. ادّعای عدم آگاهی به جهاد، بهانۀ منافقان، برای عدم حضور در جهاد:

لِیَعْلَمَ الَّذِینَ نٰافَقُوا وَ قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا قٰاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ أَوِ ادْفَعُوا قٰالُوا لَوْ نَعْلَمُ قِتٰالاً لاَتَّبَعْنٰاکُمْ .... آل عمران (3) 167

1075. اجازه گرفتن بهانه‌جویان (منافقان) از پیامبر صلی الله علیه و آله ، برای شرکت نکردن در جهاد، با اظهار دروغین ناتوانی خویش:

لَوْ کٰانَ عَرَضاً قَرِیباً وَ سَفَراً قٰاصِداً لاَتَّبَعُوکَ وَ لٰکِنْ بَعُدَتْ عَلَیْهِمُ الشُّقَّةُ وَ سَیَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ لَوِ اسْتَطَعْنٰا لَخَرَجْنٰا مَعَکُمْ یُهْلِکُونَ أَنْفُسَهُمْ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ

عَفَا اللّٰهُ عَنْکَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ حَتّٰی یَتَبَیَّنَ لَکَ الَّذِینَ صَدَقُوا وَ تَعْلَمَ الْکٰاذِبِینَ . توبه (9) 42 و 43

1076. منافقان رویگردان از جهاد، مورد نکوهش و تحقیر خداوند:

وَ لاٰ تُعْجِبْکَ أَمْوٰالُهُمْ وَ أَوْلاٰدُهُمْ إِنَّمٰا یُرِیدُ اللّٰهُ أَنْ یُعَذِّبَهُمْ بِهٰا فِی الدُّنْیٰا وَ تَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَ هُمْ کٰافِرُونَ

رَضُوا بِأَنْ یَکُونُوا مَعَ الْخَوٰالِفِ .... توبه (9) 85 و 87

یَعْتَذِرُونَ إِلَیْکُمْ إِذٰا رَجَعْتُمْ إِلَیْهِمْ قُلْ لاٰ تَعْتَذِرُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَکُمْ قَدْ نَبَّأَنَا اللّٰهُ مِنْ أَخْبٰارِکُمْ وَ سَیَرَی اللّٰهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلیٰ عٰالِمِ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ

سَیَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ لَکُمْ إِذَا انْقَلَبْتُمْ إِلَیْهِمْ لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ فَأَعْرِضُوا عَنْهُمْ إِنَّهُمْ رِجْسٌ وَ مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ جَزٰاءً بِمٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ . توبه (9) 94 و 95

1077. شرکت نکردن در جنگ، مانع مرگ و کشته شدن، در دیدگاه منافقان کفرپیشه:

... لاٰ تَکُونُوا کَالَّذِینَ کَفَرُوا وَ قٰالُوا لِإِخْوٰانِهِمْ إِذٰا ضَرَبُوا فِی الْأَرْضِ أَوْ کٰانُوا غُزًّی لَوْ کٰانُوا عِنْدَنٰا مٰا مٰاتُوا وَ مٰا قُتِلُوا .... آل عمران (3) 156

1078. اظهار شادمانی منافقان، از ترک جهاد، هنگام روبه‌رو شدن مسلمانان با شکست و مشکلات در جنگ:

إِنْ تُصِبْکَ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَ إِنْ تُصِبْکَ مُصِیبَةٌ یَقُولُوا


1) 1) . براساس شأن نزول آیه، مربوط به درخواست منافقان از سلمان برای بیان عجایب تورات است. (مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 357)

قَدْ أَخَذْنٰا أَمْرَنٰا مِنْ قَبْلُ وَ یَتَوَلَّوْا وَ هُمْ فَرِحُونَ . توبه (9) 50

1079. پیامبر صلی الله علیه و آله مأمور افشای چهرۀ منافقان جهادگریز و اعلام عدم حضور قطعی آنان در جهاد:

فَإِنْ رَجَعَکَ اللّٰهُ إِلیٰ طٰائِفَةٍ مِنْهُمْ فَاسْتَأْذَنُوکَ لِلْخُرُوجِ فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِیَ أَبَداً وَ لَنْ تُقٰاتِلُوا مَعِیَ عَدُوًّا إِنَّکُمْ رَضِیتُمْ بِالْقُعُودِ أَوَّلَ مَرَّةٍ فَاقْعُدُوا مَعَ الْخٰالِفِینَ . توبه (9) 83

1080. پیشگویی خداوند، از حاضر نشدن منافقان، در صحنه‌های جهاد، به رغم اذن خواهی برای آنان:

فَإِنْ رَجَعَکَ اللّٰهُ إِلیٰ طٰائِفَةٍ مِنْهُمْ فَاسْتَأْذَنُوکَ لِلْخُرُوجِ فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِیَ أَبَداً وَ لَنْ تُقٰاتِلُوا مَعِیَ عَدُوًّا إِنَّکُمْ رَضِیتُمْ بِالْقُعُودِ أَوَّلَ مَرَّةٍ فَاقْعُدُوا مَعَ الْخٰالِفِینَ . توبه (9) 83

1081. گرمی هوا، بهانۀ منافقان برای تخلّف از جهاد و دستاویزی جهت بازداشتن مؤمنان از جنگ:

فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلاٰفَ رَسُولِ اللّٰهِ وَ کَرِهُوا أَنْ یُجٰاهِدُوا ... وَ قٰالُوا لاٰ تَنْفِرُوا فِی الْحَرِّ .... توبه (9) 81

1082. شادی منافقان، از تخلّف خویش در جهاد:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا خُذُوا حِذْرَکُمْ فَانْفِرُوا ثُبٰاتٍ أَوِ انْفِرُوا جَمِیعاً

وَ إِنَّ مِنْکُمْ لَمَنْ لَیُبَطِّئَنَّ فَإِنْ أَصٰابَتْکُمْ مُصِیبَةٌ قٰالَ قَدْ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیَّ إِذْ لَمْ أَکُنْ مَعَهُمْ شَهِیداً. نساء (4) 71 و 72

إِنْ تُصِبْکَ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَ إِنْ تُصِبْکَ مُصِیبَةٌ یَقُولُوا قَدْ أَخَذْنٰا أَمْرَنٰا مِنْ قَبْلُ وَ یَتَوَلَّوْا وَ هُمْ فَرِحُونَ . توبه (9) 50

فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلاٰفَ رَسُولِ اللّٰهِ .... توبه (9) 81

1083. ناخوشایند بودن جهاد در راه خدا، برای منافقان:

فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلاٰفَ رَسُولِ اللّٰهِ وَ کَرِهُوا أَنْ یُجٰاهِدُوا بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ .... توبه (9) 81

1084. اظهار اندوه و ناراحتی منافقان، از پیروزی مؤمنان در جهاد:

إِنْ تُصِبْکَ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَ إِنْ تُصِبْکَ مُصِیبَةٌ یَقُولُوا قَدْ أَخَذْنٰا أَمْرَنٰا مِنْ قَبْلُ وَ یَتَوَلَّوْا وَ هُمْ فَرِحُونَ . توبه (9) 50

1085. حسرت و تأسّف منافقان متخلّف از جهاد، به دلیل محروم شدن از غنایم جهاد:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَکُونُوا کَالَّذِینَ کَفَرُوا وَ قٰالُوا لِإِخْوٰانِهِمْ إِذٰا ضَرَبُوا فِی الْأَرْضِ أَوْ کٰانُوا غُزًّی لَوْ کٰانُوا عِنْدَنٰا مٰا مٰاتُوا وَ مٰا قُتِلُوا لِیَجْعَلَ اللّٰهُ ذٰلِکَ حَسْرَةً فِی قُلُوبِهِمْ ... (1)آل عمران (3) 156

وَ لَئِنْ أَصٰابَکُمْ فَضْلٌ مِنَ اللّٰهِ لَیَقُولَنَّ ... یٰا لَیْتَنِی کُنْتُ مَعَهُمْ فَأَفُوزَ فَوْزاً عَظِیماً. (2)نساء (4) 73

1086. سستی و راحت‌طلبی منافقان، عامل برخورد دوگانۀ آنان در امر جهاد:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا خُذُوا حِذْرَکُمْ فَانْفِرُوا ثُبٰاتٍ أَوِ انْفِرُوا جَمِیعاً

وَ إِنَّ مِنْکُمْ لَمَنْ لَیُبَطِّئَنَّ فَإِنْ


1) 1) . فاعل«کفروا»گروهی از منافقان‌اند که بازگشت مجاهدان از عرصۀ جهاد همراه با عزّت و غنیمت موجب حسرت آنان می‌شد. (مجمع البیان، ج 1-\2، ص 867 ؛ زاد المسیر، ج 1، ص 484)

2) 2) . مقصود از«فضل اللّه»غنیمت جنگ است. (مجمع البیان، ج 3 - 4، ص 114)

أَصٰابَتْکُمْ مُصِیبَةٌ قٰالَ قَدْ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیَّ إِذْ لَمْ أَکُنْ مَعَهُمْ شَهِیداً

وَ لَئِنْ أَصٰابَکُمْ فَضْلٌ مِنَ اللّٰهِ لَیَقُولَنَّ کَأَنْ لَمْ تَکُنْ بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَهُ مَوَدَّةٌ یٰا لَیْتَنِی کُنْتُ مَعَهُمْ فَأَفُوزَ فَوْزاً عَظِیماً. (1)نساء (4) 71 -\73

1087. خبر دادن خداوند از آمادگی منافقان، برای شرکت در جهاد، در صورت نبود سختیهای جنگ و وجود غنایم:

لَوْ کٰانَ عَرَضاً قَرِیباً وَ سَفَراً قٰاصِداً لاَتَّبَعُوکَ وَ لٰکِنْ بَعُدَتْ عَلَیْهِمُ الشُّقَّةُ وَ سَیَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ لَوِ اسْتَطَعْنٰا لَخَرَجْنٰا مَعَکُمْ یُهْلِکُونَ أَنْفُسَهُمْ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ . توبه (9) 42

1088. لزوم روی‌گردانی مؤمنان، از منافقان جهادگریز:

سَیَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ لَکُمْ إِذَا انْقَلَبْتُمْ إِلَیْهِمْ لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ فَأَعْرِضُوا عَنْهُمْ إِنَّهُمْ رِجْسٌ .... توبه (9) 95

1089. بی‌حفاظ بودن خانه‌ها، بهانۀ منافقان برای اذن خواهی از پیامبر صلی الله علیه و آله و فرار از میدان جهاد:

وَ إِذْ قٰالَتْ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ یٰا أَهْلَ یَثْرِبَ لاٰ مُقٰامَ لَکُمْ فَارْجِعُوا وَ یَسْتَأْذِنُ فَرِیقٌ مِنْهُمُ النَّبِیَّ یَقُولُونَ إِنَّ بُیُوتَنٰا عَوْرَةٌ وَ مٰا هِیَ بِعَوْرَةٍ إِنْ یُرِیدُونَ إِلاّٰ فِرٰاراً. احزاب (33) 13

1090. تهدید خداوند به منافقان جهادگریز:

فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلاٰفَ رَسُولِ اللّٰهِ وَ کَرِهُوا أَنْ یُجٰاهِدُوا بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ قٰالُوا لاٰ تَنْفِرُوا فِی الْحَرِّ قُلْ نٰارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا لَوْ کٰانُوا یَفْقَهُونَ . توبه (9) 81

... فَإِذٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْکَمَةٌ وَ ذُکِرَ فِیهَا الْقِتٰالُ رَأَیْتَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ نَظَرَ الْمَغْشِیِّ عَلَیْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَأَوْلیٰ لَهُمْ . محمّد (47) 20

1091. نگرانی شدید و وحشت مرگبار منافقان بیماردل، از نزول آیات جهاد:

... فَإِذٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْکَمَةٌ وَ ذُکِرَ فِیهَا الْقِتٰالُ رَأَیْتَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ نَظَرَ الْمَغْشِیِّ عَلَیْهِ مِنَ الْمَوْتِ .... محمّد (47) 20

1092. لزوم خودداری از پذیرش عذر منافقان متخلّف از جهاد، پیش از بررسی درستی و نادرستی ادّعای آنان:

اِنْفِرُوا خِفٰافاً وَ ثِقٰالاً وَ جٰاهِدُوا .... لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ حَتّٰی یَتَبَیَّنَ لَکَ الَّذِینَ صَدَقُوا وَ تَعْلَمَ الْکٰاذِبِینَ . توبه (9) 41 و 43

1093. محرومیّت منافقان جهادگریز، از بصیرت و حق‌شنوی :

... سُورَةٌ مُحْکَمَةٌ وَ ذُکِرَ فِیهَا الْقِتٰالُ رَأَیْتَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ .... فَهَلْ عَسَیْتُمْ إِنْ تَوَلَّیْتُمْ ...

أُولٰئِکَ الَّذِینَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ فَأَصَمَّهُمْ وَ أَعْمیٰ أَبْصٰارَهُمْ .

محمّد (47) 20 و 22 و 23

1094. تخلّف منافقان از جهاد، موجب کیفر الهی:

فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلاٰفَ رَسُولِ اللّٰهِ وَ کَرِهُوا أَنْ یُجٰاهِدُوا بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ قٰالُوا لاٰ تَنْفِرُوا فِی الْحَرِّ قُلْ نٰارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا لَوْ کٰانُوا یَفْقَهُونَ

فَلْیَضْحَکُوا قَلِیلاً وَ لْیَبْکُوا کَثِیراً جَزٰاءً بِمٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ . توبه (9) 81 و 82

1095. خوشحالی منافقان از تخلّف در غزوۀ تبوک، مایۀ

1) 1) . جملۀ«یا لیتنی»و«قد أنعم اللّه علیّ...»بیانگر این حقیقت است که به چنگ آوردن متاع دنیا و یا از دست دادن آن، تعیین‌کنندۀ خط مشی برخی از مسلمانان سست عنصر با موضوع جهاد است

محروم شدن دائمی آنان از شرکت در جهاد:

فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلاٰفَ رَسُولِ اللّٰهِ وَ کَرِهُوا أَنْ یُجٰاهِدُوا بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ قٰالُوا لاٰ تَنْفِرُوا فِی الْحَرِّ قُلْ نٰارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا لَوْ کٰانُوا یَفْقَهُونَ

فَإِنْ رَجَعَکَ اللّٰهُ إِلیٰ طٰائِفَةٍ مِنْهُمْ فَاسْتَأْذَنُوکَ لِلْخُرُوجِ فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِیَ أَبَداً وَ لَنْ تُقٰاتِلُوا مَعِیَ عَدُوًّا إِنَّکُمْ رَضِیتُمْ بِالْقُعُودِ أَوَّلَ مَرَّةٍ فَاقْعُدُوا مَعَ الْخٰالِفِینَ . توبه (9) 81 و 83

1096. تخلّف منافقان از جهاد،موجب محرومیت آنان از رحمت الهی:

وَ یَقُولُ الَّذِینَ آمَنُوا لَوْ لاٰ نُزِّلَتْ سُورَةٌ فَإِذٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْکَمَةٌ وَ ذُکِرَ فِیهَا الْقِتٰالُ رَأَیْتَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ نَظَرَ الْمَغْشِیِّ عَلَیْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَأَوْلیٰ لَهُمْ

أُولٰئِکَ الَّذِینَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ فَأَصَمَّهُمْ وَ أَعْمیٰ أَبْصٰارَهُمْ . محمّد (47) 20 و 23

1097. تخلّف منافقان از جهاد، درپی‌دارندۀ غم و اندوه فراوان و طولانی برای آنان:

فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلاٰفَ رَسُولِ اللّٰهِ وَ کَرِهُوا أَنْ یُجٰاهِدُوا بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ قٰالُوا لاٰ تَنْفِرُوا فِی الْحَرِّ قُلْ نٰارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا لَوْ کٰانُوا یَفْقَهُونَ

فَلْیَضْحَکُوا قَلِیلاً وَ لْیَبْکُوا کَثِیراً جَزٰاءً بِمٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ . توبه (9) 81 و 82

1098. تلاش منافقان، برای بازداشتن مؤمنان از شرکت در جهاد:

إِذْ جٰاؤُکُمْ مِنْ فَوْقِکُمْ وَ مِنْ أَسْفَلَ مِنْکُمْ وَ إِذْ زٰاغَتِ الْأَبْصٰارُ وَ بَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَنٰاجِرَ وَ تَظُنُّونَ بِاللّٰهِ الظُّنُونَا

وَ إِذْ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ مٰا وَعَدَنَا اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ إِلاّٰ غُرُوراً

قَدْ یَعْلَمُ اللّٰهُ الْمُعَوِّقِینَ مِنْکُمْ وَ الْقٰائِلِینَ لِإِخْوٰانِهِمْ هَلُمَّ إِلَیْنٰا وَ لاٰ یَأْتُونَ الْبَأْسَ إِلاّٰ قَلِیلاً. احزاب (33) 10 و 12 و 18

1099. تخلّف منافقان از جهاد، سبب طرد شدن آنان از سوی مؤمنان مجاهد:

سَیَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ لَکُمْ إِذَا انْقَلَبْتُمْ إِلَیْهِمْ لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ فَأَعْرِضُوا عَنْهُمْ إِنَّهُمْ رِجْسٌ وَ مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ جَزٰاءً بِمٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ . (1)توبه (9) 95

منافقان و حق

1100. ناتوانی منافقان از حق‌شنوی ، حق‌بینی ، حق گویی:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَ مٰا هُمْ بِمُؤْمِنِینَ

صُمٌّ بُکْمٌ عُمْیٌ فَهُمْ لاٰ یَرْجِعُونَ . بقره (2) 8 و 18

1101. تن دادن منافقان صدر اسلام به داوری پیامبر صلی الله علیه و آله در صورت تأمین منافع آنان از طریق حق:

وَ یَقُولُونَ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالرَّسُولِ وَ أَطَعْنٰا ثُمَّ یَتَوَلّٰی فَرِیقٌ مِنْهُمْ مِنْ بَعْدِ ذٰلِکَ وَ مٰا أُولٰئِکَ بِالْمُؤْمِنِینَ

وَ إِذٰا دُعُوا إِلَی اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ لِیَحْکُمَ بَیْنَهُمْ إِذٰا فَرِیقٌ مِنْهُمْ مُعْرِضُونَ

وَ إِنْ یَکُنْ لَهُمُ الْحَقُّ یَأْتُوا إِلَیْهِ مُذْعِنِینَ

أَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَمِ ارْتٰابُوا أَمْ یَخٰافُونَ أَنْ یَحِیفَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ وَ رَسُولُهُ بَلْ أُولٰئِکَ هُمُ الظّٰالِمُونَ . نور (24) 47 - 50

1102. حق‌گریزی ، از خصلتهای منافقان:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَ مٰا هُمْ بِمُؤْمِنِینَ

صُمٌّ بُکْمٌ عُمْیٌ فَهُمْ


1) 1) . آیه، مربوط به منافقان متخلّف از جهاد است. (مجمع البیان، ج 5 - 6، ص 93)

لاٰ یَرْجِعُونَ . بقره (2) 8 و 18

وَ لَوْ عَلِمَ اللّٰهُ فِیهِمْ خَیْراً لَأَسْمَعَهُمْ وَ لَوْ أَسْمَعَهُمْ لَتَوَلَّوْا وَ هُمْ مُعْرِضُونَ . انفال (8) 23

وَ إِذٰا مٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ نَظَرَ بَعْضُهُمْ إِلیٰ بَعْضٍ هَلْ یَرٰاکُمْ مِنْ أَحَدٍ ثُمَّ انْصَرَفُوا صَرَفَ اللّٰهُ قُلُوبَهُمْ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لاٰ یَفْقَهُونَ . توبه (9) 127

1103. انعطاف‌ناپذیری منافقان در برابر حق، هم چون چوب خشک تکیه داده شده بر دیوار:

إِذٰا جٰاءَکَ الْمُنٰافِقُونَ قٰالُوا نَشْهَدُ إِنَّکَ لَرَسُولُ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّکَ لَرَسُولُهُ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لَکٰاذِبُونَ

وَ إِذٰا رَأَیْتَهُمْ تُعْجِبُکَ أَجْسٰامُهُمْ وَ إِنْ یَقُولُوا تَسْمَعْ لِقَوْلِهِمْ کَأَنَّهُمْ خُشُبٌ مُسَنَّدَةٌ یَحْسَبُونَ کُلَّ صَیْحَةٍ عَلَیْهِمْ هُمُ الْعَدُوُّ فَاحْذَرْهُمْ قٰاتَلَهُمُ اللّٰهُ أَنّٰی یُؤْفَکُونَ . منافقون (63) 1 و 4

1104. اقلّیتی از منافقان، درک‌کنندۀ حق:

سَیَقُولُ الْمُخَلَّفُونَ إِذَا انْطَلَقْتُمْ إِلیٰ مَغٰانِمَ لِتَأْخُذُوهٰا ذَرُونٰا نَتَّبِعْکُمْ یُرِیدُونَ أَنْ یُبَدِّلُوا کَلاٰمَ اللّٰهِ قُلْ لَنْ تَتَّبِعُونٰا کَذٰلِکُمْ قٰالَ اللّٰهُ مِنْ قَبْلُ فَسَیَقُولُونَ بَلْ تَحْسُدُونَنٰا بَلْ کٰانُوا لاٰ یَفْقَهُونَ إِلاّٰ قَلِیلاً. فتح (48) 15

1105. عدم درک حق از سوی اکثر منافقان:

سَیَقُولُ الْمُخَلَّفُونَ إِذَا انْطَلَقْتُمْ إِلیٰ مَغٰانِمَ لِتَأْخُذُوهٰا ذَرُونٰا نَتَّبِعْکُمْ یُرِیدُونَ أَنْ یُبَدِّلُوا کَلاٰمَ اللّٰهِ قُلْ لَنْ تَتَّبِعُونٰا کَذٰلِکُمْ قٰالَ اللّٰهُ مِنْ قَبْلُ فَسَیَقُولُونَ بَلْ تَحْسُدُونَنٰا بَلْ کٰانُوا لاٰ یَفْقَهُونَ إِلاّٰ قَلِیلاً. فتح (48) 15

1106. خصلت تکبر و خودبرتربینی منافقان، مانع حق‌پذیری آنان:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یُعْجِبُکَ قَوْلُهُ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ یُشْهِدُ اللّٰهَ عَلیٰ مٰا فِی قَلْبِهِ وَ هُوَ أَلَدُّ الْخِصٰامِ

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُ اتَّقِ اللّٰهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ وَ لَبِئْسَ الْمِهٰادُ. بقره (2) 204 و 206

1107. استمرار حق‌ستیزی منافقان، تا هنگام پیروزی و غلبۀ حق:

إِنَّمٰا یَسْتَأْذِنُکَ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ ارْتٰابَتْ قُلُوبُهُمْ فَهُمْ فِی رَیْبِهِمْ یَتَرَدَّدُونَ

لَقَدِ ابْتَغَوُا الْفِتْنَةَ مِنْ قَبْلُ وَ قَلَّبُوا لَکَ الْأُمُورَ حَتّٰی جٰاءَ الْحَقُّ وَ ظَهَرَ أَمْرُ اللّٰهِ وَ هُمْ کٰارِهُونَ . توبه (9) 45 و 48

منافقان و خدا

1108. منافق، فراموش‌کنندۀ خدا و فراموش شده از سوی او:

اَلْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ یَأْمُرُونَ بِالْمُنْکَرِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ وَ یَقْبِضُونَ أَیْدِیَهُمْ نَسُوا اللّٰهَ فَنَسِیَهُمْ إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ هُمُ الْفٰاسِقُونَ . توبه (9) 67

1109. منافقان، مغلوب نقشه‌های الهی:

إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ یُخٰادِعُونَ اللّٰهَ وَ هُوَ خٰادِعُهُمْ وَ إِذٰا قٰامُوا إِلَی الصَّلاٰةِ قٰامُوا کُسٰالیٰ یُرٰاؤُنَ النّٰاسَ وَ لاٰ یَذْکُرُونَ اللّٰهَ إِلاّٰ قَلِیلاً. نساء (4) 142

1110. منافقان، در احاطۀ علم الهی:

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا إِلیٰ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ وَ إِلَی الرَّسُولِ رَأَیْتَ الْمُنٰافِقِینَ یَصُدُّونَ عَنْکَ صُدُوداً

أُولٰئِکَ الَّذِینَ یَعْلَمُ اللّٰهُ مٰا فِی قُلُوبِهِمْ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَ عِظْهُمْ وَ قُلْ لَهُمْ فِی أَنْفُسِهِمْ قَوْلاً بَلِیغاً. نساء (4) 61 و 63

لَوْ کٰانَ عَرَضاً قَرِیباً وَ سَفَراً قٰاصِداً لاَتَّبَعُوکَ وَ لٰکِنْ بَعُدَتْ عَلَیْهِمُ الشُّقَّةُ وَ سَیَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ لَوِ اسْتَطَعْنٰا لَخَرَجْنٰا مَعَکُمْ یُهْلِکُونَ أَنْفُسَهُمْ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ

عَفَا اللّٰهُ عَنْکَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ حَتّٰی

یَتَبَیَّنَ لَکَ الَّذِینَ صَدَقُوا وَ تَعْلَمَ الْکٰاذِبِینَ . توبه (9) 42 و 43

فَأَعْقَبَهُمْ نِفٰاقاً فِی قُلُوبِهِمْ إِلیٰ یَوْمِ یَلْقَوْنَهُ بِمٰا أَخْلَفُوا اللّٰهَ مٰا وَعَدُوهُ وَ بِمٰا کٰانُوا یَکْذِبُونَ

أَ لَمْ یَعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ سِرَّهُمْ وَ نَجْوٰاهُمْ وَ أَنَّ اللّٰهَ عَلاّٰمُ الْغُیُوبِ . توبه (9) 77 و 78

وَ مِمَّنْ حَوْلَکُمْ مِنَ الْأَعْرٰابِ مُنٰافِقُونَ وَ مِنْ أَهْلِ الْمَدِینَةِ مَرَدُوا عَلَی النِّفٰاقِ لاٰ تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَیْنِ ثُمَّ یُرَدُّونَ إِلیٰ عَذٰابٍ عَظِیمٍ . توبه (9) 101

وَ لَیَعْلَمَنَّ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ لَیَعْلَمَنَّ الْمُنٰافِقِینَ . عنکبوت (29) 11

إِذٰا جٰاءَکَ الْمُنٰافِقُونَ قٰالُوا نَشْهَدُ إِنَّکَ لَرَسُولُ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّکَ لَرَسُولُهُ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لَکٰاذِبُونَ

یَقُولُونَ لَئِنْ رَجَعْنٰا إِلَی الْمَدِینَةِ لَیُخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ مِنْهَا الْأَذَلَّ وَ لِلّٰهِ الْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ لٰکِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ . منافقون (63) 1 و 8

1111. ستاریّت الهی، در مورد برخی منافقان:

وَ لَوْ نَشٰاءُ لَأَرَیْنٰاکَهُمْ فَلَعَرَفْتَهُمْ بِسِیمٰاهُمْ وَ لَتَعْرِفَنَّهُمْ فِی لَحْنِ الْقَوْلِ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ أَعْمٰالَکُمْ . محمّد (47) 30

1112. منافقان، بهره‌مند از خداشناسی، در حدّی ناقص:

فَأَعْقَبَهُمْ نِفٰاقاً فِی قُلُوبِهِمْ إِلیٰ یَوْمِ یَلْقَوْنَهُ بِمٰا أَخْلَفُوا اللّٰهَ مٰا وَعَدُوهُ وَ بِمٰا کٰانُوا یَکْذِبُونَ

أَ لَمْ یَعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ سِرَّهُمْ وَ نَجْوٰاهُمْ وَ أَنَّ اللّٰهَ عَلاّٰمُ الْغُیُوبِ . توبه (9) 77 و 78

1113. مکر و نیرنگ منافقان با خدا:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَ مٰا هُمْ بِمُؤْمِنِینَ

یُخٰادِعُونَ اللّٰهَ وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ مٰا یَخْدَعُونَ إِلاّٰ أَنْفُسَهُمْ وَ مٰا یَشْعُرُونَ . بقره (2) 8 و 9

نیز ==> همین مدخل، عقیدۀ منافقان

منافقان و خویشاوندان

1114. قطع رابطۀ منافقان با خویشاوندان، در صورت به قدرت رسیدن:

فَهَلْ عَسَیْتُمْ إِنْ تَوَلَّیْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ وَ تُقَطِّعُوا أَرْحٰامَکُمْ . (1)محمّد (47) 22

منافقان و دین

1115. حاکمان منافق، نابودکنندۀ دین و مردم:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یُعْجِبُکَ قَوْلُهُ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ یُشْهِدُ اللّٰهَ عَلیٰ مٰا فِی قَلْبِهِ وَ هُوَ أَلَدُّ الْخِصٰامِ

وَ إِذٰا تَوَلّٰی سَعیٰ فِی الْأَرْضِ لِیُفْسِدَ فِیهٰا وَ یُهْلِکَ الْحَرْثَ وَ النَّسْلَ وَ اللّٰهُ لاٰ یُحِبُّ الْفَسٰادَ. (2)بقره (2) 204 و 205

1116. بازیچه شدن دین از سوی منافقان، موجب توبیخ پیامبر صلی الله علیه و آله از آنان:

وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ لَیَقُولُنَّ إِنَّمٰا کُنّٰا نَخُوضُ وَ نَلْعَبُ قُلْ أَ بِاللّٰهِ وَ آیٰاتِهِ وَ رَسُولِهِ کُنْتُمْ تَسْتَهْزِؤُنَ . توبه (9) 65

نیز ==> همین مدخل، منافقان، سپر منافقان

منافقان و ذکر خدا

==> همین مدخل، آثار نفاق، مانع ذکر خدا

منافقان و راه خدا

1117. تلاش منافقان، برای ممانعت مردم، از گرویدن به

1) 1) . آیه، خطاب به منافقان است. (مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 158)

2) 2) . براساس روایتی از امام صادق علیه السلام مراد از«الحرث»در این آیه، دین است. (تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 204، ح 754 - 755)

راه خدا:

اِتَّخَذُوا أَیْمٰانَهُمْ جُنَّةً فَصَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ ... مجادله (58) 16

إِذٰا جٰاءَکَ الْمُنٰافِقُونَ قٰالُوا نَشْهَدُ إِنَّکَ لَرَسُولُ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّکَ لَرَسُولُهُ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لَکٰاذِبُونَ

اِتَّخَذُوا أَیْمٰانَهُمْ جُنَّةً فَصَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ .... منافقون (63) 1 و 2

1118. استفادۀ منافقان از ظاهری فریبنده و زیبا، برای بازداشتن مردم از راه خدا:

... وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّکَ لَرَسُولُهُ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لَکٰاذِبُونَ ... فَصَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ ... ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ ... وَ إِذٰا رَأَیْتَهُمْ تُعْجِبُکَ أَجْسٰامُهُمْ .... منافقون (63) 1 -\4

1119. سرزنش عمل زشت منافقان، در بازداشتن مردم از راه خدا:

... وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّکَ لَرَسُولُهُ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لَکٰاذِبُونَ اِتَّخَذُوا ... فَصَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ ... منافقون (63) 2

1120. استفادۀ منافقان، از زبانی شیوا و کلامی جذّاب، برای بازداشتن مردم، از راه خدا:

... وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّکَ لَرَسُولُهُ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لَکٰاذِبُونَ ... فَصَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ ... ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ ... وَ إِذٰا رَأَیْتَهُمْ تُعْجِبُکَ أَجْسٰامُهُمْ .... منافقون (63) 1 -\4

1121. استفادۀ منافقان، از دروغ برای بازداشتن مردم، از راه خدا:

... وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لَکٰاذِبُونَ اِتَّخَذُوا ... فَصَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ .... منافقون (63) 1 و 2

منافقان و زکات

1122. پیمان بستن منافقان با خداوند، برای پرداخت زکات، در صورت بهره‌مند شدن ار فضل خداوند:

وَ مِنْهُمْ مَنْ عٰاهَدَ اللّٰهَ لَئِنْ آتٰانٰا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ وَ لَنَکُونَنَّ مِنَ الصّٰالِحِینَ

فَأَعْقَبَهُمْ نِفٰاقاً فِی قُلُوبِهِمْ .... توبه (9) 75 و 77

1123. پیمان بستن برخی منافقان صدر اسلام با خدا، مبنی بر پرداخت زکات، برای قرار گرفتن در زمرۀ صالحان:

وَ مِنْهُمْ مَنْ عٰاهَدَ اللّٰهَ لَئِنْ آتٰانٰا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ وَ لَنَکُونَنَّ مِنَ الصّٰالِحِینَ

فَأَعْقَبَهُمْ نِفٰاقاً فِی قُلُوبِهِمْ إِلیٰ یَوْمِ یَلْقَوْنَهُ بِمٰا أَخْلَفُوا اللّٰهَ مٰا وَعَدُوهُ وَ بِمٰا کٰانُوا یَکْذِبُونَ . توبه (9) 75 و 77

1124. بخل‌ورزی منافقان از پرداخت زکات، هنگام برخوردار شدن از مال و فضل الهی، به رغم تعهّدشان با خدا:

وَ مِنْهُمْ مَنْ عٰاهَدَ اللّٰهَ لَئِنْ آتٰانٰا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ وَ لَنَکُونَنَّ مِنَ الصّٰالِحِینَ

فَلَمّٰا آتٰاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ بَخِلُوا بِهِ وَ تَوَلَّوْا وَ هُمْ مُعْرِضُونَ

أَ لَمْ یَعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ سِرَّهُمْ وَ نَجْوٰاهُمْ وَ أَنَّ اللّٰهَ عَلاّٰمُ الْغُیُوبِ . توبه (9) 75 و 76 و 78

1125. بخل‌ورزی منافقان از پرداخت زکات، سبب رسوخ نفاق در وجود آنان تا دم مرگ:

وَ مِنْهُمْ مَنْ عٰاهَدَ اللّٰهَ لَئِنْ آتٰانٰا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ وَ لَنَکُونَنَّ مِنَ الصّٰالِحِینَ

فَلَمّٰا آتٰاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ بَخِلُوا بِهِ وَ تَوَلَّوْا وَ هُمْ مُعْرِضُونَ

فَأَعْقَبَهُمْ نِفٰاقاً فِی قُلُوبِهِمْ إِلیٰ یَوْمِ یَلْقَوْنَهُ بِمٰا أَخْلَفُوا اللّٰهَ مٰا وَعَدُوهُ وَ بِمٰا کٰانُوا یَکْذِبُونَ . توبه (9) 75 -\77

1126. طعن و خرده‌گیری برخی منافقان به پیامبر صلی الله علیه و آله ، در نحوۀ تقسیم زکات:

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَلْمِزُکَ فِی الصَّدَقٰاتِ فَإِنْ أُعْطُوا مِنْهٰا رَضُوا وَ إِنْ لَمْ یُعْطَوْا مِنْهٰا إِذٰا هُمْ یَسْخَطُونَ . (1)توبه (9) 58

منافقان و سلمان

==> همین مدخل، منافقان، منافقان و تورات

منافقان و شیطان

1127. منافقان، تحت اختیار شیطان و مقهور ارادۀ او:

اِسْتَحْوَذَ عَلَیْهِمُ الشَّیْطٰانُ فَأَنْسٰاهُمْ ذِکْرَ اللّٰهِ أُولٰئِکَ حِزْبُ الشَّیْطٰانِ أَلاٰ إِنَّ حِزْبَ الشَّیْطٰانِ هُمُ الْخٰاسِرُونَ . (2)مجادله (58) 19

1128. منافقان، از حزب شیطان و دارودستۀ وی:

اِسْتَحْوَذَ عَلَیْهِمُ الشَّیْطٰانُ فَأَنْسٰاهُمْ ذِکْرَ اللّٰهِ أُولٰئِکَ حِزْبُ الشَّیْطٰانِ أَلاٰ إِنَّ حِزْبَ الشَّیْطٰانِ هُمُ الْخٰاسِرُونَ . مجادله (58) 19

1129. منافقان، ابزار شیطان و تحت تأثیر القائات او:

اِسْتَحْوَذَ عَلَیْهِمُ الشَّیْطٰانُ فَأَنْسٰاهُمْ ذِکْرَ اللّٰهِ أُولٰئِکَ حِزْبُ الشَّیْطٰانِ أَلاٰ إِنَّ حِزْبَ الشَّیْطٰانِ هُمُ الْخٰاسِرُونَ . مجادله (58) 19

1130. نجواهای منافقان، ابزار شیطان برای اندوهگین کردن مؤمنان:

إِنَّمَا النَّجْویٰ مِنَ الشَّیْطٰانِ لِیَحْزُنَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ لَیْسَ بِضٰارِّهِمْ شَیْئاً إِلاّٰ بِإِذْنِ اللّٰهِ وَ عَلَی اللّٰهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ . مجادله (58) 10

1131. منافقان، توطئه‌گرانی شرور و شیطان‌صفت:

وَ إِذٰا لَقُوا الَّذِینَ آمَنُوا قٰالُوا آمَنّٰا وَ إِذٰا خَلَوْا إِلیٰ شَیٰاطِینِهِمْ قٰالُوا إِنّٰا مَعَکُمْ إِنَّمٰا نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ . بقره (2) 14

1132. مراجعۀ منافقان به طاغوت برای داوری، خواستۀ شیطان:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ یَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ وَ مٰا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِکَ یُرِیدُونَ أَنْ یَتَحٰاکَمُوا إِلَی الطّٰاغُوتِ وَ قَدْ أُمِرُوا أَنْ یَکْفُرُوا بِهِ وَ یُرِیدُ الشَّیْطٰانُ أَنْ یُضِلَّهُمْ ضَلاٰلاً بَعِیداً. نساء (4) 60

نیز ==> همین مدخل، شیطان و منافقان

منافقان و صحابه

1133. تلاش منافقان، برای جلوگیری از انفاق انصار به صحابه و یاران پیامبر اکرم، برای پراکنده کردن آنان از اطراف حضرت:

إِذٰا جٰاءَکَ الْمُنٰافِقُونَ ... هُمُ الَّذِینَ یَقُولُونَ لاٰ تُنْفِقُوا عَلیٰ مَنْ عِنْدَ رَسُولِ اللّٰهِ .... منافقون (63) 1 و 7

منافقان و صدق

1134. منافقان، فاقد صدق در ادّعای ایمان:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَ مٰا هُمْ بِمُؤْمِنِینَ

وَ إِذٰا لَقُوا الَّذِینَ آمَنُوا قٰالُوا آمَنّٰا وَ إِذٰا خَلَوْا إِلیٰ شَیٰاطِینِهِمْ قٰالُوا إِنّٰا مَعَکُمْ إِنَّمٰا نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ . بقره (2) 8 و 14


1) 1) . بنا بر یک احتمال، مقصود از صدقات، زکات واجب اموال است. مرجع ضمیر«منهم»منافقان است. (التّفسیر المنیر، ج 10، ص 254 - 255) گفتنی است آیۀ 60 که دربارۀ زکات واجب اموال می‌باشد، قرینه است که مقصود از«صدقات»در این آیه نیز زکات مال باشد. مرجع ضمیر«منهم»منافقان است. (مجمع البیان، ج 5 - 6، ص 63)

2) 2) . آیه، مربوط به منافقان است. (الکشاف، ج 4، ص 495)

یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ مٰا قٰالُوا وَ لَقَدْ قٰالُوا کَلِمَةَ الْکُفْرِ وَ کَفَرُوا بَعْدَ إِسْلاٰمِهِمْ وَ هَمُّوا بِمٰا لَمْ یَنٰالُوا وَ مٰا نَقَمُوا إِلاّٰ أَنْ أَغْنٰاهُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ فَإِنْ یَتُوبُوا یَکُ خَیْراً لَهُمْ .... توبه (9) 74

وَ یَقُولُونَ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالرَّسُولِ وَ أَطَعْنٰا ثُمَّ یَتَوَلّٰی فَرِیقٌ مِنْهُمْ مِنْ بَعْدِ ذٰلِکَ وَ مٰا أُولٰئِکَ بِالْمُؤْمِنِینَ

وَ إِذٰا دُعُوا إِلَی اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ لِیَحْکُمَ بَیْنَهُمْ إِذٰا فَرِیقٌ مِنْهُمْ مُعْرِضُونَ

وَ إِنْ یَکُنْ لَهُمُ الْحَقُّ یَأْتُوا إِلَیْهِ مُذْعِنِینَ

أَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَمِ ارْتٰابُوا أَمْ یَخٰافُونَ أَنْ یَحِیفَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ وَ رَسُولُهُ بَلْ أُولٰئِکَ هُمُ الظّٰالِمُونَ

وَ أَقْسَمُوا بِاللّٰهِ جَهْدَ أَیْمٰانِهِمْ لَئِنْ أَمَرْتَهُمْ لَیَخْرُجُنَّ قُلْ لاٰ تُقْسِمُوا طٰاعَةٌ مَعْرُوفَةٌ إِنَّ اللّٰهَ خَبِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ . نور (24) 47 - 50 و 53

1135. صدق نداشتن منافقان، در ادّعای اصلاح‌طلبی خود:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَ مٰا هُمْ بِمُؤْمِنِینَ

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ لاٰ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ قٰالُوا إِنَّمٰا نَحْنُ مُصْلِحُونَ

أَلاٰ إِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ وَ لٰکِنْ لاٰ یَشْعُرُونَ . بقره (2) 8 و 11 و 12

1136. صدق نداشتن منافقان در ادّعای خود، مبنی بر آمادگی برای جهاد:

... رَضُوا بِأَنْ یَکُونُوا مَعَ الْخَوٰالِفِ ... یَعْتَذِرُونَ إِلَیْکُمْ إِذٰا رَجَعْتُمْ إِلَیْهِمْ قُلْ لاٰ تَعْتَذِرُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَکُمْ قَدْ نَبَّأَنَا اللّٰهُ مِنْ أَخْبٰارِکُمْ .... سَیَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ لَکُمْ إِذَا انْقَلَبْتُمْ إِلَیْهِمْ ... یَحْلِفُونَ لَکُمْ لِتَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنْ تَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَرْضیٰ عَنِ الْقَوْمِ الْفٰاسِقِینَ .

توبه (9) 93 و 96

وَ یَقُولُونَ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالرَّسُولِ وَ أَطَعْنٰا ثُمَّ یَتَوَلّٰی فَرِیقٌ مِنْهُمْ مِنْ بَعْدِ ذٰلِکَ وَ مٰا أُولٰئِکَ بِالْمُؤْمِنِینَ

وَ أَقْسَمُوا بِاللّٰهِ جَهْدَ أَیْمٰانِهِمْ لَئِنْ أَمَرْتَهُمْ لَیَخْرُجُنَّ قُلْ لاٰ تُقْسِمُوا طٰاعَةٌ مَعْرُوفَةٌ إِنَّ اللّٰهَ خَبِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ . نور (24) 53 و 47

وَ یَقُولُ الَّذِینَ آمَنُوا لَوْ لاٰ نُزِّلَتْ سُورَةٌ فَإِذٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْکَمَةٌ وَ ذُکِرَ فِیهَا الْقِتٰالُ رَأَیْتَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ نَظَرَ الْمَغْشِیِّ عَلَیْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَأَوْلیٰ لَهُمْ

طٰاعَةٌ وَ قَوْلٌ مَعْرُوفٌ فَإِذٰا عَزَمَ الْأَمْرُ فَلَوْ صَدَقُوا اللّٰهَ لَکٰانَ خَیْراً لَهُمْ . محمّد (47) 20 و 21

1137. صدق نداشتن منافقان در سوگند یاد کردن خود، مبنی بر انفاق در راه خدا، در صورت برخورداری از فضل خدا:

وَ مِنْهُمْ مَنْ عٰاهَدَ اللّٰهَ لَئِنْ آتٰانٰا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ وَ لَنَکُونَنَّ مِنَ الصّٰالِحِینَ

فَلَمّٰا آتٰاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ بَخِلُوا بِهِ وَ تَوَلَّوْا وَ هُمْ مُعْرِضُونَ

فَأَعْقَبَهُمْ نِفٰاقاً فِی قُلُوبِهِمْ إِلیٰ یَوْمِ یَلْقَوْنَهُ بِمٰا أَخْلَفُوا اللّٰهَ مٰا وَعَدُوهُ وَ بِمٰا کٰانُوا یَکْذِبُونَ

أَ لَمْ یَعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ سِرَّهُمْ وَ نَجْوٰاهُمْ وَ أَنَّ اللّٰهَ عَلاّٰمُ الْغُیُوبِ . توبه (9) 75 -\78

1138. ناتوانی منافقان از دور کردن مرگ از خود، نشانۀ عدم صدق آنان مبنی بر رهایی افراد از مرگ، در صورت شرکت نکردن در جهاد:

لِیَعْلَمَ الَّذِینَ نٰافَقُوا ... اَلَّذِینَ قٰالُوا لِإِخْوٰانِهِمْ وَ قَعَدُوا لَوْ أَطٰاعُونٰا مٰا قُتِلُوا قُلْ فَادْرَؤُا عَنْ أَنْفُسِکُمُ الْمَوْتَ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ . آل عمران (3) 167 و 168

1139. منافقان، فاقد صدق در ادعای ایمان، به رغم سوگند خوردن برآن و داشتن ظاهری فریبکارانه:

إِذٰا جٰاءَکَ الْمُنٰافِقُونَ قٰالُوا نَشْهَدُ إِنَّکَ لَرَسُولُ اللّٰهِ

وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّکَ لَرَسُولُهُ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لَکٰاذِبُونَ

اِتَّخَذُوا أَیْمٰانَهُمْ جُنَّةً فَصَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ إِنَّهُمْ سٰاءَ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ

ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ آمَنُوا ثُمَّ کَفَرُوا فَطُبِعَ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لاٰ یَفْقَهُونَ

وَ إِذٰا رَأَیْتَهُمْ تُعْجِبُکَ أَجْسٰامُهُمْ وَ إِنْ یَقُولُوا تَسْمَعْ لِقَوْلِهِمْ کَأَنَّهُمْ خُشُبٌ مُسَنَّدَةٌ یَحْسَبُونَ کُلَّ صَیْحَةٍ عَلَیْهِمْ هُمُ الْعَدُوُّ فَاحْذَرْهُمْ قٰاتَلَهُمُ اللّٰهُ أَنّٰی یُؤْفَکُونَ . منافقون (63) 1 -\4

منافقان و صدقه

1140. عیب‌جویی و طعنه‌زنی منافقان به پیامبر صلی الله علیه و آله سبب تقسیم صدقات:

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَلْمِزُکَ فِی الصَّدَقٰاتِ .... توبه (9) 58

1141. رضایت و خشنودی منافقان، در صورت بهره‌مندی از صدقات:

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَلْمِزُکَ فِی الصَّدَقٰاتِ فَإِنْ أُعْطُوا مِنْهٰا رَضُوا ... (1)توبه (9) 58

1142. خشمگین شدن منافقان، در صورت بی‌بهره ماندن از صدقات:

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَلْمِزُکَ فِی الصَّدَقٰاتِ ... وَ إِنْ لَمْ یُعْطَوْا مِنْهٰا إِذٰا هُمْ یَسْخَطُونَ . توبه (9) 58

1143. قانع بودن منافقان به سهم خود در صدقات، به نفع خود آنان:

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَلْمِزُکَ فِی الصَّدَقٰاتِ

وَ لَوْ أَنَّهُمْ رَضُوا مٰا آتٰاهُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ وَ قٰالُوا حَسْبُنَا اللّٰهُ ... إِنّٰا إِلَی اللّٰهِ رٰاغِبُونَ . (2)توبه (9) 58 و 59

1144. پیمان بستن برخی از منافقان صدر اسلام با خدا، برای پرداخت صدقه در صورت برخورداری از مال و فضل الهی:

وَ مِنْهُمْ مَنْ عٰاهَدَ اللّٰهَ لَئِنْ آتٰانٰا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ وَ لَنَکُونَنَّ مِنَ الصّٰالِحِینَ . توبه (9) 75

1145. بخل منافقان در پرداخت صدقه، به رغم تعهّد خود، برای صدقه دادن در صورت بهره‌مندی از فضل خدا:

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ جٰاهِدِ ... وَ الْمُنٰافِقِینَ ... وَ مِنْهُمْ مَنْ عٰاهَدَ اللّٰهَ لَئِنْ آتٰانٰا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ ... فَلَمّٰا آتٰاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ بَخِلُوا .... توبه (9) 73 و 75 و 76

1146. ترک صدقه از سوی منافقان، باعث ریشه‌دار شدن نفاق، در دل‌وجان آنان:

وَ مِنْهُمْ مَنْ عٰاهَدَ اللّٰهَ لَئِنْ آتٰانٰا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ وَ لَنَکُونَنَّ مِنَ الصّٰالِحِینَ

فَلَمّٰا آتٰاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ بَخِلُوا بِهِ وَ تَوَلَّوْا وَ هُمْ مُعْرِضُونَ

فَأَعْقَبَهُمْ نِفٰاقاً فِی قُلُوبِهِمْ إِلیٰ یَوْمِ یَلْقَوْنَهُ بِمٰا أَخْلَفُوا اللّٰهَ مٰا وَعَدُوهُ .... توبه (9) 75 - 77

1147. مشروط کردن پرداخت صدقه به برخورداری از مال و ثروت، از ویژگیهای منافقان:

وَ مِنْهُمْ مَنْ عٰاهَدَ اللّٰهَ لَئِنْ آتٰانٰا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ وَ لَنَکُونَنَّ مِنَ الصّٰالِحِینَ . توبه (9) 75

منافقان و صلۀ رحم

==> همین مدخل، منافقان ، منافقان و عاطفۀ انسانی

منافقان و صیحه

==> همین مدخل، منافقان، خوف منافقان

منافقان و طاغوت


1) 1) . ضمیر«هم»در«منهم»اشاره به منافقان است. (التفسیر المنیر، ج 10، ص 254)

2) 2) . جواب«لو»محذوف است و تقدیر آن چنین بوده: لکان خیراً لهم و أعود. (مجمع البیان، ج 5-6، ص 56)

1148. ارادۀ منافقان، برای ارجاع حکمیّت به طاغوت، در مورد مسائل اختلافی خویش:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ یَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ وَ مٰا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِکَ یُرِیدُونَ أَنْ یَتَحٰاکَمُوا إِلَی الطّٰاغُوتِ ... . (1)نساء (4) 60

نیز ==> حکمیّت، حکمیّت طاغوت و طاغوت، قضاوت طاغوت

منافقان و عاطفۀ انسانی

1149. منافقان، فاقد عواطف انسانی و خویشاوندی:

... رَأَیْتَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ ... فَهَلْ عَسَیْتُمْ إِنْ تَوَلَّیْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ وَ تُقَطِّعُوا أَرْحٰامَکُمْ . محمّد (47) 20 و 22

1150. قطع رحم و پیوندهای خویشاوندی، از خصلتهای منافقان:

اَلَّذِینَ یَنْقُضُونَ عَهْدَ اللّٰهِ مِنْ بَعْدِ مِیثٰاقِهِ وَ یَقْطَعُونَ مٰا أَمَرَ اللّٰهُ بِهِ أَنْ یُوصَلَ وَ یُفْسِدُونَ فِی الْأَرْضِ أُولٰئِکَ هُمُ الْخٰاسِرُونَ . (2)بقره (2) 27

منافقان و عزّت

==> همین مدخل، منافقان، بینش منافقان

منافقان و علی علیه السلام

==> همین مدخل، کینه‌ورزی منافقان

منافقان و غزوۀ بدر

1151. شرکت منافقان در جنگ بدر و اخلالگری آنان بر ضدّ مؤمنان:

إِذْ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ غَرَّ هٰؤُلاٰءِ دِینُهُمْ وَ مَنْ یَتَوَکَّلْ عَلَی اللّٰهِ فَإِنَّ اللّٰهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ . انفال (8) 49

منافقان و غزوۀ بنی المصطلق

1152. ادّعای دروغین منافقان، مبنی بر صلح‌جویی در غزوۀ بنی المصطلق:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ یَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ وَ مٰا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِکَ یُرِیدُونَ أَنْ یَتَحٰاکَمُوا إِلَی الطّٰاغُوتِ وَ قَدْ أُمِرُوا أَنْ یَکْفُرُوا بِهِ وَ یُرِیدُ الشَّیْطٰانُ أَنْ یُضِلَّهُمْ ضَلاٰلاً بَعِیداً

فَکَیْفَ إِذٰا أَصٰابَتْهُمْ مُصِیبَةٌ بِمٰا قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ ثُمَّ جٰاؤُکَ یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ إِنْ أَرَدْنٰا إِلاّٰ إِحْسٰاناً وَ تَوْفِیقاً. (3)نساء (4) 60 و 62

منافقان و غزوۀ تبوک

==> تبوک (غزوه)، متخلّفان از غزوۀ تبوک، منافقان و غزوۀ تبوک

منافقان و قرآن

1153. موضعگیری منفی منافقان، در برابر آیات قرآن:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَ مٰا هُمْ بِمُؤْمِنِینَ

أَوْ کَصَیِّبٍ مِنَ السَّمٰاءِ فِیهِ ظُلُمٰاتٌ وَ رَعْدٌ وَ بَرْقٌ یَجْعَلُونَ أَصٰابِعَهُمْ فِی آذٰانِهِمْ مِنَ الصَّوٰاعِقِ حَذَرَ الْمَوْتِ وَ اللّٰهُ مُحِیطٌ بِالْکٰافِرِینَ . (4)بقره (2) 8 و 19


1) 1) . آیه، دربارۀ منافقان است. (مجمع البیان، ج 3 - 4، ص 102)

2) 2) . آیۀ مزبور شامل منافقان نیز است و مقصود از«و یقطعون ما امر الله به ان یوصل»قطع رحم است. (التبیان، ج 1، ص 119 و 121)

3) 3) . برخی گفته‌اند: آیۀ یادشده به ادعای منافقان مبنی بر صلح‌جویی در غزوۀ بنی المصطلق اشاره دارد. (مجمع البیان، ج 3 - 4، ص 103)

4) 4) . آیۀ 19 تمثیل حال منافقان است، هنگامی که به موعظه‌های قرآنی گوش می‌دهند میل به خیر پیدا می‌کنند، اما وقتی که از آن جدا می‌شوند میل به شرّ پیدا می‌کنند. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 1، جزء 1، ص 314 -\315)

وَ إِذٰا مٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ فَمِنْهُمْ مَنْ یَقُولُ أَیُّکُمْ زٰادَتْهُ هٰذِهِ إِیمٰاناً فَأَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا فَزٰادَتْهُمْ إِیمٰاناً وَ هُمْ یَسْتَبْشِرُونَ

وَ إِذٰا مٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ نَظَرَ بَعْضُهُمْ إِلیٰ بَعْضٍ هَلْ یَرٰاکُمْ مِنْ أَحَدٍ ثُمَّ انْصَرَفُوا صَرَفَ اللّٰهُ قُلُوبَهُمْ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لاٰ یَفْقَهُونَ . توبه (9) 124 و 127

وَ یَقُولُ الَّذِینَ آمَنُوا لَوْ لاٰ نُزِّلَتْ سُورَةٌ فَإِذٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْکَمَةٌ وَ ذُکِرَ فِیهَا الْقِتٰالُ رَأَیْتَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ نَظَرَ الْمَغْشِیِّ عَلَیْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَأَوْلیٰ لَهُمْ . محمّد (47) 20

1154.قرآن و معارف آن برای منافقان، همانند صاعقه‌های وحشتناک و مرگ‌بار:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَ مٰا هُمْ بِمُؤْمِنِینَ

أَوْ کَصَیِّبٍ مِنَ السَّمٰاءِ فِیهِ ظُلُمٰاتٌ وَ رَعْدٌ وَ بَرْقٌ یَجْعَلُونَ أَصٰابِعَهُمْ فِی آذٰانِهِمْ مِنَ الصَّوٰاعِقِ حَذَرَ الْمَوْتِ وَ اللّٰهُ مُحِیطٌ بِالْکٰافِرِینَ . (1)بقره (2) 8 و 19

1155. تفکیک بین قرآن و محمّد صلی الله علیه و آله ، از شیوه‌های منافقان:

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا إِلیٰ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ وَ إِلَی الرَّسُولِ رَأَیْتَ الْمُنٰافِقِینَ یَصُدُّونَ عَنْکَ صُدُوداً. (2)نساء (4) 61

1156. استهزای قرآن، از سوی منافقان:

وَ قَدْ نَزَّلَ عَلَیْکُمْ فِی الْکِتٰابِ أَنْ إِذٰا سَمِعْتُمْ آیٰاتِ اللّٰهِ یُکْفَرُ بِهٰا وَ یُسْتَهْزَأُ بِهٰا فَلاٰ تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتّٰی یَخُوضُوا فِی حَدِیثٍ غَیْرِهِ إِنَّکُمْ إِذاً مِثْلُهُمْ إِنَّ اللّٰهَ جٰامِعُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْکٰافِرِینَ فِی جَهَنَّمَ جَمِیعاً. نساء (4) 140

یَحْذَرُ الْمُنٰافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَیْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِمٰا فِی قُلُوبِهِمْ قُلِ اسْتَهْزِؤُا إِنَّ اللّٰهَ مُخْرِجٌ مٰا تَحْذَرُونَ

وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ لَیَقُولُنَّ إِنَّمٰا کُنّٰا نَخُوضُ وَ نَلْعَبُ قُلْ أَ بِاللّٰهِ وَ آیٰاتِهِ وَ رَسُولِهِ کُنْتُمْ تَسْتَهْزِؤُنَ . توبه (9) 64 و 65

1157. اعراض منافقان، از قرآن:

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا إِلیٰ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ وَ إِلَی الرَّسُولِ رَأَیْتَ الْمُنٰافِقِینَ یَصُدُّونَ عَنْکَ صُدُوداً. نساء (4) 61

وَ أَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزٰادَتْهُمْ رِجْساً إِلَی رِجْسِهِمْ وَ مٰاتُوا وَ هُمْ کٰافِرُونَ

وَ إِذٰا مٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ نَظَرَ بَعْضُهُمْ إِلیٰ بَعْضٍ هَلْ یَرٰاکُمْ مِنْ أَحَدٍ ثُمَّ انْصَرَفُوا صَرَفَ اللّٰهُ قُلُوبَهُمْ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لاٰ یَفْقَهُونَ . توبه (9) 125 و 127

1158. جهل منافقان، عامل روی‌گردانی آنان از قرآن:

وَ أَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزٰادَتْهُمْ رِجْساً إِلَی رِجْسِهِمْ وَ مٰاتُوا وَ هُمْ کٰافِرُونَ

وَ إِذٰا مٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ نَظَرَ بَعْضُهُمْ إِلیٰ بَعْضٍ هَلْ یَرٰاکُمْ مِنْ أَحَدٍ ثُمَّ انْصَرَفُوا صَرَفَ اللّٰهُ قُلُوبَهُمْ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لاٰ یَفْقَهُونَ . توبه (9) 125 و 127

1159. منافقان، فاقد تدبّر و اندیشه در قرآن:

وَ یَقُولُونَ طٰاعَةٌ فَإِذٰا بَرَزُوا مِنْ عِنْدِکَ بَیَّتَ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ غَیْرَ الَّذِی تَقُولُ وَ اللّٰهُ یَکْتُبُ مٰا یُبَیِّتُونَ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَ تَوَکَّلْ عَلَی اللّٰهِ وَ کَفیٰ بِاللّٰهِ وَکِیلاً

أَ فَلاٰ یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَ لَوْ کٰانَ مِنْ عِنْدِ غَیْرِ اللّٰهِ لَوَجَدُوا فِیهِ اخْتِلاٰفاً کَثِیراً. (3)نساء (4) 81 و 82


1) 1) . طبق قولی، مقصود از«صواعق»، وعیدهای قرآن است. (مجمع البیان، ج 1 - 2، ص 150)

2) 2) . از اینکه منافقان در برابر دعوت به قرآن و پیامبر صلی الله علیه و آله تنها اعراض از پیامبر صلی الله علیه و آله را مطرح کردند مطلب مذکور قابل استفاده است

3) 3) . آیات، مربوط به منافقان است. (التبیان، ج 3، ص 269)

1160. قرآن برای منافقان، همانند باران همراه با رعد و برق، در شب تاریک و ترسناک:

مَثَلُهُمْ کَمَثَلِ الَّذِی اسْتَوْقَدَ نٰاراً ... أَوْ کَصَیِّبٍ مِنَ السَّمٰاءِ فِیهِ ظُلُمٰاتٌ وَ رَعْدٌ وَ بَرْقٌ یَجْعَلُونَ أَصٰابِعَهُمْ فِی آذٰانِهِمْ مِنَ الصَّوٰاعِقِ حَذَرَ الْمَوْتِ .... بقره (2) 17 و 19

1161. ازدیاد نفاق و پلیدی منافقان متعصّب، با شنیدن قرآن:

وَ إِذٰا مٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ فَمِنْهُمْ مَنْ یَقُولُ أَیُّکُمْ زٰادَتْهُ هٰذِهِ إِیمٰاناً فَأَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا فَزٰادَتْهُمْ إِیمٰاناً وَ هُمْ یَسْتَبْشِرُونَ

وَ أَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزٰادَتْهُمْ رِجْساً إِلَی رِجْسِهِمْ وَ مٰاتُوا وَ هُمْ کٰافِرُونَ . توبه (9) 124 و 125

1162. ایراد منافقان به تمثیلهای قرآن:

مَثَلُهُمْ کَمَثَلِ الَّذِی اسْتَوْقَدَ نٰاراً فَلَمّٰا أَضٰاءَتْ مٰا حَوْلَهُ ذَهَبَ اللّٰهُ بِنُورِهِمْ وَ تَرَکَهُمْ فِی ظُلُمٰاتٍ لاٰ یُبْصِرُونَ

أَوْ کَصَیِّبٍ مِنَ السَّمٰاءِ فِیهِ ظُلُمٰاتٌ وَ رَعْدٌ وَ بَرْقٌ یَجْعَلُونَ أَصٰابِعَهُمْ فِی آذٰانِهِمْ مِنَ الصَّوٰاعِقِ حَذَرَ الْمَوْتِ وَ اللّٰهُ مُحِیطٌ بِالْکٰافِرِینَ

إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَسْتَحْیِی أَنْ یَضْرِبَ مَثَلاً مٰا بَعُوضَةً فَمٰا فَوْقَهٰا فَأَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا فَیَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَ أَمَّا الَّذِینَ کَفَرُوا فَیَقُولُونَ مٰا ذٰا أَرٰادَ اللّٰهُ بِهٰذٰا مَثَلاً یُضِلُّ بِهِ کَثِیراً وَ یَهْدِی بِهِ کَثِیراً وَ مٰا یُضِلُّ بِهِ إِلاَّ الْفٰاسِقِینَ . (1)

بقره (2) 17 و 19 و 26

وَ مٰا جَعَلْنٰا أَصْحٰابَ النّٰارِ إِلاّٰ مَلاٰئِکَةً وَ مٰا جَعَلْنٰا عِدَّتَهُمْ إِلاّٰ فِتْنَةً لِلَّذِینَ کَفَرُوا لِیَسْتَیْقِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ وَ یَزْدٰادَ الَّذِینَ آمَنُوا إِیمٰاناً وَ لاٰ یَرْتٰابَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ لِیَقُولَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَ الْکٰافِرُونَ مٰا ذٰا أَرٰادَ اللّٰهُ بِهٰذٰا مَثَلاً کَذٰلِکَ یُضِلُّ اللّٰهُ مَنْ یَشٰاءُ وَ یَهْدِی مَنْ یَشٰاءُ وَ مٰا یَعْلَمُ جُنُودَ رَبِّکَ إِلاّٰ هُوَ وَ مٰا هِیَ إِلاّٰ ذِکْریٰ لِلْبَشَرِ. مدّثر (74) 31

نیز ==> سوره، منافقان و نزول سوره

منافقان و قیامت

1163. آرزوهای منافقان، عامل غفلت آنان از قیامت:

یَوْمَ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ لِلَّذِینَ آمَنُوا انْظُرُونٰا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِکُمْ قِیلَ ارْجِعُوا وَرٰاءَکُمْ فَالْتَمِسُوا نُوراً فَضُرِبَ بَیْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بٰابٌ بٰاطِنُهُ فِیهِ الرَّحْمَةُ وَ ظٰاهِرُهُ مِنْ قِبَلِهِ الْعَذٰابُ

یُنٰادُونَهُمْ أَ لَمْ نَکُنْ مَعَکُمْ قٰالُوا بَلیٰ وَ لٰکِنَّکُمْ فَتَنْتُمْ أَنْفُسَکُمْ وَ تَرَبَّصْتُمْ وَ ارْتَبْتُمْ وَ غَرَّتْکُمُ الْأَمٰانِیُّ حَتّٰی جٰاءَ أَمْرُ اللّٰهِ وَ غَرَّکُمْ بِاللّٰهِ الْغَرُورُ. حدید (57) 13 و 14

1164. ادّعای دروغین منافقان در ایمان به قیامت:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَ مٰا هُمْ بِمُؤْمِنِینَ . بقره (2) 8

نیز ==> همین مدخل، منافقان، منافقان در قیامت

منافقان و کافران

1165. همسویی و هم‌فکری منافقان با کافران:

وَ لِیَعْلَمَ الَّذِینَ نٰافَقُوا وَ قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا قٰاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ أَوِ ادْفَعُوا قٰالُوا لَوْ نَعْلَمُ قِتٰالاً لاَتَّبَعْنٰاکُمْ هُمْ لِلْکُفْرِ یَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلْإِیمٰانِ یَقُولُونَ بِأَفْوٰاهِهِمْ


1) 1) . نقل شده: پس از تمثیلهای قرآن به«کمثل الّذی استوقد ناراً»و«او کصیّب من السّماء»منافقان گفتند: آیا این‌گونه مثلها شأن خداوند عز و جل است؟ فرمود:«ان اللّه لا یستحیی...». (مجمع البیان، ج 1 - 2، ص 165)

مٰا لَیْسَ فِی قُلُوبِهِمْ وَ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا یَکْتُمُونَ . آل عمران (3) 167

بَشِّرِ الْمُنٰافِقِینَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً

اَلَّذِینَ یَتَّخِذُونَ الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ أَ یَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلّٰهِ جَمِیعاً

وَ قَدْ نَزَّلَ عَلَیْکُمْ فِی الْکِتٰابِ أَنْ إِذٰا سَمِعْتُمْ آیٰاتِ اللّٰهِ یُکْفَرُ بِهٰا وَ یُسْتَهْزَأُ بِهٰا فَلاٰ تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتّٰی یَخُوضُوا فِی حَدِیثٍ غَیْرِهِ إِنَّکُمْ إِذاً مِثْلُهُمْ إِنَّ اللّٰهَ جٰامِعُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْکٰافِرِینَ فِی جَهَنَّمَ جَمِیعاً. نساء (4) 138 -\140

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ جٰاهِدِ الْکُفّٰارَ وَ الْمُنٰافِقِینَ وَ اغْلُظْ عَلَیْهِمْ وَ مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ

وَ لاٰ تُصَلِّ عَلیٰ أَحَدٍ مِنْهُمْ مٰاتَ أَبَداً وَ لاٰ تَقُمْ عَلیٰ قَبْرِهِ إِنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ مٰاتُوا وَ هُمْ فٰاسِقُونَ . توبه (9) 73 و 84

وَ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً ضِرٰاراً وَ کُفْراً وَ تَفْرِیقاً بَیْنَ الْمُؤْمِنِینَ وَ إِرْصٰاداً لِمَنْ حٰارَبَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ وَ لَیَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنٰا إِلاَّ الْحُسْنیٰ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ . توبه (9) 107

کَمَثَلِ الشَّیْطٰانِ إِذْ قٰالَ لِلْإِنْسٰانِ اکْفُرْ فَلَمّٰا کَفَرَ قٰالَ إِنِّی بَرِیءٌ مِنْکَ إِنِّی أَخٰافُ اللّٰهَ رَبَّ الْعٰالَمِینَ

فَکٰانَ عٰاقِبَتَهُمٰا أَنَّهُمٰا فِی النّٰارِ خٰالِدَیْنِ فِیهٰا وَ ذٰلِکَ جَزٰاءُ الظّٰالِمِینَ . (1)حشر (59) 16 و 17

1166. اعلام برادری و همکاری منافقان با کافران اهل کتاب، برای مبارزه با مسلمانان:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ نٰافَقُوا یَقُولُونَ لِإِخْوٰانِهِمُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ لَئِنْ أُخْرِجْتُمْ لَنَخْرُجَنَّ مَعَکُمْ وَ لاٰ نُطِیعُ فِیکُمْ أَحَداً أَبَداً وَ إِنْ قُوتِلْتُمْ لَنَنْصُرَنَّکُمْ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ . حشر (59) 11

1167. پراکندگی دلهای منافقان و کافران اهل کتاب، به رغم اتحاد ظاهری آنان:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ نٰافَقُوا یَقُولُونَ لِإِخْوٰانِهِمُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ لَئِنْ أُخْرِجْتُمْ لَنَخْرُجَنَّ مَعَکُمْ وَ لاٰ نُطِیعُ فِیکُمْ أَحَداً أَبَداً وَ إِنْ قُوتِلْتُمْ لَنَنْصُرَنَّکُمْ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ

لاٰ یُقٰاتِلُونَکُمْ جَمِیعاً إِلاّٰ فِی قُریً مُحَصَّنَةٍ أَوْ مِنْ وَرٰاءِ جُدُرٍ بَأْسُهُمْ بَیْنَهُمْ شَدِیدٌ تَحْسَبُهُمْ جَمِیعاً وَ قُلُوبُهُمْ شَتّٰی ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لاٰ یَعْقِلُونَ . حشر (59) 11 و 14

1168. پذیرش ولایت و سلطۀ کافران، از جانب منافقان:

اَلَّذِینَ یَتَّخِذُونَ الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ أَ یَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلّٰهِ جَمِیعاً

وَ قَدْ نَزَّلَ عَلَیْکُمْ فِی الْکِتٰابِ أَنْ إِذٰا سَمِعْتُمْ آیٰاتِ اللّٰهِ یُکْفَرُ بِهٰا وَ یُسْتَهْزَأُ بِهٰا فَلاٰ تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتّٰی یَخُوضُوا فِی حَدِیثٍ غَیْرِهِ إِنَّکُمْ إِذاً مِثْلُهُمْ إِنَّ اللّٰهَ جٰامِعُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْکٰافِرِینَ فِی جَهَنَّمَ جَمِیعاً

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ أَ تُرِیدُونَ أَنْ تَجْعَلُوا لِلّٰهِ عَلَیْکُمْ سُلْطٰاناً مُبِیناً

إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ فِی الدَّرْکِ الْأَسْفَلِ مِنَ النّٰارِ وَ لَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِیراً. نساء (4) 139 و 140 و 144 و 145

1169. هم سویی منافقان با کافران، در استهزای آیات الهی:

وَ قَدْ نَزَّلَ عَلَیْکُمْ فِی الْکِتٰابِ أَنْ إِذٰا سَمِعْتُمْ آیٰاتِ اللّٰهِ یُکْفَرُ بِهٰا وَ یُسْتَهْزَأُ بِهٰا فَلاٰ تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتّٰی یَخُوضُوا فِی حَدِیثٍ غَیْرِهِ إِنَّکُمْ إِذاً مِثْلُهُمْ إِنَّ اللّٰهَ جٰامِعُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْکٰافِرِینَ فِی جَهَنَّمَ


1) 1) . آیه در بیان مثل منافقان است که همانند شیطان انسان را به کفر می‌کشانند. (الکشاف، ج 4، ص 106)

جَمِیعاً. نساء (4) 140

1170. منافقان، مایۀ تقویت روحیّه و ایجاد امید در کافران، برای نبرد با اسلام و مسلمانان:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ نٰافَقُوا یَقُولُونَ لِإِخْوٰانِهِمُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ لَئِنْ أُخْرِجْتُمْ لَنَخْرُجَنَّ مَعَکُمْ وَ لاٰ نُطِیعُ فِیکُمْ أَحَداً أَبَداً وَ إِنْ قُوتِلْتُمْ لَنَنْصُرَنَّکُمْ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ . حشر (59) 11

1171. هم‌نشینی منافقان و کافران، در راستای اهانت به مقدسات و آیات الهی:

وَ قَدْ نَزَّلَ عَلَیْکُمْ فِی الْکِتٰابِ أَنْ إِذٰا سَمِعْتُمْ آیٰاتِ اللّٰهِ یُکْفَرُ بِهٰا وَ یُسْتَهْزَأُ بِهٰا فَلاٰ تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتّٰی یَخُوضُوا فِی حَدِیثٍ غَیْرِهِ إِنَّکُمْ إِذاً مِثْلُهُمْ إِنَّ اللّٰهَ جٰامِعُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْکٰافِرِینَ فِی جَهَنَّمَ جَمِیعاً. نساء (4) 140

1172. حضور منافقان در جبهۀ کافران، حضوری ناپایدار و بی‌اثر:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ نٰافَقُوا یَقُولُونَ لِإِخْوٰانِهِمُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ لَئِنْ أُخْرِجْتُمْ لَنَخْرُجَنَّ مَعَکُمْ وَ لاٰ نُطِیعُ فِیکُمْ أَحَداً أَبَداً وَ إِنْ قُوتِلْتُمْ لَنَنْصُرَنَّکُمْ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ

لَئِنْ أُخْرِجُوا لاٰ یَخْرُجُونَ مَعَهُمْ وَ لَئِنْ قُوتِلُوا لاٰ یَنْصُرُونَهُمْ وَ لَئِنْ نَصَرُوهُمْ لَیُوَلُّنَّ الْأَدْبٰارَ ثُمَّ لاٰ یُنْصَرُونَ . حشر (59) 11 و 12

1173. بهره‌گیری منافقان در راستای اهداف خویش، از کافران:

وَ لِیَعْلَمَ الَّذِینَ نٰافَقُوا وَ قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا قٰاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ أَوِ ادْفَعُوا قٰالُوا لَوْ نَعْلَمُ قِتٰالاً لاَتَّبَعْنٰاکُمْ هُمْ لِلْکُفْرِ یَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلْإِیمٰانِ یَقُولُونَ بِأَفْوٰاهِهِمْ مٰا لَیْسَ فِی قُلُوبِهِمْ وَ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا یَکْتُمُونَ . آل عمران (3) 167

1174. برتری کافران بر اهل ایمان، در دیدگاه منافقان:

بَشِّرِ الْمُنٰافِقِینَ ... اَلَّذِینَ یَتَّخِذُونَ الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ أَ یَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلّٰهِ جَمِیعاً. نساء (4) 138 و 139

1175. پیشگویی قرآن، از آیندۀ روابط منافقان با کافران:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ نٰافَقُوا یَقُولُونَ لِإِخْوٰانِهِمُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ لَئِنْ أُخْرِجْتُمْ لَنَخْرُجَنَّ مَعَکُمْ وَ لاٰ نُطِیعُ فِیکُمْ أَحَداً أَبَداً وَ إِنْ قُوتِلْتُمْ لَنَنْصُرَنَّکُمْ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ

لَئِنْ أُخْرِجُوا لاٰ یَخْرُجُونَ مَعَهُمْ وَ لَئِنْ قُوتِلُوا لاٰ یَنْصُرُونَهُمْ وَ لَئِنْ نَصَرُوهُمْ لَیُوَلُّنَّ الْأَدْبٰارَ ثُمَّ لاٰ یُنْصَرُونَ

لَأَنْتُمْ أَشَدُّ رَهْبَةً فِی صُدُورِهِمْ مِنَ اللّٰهِ ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لاٰ یَفْقَهُونَ

لاٰ یُقٰاتِلُونَکُمْ جَمِیعاً إِلاّٰ فِی قُریً مُحَصَّنَةٍ أَوْ مِنْ وَرٰاءِ جُدُرٍ بَأْسُهُمْ بَیْنَهُمْ شَدِیدٌ تَحْسَبُهُمْ جَمِیعاً وَ قُلُوبُهُمْ شَتّٰی ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لاٰ یَعْقِلُونَ . حشر (59) 11 - 14

1176. دستیابی به عزّت و شکوه، هدف منافقان در پذیرش ولایت کافران:

اَلَّذِینَ یَتَّخِذُونَ الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ أَ یَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلّٰهِ جَمِیعاً. نساء (4) 139

1177. دستیابی به منافع مادّی، انگیزۀ منافقان، برای شرکت در جهاد با کافران:

اَلَّذِینَ یَتَرَبَّصُونَ بِکُمْ فَإِنْ کٰانَ لَکُمْ فَتْحٌ مِنَ اللّٰهِ قٰالُوا أَ لَمْ نَکُنْ مَعَکُمْ وَ إِنْ کٰانَ لِلْکٰافِرِینَ نَصِیبٌ قٰالُوا أَ لَمْ

نَسْتَحْوِذْ عَلَیْکُمْ وَ نَمْنَعْکُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ فَاللّٰهُ یَحْکُمُ بَیْنَکُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ وَ لَنْ یَجْعَلَ اللّٰهُ لِلْکٰافِرِینَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ سَبِیلاً. نساء (4) 141

لَوْ کٰانَ عَرَضاً قَرِیباً وَ سَفَراً قٰاصِداً لاَتَّبَعُوکَ وَ لٰکِنْ بَعُدَتْ عَلَیْهِمُ الشُّقَّةُ وَ سَیَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ لَوِ اسْتَطَعْنٰا لَخَرَجْنٰا مَعَکُمْ یُهْلِکُونَ أَنْفُسَهُمْ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ . توبه (9) 42

منافقان و کتابهای آسمانی

1178. ادعای دروغین منافقان، مبنی بر ایمان خود به کتابهای آسمانی:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ یَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ وَ مٰا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِکَ یُرِیدُونَ أَنْ یَتَحٰاکَمُوا إِلَی الطّٰاغُوتِ وَ قَدْ أُمِرُوا أَنْ یَکْفُرُوا بِهِ وَ یُرِیدُ الشَّیْطٰانُ أَنْ یُضِلَّهُمْ ضَلاٰلاً بَعِیداً. نساء (4) 60

منافقان و کفر

1179. تلاش منافقان، جهت گسترش کفر و تضعیف عقاید اسلامی مردم:

فَمٰا لَکُمْ فِی الْمُنٰافِقِینَ ... وَدُّوا لَوْ تَکْفُرُونَ کَمٰا کَفَرُوا فَتَکُونُونَ سَوٰاءً .... نساء (4) 88 و 89

نیز ==> همین مدخل، منافقان، کفر منافقان

منافقان و محمّد صلی الله علیه و آله

1180. اهانت منافقان به پیامبر صلی الله علیه و آله ، با نسبتهای ناروا به آن حضرت:

وَ مِنْهُمُ الَّذِینَ یُؤْذُونَ النَّبِیَّ وَ یَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ .... توبه (9) 61

یَقُولُونَ لَئِنْ رَجَعْنٰا إِلَی الْمَدِینَةِ لَیُخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ مِنْهَا الْأَذَلَّ وَ لِلّٰهِ الْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ لٰکِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ . (1)منافقون (63) 8

1181. آزاررسانی منافقان به پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ مِنْهُمُ الَّذِینَ یُؤْذُونَ النَّبِیَّ ... وَ الَّذِینَ یُؤْذُونَ رَسُولَ اللّٰهِ .... توبه (9) 61

وَ لاٰ تُطِعِ الْکٰافِرِینَ وَ الْمُنٰافِقِینَ وَ دَعْ أَذٰاهُمْ .... احزاب (33) 48

1182. دشمنی منافقان با خدا و رسول صلی الله علیه و آله :

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یُعْجِبُکَ قَوْلُهُ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ یُشْهِدُ اللّٰهَ عَلیٰ مٰا فِی قَلْبِهِ وَ هُوَ أَلَدُّ الْخِصٰامِ . بقره (2) 204

یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ لَکُمْ لِیُرْضُوکُمْ وَ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ یُرْضُوهُ إِنْ کٰانُوا مُؤْمِنِینَ

أَ لَمْ یَعْلَمُوا أَنَّهُ مَنْ یُحٰادِدِ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ فَأَنَّ لَهُ نٰارَ جَهَنَّمَ خٰالِداً فِیهٰا ذٰلِکَ الْخِزْیُ الْعَظِیمُ

یَحْذَرُ الْمُنٰافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَیْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِمٰا فِی قُلُوبِهِمْ قُلِ اسْتَهْزِؤُا إِنَّ اللّٰهَ مُخْرِجٌ مٰا تَحْذَرُونَ . توبه (9) 62 - 64

إِنَّ الَّذِینَ یُحَادُّونَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ أُولٰئِکَ فِی الْأَذَلِّینَ

لاٰ تَجِدُ قَوْماً یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ یُوٰادُّونَ مَنْ حَادَّ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ لَوْ کٰانُوا آبٰاءَهُمْ أَوْ أَبْنٰاءَهُمْ أَوْ إِخْوٰانَهُمْ أَوْ عَشِیرَتَهُمْ أُولٰئِکَ کَتَبَ فِی قُلُوبِهِمُ الْإِیمٰانَ وَ أَیَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ وَ یُدْخِلُهُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا رَضِیَ اللّٰهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ أُولٰئِکَ حِزْبُ اللّٰهِ أَلاٰ إِنَّ حِزْبَ اللّٰهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ . (2)مجادله (58) 20 و 22

وَ إِذٰا رَأَیْتَهُمْ تُعْجِبُکَ أَجْسٰامُهُمْ وَ إِنْ یَقُولُوا تَسْمَعْ لِقَوْلِهِمْ کَأَنَّهُمْ خُشُبٌ مُسَنَّدَةٌ یَحْسَبُونَ کُلَّ صَیْحَةٍ


1) 1) . مقصود از«الأذل»پیامبر صلی الله علیه و آله است

2) 2) . مقصود از«قوم»منافقان است. (مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 383)

عَلَیْهِمْ هُمُ الْعَدُوُّ فَاحْذَرْهُمْ قٰاتَلَهُمُ اللّٰهُ أَنّٰی یُؤْفَکُونَ .

منافقون (63) 4

1183. تهدید و توطئۀ منافقان، بر اخراج پیامبر صلی الله علیه و آله از مدینه:

یَقُولُونَ لَئِنْ رَجَعْنٰا إِلَی الْمَدِینَةِ لَیُخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ مِنْهَا الْأَذَلَّ وَ لِلّٰهِ الْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ لٰکِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ . منافقون (63) 8

1184. حقانیّت پیامبر صلی الله علیه و آله و ارتباط او با وحی، امری ثابت شده برای منافقان:

یَحْذَرُ الْمُنٰافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَیْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِمٰا فِی قُلُوبِهِمْ .... توبه (9) 64

1185. تلاش منافقان برای مقابله با اسلام و رسول خدا صلی الله علیه و آله و بازداشتن مردم از آن حضرت:

... رَأَیْتَ الْمُنٰافِقِینَ یَصُدُّونَ عَنْکَ صُدُوداً. نساء (4) 61

وَ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً ضِرٰاراً وَ کُفْراً وَ تَفْرِیقاً بَیْنَ الْمُؤْمِنِینَ وَ إِرْصٰاداً لِمَنْ حٰارَبَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ .... توبه (9) 107

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا یَسْتَغْفِرْ لَکُمْ رَسُولُ اللّٰهِ لَوَّوْا رُؤُسَهُمْ وَ رَأَیْتَهُمْ یَصُدُّونَ وَ هُمْ مُسْتَکْبِرُونَ

هُمُ الَّذِینَ یَقُولُونَ لاٰ تُنْفِقُوا عَلیٰ مَنْ عِنْدَ رَسُولِ اللّٰهِ حَتّٰی یَنْفَضُّوا وَ لِلّٰهِ خَزٰائِنُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ لٰکِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لاٰ یَفْقَهُونَ . منافقون (63) 5 و 7

1186. اعلان عدم صلاحیّت منافقان، در همراهی با پیامبر صلی الله علیه و آله ، برای مقابله با دشمنان دین:

فَأَعْقَبَهُمْ نِفٰاقاً فِی قُلُوبِهِمْ ... فَإِنْ رَجَعَکَ اللّٰهُ إِلیٰ طٰائِفَةٍ مِنْهُمْ ... فَقُلْ ... وَ لَنْ تُقٰاتِلُوا مَعِیَ عَدُوًّا .... توبه (9) 77 و 83

1187. برخورد گستاخانه و بی‌ادبانۀ منافقان با پیامبر صلی الله علیه و آله ، هنگام سخن گفتن با وی:

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَقُولُ ائْذَنْ لِی وَ لاٰ تَفْتِنِّی أَلاٰ فِی الْفِتْنَةِ سَقَطُوا وَ إِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِیطَةٌ بِالْکٰافِرِینَ . توبه (9) 49

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَلْمِزُکَ فِی الصَّدَقٰاتِ فَإِنْ أُعْطُوا مِنْهٰا رَضُوا وَ إِنْ لَمْ یُعْطَوْا مِنْهٰا إِذٰا هُمْ یَسْخَطُونَ . توبه (9) 58

1188. احسان به پیامبر صلی الله علیه و آله ، توجیه ناروای منافقان، برای عدم ارجاع داوری به آن حضرت:

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا إِلیٰ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ وَ إِلَی الرَّسُولِ رَأَیْتَ الْمُنٰافِقِینَ یَصُدُّونَ عَنْکَ صُدُوداً

فَکَیْفَ إِذٰا أَصٰابَتْهُمْ مُصِیبَةٌ بِمٰا قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ ثُمَّ جٰاؤُکَ یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ إِنْ أَرَدْنٰا إِلاّٰ إِحْسٰاناً وَ تَوْفِیقاً. نساء (4) 61 و 62

1189. جلسات سرّی و توطئه‌گرانۀ منافقان مدینه، علیه پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ یَقُولُونَ طٰاعَةٌ فَإِذٰا بَرَزُوا مِنْ عِنْدِکَ بَیَّتَ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ غَیْرَ الَّذِی تَقُولُ وَ اللّٰهُ یَکْتُبُ مٰا یُبَیِّتُونَ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَ تَوَکَّلْ عَلَی اللّٰهِ وَ کَفیٰ بِاللّٰهِ وَکِیلاً. نساء (4) 81

1190. طعن و خرده‌گیری منافقان از پیامبر صلی الله علیه و آله ، در نحوۀ تقسیم صدقات:

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَلْمِزُکَ فِی الصَّدَقٰاتِ فَإِنْ أُعْطُوا مِنْهٰا رَضُوا وَ إِنْ لَمْ یُعْطَوْا مِنْهٰا إِذٰا هُمْ یَسْخَطُونَ . توبه (9) 58

1191. استهزای پیامبر صلی الله علیه و آله از سوی منافقان، مورد تهدید و سرزنش خداوند:

یَحْذَرُ الْمُنٰافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَیْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِمٰا فِی قُلُوبِهِمْ قُلِ اسْتَهْزِؤُا إِنَّ اللّٰهَ مُخْرِجٌ مٰا

تَحْذَرُونَ

وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ لَیَقُولُنَّ إِنَّمٰا کُنّٰا نَخُوضُ وَ نَلْعَبُ قُلْ أَ بِاللّٰهِ وَ آیٰاتِهِ وَ رَسُولِهِ کُنْتُمْ تَسْتَهْزِؤُنَ

لاٰ تَعْتَذِرُوا قَدْ کَفَرْتُمْ بَعْدَ إِیمٰانِکُمْ إِنْ نَعْفُ عَنْ طٰائِفَةٍ مِنْکُمْ نُعَذِّبْ طٰائِفَةً بِأَنَّهُمْ کٰانُوا مُجْرِمِینَ . توبه (9) 64 - 66

1192. رخصت خواهی منافقان از پیامبر صلی الله علیه و آله ، برای ترک جهاد و همراهی با آن حضرت:

وَ إِذٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ أَنْ آمِنُوا بِاللّٰهِ وَ جٰاهِدُوا مَعَ رَسُولِهِ اسْتَأْذَنَکَ أُولُوا الطَّوْلِ مِنْهُمْ وَ قٰالُوا ذَرْنٰا نَکُنْ مَعَ الْقٰاعِدِینَ . توبه (9) 86

1193. روی‌گردانی منافقان از انفاق به مؤمنان، به جهت پراکنده نمودن آنان از اطراف پیامبر صلی الله علیه و آله :

هُمُ الَّذِینَ یَقُولُونَ لاٰ تُنْفِقُوا عَلیٰ مَنْ عِنْدَ رَسُولِ اللّٰهِ حَتّٰی یَنْفَضُّوا وَ لِلّٰهِ خَزٰائِنُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ لٰکِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لاٰ یَفْقَهُونَ . منافقون (63) 7

1194. تفکیک میان قرآن و محمّد صلی الله علیه و آله ، از شیوه‌های منافقان:

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا إِلیٰ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ وَ إِلَی الرَّسُولِ رَأَیْتَ الْمُنٰافِقِینَ یَصُدُّونَ عَنْکَ صُدُوداً. نساء (4) 61

1195. تلاش منافقان در وارونه جلوه دادن امور، برای پیامبر صلی الله علیه و آله :

لَقَدِ ابْتَغَوُا الْفِتْنَةَ مِنْ قَبْلُ وَ قَلَّبُوا لَکَ الْأُمُورَ حَتّٰی جٰاءَ الْحَقُّ وَ ظَهَرَ أَمْرُ اللّٰهِ وَ هُمْ کٰارِهُونَ . توبه (9) 48

1196. کفر ورزیدن منافقان به محمّد صلی الله علیه و آله ، مایۀ نفاق درونی آنان:

فَأَعْقَبَهُمْ نِفٰاقاً فِی قُلُوبِهِمْ .... ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ .... توبه (9) 77 و 80

1197. سوء استفادۀ منافقان، از عطوفت و سعۀ‌صدر محمّد صلی الله علیه و آله :

وَ مِنْهُمُ الَّذِینَ یُؤْذُونَ النَّبِیَّ وَ یَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ .... توبه (9) 61

1198. پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله ، فردی ساده‌لوح و زود باور، از دیدگاه منافقان:

... اَلَّذِینَ یُؤْذُونَ النَّبِیَّ وَ یَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ .... توبه (9) 61

1199. گوش سپردن منافقان به سخنان پیامبر صلی الله علیه و آله ، به انگیزۀ دروغ بستن بر حضرت، مایۀ رسوایی منافقان:

یٰا أَیُّهَا الرَّسُولُ لاٰ یَحْزُنْکَ الَّذِینَ یُسٰارِعُونَ فِی الْکُفْرِ مِنَ الَّذِینَ قٰالُوا آمَنّٰا بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ لَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ وَ مِنَ الَّذِینَ هٰادُوا سَمّٰاعُونَ لِلْکَذِبِ سَمّٰاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرِینَ لَمْ یَأْتُوکَ یُحَرِّفُونَ الْکَلِمَ مِنْ بَعْدِ مَوٰاضِعِهِ یَقُولُونَ إِنْ أُوتِیتُمْ هٰذٰا فَخُذُوهُ وَ إِنْ لَمْ تُؤْتَوْهُ فَاحْذَرُوا وَ مَنْ یُرِدِ اللّٰهُ فِتْنَتَهُ فَلَنْ تَمْلِکَ لَهُ مِنَ اللّٰهِ شَیْئاً أُولٰئِکَ الَّذِینَ لَمْ یُرِدِ اللّٰهُ أَنْ یُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ لَهُمْ فِی الدُّنْیٰا خِزْیٌ وَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ عَذٰابٌ عَظِیمٌ . مائده (5) 41

1200.سبقت و پیشگامی منافقان در کفر، باعث حزن پیامبر صلی الله علیه و آله :

یٰا أَیُّهَا الرَّسُولُ لاٰ یَحْزُنْکَ الَّذِینَ یُسٰارِعُونَ فِی الْکُفْرِ مِنَ الَّذِینَ قٰالُوا آمَنّٰا بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ لَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ ... . مائده (5) 41

1201. گوش سپاری منافقان به سخنان پیامبر صلی الله علیه و آله به انگیزۀ سخن چینی و جاسوسی برای دیگران:

یٰا أَیُّهَا الرَّسُولُ لاٰ یَحْزُنْکَ الَّذِینَ یُسٰارِعُونَ فِی الْکُفْرِ مِنَ الَّذِینَ قٰالُوا آمَنّٰا بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ لَمْ تُؤْمِنْ

قُلُوبُهُمْ وَ مِنَ الَّذِینَ هٰادُوا سَمّٰاعُونَ لِلْکَذِبِ سَمّٰاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرِینَ لَمْ یَأْتُوکَ یُحَرِّفُونَ الْکَلِمَ مِنْ بَعْدِ مَوٰاضِعِهِ یَقُولُونَ إِنْ أُوتِیتُمْ هٰذٰا فَخُذُوهُ وَ إِنْ لَمْ تُؤْتَوْهُ فَاحْذَرُوا وَ مَنْ یُرِدِ اللّٰهُ فِتْنَتَهُ فَلَنْ تَمْلِکَ لَهُ مِنَ اللّٰهِ شَیْئاً أُولٰئِکَ الَّذِینَ لَمْ یُرِدِ اللّٰهُ أَنْ یُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ لَهُمْ فِی الدُّنْیٰا خِزْیٌ وَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ عَذٰابٌ عَظِیمٌ . مائده (5) 41

1202. برخورد منافقانۀ برخی مسلمانان دنیا طلب با پیامبر صلی الله علیه و آله :

... وَ طٰائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ ... یُخْفُونَ فِی أَنْفُسِهِمْ مٰا لاٰ یُبْدُونَ لَکَ .... آل عمران (3) 154

1203. روی‌گردانی منافقان از قضاوت و حکمیّت پیامبر صلی الله علیه و آله ، مایۀ سرزنش آنان از سوی خداوند:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ یَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ وَ مٰا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِکَ یُرِیدُونَ أَنْ یَتَحٰاکَمُوا إِلَی الطّٰاغُوتِ وَ قَدْ أُمِرُوا أَنْ یَکْفُرُوا بِهِ وَ یُرِیدُ الشَّیْطٰانُ أَنْ یُضِلَّهُمْ ضَلاٰلاً بَعِیداً

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا إِلیٰ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ وَ إِلَی الرَّسُولِ رَأَیْتَ الْمُنٰافِقِینَ یَصُدُّونَ عَنْکَ صُدُوداً. نساء (4) 60 و 61

وَ إِذٰا دُعُوا إِلَی اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ لِیَحْکُمَ بَیْنَهُمْ إِذٰا فَرِیقٌ مِنْهُمْ مُعْرِضُونَ

أَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَمِ ارْتٰابُوا أَمْ یَخٰافُونَ أَنْ یَحِیفَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ وَ رَسُولُهُ بَلْ أُولٰئِکَ هُمُ الظّٰالِمُونَ . نور (24) 48 و 50

1204. بی‌اعتنایی منافقان به دعوت پیامبر صلی الله علیه و آله ، برای حضور در پیکار علیه کافران:

وَ لِیَعْلَمَ الَّذِینَ نٰافَقُوا وَ قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا قٰاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ أَوِ ادْفَعُوا قٰالُوا لَوْ نَعْلَمُ قِتٰالاً لاَتَّبَعْنٰاکُمْ هُمْ لِلْکُفْرِ یَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلْإِیمٰانِ یَقُولُونَ بِأَفْوٰاهِهِمْ مٰا لَیْسَ فِی قُلُوبِهِمْ وَ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا یَکْتُمُونَ . آل عمران (3) 167

1205. تحقیر پیامبر صلی الله علیه و آله و مؤمنان از سوی منافقان، ناشی از جهل آنان نسبت به انحصار عزت به خدا و رسول صلی الله علیه و آله و مؤمنان:

یَقُولُونَ لَئِنْ رَجَعْنٰا إِلَی الْمَدِینَةِ لَیُخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ مِنْهَا الْأَذَلَّ وَ لِلّٰهِ الْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ لٰکِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ . منافقون (63) 8

1206. وعدۀ پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به پیروزی مسلمانان، وعده‌ای فریب‌کارانه، از دیدگاه منافقان:

وَ إِذْ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ مٰا وَعَدَنَا اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ إِلاّٰ غُرُوراً. احزاب (33) 12

1207. تکذیب پیامبر صلی الله علیه و آله ، از ناحیۀ منافقان:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ نُهُوا عَنِ النَّجْویٰ ثُمَّ یَعُودُونَ لِمٰا نُهُوا عَنْهُ وَ یَتَنٰاجَوْنَ بِالْإِثْمِ وَ الْعُدْوٰانِ وَ مَعْصِیَةِ الرَّسُولِ وَ إِذٰا جٰاؤُکَ حَیَّوْکَ بِمٰا لَمْ یُحَیِّکَ بِهِ اللّٰهُ وَ یَقُولُونَ فِی أَنْفُسِهِمْ لَوْ لاٰ یُعَذِّبُنَا اللّٰهُ بِمٰا نَقُولُ حَسْبُهُمْ جَهَنَّمُ یَصْلَوْنَهٰا فَبِئْسَ الْمَصِیرُ. (1)مجادله (58) 8

1208. اقرار و گواهی دروغین منافقان بر رسالت الهی پیامبر صلی الله علیه و آله :

إِذٰا جٰاءَکَ الْمُنٰافِقُونَ قٰالُوا نَشْهَدُ إِنَّکَ لَرَسُولُ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّکَ لَرَسُولُهُ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لَکٰاذِبُونَ . منافقون (63) 1


1) 1) . مفاد جملۀ«و یقولون ... لو لا یعذبنا اللّٰه بما نقول»این است که اگر محمّد صلی الله علیه و آله پیامبر بود باید ما عذاب می‌شدیم و چون عذاب نشدیم معلوم می‌شود او پیامبر نیست. (المیزان، ج 19، ص 187)

1209. تصمیم منافقان، بر ترور پیامبر صلی الله علیه و آله در عقبه:

لَقَدِ ابْتَغَوُا الْفِتْنَةَ مِنْ قَبْلُ وَ قَلَّبُوا لَکَ الْأُمُورَ حَتّٰی جٰاءَ الْحَقُّ وَ ظَهَرَ أَمْرُ اللّٰهِ وَ هُمْ کٰارِهُونَ . (1)توبه (9) 48

یَحْذَرُ الْمُنٰافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَیْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِمٰا فِی قُلُوبِهِمْ قُلِ اسْتَهْزِؤُا إِنَّ اللّٰهَ مُخْرِجٌ مٰا تَحْذَرُونَ . (2)توبه (9) 64

یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ مٰا قٰالُوا وَ لَقَدْ قٰالُوا کَلِمَةَ الْکُفْرِ وَ کَفَرُوا بَعْدَ إِسْلاٰمِهِمْ وَ هَمُّوا بِمٰا لَمْ یَنٰالُوا وَ مٰا نَقَمُوا إِلاّٰ أَنْ أَغْنٰاهُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ فَإِنْ یَتُوبُوا یَکُ خَیْراً لَهُمْ وَ إِنْ یَتَوَلَّوْا یُعَذِّبْهُمُ اللّٰهُ عَذٰاباً أَلِیماً فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ مٰا لَهُمْ فِی الْأَرْضِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ نَصِیرٍ. (3)توبه (9) 74

نیز ==> همین مدخل، منافقان، اهانتهای منافقان، تحیّت منافقان، توسّل منافقان و محمّد صلی الله علیه و آله ، ترور محمّد صلی الله علیه و آله ، توطئه علیه محمّد صلی الله علیه و آله ، دشمنی با محمّد صلی الله علیه و آله ، رضایت محمّد صلی الله علیه و آله ، مصادیق دشمنان محمّد، منافقان، منافقان و شخصیّت محمّد صلی الله علیه و آله ، هتک شخصیّت محمّد صلی الله علیه و آله .

منافقان و مسلمانان

==> همین مدخل، منافقان، منافقان و مؤمنان

منافقان و مشرکان

1210. هم سویی منافقان و مشرکان، در بدگمانی به خدا:

... اَلْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ وَ الْمُشْرِکِینَ وَ الْمُشْرِکٰاتِ الظّٰانِّینَ بِاللّٰهِ ظَنَّ السَّوْءِ .... فتح (48) 6

1211. هم سویی منافقان با مشرکان، در صورت ورود سپاه احزاب به خانه‌های شان:

وَ لَوْ دُخِلَتْ عَلَیْهِمْ مِنْ أَقْطٰارِهٰا ثُمَّ سُئِلُوا الْفِتْنَةَ لَآتَوْهٰا وَ مٰا تَلَبَّثُوا بِهٰا إِلاّٰ یَسِیراً. (4)احزاب (33) 14

منافقان و مقدّسات

1212. سوءاستفادۀ منافقان از ارزشها و مقدسات، در جهت ایجاد انحراف در جامعۀ مسلمین:

وَ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً ضِرٰاراً وَ کُفْراً وَ تَفْرِیقاً بَیْنَ الْمُؤْمِنِینَ وَ إِرْصٰاداً لِمَنْ حٰارَبَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ وَ لَیَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنٰا إِلاَّ الْحُسْنیٰ .... توبه (9) 107

1213. استفادۀ ابزاری منافقان از ارزشها و مقدسات:

إِذٰا جٰاءَکَ الْمُنٰافِقُونَ قٰالُوا نَشْهَدُ إِنَّکَ لَرَسُولُ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّکَ لَرَسُولُهُ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لَکٰاذِبُونَ

اِتَّخَذُوا أَیْمٰانَهُمْ جُنَّةً فَصَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ إِنَّهُمْ سٰاءَ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ . منافقون (63) 1 و 2

نیز ==> همین مدخل، سوءاستفاده‌های منافقان و قسم، سوءاستفاده از قسم، قسم دروغ و قسم منافقان

منافقان و مؤمنان

1214. خوف و هراس منافقان از مؤمنان، در حدی بالاتر از خوف شان از خداوند:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ نٰافَقُوا یَقُولُونَ لِإِخْوٰانِهِمُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ لَئِنْ أُخْرِجْتُمْ لَنَخْرُجَنَّ


1) 1) . براساس یک احتمال در جملۀ«لقد ابتغوا الفتنة من قبل»مقصود توطئۀ منافقان بر قتل و ترور رسول خدا صلی الله علیه و آله در بازگشت از تبوک است. (مجمع البیان، ج 5 - 6 ، ص 55)

2) 2) . براساس شأن نزول، مورد آیه جلسۀ سرّی منافقان برای قتل پیامبر صلی الله علیه و آله با رم دادن شتر وی در یکی از گردنه‌های تبوک است. (مجمع البیان، ج 5 - 6 ، ص 70)

3) 3) . بنا بر احتمالی، منظور از«همّوا بما لم ینالوا»تصمیم منافقان بر رم دادن شتر حضرت به قصد کشتن وی است. (مجمع البیان، ج 5 - 6 ، ص 79)

4) 4) . نایب فاعل فعل«دخلت»می‌تواند بیوت باشد. (مجمع البیان، ج 7-8 ، ص 545)

مَعَکُمْ وَ لاٰ نُطِیعُ فِیکُمْ أَحَداً أَبَداً وَ إِنْ قُوتِلْتُمْ لَنَنْصُرَنَّکُمْ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ

لَأَنْتُمْ أَشَدُّ رَهْبَةً فِی صُدُورِهِمْ مِنَ اللّٰهِ ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لاٰ یَفْقَهُونَ . حشر (59) 11 و 13

1215. تلاش منافقان برای بازداشتن مؤمنان، از شرکت در جهاد:

إِذْ جٰاؤُکُمْ مِنْ فَوْقِکُمْ وَ مِنْ أَسْفَلَ مِنْکُمْ وَ إِذْ زٰاغَتِ الْأَبْصٰارُ وَ بَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَنٰاجِرَ وَ تَظُنُّونَ بِاللّٰهِ الظُّنُونَا

وَ إِذْ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ مٰا وَعَدَنَا اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ إِلاّٰ غُرُوراً

قَدْ یَعْلَمُ اللّٰهُ الْمُعَوِّقِینَ مِنْکُمْ وَ الْقٰائِلِینَ لِإِخْوٰانِهِمْ هَلُمَّ إِلَیْنٰا وَ لاٰ یَأْتُونَ الْبَأْسَ إِلاّٰ قَلِیلاً. احزاب (33) 10 و 12 و 18

1216. حسادت و بد خواهی منافقان، در حق مؤمنان:

إِنْ تَمْسَسْکُمْ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَ إِنْ تُصِبْکُمْ سَیِّئَةٌ یَفْرَحُوا بِهٰا وَ إِنْ تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا لاٰ یَضُرُّکُمْ کَیْدُهُمْ شَیْئاً إِنَّ اللّٰهَ بِمٰا یَعْمَلُونَ مُحِیطٌ. آل عمران (3) 120

فَمٰا لَکُمْ فِی الْمُنٰافِقِینَ فِئَتَیْنِ ... وَدُّوا لَوْ تَکْفُرُونَ کَمٰا کَفَرُوا فَتَکُونُونَ سَوٰاءً .... نساء (4) 88 و 89

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ جٰاهِدِ الْکُفّٰارَ وَ الْمُنٰافِقِینَ وَ اغْلُظْ عَلَیْهِمْ وَ مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ

یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ مٰا قٰالُوا وَ لَقَدْ قٰالُوا کَلِمَةَ الْکُفْرِ وَ کَفَرُوا بَعْدَ إِسْلاٰمِهِمْ وَ هَمُّوا بِمٰا لَمْ یَنٰالُوا وَ مٰا نَقَمُوا إِلاّٰ أَنْ أَغْنٰاهُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ فَإِنْ یَتُوبُوا یَکُ خَیْراً لَهُمْ وَ إِنْ یَتَوَلَّوْا یُعَذِّبْهُمُ اللّٰهُ عَذٰاباً أَلِیماً فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ مٰا لَهُمْ فِی الْأَرْضِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ نَصِیرٍ. توبه (9) 73 و 74

1217. دیوار و فاصله بین مؤمنان بهشتی و منافقان دوزخی، در قیامت:

یَوْمَ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ لِلَّذِینَ آمَنُوا انْظُرُونٰا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِکُمْ قِیلَ ارْجِعُوا وَرٰاءَکُمْ فَالْتَمِسُوا نُوراً فَضُرِبَ بَیْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بٰابٌ بٰاطِنُهُ فِیهِ الرَّحْمَةُ وَ ظٰاهِرُهُ مِنْ قِبَلِهِ الْعَذٰابُ . حدید (57) 13

1218. دشمنی منافقان، با مؤمنان:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یُعْجِبُکَ قَوْلُهُ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ یُشْهِدُ اللّٰهَ عَلیٰ مٰا فِی قَلْبِهِ وَ هُوَ أَلَدُّ الْخِصٰامِ . بقره (2) 204

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا بِطٰانَةً مِنْ دُونِکُمْ لاٰ یَأْلُونَکُمْ خَبٰالاً وَدُّوا مٰا عَنِتُّمْ قَدْ بَدَتِ الْبَغْضٰاءُ مِنْ أَفْوٰاهِهِمْ وَ مٰا تُخْفِی صُدُورُهُمْ أَکْبَرُ قَدْ بَیَّنّٰا لَکُمُ الْآیٰاتِ إِنْ کُنْتُمْ تَعْقِلُونَ

هٰا أَنْتُمْ أُولاٰءِ تُحِبُّونَهُمْ وَ لاٰ یُحِبُّونَکُمْ وَ تُؤْمِنُونَ بِالْکِتٰابِ کُلِّهِ وَ إِذٰا لَقُوکُمْ قٰالُوا آمَنّٰا وَ إِذٰا خَلَوْا عَضُّوا عَلَیْکُمُ الْأَنٰامِلَ مِنَ الْغَیْظِ قُلْ مُوتُوا بِغَیْظِکُمْ إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ.

آل عمران (3) 118 و 119

وَ إِذٰا رَأَیْتَهُمْ تُعْجِبُکَ أَجْسٰامُهُمْ وَ إِنْ یَقُولُوا تَسْمَعْ لِقَوْلِهِمْ کَأَنَّهُمْ خُشُبٌ مُسَنَّدَةٌ یَحْسَبُونَ کُلَّ صَیْحَةٍ عَلَیْهِمْ هُمُ الْعَدُوُّ فَاحْذَرْهُمْ قٰاتَلَهُمُ اللّٰهُ أَنّٰی یُؤْفَکُونَ

یَقُولُونَ لَئِنْ رَجَعْنٰا إِلَی الْمَدِینَةِ لَیُخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ مِنْهَا الْأَذَلَّ وَ لِلّٰهِ الْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ لٰکِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ . منافقون (63) 4 و 8

1219. دشمنی منافقان با مؤمنان، موجب تصمیم شان بر اخراج آنان از مدینه:

وَ إِذٰا رَأَیْتَهُمْ تُعْجِبُکَ أَجْسٰامُهُمْ وَ إِنْ یَقُولُوا تَسْمَعْ لِقَوْلِهِمْ کَأَنَّهُمْ خُشُبٌ مُسَنَّدَةٌ یَحْسَبُونَ کُلَّ صَیْحَةٍ عَلَیْهِمْ هُمُ الْعَدُوُّ فَاحْذَرْهُمْ قٰاتَلَهُمُ اللّٰهُ أَنّٰی

یُؤْفَکُونَ

یَقُولُونَ لَئِنْ رَجَعْنٰا إِلَی الْمَدِینَةِ لَیُخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ مِنْهَا الْأَذَلَّ وَ لِلّٰهِ الْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ لٰکِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ . منافقون (63) 4 و 8

1220. تهمت جهل و سفاهت منافقان به مؤمنان:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَ مٰا هُمْ بِمُؤْمِنِینَ

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ آمِنُوا کَمٰا آمَنَ النّٰاسُ قٰالُوا أَ نُؤْمِنُ کَمٰا آمَنَ السُّفَهٰاءُ أَلاٰ إِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهٰاءُ وَ لٰکِنْ لاٰ یَعْلَمُونَ . بقره (2) 8 و 13

1221. خدعه و نیرنگ منافقان با مؤمنان، در ادعای ایمان خویش:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَ مٰا هُمْ بِمُؤْمِنِینَ

یُخٰادِعُونَ اللّٰهَ وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ مٰا یَخْدَعُونَ إِلاّٰ أَنْفُسَهُمْ وَ مٰا یَشْعُرُونَ . بقره (2) 8 و 9

1222. داوری غلط منافقان، در مورد پیروزی و شکست مؤمنان:

إِنْ تُصِبْکَ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَ إِنْ تُصِبْکَ مُصِیبَةٌ یَقُولُوا قَدْ أَخَذْنٰا أَمْرَنٰا مِنْ قَبْلُ وَ یَتَوَلَّوْا وَ هُمْ فَرِحُونَ . توبه (9) 50

1223. منافقان، در آرزوی کفر و برگشتن مسلمانان از اسلام:

فَمٰا لَکُمْ فِی الْمُنٰافِقِینَ ... وَدُّوا لَوْ تَکْفُرُونَ کَمٰا کَفَرُوا .... نساء (4) 88 و 89

1224. علاقه و آرزوی منافقان، به هم‌گونی و هم سویی مؤمنان با آنان:

فَمٰا لَکُمْ فِی الْمُنٰافِقِینَ ... وَدُّوا لَوْ تَکْفُرُونَ کَمٰا کَفَرُوا فَتَکُونُونَ سَوٰاءً .... نساء (4) 88 و 89

1225.سوگند دروغین منافقان، برای جلب رضایت مؤمنان:

یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ لَکُمْ لِیُرْضُوکُمْ وَ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ یُرْضُوهُ إِنْ کٰانُوا مُؤْمِنِینَ . توبه (9) 62

1226. حضور مؤمنان در جبهۀ جهاد، نشان فریب‌خوردگی آنان، از نظر منافقان:

إِذْ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ غَرَّ هٰؤُلاٰءِ دِینُهُمْ وَ مَنْ یَتَوَکَّلْ عَلَی اللّٰهِ فَإِنَّ اللّٰهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ . انفال (8) 49

1227. حضور مؤمنان در صحنۀ نبرد با دشمنان، برخاسته از پایبندی آنان به اسلام، حتی در دیدگاه منافقان:

إِذْ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ غَرَّ هٰؤُلاٰءِ دِینُهُمْ وَ مَنْ یَتَوَکَّلْ عَلَی اللّٰهِ فَإِنَّ اللّٰهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ . انفال (8) 49

1228. سوگند دروغ منافقان، برای اثبات ایمان خود و همراهی با مؤمنان:

وَ یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ إِنَّهُمْ لَمِنْکُمْ وَ مٰا هُمْ مِنْکُمْ وَ لٰکِنَّهُمْ قَوْمٌ یَفْرَقُونَ . توبه (9) 56

1229. علاقه و تلاش منافقان، برای یافتن محل مناسبی جهت زندگی، خارج از محیط اسلامی:

وَ یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ إِنَّهُمْ لَمِنْکُمْ وَ مٰا هُمْ مِنْکُمْ وَ لٰکِنَّهُمْ قَوْمٌ یَفْرَقُونَ

لَوْ یَجِدُونَ مَلْجَأً أَوْ مَغٰارٰاتٍ أَوْ مُدَّخَلاً لَوَلَّوْا إِلَیْهِ وَ هُمْ یَجْمَحُونَ . توبه (9) 56 و 57

1230. برخورداری از امکانات مادّی و معنوی مؤمنان، سبب انتقام منافقان از آنان:

یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ مٰا قٰالُوا وَ لَقَدْ قٰالُوا کَلِمَةَ الْکُفْرِ وَ کَفَرُوا بَعْدَ إِسْلاٰمِهِمْ وَ هَمُّوا بِمٰا لَمْ یَنٰالُوا وَ مٰا نَقَمُوا إِلاّٰ أَنْ أَغْنٰاهُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ فَإِنْ یَتُوبُوا یَکُ خَیْراً

لَهُمْ وَ إِنْ یَتَوَلَّوْا یُعَذِّبْهُمُ اللّٰهُ عَذٰاباً أَلِیماً فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ مٰا لَهُمْ فِی الْأَرْضِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ نَصِیرٍ. توبه (9) 74

1231. کوشش منافقان، برای به کفر و ارتداد کشاندن مسلمانان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنْ تُطِیعُوا الَّذِینَ کَفَرُوا یَرُدُّوکُمْ عَلیٰ أَعْقٰابِکُمْ فَتَنْقَلِبُوا خٰاسِرِینَ . آل عمران (3) 149

فَمٰا لَکُمْ فِی الْمُنٰافِقِینَ فِئَتَیْنِ ... وَدُّوا لَوْ تَکْفُرُونَ کَمٰا کَفَرُوا .... نساء (4) 88 و 89

وَ إِذْ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ ...

وَ إِذْ قٰالَتْ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ یٰا أَهْلَ یَثْرِبَ لاٰ مُقٰامَ لَکُمْ فَارْجِعُوا ... (1)احزاب (33) 12 و 13

1232. پراکنده نمودن مؤمنان از اطراف پیامبر صلی الله علیه و آله ، انگیزۀ ترک انفاق به آنان، از سوی منافقان:

هُمُ الَّذِینَ یَقُولُونَ لاٰ تُنْفِقُوا عَلیٰ مَنْ عِنْدَ رَسُولِ اللّٰهِ حَتّٰی یَنْفَضُّوا وَ لِلّٰهِ خَزٰائِنُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ لٰکِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لاٰ یَفْقَهُونَ . منافقون (63) 7

1233. سوگند دروغین منافقان، برای جلب توجّه اهل ایمان:

یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ لَکُمْ لِیُرْضُوکُمْ وَ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ یُرْضُوهُ إِنْ کٰانُوا مُؤْمِنِینَ . توبه (9) 62

یَحْلِفُونَ لَکُمْ لِتَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنْ تَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَرْضیٰ عَنِ الْقَوْمِ الْفٰاسِقِینَ . توبه (9) 96

وَ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً ضِرٰاراً وَ کُفْراً وَ تَفْرِیقاً بَیْنَ الْمُؤْمِنِینَ وَ إِرْصٰاداً لِمَنْ حٰارَبَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ وَ لَیَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنٰا إِلاَّ الْحُسْنیٰ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ . توبه (9) 107

وَ أَقْسَمُوا بِاللّٰهِ جَهْدَ أَیْمٰانِهِمْ لَئِنْ أَمَرْتَهُمْ لَیَخْرُجُنَّ قُلْ لاٰ تُقْسِمُوا طٰاعَةٌ مَعْرُوفَةٌ إِنَّ اللّٰهَ خَبِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ . نور (24) 53

1234. مؤمنان انفاق‌کننده، مورد استهزا و تمسخر منافقان:

اَلَّذِینَ یَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِینَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ فِی الصَّدَقٰاتِ وَ الَّذِینَ لاٰ یَجِدُونَ إِلاّٰ جُهْدَهُمْ فَیَسْخَرُونَ مِنْهُمْ سَخِرَ اللّٰهُ مِنْهُمْ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ . توبه (9) 79

1235. لزوم جدا شمردن منافقان، از امّت اسلامی:

وَ یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ إِنَّهُمْ لَمِنْکُمْ وَ مٰا هُمْ مِنْکُمْ وَ لٰکِنَّهُمْ قَوْمٌ یَفْرَقُونَ

لَوْ یَجِدُونَ مَلْجَأً أَوْ مَغٰارٰاتٍ أَوْ مُدَّخَلاً لَوَلَّوْا إِلَیْهِ وَ هُمْ یَجْمَحُونَ . توبه (9) 56 و 57

1236. برخورد دوگانۀ منافقان با مسلمانان و کافران، هنگام پیروزی یا شکست آنان:

وَ قَدْ نَزَّلَ عَلَیْکُمْ فِی الْکِتٰابِ أَنْ إِذٰا سَمِعْتُمْ آیٰاتِ اللّٰهِ یُکْفَرُ بِهٰا وَ یُسْتَهْزَأُ بِهٰا فَلاٰ تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتّٰی یَخُوضُوا فِی حَدِیثٍ غَیْرِهِ إِنَّکُمْ إِذاً مِثْلُهُمْ إِنَّ اللّٰهَ جٰامِعُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْکٰافِرِینَ فِی جَهَنَّمَ جَمِیعاً

اَلَّذِینَ یَتَرَبَّصُونَ بِکُمْ فَإِنْ کٰانَ لَکُمْ فَتْحٌ مِنَ اللّٰهِ قٰالُوا أَ لَمْ نَکُنْ مَعَکُمْ وَ إِنْ کٰانَ لِلْکٰافِرِینَ نَصِیبٌ قٰالُوا أَ لَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَیْکُمْ وَ نَمْنَعْکُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ فَاللّٰهُ یَحْکُمُ بَیْنَکُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ وَ لَنْ یَجْعَلَ اللّٰهُ لِلْکٰافِرِینَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ سَبِیلاً. نساء (4) 140 و 141

1237. نجواهای آزاردهندۀ منافقان، علیه مسلمانان:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ نُهُوا عَنِ النَّجْویٰ ثُمَّ یَعُودُونَ لِمٰا نُهُوا عَنْهُ وَ یَتَنٰاجَوْنَ بِالْإِثْمِ وَ الْعُدْوٰانِ وَ مَعْصِیَةِ


1) 1) . بنا بر این احتمال که مقصود از«لا مقام لکم»ماندن بر دین رسول‌اللّٰه صلی الله علیه و آله و متعلق«فارجعوا»رجوع به کفر باشد. (روح المعانی، ج 12، جزء 12، ص 242)

اَلرَّسُولِ وَ إِذٰا جٰاؤُکَ حَیَّوْکَ بِمٰا لَمْ یُحَیِّکَ بِهِ اللّٰهُ وَ یَقُولُونَ فِی أَنْفُسِهِمْ لَوْ لاٰ یُعَذِّبُنَا اللّٰهُ بِمٰا نَقُولُ حَسْبُهُمْ جَهَنَّمُ یَصْلَوْنَهٰا فَبِئْسَ الْمَصِیرُ

إِنَّمَا النَّجْویٰ مِنَ الشَّیْطٰانِ لِیَحْزُنَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ لَیْسَ بِضٰارِّهِمْ شَیْئاً إِلاّٰ بِإِذْنِ اللّٰهِ وَ عَلَی اللّٰهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ . مجادله (58) 8 و 10

1238. منافقان، برهم‌زنندۀ آرامش اهل ایمان، با شایعه‌پراکنی‌های خویش:

لَئِنْ لَمْ یَنْتَهِ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَ الْمُرْجِفُونَ فِی الْمَدِینَةِ لَنُغْرِیَنَّکَ بِهِمْ ثُمَّ لاٰ یُجٰاوِرُونَکَ فِیهٰا إِلاّٰ قَلِیلاً. احزاب (33) 60

نیز ==> اهانت، اهانت به مؤمنان و همین مدخل، منافقان و غزوۀ احد، منافقان و غزوۀ احزاب

منافقان و مهاجران

1239. مهاجران، مورد تهدید منافقان، برای اخراج از محل سکونت خویش در مدینه:

یَقُولُونَ لَئِنْ رَجَعْنٰا إِلَی الْمَدِینَةِ لَیُخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ مِنْهَا الْأَذَلَّ وَ لِلّٰهِ الْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ لٰکِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ . منافقون (63) 8

منافقان و نصارا

1240. برقراری رابطۀ ولایی بین منافقان و نصارا:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْیَهُودَ وَ النَّصٰاریٰ أَوْلِیٰاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ

فَتَرَی الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یُسٰارِعُونَ فِیهِمْ یَقُولُونَ نَخْشیٰ أَنْ تُصِیبَنٰا دٰائِرَةٌ فَعَسَی اللّٰهُ أَنْ یَأْتِیَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ فَیُصْبِحُوا عَلیٰ مٰا أَسَرُّوا فِی أَنْفُسِهِمْ نٰادِمِینَ . مائده (5) 51 و 52

نیز ==> همین مدخل، منافقان، منافقان و اهل کتاب

منافقان و نهی از منکر

1241. اعراض منافقان از نهی از منکر، با روی آوردن آنان به ترویج منکرات و زشتیها:

اَلْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ یَأْمُرُونَ بِالْمُنْکَرِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ وَ یَقْبِضُونَ أَیْدِیَهُمْ نَسُوا اللّٰهَ فَنَسِیَهُمْ إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ هُمُ الْفٰاسِقُونَ . توبه (9) 67

منافقان و وحی

==> همین مدخل، منافقان، منافقان و آیات خدا، منافقان و قرآن

منافقان و وعده‌های خدا

1242. فریب بودن وعده‌های الهی، در دیدگاه منافقان:

وَ إِذْ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ مٰا وَعَدَنَا اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ إِلاّٰ غُرُوراً. احزاب (33) 12

منافقان و هجرت

1243. هجرت در راه خدا و پیوستن به جامعۀ اسلامی، از وظایف منافقان:

فَمٰا لَکُمْ فِی الْمُنٰافِقِینَ .... فَلاٰ تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِیٰاءَ حَتّٰی یُهٰاجِرُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ .... نساء (4) 88 و 89

منافقان و یهود

1244. همسویی منافقان و یهود عصر بعثت، در گرایشها و موضعگیریهای خویش در برابر پیامبر صلی الله علیه و آله و اسلام:

یٰا أَیُّهَا الرَّسُولُ لاٰ یَحْزُنْکَ الَّذِینَ یُسٰارِعُونَ فِی الْکُفْرِ مِنَ الَّذِینَ قٰالُوا آمَنّٰا بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ لَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ وَ مِنَ الَّذِینَ هٰادُوا سَمّٰاعُونَ لِلْکَذِبِ سَمّٰاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرِینَ لَمْ یَأْتُوکَ یُحَرِّفُونَ الْکَلِمَ مِنْ بَعْدِ

مَوٰاضِعِهِ یَقُولُونَ إِنْ أُوتِیتُمْ هٰذٰا فَخُذُوهُ وَ إِنْ لَمْ تُؤْتَوْهُ فَاحْذَرُوا وَ مَنْ یُرِدِ اللّٰهُ فِتْنَتَهُ فَلَنْ تَمْلِکَ لَهُ مِنَ اللّٰهِ شَیْئاً أُولٰئِکَ الَّذِینَ لَمْ یُرِدِ اللّٰهُ أَنْ یُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ لَهُمْ فِی الدُّنْیٰا خِزْیٌ وَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ عَذٰابٌ عَظِیمٌ . مائده (5) 41

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ نٰافَقُوا یَقُولُونَ لِإِخْوٰانِهِمُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ لَئِنْ أُخْرِجْتُمْ لَنَخْرُجَنَّ مَعَکُمْ وَ لاٰ نُطِیعُ فِیکُمْ أَحَداً أَبَداً وَ إِنْ قُوتِلْتُمْ لَنَنْصُرَنَّکُمْ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ

لَئِنْ أُخْرِجُوا لاٰ یَخْرُجُونَ مَعَهُمْ وَ لَئِنْ قُوتِلُوا لاٰ یَنْصُرُونَهُمْ وَ لَئِنْ نَصَرُوهُمْ لَیُوَلُّنَّ الْأَدْبٰارَ ثُمَّ لاٰ یُنْصَرُونَ

فَکٰانَ عٰاقِبَتَهُمٰا أَنَّهُمٰا فِی النّٰارِ خٰالِدَیْنِ فِیهٰا وَ ذٰلِکَ جَزٰاءُ الظّٰالِمِینَ . (1)حشر (59) 11 و 12 و 17

1245. ایجاد رابطۀ ولایی و دوستانۀ منافقان با یهود:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْیَهُودَ وَ النَّصٰاریٰ أَوْلِیٰاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ

فَتَرَی الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یُسٰارِعُونَ فِیهِمْ یَقُولُونَ نَخْشیٰ أَنْ تُصِیبَنٰا دٰائِرَةٌ فَعَسَی اللّٰهُ أَنْ یَأْتِیَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ فَیُصْبِحُوا عَلیٰ مٰا أَسَرُّوا فِی أَنْفُسِهِمْ نٰادِمِینَ . مائده (5) 51 و 52

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ تَوَلَّوْا قَوْماً غَضِبَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مٰا هُمْ مِنْکُمْ وَ لاٰ مِنْهُمْ وَ یَحْلِفُونَ عَلَی الْکَذِبِ وَ هُمْ یَعْلَمُونَ . (2)مجادله (58) 14

1246. رابطۀ منافقان، با کاهنان یهود:

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ آمِنُوا کَمٰا آمَنَ النّٰاسُ قٰالُوا أَ نُؤْمِنُ کَمٰا آمَنَ السُّفَهٰاءُ أَلاٰ إِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهٰاءُ وَ لٰکِنْ لاٰ یَعْلَمُونَ

وَ إِذٰا لَقُوا الَّذِینَ آمَنُوا قٰالُوا آمَنّٰا وَ إِذٰا خَلَوْا إِلیٰ شَیٰاطِینِهِمْ قٰالُوا إِنّٰا مَعَکُمْ إِنَّمٰا نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ . (3)بقره (2) 13 و 14

1247. همسویی منافقان با یهود، در استهزای آیات الهی:

وَ قَدْ نَزَّلَ عَلَیْکُمْ فِی الْکِتٰابِ أَنْ إِذٰا سَمِعْتُمْ آیٰاتِ اللّٰهِ یُکْفَرُ بِهٰا وَ یُسْتَهْزَأُ بِهٰا فَلاٰ تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتّٰی یَخُوضُوا فِی حَدِیثٍ غَیْرِهِ إِنَّکُمْ إِذاً مِثْلُهُمْ إِنَّ اللّٰهَ جٰامِعُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْکٰافِرِینَ فِی جَهَنَّمَ جَمِیعاً. (4)نساء (4) 140

نیز ==> همین مدخل، منافقان، منافقان و اهل کتاب

موضعگیریهای منافقان

==> همین مدخل، منافقان، برخوردهای منافقان

موعظۀ منافقان

1248. پیامبر صلی الله علیه و آله ، موظّف به موعظۀ منافقان نادم، از مراجعه به طاغوت:

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا إِلیٰ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ وَ إِلَی الرَّسُولِ رَأَیْتَ الْمُنٰافِقِینَ یَصُدُّونَ عَنْکَ صُدُوداً

أُولٰئِکَ الَّذِینَ یَعْلَمُ اللّٰهُ مٰا فِی قُلُوبِهِمْ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَ عِظْهُمْ وَ قُلْ لَهُمْ فِی أَنْفُسِهِمْ قَوْلاً بَلِیغاً. نساء (4) 61 و 63


1) 1) . مقصود از«لاخوانهم الذین کفروا من اهل الکتاب»یهود است. (مجمع البیان، ج 9-10، ص 395)

2) 2) . مراد از«الذین تولوا...»منافقانی است که رابطۀ دوستانه با یهود داشتند. (التبیان، ج 9، ص 552)

3) 3) . براساس روایتی از امام باقر علیه السلام مقصود از«شیاطینهم»کاهنان یهود است. (التبیان، ج 1، ص 79؛ تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 35، ح 22)

4) 4) . براساس شان نزول، مورد آیه، مجالست منافقان با احبار یهود برای استهزای قرآن است. (مجمع البیان، ج 3 - 4، ص 194)

1249. منافقان، عناصری نصیحت‌ناپذیر:

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ لاٰ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ قٰالُوا إِنَّمٰا نَحْنُ مُصْلِحُونَ . بقره (2) 11

إِذٰا جٰاءَکَ الْمُنٰافِقُونَ قٰالُوا نَشْهَدُ إِنَّکَ لَرَسُولُ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّکَ لَرَسُولُهُ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لَکٰاذِبُونَ

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا یَسْتَغْفِرْ لَکُمْ رَسُولُ اللّٰهِ لَوَّوْا رُؤُسَهُمْ وَ رَأَیْتَهُمْ یَصُدُّونَ وَ هُمْ مُسْتَکْبِرُونَ . منافقون (63) 1 و 5

مهلت به منافقان

1250. منافقان، مشمول کیفر امهال و استدراج:

وَ إِذٰا لَقُوا الَّذِینَ آمَنُوا قٰالُوا آمَنّٰا وَ إِذٰا خَلَوْا إِلیٰ شَیٰاطِینِهِمْ قٰالُوا إِنّٰا مَعَکُمْ إِنَّمٰا نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ

اَللّٰهُ یَسْتَهْزِئُ بِهِمْ وَ یَمُدُّهُمْ فِی طُغْیٰانِهِمْ یَعْمَهُونَ . بقره (2) 14 و 15

1251. ابتلای منافقان به عذاب استدراج در دنیا، پس از مهلت یافتن و برخوردار شدن از امکانات:

فَلاٰ تُعْجِبْکَ أَمْوٰالُهُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُهُمْ إِنَّمٰا یُرِیدُ اللّٰهُ لِیُعَذِّبَهُمْ بِهٰا فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ تَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَ هُمْ کٰافِرُونَ . توبه (9) 55

وَ لاٰ تُعْجِبْکَ أَمْوٰالُهُمْ وَ أَوْلاٰدُهُمْ إِنَّمٰا یُرِیدُ اللّٰهُ أَنْ یُعَذِّبَهُمْ بِهٰا فِی الدُّنْیٰا وَ تَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَ هُمْ کٰافِرُونَ . توبه (9) 85

1252. امهال و واگذاری منافقان برای خدعه و نیرنگ، مکر و نیرنگ خدا با آنان:

إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ یُخٰادِعُونَ اللّٰهَ وَ هُوَ خٰادِعُهُمْ وَ إِذٰا قٰامُوا إِلَی الصَّلاٰةِ قٰامُوا کُسٰالیٰ یُرٰاؤُنَ النّٰاسَ وَ لاٰ یَذْکُرُونَ اللّٰهَ إِلاّٰ قَلِیلاً. (1)نساء (4) 142

ناپاکی منافقان

==> همین مدخل، منافقان، پلیدی منافقان

نارضایتی از منافقان

1253. تلاش منافقان متخلّف از جنگ تبوک، برای جلب رضایت مؤمنان مجاهد از خویش:

یَحْلِفُونَ لَکُمْ لِتَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنْ تَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَرْضیٰ عَنِ الْقَوْمِ الْفٰاسِقِینَ . (2)توبه (9) 96

1254. اعلان نارضایتی خداوند، از منافقان متخلّف از جنگ تبوک:

یَحْلِفُونَ لَکُمْ لِتَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنْ تَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَرْضیٰ عَنِ الْقَوْمِ الْفٰاسِقِینَ . توبه (9) 96

1255. محرومیّت منافقان، از رضوان الهی:

وَ لاٰ عَلَی الَّذِینَ إِذٰا مٰا أَتَوْکَ لِتَحْمِلَهُمْ قُلْتَ لاٰ أَجِدُ مٰا أَحْمِلُکُمْ عَلَیْهِ تَوَلَّوْا وَ أَعْیُنُهُمْ تَفِیضُ مِنَ الدَّمْعِ حَزَناً أَلاّٰ یَجِدُوا مٰا یُنْفِقُونَ

یَحْلِفُونَ لَکُمْ لِتَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنْ تَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَرْضیٰ عَنِ الْقَوْمِ الْفٰاسِقِینَ . توبه (9) 92 و 96

نجوای منافقان

1256. نجوای گناه‌آلود و مخالفت‌گونۀ منافقان با یکدیگر، به رغم نهی شدن از آن:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ نُهُوا عَنِ النَّجْویٰ ثُمَّ یَعُودُونَ لِمٰا نُهُوا عَنْهُ وَ یَتَنٰاجَوْنَ بِالْإِثْمِ وَ الْعُدْوٰانِ وَ مَعْصِیَةِ الرَّسُولِ وَ إِذٰا جٰاؤُکَ حَیَّوْکَ بِمٰا لَمْ یُحَیِّکَ بِهِ اللّٰهُ وَ یَقُولُونَ فِی أَنْفُسِهِمْ لَوْ لاٰ یُعَذِّبُنَا اللّٰهُ بِمٰا نَقُولُ حَسْبُهُمْ جَهَنَّمُ یَصْلَوْنَهٰا فَبِئْسَ


1) 1) . مقصود از«و هو خادعهم»این است که خدا به آنان مهلت داده، گرفتار عذاب استدراج می‌کند، (التبیان، ج 3، ص 365)

2) 2) . آیۀ مذکور و آیات قبل آن، مربوط به جنگ تبوک و متخلفان از آن است

اَلْمَصِیرُ. (1)مجادله (58) 8

1257. نجواهای منافقان، از حرکتهای آزاردهندۀ آنان علیه مسلمانان:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ نُهُوا عَنِ النَّجْویٰ ثُمَّ یَعُودُونَ لِمٰا نُهُوا عَنْهُ وَ یَتَنٰاجَوْنَ بِالْإِثْمِ وَ الْعُدْوٰانِ وَ مَعْصِیَةِ الرَّسُولِ وَ إِذٰا جٰاؤُکَ حَیَّوْکَ بِمٰا لَمْ یُحَیِّکَ بِهِ اللّٰهُ وَ یَقُولُونَ فِی أَنْفُسِهِمْ لَوْ لاٰ یُعَذِّبُنَا اللّٰهُ بِمٰا نَقُولُ حَسْبُهُمْ جَهَنَّمُ یَصْلَوْنَهٰا فَبِئْسَ الْمَصِیرُ

إِنَّمَا النَّجْویٰ مِنَ الشَّیْطٰانِ لِیَحْزُنَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ لَیْسَ بِضٰارِّهِمْ شَیْئاً إِلاّٰ بِإِذْنِ اللّٰهِ وَ عَلَی اللّٰهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ . مجادله (58) 8 و 10

1258. پیشگویی خداوند از ضرر ندیدن مسلمانان، از نجواهای منافقان:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ نُهُوا عَنِ النَّجْویٰ ثُمَّ یَعُودُونَ لِمٰا نُهُوا عَنْهُ وَ یَتَنٰاجَوْنَ بِالْإِثْمِ وَ الْعُدْوٰانِ وَ مَعْصِیَةِ الرَّسُولِ وَ إِذٰا جٰاؤُکَ حَیَّوْکَ بِمٰا لَمْ یُحَیِّکَ بِهِ اللّٰهُ وَ یَقُولُونَ فِی أَنْفُسِهِمْ لَوْ لاٰ یُعَذِّبُنَا اللّٰهُ بِمٰا نَقُولُ حَسْبُهُمْ جَهَنَّمُ یَصْلَوْنَهٰا فَبِئْسَ الْمَصِیرُ

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا تَنٰاجَیْتُمْ فَلاٰ تَتَنٰاجَوْا بِالْإِثْمِ وَ الْعُدْوٰانِ وَ مَعْصِیَةِ الرَّسُولِ وَ تَنٰاجَوْا بِالْبِرِّ وَ التَّقْویٰ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ الَّذِی إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ

إِنَّمَا النَّجْویٰ مِنَ الشَّیْطٰانِ لِیَحْزُنَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ لَیْسَ بِضٰارِّهِمْ شَیْئاً إِلاّٰ بِإِذْنِ اللّٰهِ وَ عَلَی اللّٰهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ . مجادله (58) 8 - 10

1259. اندوه مسلمانان صدر اسلام، از نجواهای آزاردهندۀ منافقان با یهود:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ نُهُوا عَنِ النَّجْویٰ ثُمَّ یَعُودُونَ لِمٰا نُهُوا عَنْهُ وَ یَتَنٰاجَوْنَ بِالْإِثْمِ وَ الْعُدْوٰانِ وَ مَعْصِیَةِ الرَّسُولِ وَ إِذٰا جٰاؤُکَ حَیَّوْکَ بِمٰا لَمْ یُحَیِّکَ بِهِ اللّٰهُ وَ یَقُولُونَ فِی أَنْفُسِهِمْ لَوْ لاٰ یُعَذِّبُنَا اللّٰهُ بِمٰا نَقُولُ حَسْبُهُمْ جَهَنَّمُ یَصْلَوْنَهٰا فَبِئْسَ الْمَصِیرُ

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا تَنٰاجَیْتُمْ فَلاٰ تَتَنٰاجَوْا بِالْإِثْمِ وَ الْعُدْوٰانِ وَ مَعْصِیَةِ الرَّسُولِ وَ تَنٰاجَوْا بِالْبِرِّ وَ التَّقْویٰ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ الَّذِی إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ

إِنَّمَا النَّجْویٰ مِنَ الشَّیْطٰانِ لِیَحْزُنَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ لَیْسَ بِضٰارِّهِمْ شَیْئاً إِلاّٰ بِإِذْنِ اللّٰهِ وَ عَلَی اللّٰهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ . (2)مجادله (58) 8 -\10

1260. جهنّم، کیفر منافقان نجواکنندۀ با یهود ضدّ اسلام و مسلمانان:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ نُهُوا عَنِ النَّجْویٰ ثُمَّ یَعُودُونَ لِمٰا نُهُوا عَنْهُ وَ یَتَنٰاجَوْنَ بِالْإِثْمِ وَ الْعُدْوٰانِ وَ مَعْصِیَةِ الرَّسُولِ وَ إِذٰا جٰاؤُکَ حَیَّوْکَ بِمٰا لَمْ یُحَیِّکَ بِهِ اللّٰهُ وَ یَقُولُونَ فِی أَنْفُسِهِمْ لَوْ لاٰ یُعَذِّبُنَا اللّٰهُ بِمٰا نَقُولُ حَسْبُهُمْ جَهَنَّمُ یَصْلَوْنَهٰا فَبِئْسَ الْمَصِیرُ. مجادله (58) 8

ندامت منافقان

1261. اظهار ندامت منافقان، از مراجعه به طاغوت و داوران ناصالح:

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا إِلیٰ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ وَ إِلَی الرَّسُولِ رَأَیْتَ الْمُنٰافِقِینَ یَصُدُّونَ عَنْکَ صُدُوداً

فَکَیْفَ إِذٰا أَصٰابَتْهُمْ مُصِیبَةٌ بِمٰا قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ ثُمَّ جٰاؤُکَ یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ إِنْ أَرَدْنٰا إِلاّٰ إِحْسٰاناً


1) 1) . براساس شأن نزول، مراد از نجواکنندگان، منافقان با یهود است. (الکشاف، ج 4، ص 491)

2) 2) . گفته شده: مورد آیه، نجوای منافقان و یهود است. (المیزان، ج 19، ص 186)

وَ تَوْفِیقاً. نساء (4) 61 و 62

نیز ==> همین مدخل، منافقان، توبۀ منافقان

نذر منافقان

1262. نذر و پیمان برخی منافقان با خدا، مبنی بر انفاق در صورت بهره‌مند شدن از مال و ثروت:

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ جٰاهِدِ الْکُفّٰارَ وَ الْمُنٰافِقِینَ ... وَ مِنْهُمْ مَنْ عٰاهَدَ اللّٰهَ لَئِنْ آتٰانٰا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ ... (1)توبه (9) 73 و 75

نسل‌کشی منافقان

1263. نسل‌کشی، از بارزترین نوع فساد منافقان در زمین:

وَ إِذٰا تَوَلّٰی سَعیٰ فِی الْأَرْضِ لِیُفْسِدَ فِیهٰا وَ یُهْلِکَ الْحَرْثَ وَ النَّسْلَ وَ اللّٰهُ لاٰ یُحِبُّ الْفَسٰادَ. بقره (2) 205

نعمتهای منافقان

1264. منافقان، بهره‌مند از نعمتهای الهی و ناسپاس در برابر آن:

إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ فِی الدَّرْکِ الْأَسْفَلِ مِنَ النّٰارِ وَ لَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِیراً

مٰا یَفْعَلُ اللّٰهُ بِعَذٰابِکُمْ إِنْ شَکَرْتُمْ وَ آمَنْتُمْ وَ کٰانَ اللّٰهُ شٰاکِراً عَلِیماً. نساء (4) 145 و 147

1265. تخلف از جهاد و محفوظ ماندن از مشکلات و مصائب آن، نعمت برای منافقان، از دیدگاه آنان:

وَ إِنَّ مِنْکُمْ لَمَنْ لَیُبَطِّئَنَّ فَإِنْ أَصٰابَتْکُمْ مُصِیبَةٌ قٰالَ قَدْ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیَّ إِذْ لَمْ أَکُنْ مَعَهُمْ شَهِیداً. (2)نساء (4) 72

1266. برخورد نفاق‌آمیز کفرپیشگان با مؤمنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا بِطٰانَةً مِنْ دُونِکُمْ .... وَ إِذٰا لَقُوکُمْ قٰالُوا آمَنّٰا وَ إِذٰا خَلَوْا عَضُّوا عَلَیْکُمُ الْأَنٰامِلَ مِنَ الْغَیْظِ .... آل عمران (3) 118 و 119

نفرین بر منافقان

==> همین مدخل، منافقان، لعن بر منافقان

نماز بر جنازۀ منافقان

1267. کفر و فسق، عامل نهی شدن پیامبر صلی الله علیه و آله برای همیشه، از نماز گزاردن بر جنازۀ منافقان بعد از جنگ تبوک:

وَ لاٰ تُصَلِّ عَلیٰ أَحَدٍ مِنْهُمْ مٰاتَ أَبَداً وَ لاٰ تَقُمْ عَلیٰ قَبْرِهِ إِنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ مٰاتُوا وَ هُمْ فٰاسِقُونَ . (3)توبه (9) 84

1268. مجاز بودن پیامبر صلی الله علیه و آله در برهه‌ای از زمان، برای حضور یافتن بر قبر منافقان، جهت اقامۀ نماز و دعا برای آنان:

وَ لاٰ تُصَلِّ عَلیٰ أَحَدٍ مِنْهُمْ مٰاتَ أَبَداً وَ لاٰ تَقُمْ عَلیٰ قَبْرِهِ إِنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ مٰاتُوا وَ هُمْ فٰاسِقُونَ . توبه (9) 84

نماز منافقان

1269. نماز منافقان، آغشته به ریاکاری:

إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ یُخٰادِعُونَ اللّٰهَ وَ هُوَ خٰادِعُهُمْ وَ إِذٰا قٰامُوا إِلَی الصَّلاٰةِ قٰامُوا کُسٰالیٰ یُرٰاؤُنَ النّٰاسَ وَ لاٰ یَذْکُرُونَ اللّٰهَ إِلاّٰ قَلِیلاً. نساء (4) 142

1270. نماز منافقان، همراه با سستی و کسالت:

إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ یُخٰادِعُونَ اللّٰهَ وَ هُوَ خٰادِعُهُمْ وَ إِذٰا


1) 1) . مبتنی بر یک قول تفسیری در شأن نزول آیه است. (التبیان، ج 5، ص 262)

2) 2) . مقصود از«ان منکم...»منافقان است. (المیزان، ج 4، ص 417)

3) 3) . گفته شده: پیامبر صلی الله علیه و آله قبل از نزول آیه بر جنازۀ منافقان نماز می‌خوانده و با حضور کنار قبور آنان برایشان دعا می‌کرده است. (مجمع البیان، ج 3 -\4 ، ص 87)

قٰامُوا إِلَی الصَّلاٰةِ قٰامُوا کُسٰالیٰ یُرٰاؤُنَ النّٰاسَ وَ لاٰ یَذْکُرُونَ اللّٰهَ إِلاّٰ قَلِیلاً. نساء (4) 142

وَ مٰا مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقٰاتُهُمْ إِلاّٰ أَنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللّٰهِ وَ بِرَسُولِهِ وَ لاٰ یَأْتُونَ الصَّلاٰةَ إِلاّٰ وَ هُمْ کُسٰالیٰ وَ لاٰ یُنْفِقُونَ إِلاّٰ وَ هُمْ کٰارِهُونَ . توبه (9) 54

1271. بی‌اعتنایی و سهل‌انگاری منافقان، در برگزاری نماز:

فَوَیْلٌ لِلْمُصَلِّینَ

اَلَّذِینَ هُمْ عَنْ صَلاٰتِهِمْ سٰاهُونَ . (1)

ماعون (107) 4 و 5

1272. بی‌اعتنایی و کسالت منافقان در نماز، مایۀ پذیرفته نشدن زکات آنان از سوی خداوند:

قُلْ أَنْفِقُوا طَوْعاً أَوْ کَرْهاً لَنْ یُتَقَبَّلَ مِنْکُمْ إِنَّکُمْ کُنْتُمْ قَوْماً فٰاسِقِینَ

وَ مٰا مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقٰاتُهُمْ إِلاّٰ أَنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللّٰهِ وَ بِرَسُولِهِ وَ لاٰ یَأْتُونَ الصَّلاٰةَ إِلاّٰ وَ هُمْ کُسٰالیٰ وَ لاٰ یُنْفِقُونَ إِلاّٰ وَ هُمْ کٰارِهُونَ . توبه (9) 53 و 54

1273. غفلت از خدا و کم به یاد او بودن در نماز از صفات منافقان:

إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ یُخٰادِعُونَ اللّٰهَ وَ هُوَ خٰادِعُهُمْ وَ إِذٰا قٰامُوا إِلَی الصَّلاٰةِ قٰامُوا کُسٰالیٰ یُرٰاؤُنَ النّٰاسَ وَ لاٰ یَذْکُرُونَ اللّٰهَ إِلاّٰ قَلِیلاً. نساء (4) 142

وعده‌های منافقان

1274. وعده‌های دروغین منافقان، مبنی بر پرداخت صدقه، در صورت بهره‌مند شدن از فضل خدا:

وَ مِنْهُمْ مَنْ عٰاهَدَ اللّٰهَ لَئِنْ آتٰانٰا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ وَ لَنَکُونَنَّ مِنَ الصّٰالِحِینَ

فَلَمّٰا آتٰاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ بَخِلُوا بِهِ وَ تَوَلَّوْا وَ هُمْ مُعْرِضُونَ

فَأَعْقَبَهُمْ نِفٰاقاً فِی قُلُوبِهِمْ إِلیٰ یَوْمِ یَلْقَوْنَهُ بِمٰا أَخْلَفُوا اللّٰهَ مٰا وَعَدُوهُ وَ بِمٰا کٰانُوا یَکْذِبُونَ . توبه (9) 75 -\77

1275. هشدار الهی به کافران، در دل بستن به وعده‌های دروغین منافقان:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ نٰافَقُوا یَقُولُونَ لِإِخْوٰانِهِمُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ لَئِنْ أُخْرِجْتُمْ لَنَخْرُجَنَّ مَعَکُمْ وَ لاٰ نُطِیعُ فِیکُمْ أَحَداً أَبَداً وَ إِنْ قُوتِلْتُمْ لَنَنْصُرَنَّکُمْ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ

لَئِنْ أُخْرِجُوا لاٰ یَخْرُجُونَ مَعَهُمْ وَ لَئِنْ قُوتِلُوا لاٰ یَنْصُرُونَهُمْ وَ لَئِنْ نَصَرُوهُمْ لَیُوَلُّنَّ الْأَدْبٰارَ ثُمَّ لاٰ یُنْصَرُونَ

کَمَثَلِ الشَّیْطٰانِ إِذْ قٰالَ لِلْإِنْسٰانِ اکْفُرْ فَلَمّٰا کَفَرَ قٰالَ إِنِّی بَرِیءٌ مِنْکَ إِنِّی أَخٰافُ اللّٰهَ رَبَّ الْعٰالَمِینَ . حشر (59) 11 و 12 و 16

1276. تشبیه منافقان در وعده‌های دروغین خود، به شیطان و وعده‌های او:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ نٰافَقُوا یَقُولُونَ لِإِخْوٰانِهِمُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ لَئِنْ أُخْرِجْتُمْ لَنَخْرُجَنَّ مَعَکُمْ وَ لاٰ نُطِیعُ فِیکُمْ أَحَداً أَبَداً وَ إِنْ قُوتِلْتُمْ لَنَنْصُرَنَّکُمْ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ

لَئِنْ أُخْرِجُوا لاٰ یَخْرُجُونَ مَعَهُمْ وَ لَئِنْ قُوتِلُوا لاٰ یَنْصُرُونَهُمْ وَ لَئِنْ نَصَرُوهُمْ لَیُوَلُّنَّ الْأَدْبٰارَ ثُمَّ لاٰ یُنْصَرُونَ

کَمَثَلِ الشَّیْطٰانِ إِذْ قٰالَ لِلْإِنْسٰانِ اکْفُرْ فَلَمّٰا کَفَرَ قٰالَ إِنِّی بَرِیءٌ مِنْکَ إِنِّی أَخٰافُ اللّٰهَ رَبَّ الْعٰالَمِینَ . حشر (59) 11 و 12 و 16

1277. وعدۀ دروغ منافقان به کافران، دربارۀ امداد به آنان در جنگ:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ نٰافَقُوا یَقُولُونَ لِإِخْوٰانِهِمُ الَّذِینَ


1) 1) . گفته شده: آیات، مربوط به منافقان است.(مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 834)

کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ لَئِنْ أُخْرِجْتُمْ لَنَخْرُجَنَّ مَعَکُمْ وَ لاٰ نُطِیعُ فِیکُمْ أَحَداً أَبَداً وَ إِنْ قُوتِلْتُمْ لَنَنْصُرَنَّکُمْ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ

لَئِنْ أُخْرِجُوا لاٰ یَخْرُجُونَ مَعَهُمْ وَ لَئِنْ قُوتِلُوا لاٰ یَنْصُرُونَهُمْ وَ لَئِنْ نَصَرُوهُمْ لَیُوَلُّنَّ الْأَدْبٰارَ ثُمَّ لاٰ یُنْصَرُونَ . حشر (59) 11 و 12

نیز ==> همین مدخل، منافقان، عهد منافقان

هلاکت منافقان

==> همین مدخل، منافقان، فرجام منافقان

همسویی با منافقان

1278. حرمت تأیید و همسویی با منافقان:

وَ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً ضِرٰاراً وَ کُفْراً وَ تَفْرِیقاً بَیْنَ الْمُؤْمِنِینَ وَ إِرْصٰاداً لِمَنْ حٰارَبَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ وَ لَیَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنٰا إِلاَّ الْحُسْنیٰ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ

لاٰ تَقُمْ فِیهِ أَبَداً لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَی التَّقْویٰ مِنْ أَوَّلِ یَوْمٍ أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِیهِ فِیهِ رِجٰالٌ یُحِبُّونَ أَنْ یَتَطَهَّرُوا وَ اللّٰهُ یُحِبُّ الْمُطَّهِّرِینَ . (1)توبه (9) 107 و 108

1279. تلاش منافقان، برای همسو نمودن مؤمنان با خود، با جلب رضایت آنان از خویش:

یَحْلِفُونَ لَکُمْ لِتَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنْ تَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَرْضیٰ عَنِ الْقَوْمِ الْفٰاسِقِینَ

اَلْأَعْرٰابُ أَشَدُّ کُفْراً وَ نِفٰاقاً وَ أَجْدَرُ أَلاّٰ یَعْلَمُوا حُدُودَ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ عَلیٰ رَسُولِهِ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ . توبه (9) 96 و 97

1280. همسویی و همکاری با منافقان، عامل قرار گرفتن در زمرۀ ظالمان:

إِنَّمٰا یَسْتَأْذِنُکَ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ ارْتٰابَتْ قُلُوبُهُمْ فَهُمْ فِی رَیْبِهِمْ یَتَرَدَّدُونَ

لَوْ خَرَجُوا فِیکُمْ مٰا زٰادُوکُمْ إِلاّٰ خَبٰالاً وَ لَأَوْضَعُوا خِلاٰلَکُمْ یَبْغُونَکُمُ الْفِتْنَةَ وَ فِیکُمْ سَمّٰاعُونَ لَهُمْ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِالظّٰالِمِینَ . توبه (9) 45 و 47

1281. اخوّت و همسویی برخی مسلمانان با منافقان:

وَ إِذْ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ مٰا وَعَدَنَا اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ إِلاّٰ غُرُوراً

قَدْ یَعْلَمُ اللّٰهُ الْمُعَوِّقِینَ مِنْکُمْ وَ الْقٰائِلِینَ لِإِخْوٰانِهِمْ هَلُمَّ إِلَیْنٰا وَ لاٰ یَأْتُونَ الْبَأْسَ إِلاّٰ قَلِیلاً. احزاب (33) 12 و 18

1282. نهی شدن پیامبر صلی الله علیه و آله از همسویی با منافقان:

وَ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً ضِرٰاراً وَ کُفْراً وَ تَفْرِیقاً بَیْنَ الْمُؤْمِنِینَ وَ إِرْصٰاداً لِمَنْ حٰارَبَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ وَ لَیَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنٰا إِلاَّ الْحُسْنیٰ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ

لاٰ تَقُمْ فِیهِ أَبَداً لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَی التَّقْویٰ مِنْ أَوَّلِ یَوْمٍ أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِیهِ فِیهِ رِجٰالٌ یُحِبُّونَ أَنْ یَتَطَهَّرُوا وَ اللّٰهُ یُحِبُّ الْمُطَّهِّرِینَ . توبه (9) 107 و 108

نیز ==> همین مدخل، منافقان، منافقان و کافران، منافقان و مشرکان، منافقان و مؤمنان و منافقان و یهود

هم‌نشینی منافقان

==> همین مدخل، منافقان، منافقان و کافران

هواپرستی منافقان

1283.هواپرستی منافقان، موجب عدم درک آنان نسبت به وحی و سخنان پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَسْتَمِعُ إِلَیْکَ حَتّٰی إِذٰا خَرَجُوا مِنْ عِنْدِکَ


1) 1) . براساس شأن نزول، سازندگان«مسجد ضرار»منافقان بودند که به انگیزۀ آسیب‌رسانی به جامعۀ اسلامی دست به چنین عملی زدند. (التبیان، ج 5، ص 297)

قٰالُوا لِلَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ مٰا ذٰا قٰالَ آنِفاً أُولٰئِکَ الَّذِینَ طَبَعَ اللّٰهُ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ وَ اتَّبَعُوا أَهْوٰاءَهُمْ . (1)محمّد (47) 16

موانع نفاق

1. تدبّر در قرآن

1284. تدبّر در قرآن، از موانع نفاق:

وَ یَقُولُونَ طٰاعَةٌ فَإِذٰا بَرَزُوا مِنْ عِنْدِکَ بَیَّتَ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ غَیْرَ الَّذِی تَقُولُ وَ اللّٰهُ یَکْتُبُ مٰا یُبَیِّتُونَ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَ تَوَکَّلْ عَلَی اللّٰهِ وَ کَفیٰ بِاللّٰهِ وَکِیلاً

أَ فَلاٰ یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَ لَوْ کٰانَ مِنْ عِنْدِ غَیْرِ اللّٰهِ لَوَجَدُوا فِیهِ اخْتِلاٰفاً کَثِیراً. نساء (4) 81 و 82

2. توجّه به علم خدا

1285. توجّه به علم و آگاهی خداوند از راز دل و عملکرد آدمی، مانع از نفاق و دورویی:

وَ لِیَعْلَمَ الَّذِینَ نٰافَقُوا وَ قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا قٰاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ أَوِ ادْفَعُوا قٰالُوا لَوْ نَعْلَمُ قِتٰالاً لاَتَّبَعْنٰاکُمْ هُمْ لِلْکُفْرِ یَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلْإِیمٰانِ یَقُولُونَ بِأَفْوٰاهِهِمْ مٰا لَیْسَ فِی قُلُوبِهِمْ وَ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا یَکْتُمُونَ . آل عمران (3) 167

نشانه‌های نفاق

1. اعراض از سنّت محمد صلی الله علیه و آله

1286. اعراض و مخالفت با سنّت محمّد صلی الله علیه و آله ، نشانۀ نفاق و دورویی:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ یَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ وَ مٰا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِکَ یُرِیدُونَ أَنْ یَتَحٰاکَمُوا إِلَی الطّٰاغُوتِ وَ قَدْ أُمِرُوا أَنْ یَکْفُرُوا بِهِ ... وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا إِلیٰ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ وَ إِلَی الرَّسُولِ رَأَیْتَ الْمُنٰافِقِینَ یَصُدُّونَ عَنْکَ صُدُوداً. نساء (4) 60 و 61

2. اعراض از ولایت مؤمنان

1287. اعراض از ولایت و سرپرستی مؤمنان، از نشانه‌های نفاق:

بَشِّرِ الْمُنٰافِقِینَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً

اَلَّذِینَ یَتَّخِذُونَ الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ أَ یَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلّٰهِ جَمِیعاً. نساء (4) 138 و 139

3. اکراه از انفاق

1288. انفاق از روی کراهت و بی‌میلی ، نشانۀ نفاق:

قُلْ أَنْفِقُوا طَوْعاً أَوْ کَرْهاً لَنْ یُتَقَبَّلَ مِنْکُمْ ... وَ مٰا مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقٰاتُهُمْ إِلاّٰ أَنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللّٰهِ وَ بِرَسُولِهِ وَ لاٰ یَأْتُونَ الصَّلاٰةَ إِلاّٰ وَ هُمْ کُسٰالیٰ وَ لاٰ یُنْفِقُونَ إِلاّٰ وَ هُمْ کٰارِهُونَ . توبه (9) 53 و 54

نیز ==> همین مدخل، نشانه‌های نفاق، ترک انفاق

4. بازی با دین

1289. به بازی گرفتن ارزشهای دینی، نشانۀ نفاق، و از شیوه‌های منافقان:

یَحْذَرُ الْمُنٰافِقُونَ ... وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ لَیَقُولُنَّ إِنَّمٰا کُنّٰا نَخُوضُ وَ نَلْعَبُ قُلْ أَ بِاللّٰهِ وَ آیٰاتِهِ وَ رَسُولِهِ کُنْتُمْ تَسْتَهْزِؤُنَ . توبه (9) 64 و 65

5. بدزبانی

==> همین مدخل، منافقان، بدزبانی منافقان

6 . بیماردلی

1290. بیماردلی، نشانۀ نفاق و دورویی:

1) 1) . گفته شده: مورد آیه منافقان است. (التبیان، ج 9، ص 298)

وَ یَقُولُونَ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالرَّسُولِ وَ أَطَعْنٰا ثُمَّ یَتَوَلّٰی فَرِیقٌ مِنْهُمْ مِنْ بَعْدِ ذٰلِکَ وَ مٰا أُولٰئِکَ بِالْمُؤْمِنِینَ

وَ إِذٰا دُعُوا إِلَی اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ لِیَحْکُمَ بَیْنَهُمْ إِذٰا فَرِیقٌ مِنْهُمْ مُعْرِضُونَ

وَ إِنْ یَکُنْ لَهُمُ الْحَقُّ یَأْتُوا إِلَیْهِ مُذْعِنِینَ

أَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَمِ ارْتٰابُوا .... نور (24) 47 -\50

نیز ==> همین مدخل، بیماری نفاق

7. پذیرش حکمیّت طاغوت

1291. نپذیرفتن حکمیّت پیامبر صلی الله علیه و آله و مراجعه به طاغوت برای داوری، نشانۀ نفاق و دورویی:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ یَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ وَ مٰا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِکَ یُرِیدُونَ أَنْ یَتَحٰاکَمُوا إِلَی الطّٰاغُوتِ وَ قَدْ أُمِرُوا أَنْ یَکْفُرُوا بِهِ وَ یُرِیدُ الشَّیْطٰانُ أَنْ یُضِلَّهُمْ ضَلاٰلاً بَعِیداً

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا إِلیٰ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ وَ إِلَی الرَّسُولِ رَأَیْتَ الْمُنٰافِقِینَ یَصُدُّونَ عَنْکَ صُدُوداً. نساء (4) 60 و 61

8 . تردید

==> همین مدخل، منافقان، شک منافقان

9. ترک انفاق

1292. ترک انفاق، از نشانه‌های نفاق و دورویی:

وَ مِنْهُمْ مَنْ عٰاهَدَ اللّٰهَ لَئِنْ آتٰانٰا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ وَ لَنَکُونَنَّ مِنَ الصّٰالِحِینَ

فَلَمّٰا آتٰاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ بَخِلُوا بِهِ وَ تَوَلَّوْا وَ هُمْ مُعْرِضُونَ

فَأَعْقَبَهُمْ نِفٰاقاً فِی قُلُوبِهِمْ إِلیٰ یَوْمِ یَلْقَوْنَهُ بِمٰا أَخْلَفُوا اللّٰهَ مٰا وَعَدُوهُ وَ بِمٰا کٰانُوا یَکْذِبُونَ . توبه (9) 75 -\77

إِنَّمَا السَّبِیلُ عَلَی الَّذِینَ یَسْتَأْذِنُونَکَ وَ هُمْ أَغْنِیٰاءُ رَضُوا بِأَنْ یَکُونُوا مَعَ الْخَوٰالِفِ وَ طَبَعَ اللّٰهُ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ . توبه (9) 93

نیز ==> انفاق، انفاق منافقان

10. ترک جهاد

1293. سرباز زدن از حضور در صحنۀ پیکار با دشمنان دین و دفاع از کیان اسلام، از نشانه‌های نفاق:

وَ لِیَعْلَمَ الَّذِینَ نٰافَقُوا وَ قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا قٰاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ أَوِ ادْفَعُوا قٰالُوا لَوْ نَعْلَمُ قِتٰالاً لاَتَّبَعْنٰاکُمْ ....

آل عمران (3) 167

فَإِنْ رَجَعَکَ اللّٰهُ إِلیٰ طٰائِفَةٍ مِنْهُمْ فَاسْتَأْذَنُوکَ لِلْخُرُوجِ فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِیَ أَبَداً وَ لَنْ تُقٰاتِلُوا مَعِیَ عَدُوًّا إِنَّکُمْ رَضِیتُمْ بِالْقُعُودِ أَوَّلَ مَرَّةٍ فَاقْعُدُوا مَعَ الْخٰالِفِینَ . (1)توبه (9) 83

وَ إِذٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ أَنْ آمِنُوا بِاللّٰهِ وَ جٰاهِدُوا مَعَ رَسُولِهِ اسْتَأْذَنَکَ أُولُوا الطَّوْلِ مِنْهُمْ وَ قٰالُوا ذَرْنٰا نَکُنْ مَعَ الْقٰاعِدِینَ . (2)توبه (9) 86

لاٰ تَجْعَلُوا دُعٰاءَ الرَّسُولِ بَیْنَکُمْ کَدُعٰاءِ بَعْضِکُمْ بَعْضاً قَدْ یَعْلَمُ اللّٰهُ الَّذِینَ یَتَسَلَّلُونَ مِنْکُمْ لِوٰاذاً فَلْیَحْذَرِ الَّذِینَ یُخٰالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ أَنْ تُصِیبَهُمْ فِتْنَةٌ أَوْ یُصِیبَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ . (3)نور (24) 63

قَدْ یَعْلَمُ اللّٰهُ الْمُعَوِّقِینَ مِنْکُمْ وَ الْقٰائِلِینَ لِإِخْوٰانِهِمْ هَلُمَّ إِلَیْنٰا وَ لاٰ یَأْتُونَ الْبَأْسَ إِلاّٰ قَلِیلاً

أَشِحَّةً عَلَیْکُمْ فَإِذٰا جٰاءَ الْخَوْفُ رَأَیْتَهُمْ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ تَدُورُ أَعْیُنُهُمْ


1) 1) . مقصود از«طائفة منهم»منافقان است. (مجمع البیان، ج 5-6، ص 86)

2) 2) . مقصود از«اولو الطول»منافقان است. (مجمع البیان، ج 5-6، ص 89)

3) 3) .«تسلل»خروج مخفیانه است و مراد این است که منافقان در مجلس رسول خدا صلی الله علیه و آله حاضر می‌شدند و وقتی سخن از جهاد می‌شد مخفیانه خارج می‌شدند. (التبیان، ج 7، ص 466؛ مجمع البیان، ج 7 - 8، ص 247 و 249)

کَالَّذِی یُغْشیٰ عَلَیْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَإِذٰا ذَهَبَ الْخَوْفُ سَلَقُوکُمْ بِأَلْسِنَةٍ حِدٰادٍ أَشِحَّةً عَلَی الْخَیْرِ أُولٰئِکَ لَمْ یُؤْمِنُوا فَأَحْبَطَ اللّٰهُ أَعْمٰالَهُمْ وَ کٰانَ ذٰلِکَ عَلَی اللّٰهِ یَسِیراً. احزاب (33) 18 و 19

وَ یَقُولُ الَّذِینَ آمَنُوا لَوْ لاٰ نُزِّلَتْ سُورَةٌ فَإِذٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْکَمَةٌ وَ ذُکِرَ فِیهَا الْقِتٰالُ رَأَیْتَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ نَظَرَ الْمَغْشِیِّ عَلَیْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَأَوْلیٰ لَهُمْ . محمّد (47) 20

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ نٰافَقُوا یَقُولُونَ لِإِخْوٰانِهِمُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ لَئِنْ أُخْرِجْتُمْ لَنَخْرُجَنَّ مَعَکُمْ وَ لاٰ نُطِیعُ فِیکُمْ أَحَداً أَبَداً وَ إِنْ قُوتِلْتُمْ لَنَنْصُرَنَّکُمْ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ

لَئِنْ أُخْرِجُوا لاٰ یَخْرُجُونَ مَعَهُمْ وَ لَئِنْ قُوتِلُوا لاٰ یَنْصُرُونَهُمْ وَ لَئِنْ نَصَرُوهُمْ لَیُوَلُّنَّ الْأَدْبٰارَ ثُمَّ لاٰ یُنْصَرُونَ . حشر (59) 11 و 12

1294. تخلّف از جهاد و دور ماندن از مصیبتهای آن، نعمتی الهی، در بینش و پندار منافقان:

وَ إِنَّ مِنْکُمْ لَمَنْ لَیُبَطِّئَنَّ فَإِنْ أَصٰابَتْکُمْ مُصِیبَةٌ قٰالَ قَدْ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیَّ إِذْ لَمْ أَکُنْ مَعَهُمْ شَهِیداً. نساء (4) 72

نیز ==> منافقان و جهاد

11. ترک ذکر خدا

1295. ترک ذکر خدا، مگر اندک، نشانۀ نفاق و دورویی:

إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ ... وَ لاٰ یَذْکُرُونَ اللّٰهَ إِلاّٰ قَلِیلاً. نساء (4) 142

12. ترک هجرت

1296. سرباز زدن از هجرت در راه خدا، نشانۀ نفاق و دورویی:

فَمٰا لَکُمْ فِی الْمُنٰافِقِینَ ... وَدُّوا لَوْ تَکْفُرُونَ کَمٰا کَفَرُوا فَتَکُونُونَ سَوٰاءً فَلاٰ تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِیٰاءَ حَتّٰی یُهٰاجِرُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَخُذُوهُمْ وَ اقْتُلُوهُمْ حَیْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَ لاٰ تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ وَلِیًّا وَ لاٰ نَصِیراً. نساء (4) 88 و 89

13. جلب رضایت مردم

1297. تلاش برای جلب رضایت مردم، به جای جلب رضایت خدا و رسول صلی الله علیه و آله ، نشانۀ نفاق و دورویی:

یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ لَکُمْ لِیُرْضُوکُمْ وَ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ یُرْضُوهُ إِنْ کٰانُوا مُؤْمِنِینَ . توبه (9) 62

14. خوف از جهاد

1298. شدّت ترس منافقان از جنگ و جهاد، نشانۀ نفاق آنان:

قَدْ یَعْلَمُ اللّٰهُ الْمُعَوِّقِینَ مِنْکُمْ وَ الْقٰائِلِینَ لِإِخْوٰانِهِمْ هَلُمَّ إِلَیْنٰا وَ لاٰ یَأْتُونَ الْبَأْسَ إِلاّٰ قَلِیلاً

أَشِحَّةً عَلَیْکُمْ فَإِذٰا جٰاءَ الْخَوْفُ رَأَیْتَهُمْ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ تَدُورُ أَعْیُنُهُمْ کَالَّذِی یُغْشیٰ عَلَیْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَإِذٰا ذَهَبَ الْخَوْفُ سَلَقُوکُمْ بِأَلْسِنَةٍ حِدٰادٍ أَشِحَّةً عَلَی الْخَیْرِ أُولٰئِکَ لَمْ یُؤْمِنُوا فَأَحْبَطَ اللّٰهُ أَعْمٰالَهُمْ وَ کٰانَ ذٰلِکَ عَلَی اللّٰهِ یَسِیراً. احزاب (33) 18 و 19

15. خوف از مردم

1299. ترس و بیم از مردم، نشانۀ نفاق و دورویی:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ نٰافَقُوا ... لَأَنْتُمْ أَشَدُّ رَهْبَةً فِی صُدُورِهِمْ مِنَ اللّٰهِ .... حشر (59) 11 و 13

16. دوستی با دشمنان خدا

1300. دوستی با دشمنان خدا و رسول صلی الله علیه و آله ، از نشانه‌های نفاق:

اِتَّخَذُوا أَیْمٰانَهُمْ جُنَّةً فَصَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ فَلَهُمْ عَذٰابٌ مُهِینٌ

إِنَّ الَّذِینَ یُحَادُّونَ اللّٰهَ

وَ رَسُولَهُ ... لاٰ تَجِدُ قَوْماً یُؤْمِنُونَ ... یُوٰادُّونَ مَنْ حَادَّ اللّٰهَ .... مجادله (58) 16 و 20 و 22

17. دوستی با یهود

1301. ایجاد رابطۀ دوستانه با یهود، نشانۀ نفاق و دورویی:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ تَوَلَّوْا قَوْماً غَضِبَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مٰا هُمْ مِنْکُمْ وَ لاٰ مِنْهُمْ وَ یَحْلِفُونَ عَلَی الْکَذِبِ وَ هُمْ یَعْلَمُونَ . (1)مجادله (58) 14

18. دوگانگی زبان و دل

1302. دوگانگی گفتار با دل و نهان، نشانۀ نفاق و دورویی:

وَ لِیَعْلَمَ الَّذِینَ نٰافَقُوا وَ قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا قٰاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ أَوِ ادْفَعُوا قٰالُوا لَوْ نَعْلَمُ قِتٰالاً لاَتَّبَعْنٰاکُمْ هُمْ لِلْکُفْرِ یَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلْإِیمٰانِ یَقُولُونَ بِأَفْوٰاهِهِمْ مٰا لَیْسَ فِی قُلُوبِهِمْ وَ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا یَکْتُمُونَ . آل عمران (3) 167

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا إِلیٰ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ وَ إِلَی الرَّسُولِ رَأَیْتَ الْمُنٰافِقِینَ یَصُدُّونَ عَنْکَ صُدُوداً

فَکَیْفَ إِذٰا أَصٰابَتْهُمْ مُصِیبَةٌ بِمٰا قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ ثُمَّ جٰاؤُکَ یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ إِنْ أَرَدْنٰا إِلاّٰ إِحْسٰاناً وَ تَوْفِیقاً

أُولٰئِکَ الَّذِینَ یَعْلَمُ اللّٰهُ مٰا فِی قُلُوبِهِمْ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَ عِظْهُمْ وَ قُلْ لَهُمْ فِی أَنْفُسِهِمْ قَوْلاً بَلِیغاً. نساء (4) 61 -\63

1303. دوگانگی، در برخورد با پیامبر صلی الله علیه و آله ، هنگام سختی و آسایش، نشانۀ نفاق:

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا إِلیٰ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ وَ إِلَی الرَّسُولِ رَأَیْتَ الْمُنٰافِقِینَ یَصُدُّونَ عَنْکَ صُدُوداً

فَکَیْفَ إِذٰا أَصٰابَتْهُمْ مُصِیبَةٌ بِمٰا قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ ثُمَّ جٰاؤُکَ یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ إِنْ أَرَدْنٰا إِلاّٰ إِحْسٰاناً وَ تَوْفِیقاً. نساء (4) 61 و 62

19. ردّ داوری پیامبر صلی الله علیه و آله

1304. نپذیرفتن داوری پیامبر صلی الله علیه و آله ، از نشانه‌های نفاق:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ یَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ وَ مٰا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِکَ یُرِیدُونَ أَنْ یَتَحٰاکَمُوا إِلَی الطّٰاغُوتِ وَ قَدْ أُمِرُوا أَنْ یَکْفُرُوا بِهِ وَ یُرِیدُ الشَّیْطٰانُ أَنْ یُضِلَّهُمْ ضَلاٰلاً بَعِیداً

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا إِلیٰ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ وَ إِلَی الرَّسُولِ رَأَیْتَ الْمُنٰافِقِینَ یَصُدُّونَ عَنْکَ صُدُوداً. نساء (4) 60 و 61

وَ یَقُولُونَ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالرَّسُولِ وَ أَطَعْنٰا ثُمَّ یَتَوَلّٰی فَرِیقٌ مِنْهُمْ مِنْ بَعْدِ ذٰلِکَ وَ مٰا أُولٰئِکَ بِالْمُؤْمِنِینَ

وَ إِذٰا دُعُوا إِلَی اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ لِیَحْکُمَ بَیْنَهُمْ إِذٰا فَرِیقٌ مِنْهُمْ مُعْرِضُونَ . نور (24) 47 و 48

20. ریاکاری

1305. ریاکاری، از نشانه‌های نفاق:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یُعْجِبُکَ قَوْلُهُ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ یُشْهِدُ اللّٰهَ عَلیٰ مٰا فِی قَلْبِهِ وَ هُوَ أَلَدُّ الْخِصٰامِ . (2)بقره (2) 204

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تُبْطِلُوا صَدَقٰاتِکُمْ بِالْمَنِّ وَ الْأَذیٰ کَالَّذِی یُنْفِقُ مٰالَهُ رِئٰاءَ النّٰاسِ ... (3)بقره (2) 264


1) 1) . مقصود از«الذین تولوا...»منافقان است که رابطۀ دوستانه با یهود داشتند. (التبیان، ج 9، ص 552)

2) 2) . بنا بر اینکه مراد از آیه، منافقان و ریاکاری آنها باشد. (التبیان، ج 2، ص 177 و 179؛ مجمع البیان، ج 1 - 2، ص 534)

3) 3) . مورد آیه، عمل ریایی منافقان است. (التبیان، ج 2، ص 336)

إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ ... وَ إِذٰا قٰامُوا إِلَی الصَّلاٰةِ ... یُرٰاؤُنَ النّٰاسَ .... نساء (4) 142

1306. ریاکاری در ذکر خدا، از نشانه‌های نفاق:

إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ یُخٰادِعُونَ اللّٰهَ وَ هُوَ خٰادِعُهُمْ وَ إِذٰا قٰامُوا إِلَی الصَّلاٰةِ قٰامُوا کُسٰالیٰ یُرٰاؤُنَ النّٰاسَ وَ لاٰ یَذْکُرُونَ اللّٰهَ إِلاّٰ قَلِیلاً. (1)نساء (4) 142

1307. ریاکاری در نماز، نشانۀ نفاق و دورویی:

إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ یُخٰادِعُونَ اللّٰهَ وَ هُوَ خٰادِعُهُمْ وَ إِذٰا قٰامُوا إِلَی الصَّلاٰةِ قٰامُوا کُسٰالیٰ یُرٰاؤُنَ النّٰاسَ وَ لاٰ یَذْکُرُونَ اللّٰهَ إِلاّٰ قَلِیلاً. (2)نساء (4) 142

21. سوءظن

1308. گمان ناعادلانه بودن حکم خدا و رسول صلی الله علیه و آله ، از نشانه‌های نفاق:

وَ یَقُولُونَ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالرَّسُولِ وَ أَطَعْنٰا ثُمَّ یَتَوَلّٰی فَرِیقٌ مِنْهُمْ مِنْ بَعْدِ ذٰلِکَ وَ مٰا أُولٰئِکَ بِالْمُؤْمِنِینَ

وَ إِذٰا دُعُوا إِلَی اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ لِیَحْکُمَ بَیْنَهُمْ إِذٰا فَرِیقٌ مِنْهُمْ مُعْرِضُونَ

وَ إِنْ یَکُنْ لَهُمُ الْحَقُّ یَأْتُوا إِلَیْهِ مُذْعِنِینَ

أَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَمِ ارْتٰابُوا أَمْ یَخٰافُونَ أَنْ یَحِیفَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ وَ رَسُولُهُ بَلْ أُولٰئِکَ هُمُ الظّٰالِمُونَ . نور (24) 47 -\50

22. سودجویی

1309. اندیشۀ سودجویانه، از نشانه‌های نفاق و دورویی:

وَ یَقُولُونَ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالرَّسُولِ وَ أَطَعْنٰا ثُمَّ یَتَوَلّٰی فَرِیقٌ مِنْهُمْ مِنْ بَعْدِ ذٰلِکَ وَ مٰا أُولٰئِکَ بِالْمُؤْمِنِینَ

وَ إِذٰا دُعُوا إِلَی اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ لِیَحْکُمَ بَیْنَهُمْ إِذٰا فَرِیقٌ مِنْهُمْ مُعْرِضُونَ . نور (24) 47 و 48

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ تَوَلَّوْا قَوْماً غَضِبَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مٰا هُمْ مِنْکُمْ وَ لاٰ مِنْهُمْ وَ یَحْلِفُونَ عَلَی الْکَذِبِ وَ هُمْ یَعْلَمُونَ

اِتَّخَذُوا أَیْمٰانَهُمْ جُنَّةً فَصَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ فَلَهُمْ عَذٰابٌ مُهِینٌ

یَوْمَ یَبْعَثُهُمُ اللّٰهُ جَمِیعاً فَیَحْلِفُونَ لَهُ کَمٰا یَحْلِفُونَ لَکُمْ وَ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ عَلیٰ شَیْءٍ أَلاٰ إِنَّهُمْ هُمُ الْکٰاذِبُونَ . مجادله (58) 14 و 16 و 18

23. عصیان خدا

1310. عصیان و نافرمانی از خدا، نشانۀ نفاق و دورویی:

وَ یَقُولُونَ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالرَّسُولِ وَ أَطَعْنٰا ثُمَّ یَتَوَلّٰی فَرِیقٌ مِنْهُمْ مِنْ بَعْدِ ذٰلِکَ وَ مٰا أُولٰئِکَ بِالْمُؤْمِنِینَ

أَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَمِ ارْتٰابُوا .... نور (24) 47 و 50

24. قسم دروغ

1311. توسّل به سوگند دروغ، از نشانه‌ها و ترفندهای منافقان، برای پوشش نفاق خویش:

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا إِلیٰ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ وَ إِلَی الرَّسُولِ رَأَیْتَ الْمُنٰافِقِینَ یَصُدُّونَ عَنْکَ صُدُوداً

فَکَیْفَ إِذٰا أَصٰابَتْهُمْ مُصِیبَةٌ بِمٰا قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ ثُمَّ جٰاؤُکَ یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ إِنْ أَرَدْنٰا إِلاّٰ إِحْسٰاناً وَ تَوْفِیقاً. نساء (4) 61 و 62

لَوْ کٰانَ عَرَضاً قَرِیباً وَ سَفَراً قٰاصِداً لاَتَّبَعُوکَ وَ لٰکِنْ بَعُدَتْ عَلَیْهِمُ الشُّقَّةُ وَ سَیَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ لَوِ اسْتَطَعْنٰا لَخَرَجْنٰا مَعَکُمْ یُهْلِکُونَ أَنْفُسَهُمْ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ

وَ یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ إِنَّهُمْ لَمِنْکُمْ وَ مٰا هُمْ مِنْکُمْ وَ لٰکِنَّهُمْ قَوْمٌ یَفْرَقُونَ . توبه (9) 42 و 56


1) 1) . براساس روایتی از امیرالمؤمنین علیه السلام ، مقصود از آیۀ مزبور، ریای منافقان در ذکر خدا است. (تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 566، ح 637)

2) 2) . بنا بر این قول که مقصود از«یراءون الناس»ریای در نماز باشد. (الکشاف، ج 1، ص 579)

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ جٰاهِدِ الْکُفّٰارَ وَ الْمُنٰافِقِینَ ... یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ مٰا قٰالُوا .... توبه (9) 73 و 74

وَ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً ضِرٰاراً وَ کُفْراً وَ تَفْرِیقاً بَیْنَ الْمُؤْمِنِینَ وَ إِرْصٰاداً لِمَنْ حٰارَبَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ وَ لَیَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنٰا إِلاَّ الْحُسْنیٰ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ . توبه (9) 107

اِتَّخَذُوا أَیْمٰانَهُمْ جُنَّةً فَصَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ فَلَهُمْ عَذٰابٌ مُهِینٌ

یَوْمَ یَبْعَثُهُمُ اللّٰهُ جَمِیعاً فَیَحْلِفُونَ لَهُ کَمٰا یَحْلِفُونَ لَکُمْ وَ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ عَلیٰ شَیْءٍ أَلاٰ إِنَّهُمْ هُمُ الْکٰاذِبُونَ . مجادله (58) 16 و 18

25. قطع رابطه با مؤمنان

1312. قطع رابطۀ ولایی و دوستی با مؤمنان، نشانۀ نفاق و دورویی:

اَلَّذِینَ یَتَّخِذُونَ الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ أَ یَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلّٰهِ جَمِیعاً. نساء (4) 139

إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ فِی الدَّرْکِ الْأَسْفَلِ مِنَ النّٰارِ وَ لَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِیراً

إِلاَّ الَّذِینَ تٰابُوا وَ أَصْلَحُوا وَ اعْتَصَمُوا بِاللّٰهِ وَ أَخْلَصُوا دِینَهُمْ لِلّٰهِ فَأُولٰئِکَ مَعَ الْمُؤْمِنِینَ وَ سَوْفَ یُؤْتِ اللّٰهُ الْمُؤْمِنِینَ أَجْراً عَظِیماً. نساء (4) 145 و 146

26. کسالت در نماز

1313. کسالت و سستی در نماز، نشانۀ نفاق و دورویی:

إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ ... وَ إِذٰا قٰامُوا إِلَی الصَّلاٰةِ قٰامُوا کُسٰالیٰ .... نساء (4) 142

وَ مٰا مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقٰاتُهُمْ إِلاّٰ أَنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللّٰهِ وَ بِرَسُولِهِ وَ لاٰ یَأْتُونَ الصَّلاٰةَ إِلاّٰ وَ هُمْ کُسٰالیٰ وَ لاٰ یُنْفِقُونَ إِلاّٰ وَ هُمْ کٰارِهُونَ . توبه (9) 54

27. مخالفت با پیامبر صلی الله علیه و آله

1314. تن ندادن بر قضاوت و حاکمیّت پیامبر صلی الله علیه و آله ، از نشانه‌های نفاق:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ یَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ وَ مٰا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِکَ یُرِیدُونَ أَنْ یَتَحٰاکَمُوا إِلَی الطّٰاغُوتِ وَ قَدْ أُمِرُوا أَنْ یَکْفُرُوا بِهِ وَ یُرِیدُ الشَّیْطٰانُ أَنْ یُضِلَّهُمْ ضَلاٰلاً بَعِیداً

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا إِلیٰ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ وَ إِلَی الرَّسُولِ رَأَیْتَ الْمُنٰافِقِینَ یَصُدُّونَ عَنْکَ صُدُوداً. نساء (4) 60 و 61

1315. تخلّف از فرمان جهاد پیامبر صلی الله علیه و آله ، نشانۀ نفاق:

فَإِنْ رَجَعَکَ اللّٰهُ إِلیٰ طٰائِفَةٍ مِنْهُمْ فَاسْتَأْذَنُوکَ لِلْخُرُوجِ فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِیَ أَبَداً وَ لَنْ تُقٰاتِلُوا مَعِیَ عَدُوًّا إِنَّکُمْ رَضِیتُمْ بِالْقُعُودِ أَوَّلَ مَرَّةٍ فَاقْعُدُوا مَعَ الْخٰالِفِینَ

وَ لاٰ تُصَلِّ عَلیٰ أَحَدٍ مِنْهُمْ مٰاتَ أَبَداً وَ لاٰ تَقُمْ عَلیٰ قَبْرِهِ إِنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ مٰاتُوا وَ هُمْ فٰاسِقُونَ . توبه (9) 83 و 84

لاٰ تَجْعَلُوا دُعٰاءَ الرَّسُولِ بَیْنَکُمْ کَدُعٰاءِ بَعْضِکُمْ بَعْضاً قَدْ یَعْلَمُ اللّٰهُ الَّذِینَ یَتَسَلَّلُونَ مِنْکُمْ لِوٰاذاً فَلْیَحْذَرِ الَّذِینَ یُخٰالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ أَنْ تُصِیبَهُمْ فِتْنَةٌ أَوْ یُصِیبَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ . (1)نور (24) 63

28. موضعگیری در برابر آیات الهی

1316. موضعگیری منفی و تمسخرآمیز در برابر آیات قرآن و ارزشهای دینی، نشانۀ نفاق:

وَ إِذٰا مٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ فَمِنْهُمْ مَنْ یَقُولُ أَیُّکُمْ زٰادَتْهُ


1) 1) . گفته شده: مقصود از«یتسلّلون منکم لواذاً»این است که منافقان در مجلس رسول خدا صلی الله علیه و آله حاضر می‌شدند و هنگامی که حضرت مسلمانان را به شرکت در جهاد دعوت می‌کرد آنها مخفیانه فرار می‌کردند. (التبیان، ج 7، ص 466 - 467)

هٰذِهِ إِیمٰاناً فَأَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا فَزٰادَتْهُمْ إِیمٰاناً وَ هُمْ یَسْتَبْشِرُونَ . (1)توبه (9) 124

29. مظلوم‌نمایی

1317. نسبت دادن جرم و گناه خویش به دیگران با مظلوم‌نمایی، نشانۀ نفاق و دورویی:

وَ یَقُولُونَ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالرَّسُولِ وَ أَطَعْنٰا ثُمَّ یَتَوَلّٰی فَرِیقٌ مِنْهُمْ مِنْ بَعْدِ ذٰلِکَ وَ مٰا أُولٰئِکَ بِالْمُؤْمِنِینَ

وَ إِذٰا دُعُوا إِلَی اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ لِیَحْکُمَ بَیْنَهُمْ إِذٰا فَرِیقٌ مِنْهُمْ مُعْرِضُونَ

وَ إِنْ یَکُنْ لَهُمُ الْحَقُّ یَأْتُوا إِلَیْهِ مُذْعِنِینَ

أَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَمِ ارْتٰابُوا أَمْ یَخٰافُونَ أَنْ یَحِیفَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ وَ رَسُولُهُ بَلْ أُولٰئِکَ هُمُ الظّٰالِمُونَ . نور (24) 47 -\50

نیز ==> همین مدخل، آثار نفاق و صفات منافقان

نفاق در اهل کتاب

==> اهل کتاب، منافقان اهل کتاب

نفاق در بادیه‌نشینان

==> بادیه‌نشینی، بادیه‌نشینان منافق

نفاق در صحابه

1318.برخی افراد ناخالص و منافق، در میان صحابۀ پیامبر:

وَ مِمَّنْ حَوْلَکُمْ مِنَ الْأَعْرٰابِ مُنٰافِقُونَ وَ مِنْ أَهْلِ الْمَدِینَةِ مَرَدُوا عَلَی النِّفٰاقِ لاٰ تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَیْنِ ثُمَّ یُرَدُّونَ إِلیٰ عَذٰابٍ عَظِیمٍ . توبه (9) 101

مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ مَعَهُ أَشِدّٰاءُ عَلَی الْکُفّٰارِ رُحَمٰاءُ بَیْنَهُمْ تَرٰاهُمْ رُکَّعاً سُجَّداً یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنَ اللّٰهِ وَ رِضْوٰاناً سِیمٰاهُمْ فِی وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ ذٰلِکَ مَثَلُهُمْ فِی التَّوْرٰاةِ وَ مَثَلُهُمْ فِی الْإِنْجِیلِ کَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ فَآزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَویٰ عَلیٰ سُوقِهِ یُعْجِبُ الزُّرّٰاعَ لِیَغِیظَ بِهِمُ الْکُفّٰارَ وَعَدَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وَ أَجْراً عَظِیماً. فتح (48) 29

1319. فرار برخی صحابه (منافق) از محضر پیامبر صلی الله علیه و آله با مخفی کردن خو در پشت دیگران، جهت شانه خالی کردن از مسئولیتهای اجتماعی:

لاٰ تَجْعَلُوا دُعٰاءَ الرَّسُولِ بَیْنَکُمْ کَدُعٰاءِ بَعْضِکُمْ بَعْضاً قَدْ یَعْلَمُ اللّٰهُ الَّذِینَ یَتَسَلَّلُونَ مِنْکُمْ لِوٰاذاً فَلْیَحْذَرِ الَّذِینَ یُخٰالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ أَنْ تُصِیبَهُمْ فِتْنَةٌ أَوْ یُصِیبَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ . نور (24) 63

1320. صحابۀ پیامبر در غزوۀ بدر، متشکّل از مؤمنان متّکی بر خدا و عناصری منافق و نیز گروهی سست ایمان و بیماردل:

إِذْ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ غَرَّ هٰؤُلاٰءِ دِینُهُمْ وَ مَنْ یَتَوَکَّلْ عَلَی اللّٰهِ فَإِنَّ اللّٰهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ . (2)انفال (8) 49

1321. برخی افراد منافق صفت، در میان صحابۀ حاضر در غزوۀ احُد:

1) 1) . ضمیر در«فمنهم»به منافقان بر می‌گردد و جملۀ«ایّکم زادته هذه ایمانا»از باب استهزا و انکار است. (التبیان، ج 5، ص 325)

2) 2) . مقصود از«فی قلوبهم مرض»افراد ضعیف الایمان است. (المیزان، ج 9، ص 99) آیه، شاهدی است بر اینکه عدّه‌ای از منافقان و افراد ضعیف الایمان در غزوۀ بدر در سپاه اسلام حضور داشته‌اند

أَ وَ لَمّٰا أَصٰابَتْکُمْ مُصِیبَةٌ قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَیْهٰا قُلْتُمْ أَنّٰی هٰذٰا قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِکُمْ إِنَّ اللّٰهَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ

لِیَعْلَمَ الَّذِینَ نٰافَقُوا وَ قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا قٰاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ أَوِ ادْفَعُوا قٰالُوا لَوْ نَعْلَمُ قِتٰالاً لاَتَّبَعْنٰاکُمْ هُمْ لِلْکُفْرِ یَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلْإِیمٰانِ یَقُولُونَ بِأَفْوٰاهِهِمْ مٰا لَیْسَ فِی قُلُوبِهِمْ وَ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا یَکْتُمُونَ .

آل عمران (3) 165 و 167

1322. جنگ تبوک، جداکنندۀ صف صحابۀ مؤمن و مجاهد از صحابۀ منافق:

لَوْ کٰانَ عَرَضاً قَرِیباً وَ سَفَراً قٰاصِداً لاَتَّبَعُوکَ وَ لٰکِنْ بَعُدَتْ عَلَیْهِمُ الشُّقَّةُ وَ سَیَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ لَوِ اسْتَطَعْنٰا لَخَرَجْنٰا مَعَکُمْ یُهْلِکُونَ أَنْفُسَهُمْ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ

عَفَا اللّٰهُ عَنْکَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ حَتّٰی یَتَبَیَّنَ لَکَ الَّذِینَ صَدَقُوا وَ تَعْلَمَ الْکٰاذِبِینَ

لاٰ یَسْتَأْذِنُکَ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ أَنْ یُجٰاهِدُوا بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِالْمُتَّقِینَ إِنَّمٰا یَسْتَأْذِنُکَ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ ارْتٰابَتْ قُلُوبُهُمْ فَهُمْ فِی رَیْبِهِمْ یَتَرَدَّدُونَ . توبه (9) 42 - 45

وَ إِذٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ أَنْ آمِنُوا بِاللّٰهِ وَ جٰاهِدُوا مَعَ رَسُولِهِ اسْتَأْذَنَکَ أُولُوا الطَّوْلِ مِنْهُمْ وَ قٰالُوا ذَرْنٰا نَکُنْ مَعَ الْقٰاعِدِینَ

رَضُوا بِأَنْ یَکُونُوا مَعَ الْخَوٰالِفِ وَ طُبِعَ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لاٰ یَفْقَهُونَ

لٰکِنِ الرَّسُولُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ جٰاهَدُوا بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ وَ أُولٰئِکَ لَهُمُ الْخَیْرٰاتُ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ . توبه (9) 86 و 88

وَ جٰاءَ الْمُعَذِّرُونَ مِنَ الْأَعْرٰابِ لِیُؤْذَنَ لَهُمْ وَ قَعَدَ الَّذِینَ کَذَبُوا اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ سَیُصِیبُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ

لَیْسَ عَلَی الضُّعَفٰاءِ وَ لاٰ عَلَی الْمَرْضیٰ وَ لاٰ عَلَی الَّذِینَ لاٰ یَجِدُونَ مٰا یُنْفِقُونَ حَرَجٌ إِذٰا نَصَحُوا لِلّٰهِ وَ رَسُولِهِ مٰا عَلَی الْمُحْسِنِینَ مِنْ سَبِیلٍ وَ اللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ وَ لاٰ عَلَی الَّذِینَ إِذٰا مٰا أَتَوْکَ لِتَحْمِلَهُمْ قُلْتَ لاٰ أَجِدُ مٰا أَحْمِلُکُمْ عَلَیْهِ تَوَلَّوْا وَ أَعْیُنُهُمْ تَفِیضُ مِنَ الدَّمْعِ حَزَناً أَلاّٰ یَجِدُوا مٰا یُنْفِقُونَ . توبه (9) 90 -\92

یَعْتَذِرُونَ إِلَیْکُمْ إِذٰا رَجَعْتُمْ إِلَیْهِمْ قُلْ لاٰ تَعْتَذِرُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَکُمْ قَدْ نَبَّأَنَا اللّٰهُ مِنْ أَخْبٰارِکُمْ وَ سَیَرَی اللّٰهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلیٰ عٰالِمِ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ

سَیَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ لَکُمْ إِذَا انْقَلَبْتُمْ إِلَیْهِمْ لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ فَأَعْرِضُوا عَنْهُمْ إِنَّهُمْ رِجْسٌ وَ مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ جَزٰاءً بِمٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ

یَحْلِفُونَ لَکُمْ لِتَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنْ تَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَرْضیٰ عَنِ الْقَوْمِ الْفٰاسِقِینَ . (1)توبه (9) 94 -\96

1323. بهانه‌جویی برخی صحابۀ منافق صفت، برای همراهی نکردن پیامبر صلی الله علیه و آله در غزوۀ تبوک:

لَوْ کٰانَ عَرَضاً قَرِیباً وَ سَفَراً قٰاصِداً لاَتَّبَعُوکَ وَ لٰکِنْ بَعُدَتْ عَلَیْهِمُ الشُّقَّةُ وَ سَیَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ لَوِ اسْتَطَعْنٰا لَخَرَجْنٰا مَعَکُمْ یُهْلِکُونَ أَنْفُسَهُمْ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ . توبه (9) 42

نیز ==>همین مدخل، نفاق در مسلمانان و منافقان، مصادیق منافقان، برخی از صحابه

نفاق در مسلمانان


1) 1) . آیات یادشده ، دربارۀ غزوۀ تبوک نازل شده است. (مجمع البیان، ج 5-6، ص 92)

1324. روحیّۀ نفاق، در میان برخی مسلمانان، در عصر بعثت:

ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَیْکُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعٰاساً یَغْشیٰ طٰائِفَةً مِنْکُمْ وَ طٰائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ یَظُنُّونَ بِاللّٰهِ غَیْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجٰاهِلِیَّةِ یَقُولُونَ هَلْ لَنٰا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَیْءٍ قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ کُلَّهُ لِلّٰهِ یُخْفُونَ فِی أَنْفُسِهِمْ مٰا لاٰ یُبْدُونَ لَکَ یَقُولُونَ لَوْ کٰانَ لَنٰا مِنَ الْأَمْرِ شَیْءٌ مٰا قُتِلْنٰا هٰاهُنٰا قُلْ لَوْ کُنْتُمْ فِی بُیُوتِکُمْ لَبَرَزَ الَّذِینَ کُتِبَ عَلَیْهِمُ الْقَتْلُ إِلیٰ مَضٰاجِعِهِمْ وَ لِیَبْتَلِیَ اللّٰهُ مٰا فِی صُدُورِکُمْ وَ لِیُمَحِّصَ مٰا فِی قُلُوبِکُمْ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ. آل عمران (3) 154

وَ یَقُولُونَ طٰاعَةٌ فَإِذٰا بَرَزُوا مِنْ عِنْدِکَ بَیَّتَ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ غَیْرَ الَّذِی تَقُولُ وَ اللّٰهُ یَکْتُبُ مٰا یُبَیِّتُونَ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَ تَوَکَّلْ عَلَی اللّٰهِ وَ کَفیٰ بِاللّٰهِ وَکِیلاً. (1)

نساء (4) 81

لاٰ تَعْتَذِرُوا قَدْ کَفَرْتُمْ بَعْدَ إِیمٰانِکُمْ إِنْ نَعْفُ عَنْ طٰائِفَةٍ مِنْکُمْ نُعَذِّبْ طٰائِفَةً بِأَنَّهُمْ کٰانُوا مُجْرِمِینَ . (2)توبه (9) 66

یُنٰادُونَهُمْ أَ لَمْ نَکُنْ مَعَکُمْ قٰالُوا بَلیٰ وَ لٰکِنَّکُمْ فَتَنْتُمْ أَنْفُسَکُمْ وَ تَرَبَّصْتُمْ وَ ارْتَبْتُمْ وَ غَرَّتْکُمُ الْأَمٰانِیُّ حَتّٰی جٰاءَ أَمْرُ اللّٰهِ وَ غَرَّکُمْ بِاللّٰهِ الْغَرُورُ. حدید (57) 14

1325. پیدایش خط نفاق در میان مسلمانان مکّه، پیش از هجرت به مدینه:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ فَإِذٰا أُوذِیَ فِی اللّٰهِ جَعَلَ فِتْنَةَ النّٰاسِ کَعَذٰابِ اللّٰهِ ... وَ لَیَعْلَمَنَّ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ لَیَعْلَمَنَّ الْمُنٰافِقِینَ . (3)عنکبوت (29) 10 و 11

1326. وجود حرکتهای نفاق‌آمیز، در میان برخی مردم مدینه، در عصر بعثت:

وَ مِمَّنْ حَوْلَکُمْ مِنَ الْأَعْرٰابِ مُنٰافِقُونَ وَ مِنْ أَهْلِ الْمَدِینَةِ مَرَدُوا عَلَی النِّفٰاقِ لاٰ تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَیْنِ ثُمَّ یُرَدُّونَ إِلیٰ عَذٰابٍ عَظِیمٍ . (4)توبه (9) 101

نیز ==> صحابه، نفاق در صحابه

نفاق کافران

1327. برخورد نفاق‌آمیز کفرپیشگان با مؤمنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا بِطٰانَةً مِنْ دُونِکُمْ ...

... وَ إِذٰا لَقُوکُمْ قٰالُوا آمَنّٰا وَ إِذٰا خَلَوْا عَضُّوا عَلَیْکُمُ الْأَنٰامِلَ مِنَ الْغَیْظِ .... آل عمران (3) 118 و 119

نفاق مشرکان

1328. روحیّۀ نفاق و دورویی، در برخی مشرکان:

کَیْفَ یَکُونُ لِلْمُشْرِکِینَ عَهْدٌ ... کَیْفَ وَ إِنْ یَظْهَرُوا عَلَیْکُمْ لاٰ یَرْقُبُوا فِیکُمْ إِلاًّ وَ لاٰ ذِمَّةً یُرْضُونَکُمْ بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ تَأْبیٰ قُلُوبُهُمْ .... توبه (9) 7 و 8

نفاق ناشناخته


1) 1) . گفته شده: آیۀ مذکور دربارۀ منافقان است. (مجمع البیان، ج 3 - 4، ص 124)

2) 2) . براساس روایتی از امام باقر علیه السلام آیۀ مذکور مربوط به برخی اهل ایمان است که گرفتار شک و نفاق شدند. (تفسیر نور الثقلین، ج 2، ص 238، ح 225)

3) 3) . آیات، مربوط به منافقان قبل از هجرت است. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 10، جزء 20، ص 217)

4) 4) . مراد از«المدینه»شهر معروف مدینه است. (الکشاف، ج 2، ص 305)

1329. نفاقی مرموز و غیر قابل شناخت، برای دیگران، در میان مردم مدینه:

... وَ مِنْ أَهْلِ الْمَدِینَةِ مَرَدُوا عَلَی النِّفٰاقِ لاٰ تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ .... توبه (9) 101

نیز ==> همین مدخل، جایگاه نفاق

نفاق یهود

اشاره

1330. روحیّۀ نفاق و دورویی، در میان برخی یهودیان:

وَ إِذٰا لَقُوا الَّذِینَ آمَنُوا قٰالُوا آمَنّٰا وَ إِذٰا خَلاٰ بَعْضُهُمْ إِلیٰ بَعْضٍ قٰالُوا أَ تُحَدِّثُونَهُمْ بِمٰا فَتَحَ اللّٰهُ عَلَیْکُمْ لِیُحَاجُّوکُمْ بِهِ عِنْدَ رَبِّکُمْ أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ . (1)بقره (2) 76

مِنَ الَّذِینَ هٰادُوا یُحَرِّفُونَ الْکَلِمَ عَنْ مَوٰاضِعِهِ وَ یَقُولُونَ سَمِعْنٰا وَ عَصَیْنٰا وَ اسْمَعْ غَیْرَ مُسْمَعٍ وَ رٰاعِنٰا لَیًّا بِأَلْسِنَتِهِمْ وَ طَعْناً فِی الدِّینِ وَ لَوْ أَنَّهُمْ قٰالُوا سَمِعْنٰا وَ أَطَعْنٰا وَ اسْمَعْ وَ انْظُرْنٰا لَکٰانَ خَیْراً لَهُمْ وَ أَقْوَمَ وَ لٰکِنْ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ بِکُفْرِهِمْ فَلاٰ یُؤْمِنُونَ إِلاّٰ قَلِیلاً. (2)نساء (4) 46

وَ إِذٰا جٰاؤُکُمْ قٰالُوا آمَنّٰا وَ قَدْ دَخَلُوا بِالْکُفْرِ وَ هُمْ قَدْ خَرَجُوا بِهِ وَ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا کٰانُوا یَکْتُمُونَ . (3)مائده (5) 61

نفخ صور

نفخ، به معنای دمیدن، (4)خارج کردن باد از داخل [چیزی] به طور محکم است (5)و صور به معنای شاخی است که در آن دمیده می‌شود (6). در اصطلاح متکلّمان و فلاسفۀ اسلامی نفخ صور عبارت است

از افاضه روح و انشاء حیات، و افاضۀ دوم حق است که موجب بعث و حشر اجساد است در نشأت

عالیه اخرویه (7)، نیز گفته شده مقصود از آن شاخی است که در آن دمیده می‌شود و خداوند متعال آن را

سبب بازگشت صورتها و ارواح نسبت به جسم‌هایشان می‌کند (8). دمیدن در صور، از اشراط

الساعة و علامت حتمی قیامت است (9). منظور از «نفخ صور»در این مدخل همین معنای اصطلاحی

آخری است که از واژۀ«نفخ (صور)»با عبارات مختلف و از عباراتی مانند«یوم ترجف الرّاجفة»، «صیحة واحدة»و«الفزع الاکبر»با توجّه به تفاسیر و یا روایات که معنای آن را برساند، استفاده شده است.

اهمّ عناوین: آثار نفخ صور.

آثار نفخ صور

اشاره


1) 1) . آیه، مربوط به یهود بنی اسرائیل است که متخلّق به اخلاق منافقان بودند. (التبیان، ج 1، ص 314)

2) 2) . جملۀ«و اسمع غیر مسمع»بیانگر روحیّۀ نفاق یهود است. (الکشاف، ج 1، ص 518)

3) 3) . آیۀ مذکور و آیات بعد، بیانگر صفات منافقان از یهود است. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 4، جزء 6 ، ص 247)

4) 4) . مفردات، ص 816،«نفخ»؛ لغت‌نامه، ج 13، ص20005«نفخ».

5) 5) . التبیان، ج 7، ص 95

6) 6) . مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 766

7) 7) . فرهنگ معارف اسلامی، ج 3، ص 2021،«نفخ صور»

8) 8) . مفردات، 498،«صور»

9) 9) . دانشنامه قرآن و قرآن‌پژوهی، ج 2، ص 1386،«صور اسرافیل»

1. آغاز سختیها

1. لحظۀ دمیدن و نفخ صور در آستانۀ قیامت، آغاز سختیها و ناگواریها برای اهل محشر:

فَإِذٰا نُقِرَ فِی النّٰاقُورِ

فَذٰلِکَ یَوْمَئِذٍ یَوْمٌ عَسِیرٌ. (1)مدّثر (74) 8 و 9

2. آغاز قیامت

2. آغاز قیامت و رستاخیز انسانها، از پیامدهای نفخ صور:

وَ هُوَ الَّذِی خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ بِالْحَقِّ وَ یَوْمَ یَقُولُ کُنْ فَیَکُونُ قَوْلُهُ الْحَقُّ وَ لَهُ الْمُلْکُ یَوْمَ یُنْفَخُ فِی الصُّورِ ... (2)انعام (6) 73

... وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ فَجَمَعْنٰاهُمْ جَمْعاً. کهف (18) 99

مَنْ أَعْرَضَ عَنْهُ فَإِنَّهُ یَحْمِلُ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ وِزْراً

خٰالِدِینَ فِیهِ وَ سٰاءَ لَهُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ حِمْلاً

یَوْمَ یُنْفَخُ فِی الصُّورِ وَ نَحْشُرُ الْمُجْرِمِینَ یَوْمَئِذٍ زُرْقاً. (3)طه (20) 100 -\102

لَعَلِّی أَعْمَلُ صٰالِحاً فِیمٰا تَرَکْتُ کَلاّٰ إِنَّهٰا کَلِمَةٌ هُوَ قٰائِلُهٰا وَ مِنْ وَرٰائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلیٰ یَوْمِ یُبْعَثُونَ

فَإِذٰا نُفِخَ فِی الصُّورِ فَلاٰ أَنْسٰابَ بَیْنَهُمْ یَوْمَئِذٍ وَ لاٰ یَتَسٰاءَلُونَ

فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوٰازِینُهُ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ

وَ مَنْ خَفَّتْ مَوٰازِینُهُ فَأُولٰئِکَ الَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فِی جَهَنَّمَ خٰالِدُونَ . مؤمنون (23) 100 -\103

وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ فَإِذٰا هُمْ مِنَ الْأَجْدٰاثِ إِلیٰ رَبِّهِمْ یَنْسِلُونَ

قٰالُوا یٰا وَیْلَنٰا مَنْ بَعَثَنٰا مِنْ مَرْقَدِنٰا هٰذٰا مٰا وَعَدَ الرَّحْمٰنُ وَ صَدَقَ الْمُرْسَلُونَ

إِنْ کٰانَتْ إِلاّٰ صَیْحَةً وٰاحِدَةً فَإِذٰا هُمْ جَمِیعٌ لَدَیْنٰا مُحْضَرُونَ

فَالْیَوْمَ لاٰ تُظْلَمُ نَفْسٌ شَیْئاً وَ لاٰ تُجْزَوْنَ إِلاّٰ مٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ . یس (36) 51 -\54

وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ إِلاّٰ مَنْ شٰاءَ اللّٰهُ ثُمَّ نُفِخَ فِیهِ أُخْریٰ فَإِذٰا هُمْ قِیٰامٌ یَنْظُرُونَ

وَ أَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّهٰا وَ وُضِعَ الْکِتٰابُ وَ جِیءَ بِالنَّبِیِّینَ وَ الشُّهَدٰاءِ وَ قُضِیَ بَیْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَ هُمْ لاٰ یُظْلَمُونَ . زمر (39) 68 و 69

وَ جٰاءَتْ سَکْرَةُ الْمَوْتِ بِالْحَقِّ ذٰلِکَ مٰا کُنْتَ مِنْهُ تَحِیدُ

وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ ذٰلِکَ یَوْمُ الْوَعِیدِ

وَ جٰاءَتْ کُلُّ نَفْسٍ مَعَهٰا سٰائِقٌ وَ شَهِیدٌ. ق (50) 19 -\21

فَإِذٰا نُفِخَ فِی الصُّورِ نَفْخَةٌ وٰاحِدَةٌ

وَ حُمِلَتِ الْأَرْضُ وَ الْجِبٰالُ فَدُکَّتٰا دَکَّةً وٰاحِدَةً

فَیَوْمَئِذٍ وَقَعَتِ الْوٰاقِعَةُ .

حاقّه (69) 13 -\15

فَإِذٰا نُقِرَ فِی النّٰاقُورِ

فَذٰلِکَ یَوْمَئِذٍ یَوْمٌ عَسِیرٌ

عَلَی الْکٰافِرِینَ غَیْرُ یَسِیرٍ. (4)مدّثر (74) 8 -\10


1) 1) . مقصود از«نقر فی الناقور»نفخ و دمیدن در صور است. (التبیان، ج 10، ص 174)

2) 2) . مراد از«یوم یقول کن»روز بعث است، برای قول [و جمله بعدش]«یوم ینفخ فی الصور»و معنای آیه چنین می‌شود: خداوند آسمانها و زمین را براساس حق آفرید و هم او، دوبار براساس حق، مخلوقات را زنده می‌کند، بنابراین می‌شود از آیه برای آغاز قیامت در پی نفخ صور استفاده نمود. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 4، جزء 7، ص 307)

3) 3) .«یوم ینفخ فی الصّور»بدل از«یوم القیامة»است. (مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 47)

4) 4) . مقصود از«فاذا نقر فی الناقور»روز نفخ صور است. (جامع البیان، ج 14، جزء 29، ص 189) بعید نیست که مراد از«یومئذ»روزی باشد که [مردم] برای حسابرسی، پاداش و کیفر به‌سوی خداوند بازگشت کنند، (المیزان، ج 20، ص 85) و این همان قیامت و پیامد نفخ صور خواهد بود

إِنَّ یَوْمَ الْفَصْلِ کٰانَ مِیقٰاتاً

یَوْمَ یُنْفَخُ فِی الصُّورِ فَتَأْتُونَ أَفْوٰاجاً. نبأ (78) 17 و 18

فَإِذٰا جٰاءَتِ الصَّاخَّةُ

یَوْمَ یَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِیهِ

وَ أُمِّهِ وَ أَبِیهِ

وَ صٰاحِبَتِهِ وَ بَنِیهِ

لِکُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ یَوْمَئِذٍ شَأْنٌ یُغْنِیهِ

وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ مُسْفِرَةٌ . (1)عبس (80) 33 -\38

3. آوردن نامۀ اعمال

3. آورده شدن نامۀ اعمال در صحنۀ قیامت، از پیامدهای نفخ صور دوم:

وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ إِلاّٰ مَنْ شٰاءَ اللّٰهُ ثُمَّ نُفِخَ فِیهِ أُخْریٰ فَإِذٰا هُمْ قِیٰامٌ یَنْظُرُونَ

وَ أَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّهٰا وَ وُضِعَ الْکِتٰابُ وَ جِیءَ بِالنَّبِیِّینَ وَ الشُّهَدٰاءِ وَ قُضِیَ بَیْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَ هُمْ لاٰ یُظْلَمُونَ . (2)زمر (39) 68 و 69

4. اجتماع انسانها

4. اجتماع و گرد آوردن همۀ انسانها در صحنۀ قیامت به فرمان خداوند، از پیامدهای نفخ صور:

... وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ فَجَمَعْنٰاهُمْ جَمْعاً. کهف (18) 99

5. احیای انسانها

5. زنده شدن همۀ انسانها و حاضر شدن آنان در قیامت، پس از نفخ صور دوم:

لاٰ یَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَکْبَرُ وَ تَتَلَقّٰاهُمُ الْمَلاٰئِکَةُ هٰذٰا یَوْمُکُمُ الَّذِی کُنْتُمْ تُوعَدُونَ . (3)انبیاء (21) 103

یَقُولُونَ أَ إِنّٰا لَمَرْدُودُونَ فِی الْحٰافِرَةِ

أَ إِذٰا کُنّٰا عِظٰاماً نَخِرَةً

قٰالُوا تِلْکَ إِذاً کَرَّةٌ خٰاسِرَةٌ

فَإِنَّمٰا هِیَ زَجْرَةٌ وٰاحِدَةٌ

فَإِذٰا هُمْ بِالسّٰاهِرَةِ . (4)نازعات (79) 10 -\14

6 . احیای موجودات آسمانها

6. زنده شدن دوبارۀ موجودات آسمانها پس از مردن، با دمیده شدن دوباره در صور:

وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ إِلاّٰ مَنْ شٰاءَ اللّٰهُ ثُمَّ نُفِخَ فِیهِ أُخْریٰ فَإِذٰا هُمْ قِیٰامٌ یَنْظُرُونَ . زمر (39) 68

7. احیای موجودات زمین

7. احیای موجودات زمین پس از مردن، با نفخ صور دوم:

وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ إِلاّٰ مَنْ شٰاءَ اللّٰهُ ثُمَّ نُفِخَ فِیهِ أُخْریٰ فَإِذٰا هُمْ قِیٰامٌ یَنْظُرُونَ . زمر (39) 68

نیز ==> همین مدخل، آثار نفخ صور: حشر و خروج از قبر

8. اختلال نظام هستی


1) 1) . مراد از«صاخّة»نفخ صور است (المیزان، ج 20، ص 210) و بنا بر قولی مقصود از آن نفخ صور دوم است که مردم در آن هنگام زنده می‌شوند. (التبیان، ج 10، ص 277)

2) 2) .«الکتاب»کتابی است که اعمال انسانها در آن نوشته شده است، بنابراین منظور از آن همان نامه اعمال است. (التبیان، ج 9، ص 47؛ الکشاف، ج 4، ص 145)

3) 3) . از پیامبر صلی الله علیه و آله از معنای«فزع اکبر»پرسیدند. آن حضرت فرمود: یک صیحه بر مردم زده می‌شود که مرده‌ای نمی‌ماند مگر آنکه زنده می‌شود و زنده‌ای نمی‌ماند مگر آنکه می‌میرد، جز آنچه را خدا بخواهد، سپس صیحه‌ای دیگر بر آنان زده می‌شود. آنان که مرده‌اند زنده می‌شوند و همگی به صف کشیده خواهند شد. (تفسیر نور الثقلین، ج 3، ص 461، ح 180)

4) 4) . مقصود از«زجرة واحدة»صیحه و نفخ صور در مرحلۀ دوم است. (الکشاف، ج 4، ص 694)

8. اختلال در نظام هستی و پاشیدگی آن، در پی نفخ صور:

فَإِذٰا نُفِخَ فِی الصُّورِ نَفْخَةٌ وٰاحِدَةٌ

وَ حُمِلَتِ الْأَرْضُ وَ الْجِبٰالُ فَدُکَّتٰا دَکَّةً وٰاحِدَةً

وَ انْشَقَّتِ السَّمٰاءُ فَهِیَ یَوْمَئِذٍ وٰاهِیَةٌ . حاقّه (69) 13 و 14 و 16

9. استقرار ملائکه

9. استقرار ملائکه در اطراف آسمانها و حمل عرش الهی از سوی هشت‌تای آنها، از پیامدهای نفخ صور:

فَإِذٰا نُفِخَ فِی الصُّورِ نَفْخَةٌ وٰاحِدَةٌ

وَ انْشَقَّتِ السَّمٰاءُ فَهِیَ یَوْمَئِذٍ وٰاهِیَةٌ

وَ الْمَلَکُ عَلیٰ أَرْجٰائِهٰا وَ یَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّکَ فَوْقَهُمْ یَوْمَئِذٍ ثَمٰانِیَةٌ . حاقّه (69) 13 و 16 و 17

10. اشتغال به خود

10. مشغول بودن همۀ انسانها به حال خود، در پی نفخ صور:

فَإِذٰا جٰاءَتِ الصَّاخَّةُ

لِکُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ یَوْمَئِذٍ شَأْنٌ یُغْنِیهِ . (1)عبس (80) 33 و 37

11. انتظار سرنوشت

11. همۀ موجودات آسمانها و زمین، پس از به پا خاستن با دومین نفخ صور، در انتظار سرنوشت خود:

وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ إِلاّٰ مَنْ شٰاءَ اللّٰهُ ثُمَّ نُفِخَ فِیهِ أُخْریٰ فَإِذٰا هُمْ قِیٰامٌ یَنْظُرُونَ . (2)زمر (39) 68

12. بازگشت به خدا

12. بازگشت همۀ انسانها به‌سوی خداوند، از پیامدهای نفخ صور:

وَ اسْتَمِعْ یَوْمَ یُنٰادِ الْمُنٰادِ مِنْ مَکٰانٍ قَرِیبٍ

یَوْمَ یَسْمَعُونَ الصَّیْحَةَ بِالْحَقِّ ذٰلِکَ یَوْمُ الْخُرُوجِ

إِنّٰا نَحْنُ نُحْیِی وَ نُمِیتُ وَ إِلَیْنَا الْمَصِیرُ. ق (50) 41 -\43

13. برپایی قیامت

13. برپایی قیامت، با نفخ صور دوم:

مٰا یَنْظُرُونَ إِلاّٰ صَیْحَةً وٰاحِدَةً تَأْخُذُهُمْ وَ هُمْ یَخِصِّمُونَ

فَلاٰ یَسْتَطِیعُونَ تَوْصِیَةً وَ لاٰ إِلیٰ أَهْلِهِمْ یَرْجِعُونَ

وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ فَإِذٰا هُمْ مِنَ الْأَجْدٰاثِ إِلیٰ رَبِّهِمْ یَنْسِلُونَ

قٰالُوا یٰا وَیْلَنٰا مَنْ بَعَثَنٰا مِنْ مَرْقَدِنٰا هٰذٰا مٰا وَعَدَ الرَّحْمٰنُ وَ صَدَقَ الْمُرْسَلُونَ . یس (36) 49 -\52

وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ ذٰلِکَ یَوْمُ الْوَعِیدِ

وَ جٰاءَتْ کُلُّ نَفْسٍ مَعَهٰا سٰائِقٌ وَ شَهِیدٌ. (3)ق (50) 20 و 21

14. به پا خاستن موجودات

14. به پا خاستن ناگهانی موجودات آسمانها و زمین، پس از دومین نفخ صور در قیامت:

وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ إِلاّٰ مَنْ شٰاءَ اللّٰهُ ثُمَّ نُفِخَ فِیهِ أُخْریٰ فَإِذٰا هُمْ قِیٰامٌ یَنْظُرُونَ . زمر (39) 68


1) 1) . به طور مجاز از نفخه به«صاخّة»تعبیر شده است، چون‌که مردم در آن روز صدا و فریاد گوش‌خراش دارند. (الکشاف، ج 4، ص 705) و مقصود از آن نفخ صور دوم است که همۀ مردم در آن هنگام زنده می‌شوند. (التبیان، ج 10، ص 277)

2) 2) .«قیام ینظرون»در انتظار آنند که با آنان چه رفتاری می‌شود. (انوار التنزیل، بیضاوی، ج 4، ص 45؛ الکشاف، ج 4، ص 145)

3) 3) . مراد از«نفخ فی الصور»نفخ صور دوم است که موجب برپایی قیامت می‌باشد. (المیزان، ج 18، ص 349)

15. بی‌تأثیری راه چاره

15. اثر نداشتن راه چاره و رهایی از عذاب برای ظالمان، با نفخۀ صور:

فَذَرْهُمْ حَتّٰی یُلاٰقُوا یَوْمَهُمُ الَّذِی فِیهِ یُصْعَقُونَ

یَوْمَ لاٰ یُغْنِی عَنْهُمْ کَیْدُهُمْ شَیْئاً وَ لاٰ هُمْ یُنْصَرُونَ

وَ إِنَّ لِلَّذِینَ ظَلَمُوا عَذٰاباً دُونَ ذٰلِکَ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ . (1)طور (52) 45 -\47

16. بی‌هوش شدن کافران

16. بی‌هوش شدن کافران، در پی نفخ صور:

أَمْ یُرِیدُونَ کَیْداً فَالَّذِینَ کَفَرُوا هُمُ الْمَکِیدُونَ

فَذَرْهُمْ حَتّٰی یُلاٰقُوا یَوْمَهُمُ الَّذِی فِیهِ یُصْعَقُونَ . (2)طور (52) 42 و 45

17. بی‌هوشی مشرکان

17. بی‌هوشی مشرکان، از پیامد نفخ صور:

أَمْ لَهُمْ إِلٰهٌ غَیْرُ اللّٰهِ سُبْحٰانَ اللّٰهِ عَمّٰا یُشْرِکُونَ

فَذَرْهُمْ حَتّٰی یُلاٰقُوا یَوْمَهُمُ الَّذِی فِیهِ یُصْعَقُونَ . طور (52) 43 و 45

18. بی‌هوشی موجودات

18. بی‌هوش شدن همۀ موجودات در آسمانها و زمین، در پی نفخ صور:

وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ إِلاّٰ مَنْ شٰاءَ اللّٰهُ ثُمَّ نُفِخَ فِیهِ أُخْریٰ فَإِذٰا هُمْ قِیٰامٌ یَنْظُرُونَ . زمر (39) 68

19. پایان تکذیب

19. به پایان رسیدن تکذیب مکذّبان، در پی نفخ صور:

إِنْ کُلٌّ إِلاّٰ کَذَّبَ الرُّسُلَ فَحَقَّ عِقٰابِ

وَ مٰا یَنْظُرُ هٰؤُلاٰءِ إِلاّٰ صَیْحَةً وٰاحِدَةً مٰا لَهٰا مِنْ فَوٰاقٍ . ص (38) 14 و 15

20. پایان عمر بشر

20. پایان عمر بشر روی زمین، با یک صیحه و نفخ صور:

مٰا یَنْظُرُونَ إِلاّٰ صَیْحَةً وٰاحِدَةً تَأْخُذُهُمْ وَ هُمْ یَخِصِّمُونَ

فَلاٰ یَسْتَطِیعُونَ تَوْصِیَةً وَ لاٰ إِلیٰ أَهْلِهِمْ یَرْجِعُونَ . (3)یس (36) 49 و 50

21. تحقق تهدیدهای خدا

21. تحقق تهدیدهای خداوند در قیامت نسبت به مجرمان، از پیامدهای نفخ صور دوم:

وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ ذٰلِکَ یَوْمُ الْوَعِیدِ. (4)ق (50) 20

22. تداوم حیات انسان

22. پایان نیافتن زندگی انسان با مرگ و تداوم حیات او در قیامت، با نفخ صور:

لاٰ یَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَکْبَرُ وَ تَتَلَقّٰاهُمُ الْمَلاٰئِکَةُ هٰذٰا یَوْمُکُمُ الَّذِی کُنْتُمْ تُوعَدُونَ

یَوْمَ نَطْوِی السَّمٰاءَ


1) 1) . [بر این اساس که] مقصود از«یومهم الذی فیه یصعقون»زمان و هنگام نفخ صور اول بوده، (جامع البیان، ج 13، جزء 27، ص 48) جمیع مخلوقات در همان نفخه هلاک شوند. (التبیان، ج 9، ص 418)

2) 2) . مقصود از«یوم...یصعقون»نفخ صور است که در آن روز انسانها بی‌هوش شده می‌میرند. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 256)

3) 3) . مقصود از«صیحة واحدة»نفخ صور است. (جامع البیان، ج 12، جزء 23، ص 17)

4) 4) . مقصود از«نفخ فی الصور»نفخ صور دوم است. مراد از«یوم الوعید»روز قیامت است که خداوند در آن روز تهدیدهای خود را نسبت به مجرمان اجرا می‌کند. (المیزان، ج 18، ص 349)

کَطَیِّ السِّجِلِّ لِلْکُتُبِ کَمٰا بَدَأْنٰا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِیدُهُ وَعْداً عَلَیْنٰا إِنّٰا کُنّٰا فٰاعِلِینَ . انبیاء (21) 103 و 104

وَ جٰاءَتْ سَکْرَةُ الْمَوْتِ بِالْحَقِّ ... وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ ... وَ جٰاءَتْ کُلُّ نَفْسٍ مَعَهٰا سٰائِقٌ وَ شَهِیدٌ. ق (50) 19 -\21

یَقُولُونَ أَ إِنّٰا لَمَرْدُودُونَ فِی الْحٰافِرَةِ

أَ إِذٰا کُنّٰا عِظٰاماً نَخِرَةً

قٰالُوا تِلْکَ إِذاً کَرَّةٌ خٰاسِرَةٌ

فَإِنَّمٰا هِیَ زَجْرَةٌ وٰاحِدَةٌ

فَإِذٰا هُمْ بِالسّٰاهِرَةِ . نازعات (79) 10 -\14

23. حرکت کوهها

23. حرکت کوهها همانند حرکت ابرها، در پی نفخ صور:

وَ یَوْمَ یُنْفَخُ فِی الصُّورِ ... وَ تَرَی الْجِبٰالَ تَحْسَبُهٰا جٰامِدَةً وَ هِیَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحٰابِ .... نمل (27) 87 و 88

یَوْمَ یُنْفَخُ فِی الصُّورِ فَتَأْتُونَ أَفْوٰاجاً

وَ سُیِّرَتِ الْجِبٰالُ فَکٰانَتْ سَرٰاباً. نبأ (78) 18 و 20

24. حرکت کوهها در آستانۀ نفخ صور، براساس استواری و اتقان هر چیزی از سوی خداوند:

وَ یَوْمَ یُنْفَخُ فِی الصُّورِ فَفَزِعَ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ إِلاّٰ مَنْ شٰاءَ اللّٰهُ وَ کُلٌّ أَتَوْهُ دٰاخِرِینَ

وَ تَرَی الْجِبٰالَ تَحْسَبُهٰا جٰامِدَةً وَ هِیَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحٰابِ صُنْعَ اللّٰهِ الَّذِی أَتْقَنَ کُلَّ شَیْءٍ إِنَّهُ خَبِیرٌ بِمٰا تَفْعَلُونَ . نمل (27) 87 و 88

25. حرکت کوهها در آستانۀ نفخ صور، براساس علم و خبیر بودن خداوند بر اعمال انسانها:

وَ یَوْمَ یُنْفَخُ فِی الصُّورِ ... وَ تَرَی الْجِبٰالَ تَحْسَبُهٰا جٰامِدَةً وَ هِیَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحٰابِ ... إِنَّهُ خَبِیرٌ بِمٰا تَفْعَلُونَ . نمل (27) 78 و 88

24. حزن

26. برخورداران از وعدۀ احسان الهی، به دور از هرگونه حزن و اندوه از نفخ صور و پیامدهای آن:

إِنَّ الَّذِینَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنیٰ أُولٰئِکَ عَنْهٰا مُبْعَدُونَ

لاٰ یَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَکْبَرُ وَ تَتَلَقّٰاهُمُ الْمَلاٰئِکَةُ هٰذٰا یَوْمُکُمُ الَّذِی کُنْتُمْ تُوعَدُونَ . انبیاء (21) 101 و 103

27. حزن و اندوه انسانها از نفخ صور، و پیامدهای آن:

لاٰ یَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَکْبَرُ وَ تَتَلَقّٰاهُمُ الْمَلاٰئِکَةُ هٰذٰا یَوْمُکُمُ الَّذِی کُنْتُمْ تُوعَدُونَ . انبیاء (21) 103

25. حسابرسی

28. نفخ صور، زمینه‌ای برای حسابرسی اعمال و رسیدن به نتایج آن:

وَ یَوْمَ یُنْفَخُ فِی الصُّورِ فَفَزِعَ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ إِلاّٰ مَنْ شٰاءَ اللّٰهُ وَ کُلٌّ أَتَوْهُ دٰاخِرِینَ

وَ مَنْ جٰاءَ بِالسَّیِّئَةِ فَکُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِی النّٰارِ هَلْ تُجْزَوْنَ إِلاّٰ مٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ . نمل (27) 87 و 90

وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ إِلاّٰ مَنْ شٰاءَ اللّٰهُ ثُمَّ نُفِخَ فِیهِ أُخْریٰ فَإِذٰا هُمْ قِیٰامٌ یَنْظُرُونَ

وَ أَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّهٰا وَ وُضِعَ الْکِتٰابُ وَ جِیءَ بِالنَّبِیِّینَ وَ الشُّهَدٰاءِ وَ قُضِیَ بَیْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَ هُمْ لاٰ یُظْلَمُونَ

وَ وُفِّیَتْ کُلُّ نَفْسٍ مٰا عَمِلَتْ وَ هُوَ أَعْلَمُ بِمٰا یَفْعَلُونَ . زمر (39) 68 -\70

29. حسابرسی اعمال آدمیان، در پی نفخ صور، براساس علم خداوند به اعمال آنان:

وَ یَوْمَ یُنْفَخُ فِی الصُّورِ ... وَ تَرَی الْجِبٰالَ ... إِنَّهُ خَبِیرٌ بِمٰا تَفْعَلُونَ . مَنْ جٰاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَیْرٌ مِنْهٰا وَ هُمْ مِنْ فَزَعٍ یَوْمَئِذٍ آمِنُونَ وَ مَنْ جٰاءَ بِالسَّیِّئَةِ

فَکُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِی النّٰارِ هَلْ تُجْزَوْنَ إِلاّٰ مٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ . (1)نمل (27) 87 -\90

وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ إِلاّٰ مَنْ شٰاءَ اللّٰهُ ثُمَّ نُفِخَ فِیهِ أُخْریٰ فَإِذٰا هُمْ قِیٰامٌ یَنْظُرُونَ

وَ أَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّهٰا وَ وُضِعَ الْکِتٰابُ وَ جِیءَ بِالنَّبِیِّینَ وَ الشُّهَدٰاءِ وَ قُضِیَ بَیْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَ هُمْ لاٰ یُظْلَمُونَ

وَ وُفِّیَتْ کُلُّ نَفْسٍ مٰا عَمِلَتْ وَ هُوَ أَعْلَمُ بِمٰا یَفْعَلُونَ . زمر (39) 68 -\70

26. حشر انسانها

30. دمیده شدن در صور، پیش درآمدی برای حشر و حضور انسانها در صحنۀ قیامت:

وَ تَرَکْنٰا بَعْضَهُمْ یَوْمَئِذٍ یَمُوجُ فِی بَعْضٍ وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ فَجَمَعْنٰاهُمْ جَمْعاً. کهف (18) 99

وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ ذٰلِکَ یَوْمُ الْوَعِیدِ

وَ جٰاءَتْ کُلُّ نَفْسٍ .... ق (50) 20 و 21

یَوْمَ یُنْفَخُ فِی الصُّورِ فَتَأْتُونَ أَفْوٰاجاً. نبأ (78) 18

31. حشر و حضور انسانها در قیامت، به صورت فوج فوج و گروه گروه:

یَوْمَ یُنْفَخُ فِی الصُّورِ فَتَأْتُونَ أَفْوٰاجاً. نبأ (78) 18

32. حشر و حضور انسانها با اعمال بد و خوب خویش، در نزد پروردگار، از پیامدهای نفخ صور:

وَ یَوْمَ یُنْفَخُ فِی الصُّورِ فَفَزِعَ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ إِلاّٰ مَنْ شٰاءَ اللّٰهُ وَ کُلٌّ أَتَوْهُ دٰاخِرِینَ

مَنْ جٰاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَیْرٌ مِنْهٰا وَ هُمْ مِنْ فَزَعٍ یَوْمَئِذٍ آمِنُونَ

وَ مَنْ جٰاءَ بِالسَّیِّئَةِ فَکُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِی النّٰارِ هَلْ تُجْزَوْنَ إِلاّٰ مٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ . نمل (27) 87 و 89 و 90

33. حشر و حضور انسانها در قیامت، همراه با راهنما و گواه بر اعمال آنها از پیامدهای نفخ صور:

وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ ذٰلِکَ یَوْمُ الْوَعِیدِ

وَ جٰاءَتْ کُلُّ نَفْسٍ مَعَهٰا سٰائِقٌ وَ شَهِیدٌ. (2)ق (50) 20 و 21

27. حشر کافران

34. حشر و حرکت شتابان کافران منکر معاد در نزد پروردگار، از پیامدهای نفخ صور:

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ أَنْفِقُوا مِمّٰا رَزَقَکُمُ اللّٰهُ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لِلَّذِینَ آمَنُوا أَ نُطْعِمُ مَنْ لَوْ یَشٰاءُ اللّٰهُ أَطْعَمَهُ إِنْ أَنْتُمْ إِلاّٰ فِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ

وَ یَقُولُونَ مَتیٰ هٰذَا الْوَعْدُ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ

مٰا یَنْظُرُونَ إِلاّٰ صَیْحَةً وٰاحِدَةً تَأْخُذُهُمْ وَ هُمْ یَخِصِّمُونَ

فَلاٰ یَسْتَطِیعُونَ تَوْصِیَةً وَ لاٰ إِلیٰ أَهْلِهِمْ یَرْجِعُونَ

وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ فَإِذٰا هُمْ مِنَ الْأَجْدٰاثِ إِلیٰ رَبِّهِمْ یَنْسِلُونَ . یس (36) 47 -\51

28. حشر مجرمان

35. حشر مجرمان با چشمان کبودرنگ و بدون قدرت بینایی، در پی نفخ صور:

یَوْمَ یُنْفَخُ فِی الصُّورِ وَ نَحْشُرُ الْمُجْرِمِینَ یَوْمَئِذٍ زُرْقاً. (3)طه (20) 102


1) 1) . مقصود از«انه خبیر بما تفعلون»علم داشتن خداوند نسبت به افعال بندگان است و به حسب طاعت و معصیتشان، آنان را ثواب داده، عقاب می‌کند. (التبیان، ج 8، ص 124) بنابراین می‌توان از آیات مزبور استفاده نمود که نفخ صور زمینۀ حسابرسی آدمیان خواهد بود

2) 2) . بنا بر فرمایش حضرت علی علیه السلام«سائق و شهید»یعنی راهنمایی که او را به سمت محشر راهنمایی کرده، گواهی‌دهنده‌ای که بر اعمالش گواهی می‌دهد. (بحار الانوار، ج 7، ص 113، ح 47)

3) 3) . واژۀ«زرق»جمع«ازرق»به معنای رنگ خاص است و مقصود از آن در آیه به معنای کوری آنان [مجرمان] است، زیرا وقتی چشم، نورش از بین برود، آنچه را در این هنگام می‌بیند کبود است. (المیزان، ج 14، ص 209 -\210)

29. حشر ناگهانی

36. حشر و حضور در قیامت، پس از نفخ صور، ناگهانی و بدون فاصله:

وَ یَوْمَ یُنْفَخُ فِی الصُّورِ فَفَزِعَ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ إِلاّٰ مَنْ شٰاءَ اللّٰهُ وَ کُلٌّ أَتَوْهُ دٰاخِرِینَ . (1)نمل (27) 87

یَوْمَ یُنْفَخُ فِی الصُّورِ فَتَأْتُونَ أَفْوٰاجاً. نبأ (78) 18

یَوْمَ تَرْجُفُ الرّٰاجِفَةُ

تَتْبَعُهَا الرّٰادِفَةُ

یَقُولُونَ أَ إِنّٰا لَمَرْدُودُونَ فِی الْحٰافِرَةِ

أَ إِذٰا کُنّٰا عِظٰاماً نَخِرَةً

قٰالُوا تِلْکَ إِذاً کَرَّةٌ خٰاسِرَةٌ

فَإِنَّمٰا هِیَ زَجْرَةٌ وٰاحِدَةٌ

فَإِذٰا هُمْ بِالسّٰاهِرَةِ . (2)نازعات (79) 6 و 7 و 10 -\14

30. حضور انبیا

37. حضور انبیا در قیامت، در پی نفخ صور دوم:

وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ إِلاّٰ مَنْ شٰاءَ اللّٰهُ ثُمَّ نُفِخَ فِیهِ أُخْریٰ فَإِذٰا هُمْ قِیٰامٌ یَنْظُرُونَ

وَ أَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّهٰا وَ وُضِعَ الْکِتٰابُ وَ جِیءَ بِالنَّبِیِّینَ وَ الشُّهَدٰاءِ وَ قُضِیَ بَیْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَ هُمْ لاٰ یُظْلَمُونَ . زمر (39) 68 و 69

31. حضور گواهان

38. حضور گواهان در قیامت، در پی نفخ صور دوم:

وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ إِلاّٰ مَنْ شٰاءَ اللّٰهُ ثُمَّ نُفِخَ فِیهِ أُخْریٰ فَإِذٰا هُمْ قِیٰامٌ یَنْظُرُونَ

وَ أَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّهٰا وَ وُضِعَ الْکِتٰابُ وَ جِیءَ بِالنَّبِیِّینَ وَ الشُّهَدٰاءِ وَ قُضِیَ بَیْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَ هُمْ لاٰ یُظْلَمُونَ . زمر (39) 68 و 69

32. خروج از قبر

39. خروج انسانها از قبرها و حرکت سریع آنها، از پیامدهای نفخ صور دوم:

وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ فَإِذٰا هُمْ مِنَ الْأَجْدٰاثِ إِلیٰ رَبِّهِمْ یَنْسِلُونَ

قٰالُوا یٰا وَیْلَنٰا مَنْ بَعَثَنٰا مِنْ مَرْقَدِنٰا هٰذٰا مٰا وَعَدَ الرَّحْمٰنُ وَ صَدَقَ الْمُرْسَلُونَ

إِنْ کٰانَتْ إِلاّٰ صَیْحَةً وٰاحِدَةً فَإِذٰا هُمْ جَمِیعٌ لَدَیْنٰا مُحْضَرُونَ . (3)یس (36) 51 -\53

وَ اسْتَمِعْ یَوْمَ یُنٰادِ الْمُنٰادِ مِنْ مَکٰانٍ قَرِیبٍ

یَوْمَ یَسْمَعُونَ الصَّیْحَةَ بِالْحَقِّ ذٰلِکَ یَوْمُ الْخُرُوجِ

یَوْمَ تَشَقَّقُ الْأَرْضُ عَنْهُمْ سِرٰاعاً ذٰلِکَ حَشْرٌ عَلَیْنٰا یَسِیرٌ. ق (50) 41 و 42 و 44

40. خروج از قبرها، در پی نفخ صور دوم، براساس حق:

یَوْمَ یَسْمَعُونَ الصَّیْحَةَ بِالْحَقِّ ذٰلِکَ یَوْمُ الْخُرُوجِ. (4)ق (50) 42

41. خروج از قبر، در پی نفخ صور، مورد وعدۀ خداوند:

وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ فَإِذٰا هُمْ مِنَ الْأَجْدٰاثِ إِلیٰ رَبِّهِمْ


1) 1) . مقصود از«أتوه»حاضر شدن در نزد پروردگار است. (المیزان، ج 15، ص 400)

2) 2) .«زجرة واحدة»یعنی یک صیحه از اسرافیل دمیده می‌شود، در حالی که آنان [مردم] مرده هستند و سپس زنده می‌شوند. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 653)

3) 3) . مقصود از«نفخ فی الصور»نفخۀ دوم [نفخ صور دوم] است که از قبرها [بیرون آمده] و با سرعت حرکت می‌کنند. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 11، جزء 23، ص 36)

4) 4) . مقصود از«الصیحه...»نفخ صور دوم است. (انوار التنزیل، بیضاوی، ج 4، ص 183)

یَنْسِلُونَ

قٰالُوا یٰا وَیْلَنٰا مَنْ بَعَثَنٰا مِنْ مَرْقَدِنٰا هٰذٰا مٰا وَعَدَ الرَّحْمٰنُ وَ صَدَقَ الْمُرْسَلُونَ . یس (36) 51 و 52

33. خوف

42. وحشت و هراس شدید موجودات آسمانها، در پی نفخ صور:

وَ یَوْمَ یُنْفَخُ فِی الصُّورِ فَفَزِعَ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ .... نمل (27) 87

43. خوف و هراس شدید موجودات اهل زمین، در پی نفخ صور:

وَ یَوْمَ یُنْفَخُ فِی الصُّورِ فَفَزِعَ ... وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ .... نمل (27) 87

44. خوف و هراس بزرگ انسانها، در پی نفخ صور دوم:

لاٰ یَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَکْبَرُ وَ تَتَلَقّٰاهُمُ الْمَلاٰئِکَةُ هٰذٰا یَوْمُکُمُ الَّذِی کُنْتُمْ تُوعَدُونَ . (1)انبیاء (21) 103

34. خیره شدن چشمها

45. خیره شدن چشمها و نگاه کردن به پایین، از پیامدهای نفخ صور:

یَوْمَ تَرْجُفُ الرّٰاجِفَةُ

أَبْصٰارُهٰا خٰاشِعَةٌ . نازعات (79) 6 و 9

35. روشن شدن زمین

46. روشن شدن زمین به‌واسطۀ نور پروردگار و آشکار شدن خوبیها و بدیها در قیامت، از پیامدهای نفخ صور دوم:

وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ ... ثُمَّ نُفِخَ فِیهِ أُخْریٰ فَإِذٰا هُمْ قِیٰامٌ یَنْظُرُونَ وَ أَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّهٰا وَ وُضِعَ الْکِتٰابُ وَ جِیءَ بِالنَّبِیِّینَ وَ الشُّهَدٰاءِ وَ قُضِیَ بَیْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَ هُمْ لاٰ یُظْلَمُونَ . (2)زمر (39) 68 و 69

36. زوال مالکیت اعتباری

47. زوال و از بین رفتن مالکیتها و حاکمیتهای اعتباری، از پیامدهای نفخ صور:

... وَ لَهُ الْمُلْکُ یَوْمَ یُنْفَخُ فِی الصُّورِ .... انعام (6) 73

37. سختی برای کافران

48. روز نفخ صور، روزی سخت و دشوار برای کافران:

فَإِذٰا نُقِرَ فِی النّٰاقُورِ

فَذٰلِکَ یَوْمَئِذٍ یَوْمٌ عَسِیرٌ

عَلَی الْکٰافِرِینَ غَیْرُ یَسِیرٍ. (3)مدّثر (74) 8 -\10

38. سلب بازگشت به خانواده

49. سلب مراجعۀ انسان به خانواده، در پی نفخ صور:

مٰا یَنْظُرُونَ إِلاّٰ صَیْحَةً وٰاحِدَةً تَأْخُذُهُمْ وَ هُمْ یَخِصِّمُونَ

فَلاٰ یَسْتَطِیعُونَ تَوْصِیَةً وَ لاٰ إِلیٰ أَهْلِهِمْ یَرْجِعُونَ . (4)یس (36) 49 و 50

39. سلب مهلت

50. سلب مهلت وصیّت از انسان، در پی نفخ صور:

1) 1) .«الفزع الاکبر»یعنی خوف بزرگ، و بنا بر قولی مقصود از«الفزع الاکبر»نفخۀ صور در مرحلۀ دوم است. (الکشاف، ج 3، ص 137؛ التبیان، ج 7، ص 282؛ مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 103)

2) 2) . بعید نیست که از«اشرقت الارض بنور ربها»اشراق و روشن شدن زمین به نور پروردگار، همان خاصیت روز قیامت باشد، به سبب اینکه پرده‌ها کنار رفته، حقایق اشیاء و اعمال خیر و شر، اطاعت و معصیت، حق و باطل برای بینندگان آشکار می‌شود. (المیزان، ج 17، ص 295)

3) 3) . مقصود از«نقر فی الناقور»نفخ و دمیدن در صور است. (التبیان، ج 10، ص 174)

4) 4) . مقصود از«صیحة واحدة»نفخ صور است. (جامع البیان، ج 12، جزء 23، ص 17)

مٰا یَنْظُرُونَ إِلاّٰ صَیْحَةً وٰاحِدَةً تَأْخُذُهُمْ وَ هُمْ یَخِصِّمُونَ

فَلاٰ یَسْتَطِیعُونَ تَوْصِیَةً وَ لاٰ إِلیٰ أَهْلِهِمْ یَرْجِعُونَ . یس (36) 49 و 50

51. سلب مهلت و نبودن هرگونه فرصت به افراد، در پی نفخ صور:

وَ مٰا یَنْظُرُ هٰؤُلاٰءِ إِلاّٰ صَیْحَةً وٰاحِدَةً مٰا لَهٰا مِنْ فَوٰاقٍ . (1)

ص (38) 15

40. شکاف آسمان

52. شکاف آسمان، در پی نفخ صور:

فَإِذٰا نُفِخَ فِی الصُّورِ نَفْخَةٌ وٰاحِدَةٌ

وَ انْشَقَّتِ السَّمٰاءُ فَهِیَ یَوْمَئِذٍ وٰاهِیَةٌ . حاقّه (69) 13 و 16

یَوْمَ یُنْفَخُ فِی الصُّورِ فَتَأْتُونَ أَفْوٰاجاً

وَ فُتِحَتِ السَّمٰاءُ فَکٰانَتْ أَبْوٰاباً. (2)نبأ (78) 18 و 19

41. شکاف زمین

53. شکاف زمین و خروج انسانها از آن، در پی نفخ صور:

وَ اسْتَمِعْ یَوْمَ یُنٰادِ الْمُنٰادِ مِنْ مَکٰانٍ قَرِیبٍ

یَوْمَ یَسْمَعُونَ الصَّیْحَةَ بِالْحَقِّ ذٰلِکَ یَوْمُ الْخُرُوجِ

یَوْمَ تَشَقَّقُ الْأَرْضُ عَنْهُمْ سِرٰاعاً ذٰلِکَ حَشْرٌ عَلَیْنٰا یَسِیرٌ. ق (50) 41 و 42 و 44

42. ظهور مالکیت مطلق خدا

54. روز دمیده شدن در صور، هنگام ظهور مالکیت مطلق و حاکمیت انحصاری خداوند:

... وَ لَهُ الْمُلْکُ یَوْمَ یُنْفَخُ فِی الصُّورِ .... انعام (6) 73

43. عدم درخواست

55. عدم درخواست از یکدیگر، به علت مشغول بودن به وضعیت خویشتن، در پی نفخ صور:

فَإِذٰا نُفِخَ فِی الصُّورِ فَلاٰ أَنْسٰابَ بَیْنَهُمْ یَوْمَئِذٍ وَ لاٰ یَتَسٰاءَلُونَ . مؤمنون (23) 101

44. غافلگیر شدن

56. غافلگیر شدن انسانها، با نفخ صور اول:

مٰا یَنْظُرُونَ إِلاّٰ صَیْحَةً وٰاحِدَةً تَأْخُذُهُمْ وَ هُمْ یَخِصِّمُونَ

فَلاٰ یَسْتَطِیعُونَ تَوْصِیَةً وَ لاٰ إِلیٰ أَهْلِهِمْ یَرْجِعُونَ . (3)یس (36) 49 و 50

45. فرار از برادر

57. فرار انسان از برادر خویش بعد از بیرون آمدن از قبرها، در پی نفخ صور دوم:

فَإِذٰا جٰاءَتِ الصَّاخَّةُ

یَوْمَ یَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِیهِ . (4)عبس (80) 33 و 34

46. فرار از پدر

58. فرار انسانها از پدر خویش، در پی نفخ صور دوم:

فَإِذٰا جٰاءَتِ الصَّاخَّةُ

یَوْمَ یَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ ....

وَ أَبِیهِ . عبس (80) 33 -\35

47. فرار از فرزندان

59. نفخ صور دوم، زمینه‌ای برای فرار انسانها از فرزندان خود:

1) 1) . مراد از«صیحة واحدة»نفخ صور اول است. مقصود از«ما لها من فواق»توقف و مهلت دادن به‌اندازۀ فاصلۀ دوبار دوشیدن شیر است. (انوار التنزیل، بیضاوی، ج 4، ص 9؛ الکشاف، ج 4، ص 77)

2) 2) . مقصود از«ینفخ فی الصور»در آیۀ نفخ صور دوم است. (روح المعانی، ج 16، جزء 30، ص 19)

3) 3) . معنای«تأخذهم»یعنی به طور ناگهانی [و غافلگیرانه] آنان را با صیحه نابود می‌کند. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 11، جزء 23، ص 34)

4) 4) . گفته شده که مقصود از«فاذا جاءت الصّاخّه»نفخ صور دوم است که همۀ مردم در آن هنگام زنده می‌شوند. (التبیان، ج 10، ص 277)

فَإِذٰا جٰاءَتِ الصَّاخَّةُ

یَوْمَ یَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ ...

وَ صٰاحِبَتِهِ وَ بَنِیهِ . عبس (80) 33 و 34 و 36

48. فرار از مادر

60. فرار انسانها از مادر خویش، از پیامدهای نفخ صور:

فَإِذٰا جٰاءَتِ الصَّاخَّةُ

یَوْمَ یَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ ...

وَ أُمِّهِ .... عبس (80) 33 -\35

49. فرار از همسر

61. فرار انسانها از همسران خود، در پی نفخ صور دوم:

فَإِذٰا جٰاءَتِ الصَّاخَّةُ

یَوْمَ یَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ ...

وَ صٰاحِبَتِهِ وَ بَنِیهِ . عبس (80) 33 و 34 و 36

50. فرارسیدن کیفر

62. دمیده شدن در صور، سرآغاز شکل‌گیری زمان فرار رسیدن کیفر و وعیدهای خداوند:

وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ ذٰلِکَ یَوْمُ الْوَعِیدِ. (1)ق (50) 20

51. فروپاشی آسمان

63. فروپاشی آسمان و پیچیده شدن آن، مانند طومار نوشته‌ها، از پیامدهای نفخ صور:

لاٰ یَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَکْبَرُ وَ تَتَلَقّٰاهُمُ الْمَلاٰئِکَةُ هٰذٰا یَوْمُکُمُ الَّذِی کُنْتُمْ تُوعَدُونَ

یَوْمَ نَطْوِی السَّمٰاءَ کَطَیِّ السِّجِلِّ لِلْکُتُبِ کَمٰا بَدَأْنٰا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِیدُهُ وَعْداً عَلَیْنٰا إِنّٰا کُنّٰا فٰاعِلِینَ . انبیاء (21) 103 و 104

52 قطع سؤال

64. قطع سؤال و پرسش از یکدیگر، در پی نفخ صور:

فَإِذٰا نُفِخَ فِی الصُّورِ فَلاٰ أَنْسٰابَ بَیْنَهُمْ یَوْمَئِذٍ وَ لاٰ یَتَسٰاءَلُونَ . مؤمنون (23) 101

53. گسست خویشاوندی

65. گسسته شدن روابط نسبی و خویشاوندی میان انسانها، با نفخ صور:

فَإِذٰا نُفِخَ فِی الصُّورِ فَلاٰ أَنْسٰابَ بَیْنَهُمْ یَوْمَئِذٍ وَ لاٰ یَتَسٰاءَلُونَ . مؤمنون (23) 101

54. گشایش درهای آسمان

66. گشایش دربهای آسمان، از پیامدهای نفخ صور:

یَوْمَ یُنْفَخُ فِی الصُّورِ فَتَأْتُونَ أَفْوٰاجاً وَ فُتِحَتِ السَّمٰاءُ فَکٰانَتْ أَبْوٰاباً. نبأ (78) 18 و 19

55. لرزش دلها

67. لرزش دلها، در پی نفخ صور:

یَوْمَ تَرْجُفُ الرّٰاجِفَةُ

قُلُوبٌ یَوْمَئِذٍ وٰاجِفَةٌ . نازعات (79) 6 و 8

56. متلاشی شدن زمین

68. متلاشی و کوبیده شدن زمین، در پی نفخ صور:

فَإِذٰا نُفِخَ فِی الصُّورِ نَفْخَةٌ وٰاحِدَةٌ

وَ حُمِلَتِ الْأَرْضُ وَ الْجِبٰالُ فَدُکَّتٰا دَکَّةً وٰاحِدَةً . حاقّه (69) 13 و 14

57. متلاشی شدن کوهها

69. متلاشی شدن کوهها، در پی نفخ صور:

وَ یَوْمَ یُنْفَخُ فِی الصُّورِ فَفَزِعَ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ إِلاّٰ مَنْ شٰاءَ اللّٰهُ وَ کُلٌّ أَتَوْهُ دٰاخِرِینَ

وَ تَرَی الْجِبٰالَ تَحْسَبُهٰا جٰامِدَةً وَ هِیَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحٰابِ صُنْعَ اللّٰهِ الَّذِی أَتْقَنَ کُلَّ شَیْءٍ إِنَّهُ خَبِیرٌ بِمٰا تَفْعَلُونَ . نمل (27) 87 و 88

فَإِذٰا نُفِخَ فِی الصُّورِ نَفْخَةٌ وٰاحِدَةٌ

وَ حُمِلَتِ الْأَرْضُ وَ الْجِبٰالُ فَدُکَّتٰا دَکَّةً وٰاحِدَةً . حاقّه (69) 13 و 14


1) 1) . تفاوت«وعد»با«وعید»این است که وعد در خیر و شر ولی وعید فقط در شر استعمال می‌شود. (مفردات 7 ص 875«وعد»)

70. متلاشی شدن و به حرکت در آمدن کوهها همانند ابرها، براثر نفخ صور:

وَ یَوْمَ یُنْفَخُ فِی الصُّورِ ... وَ تَرَی الْجِبٰالَ تَحْسَبُهٰا جٰامِدَةً وَ هِیَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحٰابِ .... نمل (27) 87 و 88

58. محرومیت از نصرت

71. محرومیت مشرکان از هرگونه یاری و نصرت شدن، در پی نفخ صور:

أَمْ لَهُمْ إِلٰهٌ غَیْرُ اللّٰهِ سُبْحٰانَ اللّٰهِ عَمّٰا یُشْرِکُونَ

فَذَرْهُمْ حَتّٰی یُلاٰقُوا یَوْمَهُمُ الَّذِی فِیهِ یُصْعَقُونَ

یَوْمَ لاٰ یُغْنِی عَنْهُمْ کَیْدُهُمْ شَیْئاً وَ لاٰ هُمْ یُنْصَرُونَ . طور (52) 43 و 45 و 46

59. مرگ ابلیس

72. مردن ابلیس، بین نفخ صور اول و نفخ صور دوم:

قٰالَ فَإِنَّکَ مِنَ الْمُنْظَرِینَ

إِلیٰ یَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ . (1)حجر (15) 37 و 38

60. مرگ انسانها

73. مرگ و نابودی انسانها، پیامد نفخ صور اول:

وَ یَقُولُونَ مَتیٰ هٰذَا الْوَعْدُ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ

مٰا یَنْظُرُونَ إِلاّٰ صَیْحَةً وٰاحِدَةً تَأْخُذُهُمْ وَ هُمْ یَخِصِّمُونَ .

یس (36) 48 و 49

وَ جٰاءَتْ سَکْرَةُ الْمَوْتِ بِالْحَقِّ ذٰلِکَ مٰا کُنْتَ مِنْهُ تَحِیدُ

وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ ذٰلِکَ یَوْمُ الْوَعِیدِ

وَ جٰاءَتْ کُلُّ نَفْسٍ مَعَهٰا سٰائِقٌ وَ شَهِیدٌ. (2)ق (50) 19 -\21

61. مرگ موجودات

74. مرگ موجودات زندۀ آسمانها و زمین، با دمیده شدن در صور:

وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ .... زمر (39) 68

62. ملاقات با ملائکه

75. ملاقات ملائکه با برخورداران از وعدۀ احسان خداوند، از پیامدهای نفخ صور:

إِنَّ الَّذِینَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنیٰ أُولٰئِکَ عَنْهٰا مُبْعَدُونَ

لاٰ یَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَکْبَرُ وَ تَتَلَقّٰاهُمُ الْمَلاٰئِکَةُ هٰذٰا یَوْمُکُمُ الَّذِی کُنْتُمْ تُوعَدُونَ . انبیاء (21) 101 و 103

63. منع بازگشت

76. مسدود شدن هرگونه راه بازگشت به دنیا، در پی نفخ صور:

وَ مٰا یَنْظُرُ هٰؤُلاٰءِ إِلاّٰ صَیْحَةً وٰاحِدَةً مٰا لَهٰا مِنْ فَوٰاقٍ . (3)

ص (38) 15

64 . ندامت

77. اظهار ندامت و پشیمانی انسانها پس از خروج از قبرها، در پی نفخ صور:

وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ فَإِذٰا هُمْ مِنَ الْأَجْدٰاثِ إِلیٰ رَبِّهِمْ


1) 1) . یحیی بن علاء روایت کرده است: شخصی بر امام صادق علیه السلام وارد شد و گفت: مرا از سخن خدای - عز و جل - که به ابلیس فرمود: «فَإِنَّکَ مِنَ الْمُنْظَرِینَ* إِلیٰ یَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ» خبر بده. حضرت فرمود: مراد از روز وقت معلوم، روزی است که یک‌بار در صور دمیده شد، پس ابلیس بین دمیدن اول و دوم می‌میرد. (علل الشرائع، ج 2، ص 402، ح 2؛ تفسیر نور الثقلین، ج 3، ص 13، ح 45)

2) 2) .«و نفخ فی الصّور»به یک احتمال، نفخۀ اول است. (التفسیر الکبیر، ج 10، ص 135)

3) 3) . بنا بر قولی، مقصود از«ما لها من فواق»بازگشت و رجعت به دنیا است. (جامع البیان، ج 12، جزء 23، ص 158)

یَنْسِلُونَ

قٰالُوا یٰا وَیْلَنٰا مَنْ بَعَثَنٰا مِنْ مَرْقَدِنٰا هٰذٰا مٰا وَعَدَ الرَّحْمٰنُ وَ صَدَقَ الْمُرْسَلُونَ . یس (36) 51 و 52

65 . نگاه متحیّرانه

78. نگاه متحیّرانه و بهت‌آمیز موجودات زندۀ آسمانها و زمین، پس از به پا خاستن با دومین نفخ صور، در قیامت:

... ثُمَّ نُفِخَ فِیهِ أُخْریٰ فَإِذٰا هُمْ قِیٰامٌ یَنْظُرُونَ . (1)زمر (39) 68

آغاز نفخ صور

79. آغاز نفخ صور اول، به صورت یک صیحه:

مٰا یَنْظُرُونَ إِلاّٰ صَیْحَةً وٰاحِدَةً تَأْخُذُهُمْ وَ هُمْ یَخِصِّمُونَ . (2)یس (36) 49

ایمنی از نفخ صور

ایمنان از نفخ صور

1. اسرافیل
80. ایمنی اسرافیل، از مرگ ناشی از نفخ صور اوّل:

وَ یَوْمَ یُنْفَخُ فِی الصُّورِ فَفَزِعَ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ إِلاّٰ مَنْ شٰاءَ اللّٰهُ وَ کُلٌّ أَتَوْهُ دٰاخِرِینَ . (3)نمل (27) 87

وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ إِلاّٰ مَنْ شٰاءَ اللّٰهُ ثُمَّ نُفِخَ فِیهِ أُخْریٰ فَإِذٰا هُمْ قِیٰامٌ یَنْظُرُونَ . (4)زمر (39) 68

2. برخورداران از احسان خدا
81. برخورداران از وعدۀ احسان خداوند، ایمن از حزن و اندوه نفخ صور:

إِنَّ الَّذِینَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنیٰ أُولٰئِکَ عَنْهٰا مُبْعَدُونَ

لاٰ یَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَکْبَرُ وَ تَتَلَقّٰاهُمُ الْمَلاٰئِکَةُ هٰذٰا یَوْمُکُمُ الَّذِی کُنْتُمْ تُوعَدُونَ . انبیاء (21) 101 و 103

3. بهشتیان
82. در امان بودن بهشتیان از اندوه و خوف حاصل شده از نفخ صور:

إِنَّ الَّذِینَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنیٰ أُولٰئِکَ عَنْهٰا مُبْعَدُونَ

لاٰ یَسْمَعُونَ حَسِیسَهٰا وَ هُمْ فِی مَا اشْتَهَتْ أَنْفُسُهُمْ خٰالِدُونَ

لاٰ یَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَکْبَرُ وَ تَتَلَقّٰاهُمُ الْمَلاٰئِکَةُ هٰذٰا یَوْمُکُمُ الَّذِی کُنْتُمْ تُوعَدُونَ . انبیاء (21) 101 -\103

4. جبرئیل
83. ایمنی جبرئیل، از مرگ ناشی از نفخ صور:

وَ یَوْمَ یُنْفَخُ فِی الصُّورِ فَفَزِعَ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مَنْ


1) 1) . گفته شده:«قیام ینظرون»یعنی به علت تحیری که دارند در مکانی ایستاده‌اند و اطراف خود را مانند افراد مبهوت نگاه می‌کنند. (انوار التنزیل، بیضاوی، ج 4، ص 45؛ الکشاف، ج 4، ص 145)

2) 2) . مقصود از«صیحه واحدة»نفخ صور است (جامع البیان، ج 12، جزء 23، ص 17) و به قرینۀ آیۀ 51 فهمیده می‌شود که در«صیحه واحدة»نفخ صور اول است و از تعبیر آن به«صیحه»چنین برداشتی امکان‌پذیر است

3) 3) . مقصود از مصادیق در«إلاّ من شاء اللّه»اسرافیل، جبرائیل، میکائیل و عزرائیل است. (مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 370) مقصود از«فزع»فزع در هنگام نفخۀ اوّل است. (التفسیر الکبیر، ج 8 ، ص 574)

4) 4) . بنا بر قولی، مصادیق استثنا در«إلاّ من شاء اللّه»اسرافیل، جبرئیل و ملک‌الموت [عزرائیل] و میکائیل است. (جامع البیان، ج 12، جزء 24، ص 37؛ مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 792)

فِی الْأَرْضِ إِلاّٰ مَنْ شٰاءَ اللّٰهُ وَ کُلٌّ أَتَوْهُ دٰاخِرِینَ . (1)نمل (27) 87

وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ إِلاّٰ مَنْ شٰاءَ اللّٰهُ ثُمَّ نُفِخَ فِیهِ أُخْریٰ فَإِذٰا هُمْ قِیٰامٌ یَنْظُرُونَ . زمر (39) 68

5. حاملان عرش
84. ایمنی حاملان عرش، از نفخ صور:

وَ یَوْمَ یُنْفَخُ فِی الصُّورِ فَفَزِعَ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ إِلاّٰ مَنْ شٰاءَ اللّٰهُ وَ کُلٌّ أَتَوْهُ دٰاخِرِینَ . (2)نمل (27) 87

وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ إِلاّٰ مَنْ شٰاءَ اللّٰهُ ثُمَّ نُفِخَ فِیهِ أُخْریٰ فَإِذٰا هُمْ قِیٰامٌ یَنْظُرُونَ . زمر (39) 68

6. حورالعین
85. ایمنی حورالعین، از نفخ صور:

وَ یَوْمَ یُنْفَخُ فِی الصُّورِ فَفَزِعَ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ إِلاّٰ مَنْ شٰاءَ اللّٰهُ وَ کُلٌّ أَتَوْهُ دٰاخِرِینَ . (3)نمل (27) 87

7. خزانه‌داران خدا
86. ایمنی خزانه‌داران خداوند، از نفخ صور:

وَ یَوْمَ یُنْفَخُ فِی الصُّورِ فَفَزِعَ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ إِلاّٰ مَنْ شٰاءَ اللّٰهُ وَ کُلٌّ أَتَوْهُ دٰاخِرِینَ . (4)نمل (27) 87

8. شهیدان
87. ایمنی شهیدان (ارواح آنان)، از مرگ ناشی از نفخ صور:

وَ یَوْمَ یُنْفَخُ فِی الصُّورِ فَفَزِعَ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ إِلاّٰ مَنْ شٰاءَ اللّٰهُ وَ کُلٌّ أَتَوْهُ دٰاخِرِینَ . (5)نمل (27) 87

وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ إِلاّٰ مَنْ شٰاءَ اللّٰهُ ثُمَّ نُفِخَ فِیهِ أُخْریٰ فَإِذٰا هُمْ قِیٰامٌ یَنْظُرُونَ . (6)زمر (39) 68

9. عزرائیل
88. ایمنی عزرائیل، از مرگ ناشی از نفخ صور:

وَ یَوْمَ یُنْفَخُ فِی الصُّورِ فَفَزِعَ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ إِلاّٰ مَنْ شٰاءَ اللّٰهُ وَ کُلٌّ أَتَوْهُ دٰاخِرِینَ . نمل (27) 87

وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ إِلاّٰ مَنْ شٰاءَ اللّٰهُ ثُمَّ نُفِخَ فِیهِ أُخْریٰ فَإِذٰا هُمْ قِیٰامٌ یَنْظُرُونَ . زمر (39) 68

10. موجودات آسمانی
89. برخی موجودات زنده و با شعور آسمانها، ایمن از هراس و وحشت ناشی از نفخ صور:

وَ یَوْمَ یُنْفَخُ فِی الصُّورِ فَفَزِعَ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مَنْ


1) 1) . بنا بر قولی، مقصود از«إلاّ من شاء اللّه»جبرئیل، میکائیل و اسرافیل است. (التفسیر الکبیر، ج 8 ، ص 574)

2) 2) . بنا بر قولی، مقصود از«الا من شاء الله»حاملان عرش است. (انوار التنزیل، بیضاوی، ج 3، ص 291)

3) 3) . بنا بر قولی، مقصود از«الا من شاء الله»حورالعین است. (انوار التنزیل، بیضاوی ، ج 3، ص 291)

4) 4) . بنا بر قولی، مقصود از«الا من شاء الله»خزانه‌داران [مربوط خداوند] است. (انوار التنزیل، بیضاوی، ج 3، ص 291)

5) 5) . بنا بر قولی، مقصود از«إلاّ من شاء اللّه»شهیدان است. (جامع البیان، ج 11، جزء 20، ص 25؛ مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 370)

6) 6) . بنا بر قولی،«الا من شاء الله»شهدا هستند. آنهایی که در راه خدا کشته شدند. (جامع البیان، ج 11، جزء 20، ص 25؛ التبیان، ج 9، ص 46)

فِی الْأَرْضِ إِلاّٰ مَنْ شٰاءَ اللّٰهُ وَ کُلٌّ أَتَوْهُ دٰاخِرِینَ . نمل (27) 87

وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ إِلاّٰ مَنْ شٰاءَ اللّٰهُ .... زمر (39) 68

11. موجودات زمینی
90. برخی موجودات زمینی، از نفخ صور:

وَ یَوْمَ یُنْفَخُ فِی الصُّورِ فَفَزِعَ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ إِلاّٰ مَنْ شٰاءَ اللّٰهُ وَ کُلٌّ أَتَوْهُ دٰاخِرِینَ . نمل (27) 87

وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ إِلاّٰ مَنْ شٰاءَ اللّٰهُ ثُمَّ نُفِخَ فِیهِ أُخْریٰ فَإِذٰا هُمْ قِیٰامٌ یَنْظُرُونَ . زمر (39) 68

12. میکائیل
91. ایمنی میکائیل، از مرگ ناشی از نفخ صور:

وَ یَوْمَ یُنْفَخُ فِی الصُّورِ فَفَزِعَ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ إِلاّٰ مَنْ شٰاءَ اللّٰهُ وَ کُلٌّ أَتَوْهُ دٰاخِرِینَ . نمل (27) 87

منشأ ایمنی از نفخ صور

92. تعلّق مشیّت الهی بر زنده ماندن برخی موجودات شعورمند در جهان، پس از نفخ صور:

وَ یَوْمَ یُنْفَخُ فِی الصُّورِ فَفَزِعَ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ إِلاّٰ مَنْ شٰاءَ اللّٰهُ وَ کُلٌّ أَتَوْهُ دٰاخِرِینَ . نمل (27) 87

وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ إِلاّٰ مَنْ شٰاءَ اللّٰهُ .... زمر (39) 68

نیز ==> همین مدخل، آثار نفخ صور، مرگ

تعدّد نفخ صور

93. پدید آمدن قیامت، با دمیدن دو بار در صور:

لاٰ یَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَکْبَرُ وَ تَتَلَقّٰاهُمُ الْمَلاٰئِکَةُ هٰذٰا یَوْمُکُمُ الَّذِی کُنْتُمْ تُوعَدُونَ . (1)انبیاء (21) 103

وَ یَقُولُونَ مَتیٰ هٰذَا الْوَعْدُ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ

مٰا یَنْظُرُونَ إِلاّٰ صَیْحَةً وٰاحِدَةً تَأْخُذُهُمْ وَ هُمْ یَخِصِّمُونَ

فَلاٰ یَسْتَطِیعُونَ تَوْصِیَةً وَ لاٰ إِلیٰ أَهْلِهِمْ یَرْجِعُونَ

وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ فَإِذٰا هُمْ مِنَ الْأَجْدٰاثِ إِلیٰ رَبِّهِمْ یَنْسِلُونَ

قٰالُوا یٰا وَیْلَنٰا مَنْ بَعَثَنٰا مِنْ مَرْقَدِنٰا هٰذٰا مٰا وَعَدَ الرَّحْمٰنُ وَ صَدَقَ الْمُرْسَلُونَ

إِنْ کٰانَتْ إِلاّٰ صَیْحَةً وٰاحِدَةً فَإِذٰا هُمْ جَمِیعٌ لَدَیْنٰا مُحْضَرُونَ

فَالْیَوْمَ لاٰ تُظْلَمُ نَفْسٌ شَیْئاً وَ لاٰ تُجْزَوْنَ إِلاّٰ مٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ . یس (36) 48 -\54

وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ إِلاّٰ مَنْ شٰاءَ اللّٰهُ ثُمَّ نُفِخَ فِیهِ أُخْریٰ فَإِذٰا هُمْ قِیٰامٌ یَنْظُرُونَ . زمر (39) 68

یَوْمَ تَرْجُفُ الرّٰاجِفَةُ

تَتْبَعُهَا الرّٰادِفَةُ

قُلُوبٌ یَوْمَئِذٍ وٰاجِفَةٌ

أَبْصٰارُهٰا خٰاشِعَةٌ

یَقُولُونَ أَ إِنّٰا لَمَرْدُودُونَ فِی الْحٰافِرَةِ

أَ إِذٰا کُنّٰا عِظٰاماً نَخِرَةً

قٰالُوا تِلْکَ إِذاً کَرَّةٌ خٰاسِرَةٌ

فَإِنَّمٰا هِیَ زَجْرَةٌ وٰاحِدَةٌ

فَإِذٰا هُمْ بِالسّٰاهِرَةِ . (2)نازعات (79) 6 -\14


1) 1) . از پیامبر صلی الله علیه و آله در معنای آیه پرسیدند، فرمود: یک صیحه بر مردم زده می‌شود و مرده‌ای نمی‌ماند مگر که زنده می‌شود و زنده‌ای نمی‌ماند مگر که می‌میرد جز آنچه را که خدا بخواهد، سپس صیحه‌ای دیگر بر آنان زده می‌شود. آنان که مرده‌اند زنده شده همگی به صف کشیده خواهند شد. (تفسیر نور الثقلین، ج 3، ص 461، ح 180)

2) 2) . بنا بر قولی، مقصود از «یَوْمَ تَرْجُفُ الرّٰاجِفَةُ * تَتْبَعُهَا الرّٰادِفَةُ» نفخ صور اول و دوم است. (التفسیر المنیر، ج 30، ص 35)

94. وجود دو نفخ صور، برای اماته و احیا:

وَ یَوْمَ یُنْفَخُ فِی الصُّورِ فَفَزِعَ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ إِلاّٰ مَنْ شٰاءَ اللّٰهُ وَ کُلٌّ أَتَوْهُ دٰاخِرِینَ . نمل (27) 87

95. سوگند خداوند به انواع ملائکه، برای تأکید بر وجود نفخ صور اول و دوم در قیامت:

وَ النّٰازِعٰاتِ غَرْقاً

وَ النّٰاشِطٰاتِ نَشْطاً

وَ السّٰابِحٰاتِ سَبْحاً

فَالسّٰابِقٰاتِ سَبْقاً

فَالْمُدَبِّرٰاتِ أَمْراً

یَوْمَ تَرْجُفُ الرّٰاجِفَةُ

تَتْبَعُهَا الرّٰادِفَةُ . (1)نازعات (79) 1 -\7

96. وجود فاصله، میان دو نفخ صور (زمان مرگ همۀ موجودات جهان و زنده شدن دوبارۀ آنها):

وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ فَصَعِقَ ... ثُمَّ نُفِخَ فِیهِ أُخْریٰ .... زمر (39) 68

نیز ==> همین مدخل، نفخ صور دوم

جدال هنگام نفخ صور

97. بروز نفخ صور اول، در حال نزاع و جدال انسانها:

مٰا یَنْظُرُونَ إِلاّٰ صَیْحَةً وٰاحِدَةً تَأْخُذُهُمْ وَ هُمْ یَخِصِّمُونَ

وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ فَإِذٰا هُمْ مِنَ الْأَجْدٰاثِ إِلیٰ رَبِّهِمْ یَنْسِلُونَ . (2)یس (36) 49 و 51

جهل به نفخ صور

98. جهل غفلت انسان، از پیامد نفخ صور نسبت به مسائل قیامت:

وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ ذٰلِکَ یَوْمُ الْوَعِیدِ

لَقَدْ کُنْتَ فِی غَفْلَةٍ مِنْ هٰذٰا فَکَشَفْنٰا عَنْکَ غِطٰاءَکَ فَبَصَرُکَ الْیَوْمَ حَدِیدٌ. ق (50) 20 و 22

حقیقت نفخ صور

99. نفخ صور در هنگام قیامت، به صورت یک صیحه:

وَ یَقُولُونَ مَتیٰ هٰذَا الْوَعْدُ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ

مٰا یَنْظُرُونَ إِلاّٰ صَیْحَةً وٰاحِدَةً تَأْخُذُهُمْ وَ هُمْ یَخِصِّمُونَ

وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ .... قٰالُوا یٰا وَیْلَنٰا مَنْ بَعَثَنٰا مِنْ مَرْقَدِنٰا هٰذٰا مٰا وَعَدَ الرَّحْمٰنُ وَ صَدَقَ الْمُرْسَلُونَ إِنْ کٰانَتْ إِلاّٰ صَیْحَةً وٰاحِدَةً .... یس (36) 48 و 49 و 51 -\53

وَ مٰا یَنْظُرُ هٰؤُلاٰءِ إِلاّٰ صَیْحَةً وٰاحِدَةً مٰا لَهٰا مِنْ فَوٰاقٍ . (3)

ص (38) 15

یَوْمَ یَسْمَعُونَ الصَّیْحَةَ بِالْحَقِّ ذٰلِکَ یَوْمُ الْخُرُوجِ. ق (50) 42

زمان نفخ صور

100. روز فصل و داوری میان انسانها از سوی خداوند، روز نفخ صور:

إِنَّ یَوْمَ الْفَصْلِ کٰانَ مِیقٰاتاً

یَوْمَ یُنْفَخُ فِی الصُّورِ فَتَأْتُونَ أَفْوٰاجاً. نبأ (78) 17 و 18

101. زمان دمیده شدن در صور، از رخدادهای روز قیامت:

وَ هُوَ الَّذِی خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ بِالْحَقِّ وَ یَوْمَ


1) 1) . مقصود از«سابحات»و«سابقات»، ملائکه و«راجفه»نفخۀ اوّل، و«رادفه»نفخۀ دوم است. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 652)

2) 2) .«یخصّمون»از خصومت و خصام، به معنای جدال است. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 11، جزء 23، ص 34)

3) 3) . مقصود از«صیحه واحدة»نفخه اولی [نفخ صور اول] است. (انوار التنزیل، بیضاوی، ج 4، ص 9)

یَقُولُ کُنْ فَیَکُونُ قَوْلُهُ الْحَقُّ وَ لَهُ الْمُلْکُ یَوْمَ یُنْفَخُ فِی الصُّورِ عٰالِمُ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ وَ هُوَ الْحَکِیمُ الْخَبِیرُ.

انعام (6) 73

قٰالَ هٰذٰا رَحْمَةٌ مِنْ رَبِّی فَإِذٰا جٰاءَ وَعْدُ رَبِّی جَعَلَهُ دَکّٰاءَ وَ کٰانَ وَعْدُ رَبِّی حَقًّا

وَ تَرَکْنٰا بَعْضَهُمْ یَوْمَئِذٍ یَمُوجُ فِی بَعْضٍ وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ فَجَمَعْنٰاهُمْ جَمْعاً.

کهف (18) 98 و 99

مَنْ أَعْرَضَ عَنْهُ فَإِنَّهُ یَحْمِلُ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ وِزْراً

خٰالِدِینَ فِیهِ وَ سٰاءَ لَهُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ حِمْلاً

یَوْمَ یُنْفَخُ فِی الصُّورِ وَ نَحْشُرُ الْمُجْرِمِینَ یَوْمَئِذٍ زُرْقاً. طه (20) 100 -\102

إِنَّکُمْ وَ مٰا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنْتُمْ لَهٰا وٰارِدُونَ

لَهُمْ فِیهٰا زَفِیرٌ وَ هُمْ فِیهٰا لاٰ یَسْمَعُونَ

إِنَّ الَّذِینَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنیٰ أُولٰئِکَ عَنْهٰا مُبْعَدُونَ

لاٰ یَسْمَعُونَ حَسِیسَهٰا وَ هُمْ فِی مَا اشْتَهَتْ أَنْفُسُهُمْ خٰالِدُونَ

لاٰ یَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَکْبَرُ وَ تَتَلَقّٰاهُمُ الْمَلاٰئِکَةُ هٰذٰا یَوْمُکُمُ الَّذِی کُنْتُمْ تُوعَدُونَ . انبیاء (21) 98 و100 -\103

وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ فَإِذٰا هُمْ مِنَ الْأَجْدٰاثِ إِلیٰ رَبِّهِمْ یَنْسِلُونَ

إِنْ کٰانَتْ إِلاّٰ صَیْحَةً وٰاحِدَةً فَإِذٰا هُمْ جَمِیعٌ لَدَیْنٰا مُحْضَرُونَ . یس (36) 51 و 53

102. پیامبر صلی الله علیه و آله مأمور واگذاری منکران رسالت خویش، تا زمان رسیدن نفخ صور:

فَذَرْهُمْ حَتّٰی یُلاٰقُوا یَوْمَهُمُ الَّذِی فِیهِ یُصْعَقُونَ . طور (52) 45

نیز ==> همین مدخل، جدال هنگام نفخ صور

صدای نفخ صور

103. شنیدن همگان، از صدای منادی نفخ صور:

وَ اسْتَمِعْ یَوْمَ یُنٰادِ الْمُنٰادِ مِنْ مَکٰانٍ قَرِیبٍ

یَوْمَ یَسْمَعُونَ الصَّیْحَةَ بِالْحَقِّ ذٰلِکَ یَوْمُ الْخُرُوجِ. ق (50) 41 و 42

104. نفخ صور، دارای صدایی شدید و کرکننده:

فَإِذٰا جٰاءَتِ الصَّاخَّةُ . (1)عبس (80) 33

105. گوش به زنگ بودن پیامبر صلی الله علیه و آله برای شنیدن صدای منادی نفخ صور از جایگاهی نزدیک:

وَ اسْتَمِعْ یَوْمَ یُنٰادِ الْمُنٰادِ مِنْ مَکٰانٍ قَرِیبٍ

یَوْمَ یَسْمَعُونَ الصَّیْحَةَ بِالْحَقِّ ذٰلِکَ یَوْمُ الْخُرُوجِ. ق (50) 41 و 42

نفخ صور در قیامت

==> همین مدخل، آثار نفخ صور، برپایی قیامت و زمان نفخ صور

نفخ صور و اسرافیل

106. اسرافیل، مأمور دمیدن در صور، برای احیای مردگان:

یَوْمَئِذٍ یَتَّبِعُونَ الدّٰاعِیَ لاٰ عِوَجَ لَهُ وَ خَشَعَتِ الْأَصْوٰاتُ لِلرَّحْمٰنِ فَلاٰ تَسْمَعُ إِلاّٰ هَمْساً. (2)طه (20) 108

وَ اسْتَمِعْ یَوْمَ یُنٰادِ الْمُنٰادِ مِنْ مَکٰانٍ قَرِیبٍ

یَوْمَ یَسْمَعُونَ الصَّیْحَةَ بِالْحَقِّ ذٰلِکَ یَوْمُ


1) 1) .«صاخّه»صیحه [بانگ] شدید گوش‌خراش را گویند و مقصود، نفخ صور است. (تفسیر المیزان، ج 20، ص 210)

2) 2) . برخی مفسّران گفته‌اند: مقصود از«الدّاعی»اسرافیل است. (مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 50)

اَلْخُرُوجِ. (1)ق (50) 41 و 42

نفخ صور و حشر

107. دمیده شدن در صور و حشر در قیامت، دو رخداد مرتبط با یکدیگر:

یَوْمَ یُنْفَخُ فِی الصُّورِ وَ نَحْشُرُ الْمُجْرِمِینَ یَوْمَئِذٍ زُرْقاً. (2)طه (20) 102

نیز ==> همین مدخل، آثار نفخ صور، حشر و حضور انبیا و حضور گواهان

وقوع نفخ صور

اشاره

108. وقوع و تحقق نفخ صور، مورد قسم خداوند:

وَ النّٰازِعٰاتِ غَرْقاً

وَ النّٰاشِطٰاتِ نَشْطاً

وَ السّٰابِحٰاتِ سَبْحاً

فَالسّٰابِقٰاتِ سَبْقاً

فَالْمُدَبِّرٰاتِ أَمْراً

یَوْمَ تَرْجُفُ الرّٰاجِفَةُ

تَتْبَعُهَا الرّٰادِفَةُ . نازعات (79) 1 -\7

109. وقوع و تحقق نفخ صور براساس حق، و به دور از هرگونه بطلان و بیهودگی:

وَ هُوَ الَّذِی ... وَ یَوْمَ یَقُولُ کُنْ فَیَکُونُ قَوْلُهُ الْحَقُّ ... یَوْمَ یُنْفَخُ فِی الصُّورِ .... انعام (6) 73

منشأ وقوع نفخ صور

اشاره

1) 1) . مقصود از ندای منادی به قرینۀ آیه بعدی (42) دمیدن صاحب صور در صور است (المیزان، ج 18، ص 361) و بنا بر یک احتمال، مقصود از«المنادی»اسرافیل است. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 226)

2) 2) . عطف«حشر»بر«نفخ صور»نشان از ارتباط آن دو با یکدیگر در حادثه برپایی قیامت دارد

1. ارادۀ خدا
110. ارادۀ مطلق خداوند بر ایجاد و تحقق هر چیزی، منشأ نفخ صور:

وَ هُوَ الَّذِی خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ بِالْحَقِّ وَ یَوْمَ یَقُولُ کُنْ فَیَکُونُ قَوْلُهُ الْحَقُّ وَ لَهُ الْمُلْکُ یَوْمَ یُنْفَخُ فِی الصُّورِ .... انعام (6) 73

2. حکمت خدا
111. حکیم بودن خداوند، منشأ وقوع و تحقق نفخ صور:

وَ هُوَ الَّذِی خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ بِالْحَقِّ وَ یَوْمَ یَقُولُ کُنْ فَیَکُونُ قَوْلُهُ الْحَقُّ وَ لَهُ الْمُلْکُ یَوْمَ یُنْفَخُ فِی الصُّورِ عٰالِمُ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ وَ هُوَ الْحَکِیمُ الْخَبِیرُ.

انعام (6) 73

3. خالقیّت خدا
112. پدیدآورندۀ نفخ صور، همان خدای آفرینندۀ آسمانها در زمین:

وَ هُوَ الَّذِی خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ ... وَ لَهُ الْمُلْکُ یَوْمَ یُنْفَخُ فِی الصُّورِ .... انعام (6) 73

4. علم خدا
113. علم و خبیر بودن خداوند، منشأ وقوع و پیدایش نفخ صور:

وَ هُوَ الَّذِی خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ بِالْحَقِّ وَ یَوْمَ یَقُولُ کُنْ فَیَکُونُ قَوْلُهُ الْحَقُّ وَ لَهُ الْمُلْکُ یَوْمَ یُنْفَخُ فِی الصُّورِ عٰالِمُ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ وَ هُوَ الْحَکِیمُ الْخَبِیرُ.

انعام (6) 73

114. وقوع نفخ صور، برخاسته از علم و دانایی خداوند، بر تمامی غیب و شهود هستی:

وَ هُوَ الَّذِی خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ بِالْحَقِّ وَ یَوْمَ یَقُولُ کُنْ فَیَکُونُ قَوْلُهُ الْحَقُّ وَ لَهُ الْمُلْکُ یَوْمَ یُنْفَخُ فِی الصُّورِ عٰالِمُ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ وَ هُوَ الْحَکِیمُ الْخَبِیرُ.

انعام (6) 73

5. مالکیّت خدا
115. مالکیّت خداوند نسبت به نظام هستی، منشأ وقوع نفخ صور:

وَ هُوَ الَّذِی خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ بِالْحَقِّ وَ یَوْمَ یَقُولُ کُنْ فَیَکُونُ قَوْلُهُ الْحَقُّ وَ لَهُ الْمُلْکُ یَوْمَ یُنْفَخُ فِی الصُّورِ عٰالِمُ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ وَ هُوَ الْحَکِیمُ الْخَبِیرُ.

انعام (6) 73

6 . وعده خدا
116. وقوع نفخ صور، براساس وعدۀ خداوند:

لاٰ یَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَکْبَرُ وَ تَتَلَقّٰاهُمُ الْمَلاٰئِکَةُ هٰذٰا یَوْمُکُمُ الَّذِی کُنْتُمْ تُوعَدُونَ . انبیاء (21) 103

نیز ==> حشر، قیامت، معاد

نفرین

اشاره

نفرین، دعای بد، ضدّ آفرین، دشنام، لعنت و مقابل آفرین در تمام معانی است. (1)در این مدخل از واژه‌های«تبّت»،«تعساً»،«ویل»،«بُعداً»،«اطمس»،«و اشدد»،«قاتل»،«قُتل»و نیز سیاق برخی آیات استفاده شده و مباحث مربوط به لعن در مدخل خود آمده است.

اهمّ عناوین: موجبات نفرین، نفرین‌شدگان و نفرین‌کنندگان.

آثار نفرین

1. تباهی اموال

1. تباهی اموال و بهره نبردن از آنها، پیامد نفرین موسی علیه السلام علیه فرعونیان:

وَ قٰالَ مُوسیٰ رَبَّنٰا إِنَّکَ آتَیْتَ فِرْعَوْنَ وَ مَلَأَهُ زِینَةً وَ أَمْوٰالاً فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا رَبَّنٰا لِیُضِلُّوا عَنْ سَبِیلِکَ رَبَّنَا اطْمِسْ عَلیٰ أَمْوٰالِهِمْ ... قٰالَ قَدْ أُجِیبَتْ دَعْوَتُکُمٰا فَاسْتَقِیمٰا ... وَ جٰاوَزْنٰا بِبَنِی إِسْرٰائِیلَ الْبَحْرَ فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ وَ جُنُودُهُ بَغْیاً وَ عَدْواً حَتّٰی إِذٰا أَدْرَکَهُ الْغَرَقُ .... یونس (10) 88 - 90

وَ لَقَدْ فَتَنّٰا قَبْلَهُمْ قَوْمَ فِرْعَوْنَ وَ جٰاءَهُمْ رَسُولٌ کَرِیمٌ

فَدَعٰا رَبَّهُ أَنَّ هٰؤُلاٰءِ قَوْمٌ مُجْرِمُونَ

وَ اتْرُکِ الْبَحْرَ رَهْواً إِنَّهُمْ جُنْدٌ مُغْرَقُونَ

کَمْ تَرَکُوا مِنْ جَنّٰاتٍ وَ عُیُونٍ

وَ زُرُوعٍ وَ مَقٰامٍ کَرِیمٍ

وَ نَعْمَةٍ کٰانُوا فِیهٰا فٰاکِهِینَ . دخان (44) 17 و 22 و 24 -\27

2. سرگردانی

2. سرگردانی بنی اسرائیل به مدّت چهل سال، پیامد نفرین موسی علیه السلام :

قٰالُوا یٰا مُوسیٰ إِنّٰا لَنْ نَدْخُلَهٰا أَبَداً مٰا دٰامُوا فِیهٰا فَاذْهَبْ أَنْتَ وَ رَبُّکَ فَقٰاتِلاٰ إِنّٰا هٰاهُنٰا قٰاعِدُونَ

قٰالَ رَبِّ إِنِّی لاٰ أَمْلِکُ إِلاّٰ نَفْسِی وَ أَخِی فَافْرُقْ بَیْنَنٰا وَ بَیْنَ الْقَوْمِ الْفٰاسِقِینَ

قٰالَ فَإِنَّهٰا مُحَرَّمَةٌ عَلَیْهِمْ أَرْبَعِینَ سَنَةً یَتِیهُونَ فِی الْأَرْضِ فَلاٰ تَأْسَ عَلَی الْقَوْمِ الْفٰاسِقِینَ . مائده (5) 24 -\26

3. عذاب

==> همین مدخل، آثار نفرین، هلاکت

4 . قساوت

3. گرفتاری فرعونیان به قساوت و سنگدلی، در پی نفرین موسی علیه السلام و هارون علیه السلام :

وَ قٰالَ مُوسیٰ رَبَّنٰا إِنَّکَ آتَیْتَ فِرْعَوْنَ وَ مَلَأَهُ زِینَةً


1) 1) . لغت‌نامه، ج 13، ص 20007،«نفرین»

وَ أَمْوٰالاً فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا رَبَّنٰا لِیُضِلُّوا عَنْ سَبِیلِکَ رَبَّنَا اطْمِسْ عَلیٰ أَمْوٰالِهِمْ وَ اشْدُدْ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ فَلاٰ یُؤْمِنُوا حَتّٰی یَرَوُا الْعَذٰابَ الْأَلِیمَ

قٰالَ قَدْ أُجِیبَتْ دَعْوَتُکُمٰا فَاسْتَقِیمٰا وَ لاٰ تَتَّبِعٰانِّ سَبِیلَ الَّذِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ .

یونس (10) 88 و 89

5. هلاکت

4. هلاکت و عذاب قوم نوح براثر نفرین و دعای نوح علیه السلام :

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ ... قٰالَ رَبِّ انْصُرْنِی بِمٰا کَذَّبُونِ فَأَوْحَیْنٰا إِلَیْهِ أَنِ اصْنَعِ الْفُلْکَ بِأَعْیُنِنٰا وَ وَحْیِنٰا فَإِذٰا جٰاءَ أَمْرُنٰا وَ فٰارَ التَّنُّورُ فَاسْلُکْ فِیهٰا مِنْ کُلٍّ زَوْجَیْنِ اثْنَیْنِ وَ أَهْلَکَ إِلاّٰ مَنْ سَبَقَ عَلَیْهِ الْقَوْلُ مِنْهُمْ وَ لاٰ تُخٰاطِبْنِی فِی الَّذِینَ ظَلَمُوا إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ .

مؤمنون (23) 23 و 26 و 27

کَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ فَکَذَّبُوا عَبْدَنٰا وَ قٰالُوا مَجْنُونٌ وَ ازْدُجِرَ

فَدَعٰا رَبَّهُ أَنِّی مَغْلُوبٌ فَانْتَصِرْ

فَفَتَحْنٰا أَبْوٰابَ السَّمٰاءِ بِمٰاءٍ مُنْهَمِرٍ

فَکَیْفَ کٰانَ عَذٰابِی وَ نُذُرِ. قمر (54) 9 - 11 و 16

5. هلاکت و نابودی قوم ثمود پس از نفرین پیامبرشان:

ثُمَّ أَنْشَأْنٰا مِنْ بَعْدِهِمْ قَرْناً آخَرِینَ

فَأَرْسَلْنٰا فِیهِمْ رَسُولاً مِنْهُمْ أَنِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ أَ فَلاٰ تَتَّقُونَ

قٰالَ رَبِّ انْصُرْنِی بِمٰا کَذَّبُونِ

قٰالَ عَمّٰا قَلِیلٍ لَیُصْبِحُنَّ نٰادِمِینَ

فَأَخَذَتْهُمُ الصَّیْحَةُ بِالْحَقِّ فَجَعَلْنٰاهُمْ غُثٰاءً فَبُعْداً لِلْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ . (1)

مؤمنون (23) 31 و 32 و 39 - 41

6. عذاب و هلاکت قوم لوط در اثر نفرین لوط علیه السلام :

وَ لُوطاً إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الْفٰاحِشَةَ مٰا سَبَقَکُمْ بِهٰا مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعٰالَمِینَ

قٰالَ رَبِّ انْصُرْنِی عَلَی الْقَوْمِ الْمُفْسِدِینَ

وَ لَمّٰا جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ قٰالُوا إِنّٰا مُهْلِکُوا أَهْلِ هٰذِهِ الْقَرْیَةِ إِنَّ أَهْلَهٰا کٰانُوا ظٰالِمِینَ . عنکبوت (29) 28 و 30 و 31

7. هلاکت فرعونیان در پی نفرین موسی علیه السلام بر آنان:

فَدَعٰا رَبَّهُ أَنَّ هٰؤُلاٰءِ قَوْمٌ مُجْرِمُونَ

فَأَسْرِ بِعِبٰادِی لَیْلاً إِنَّکُمْ مُتَّبَعُونَ

وَ اتْرُکِ الْبَحْرَ رَهْواً إِنَّهُمْ جُنْدٌ مُغْرَقُونَ . دخان (44) 22 - 24

8. عذاب و هلاکت قوم عاد در پی نفرین پیامبرشان هود علیه السلام :

ثُمَّ أَنْشَأْنٰا مِنْ بَعْدِهِمْ قَرْناً آخَرِینَ

فَأَرْسَلْنٰا فِیهِمْ رَسُولاً مِنْهُمْ أَنِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ أَ فَلاٰ تَتَّقُونَ

قٰالَ رَبِّ انْصُرْنِی بِمٰا کَذَّبُونِ

قٰالَ عَمّٰا قَلِیلٍ لَیُصْبِحُنَّ نٰادِمِینَ

فَأَخَذَتْهُمُ الصَّیْحَةُ بِالْحَقِّ فَجَعَلْنٰاهُمْ غُثٰاءً فَبُعْداً لِلْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ . (2)

مؤمنون (23) 31 و 32 و 39 - 41

احکام نفرین

9. جواز نفرین بر دروغ‌پردازان گناه پیشه:

وَیْلٌ لِکُلِّ أَفّٰاکٍ أَثِیمٍ . جاثیه (45) 7

10. جواز نفرین بر دین‌فروشان:

1) 1) . در احتمالی مقصود از«رسولاً»هود علیه السلام و در احتمالی دیگر صالح پیامبر است. (التبیان، ج 7، ص 365)

2) 2) . در احتمالی مقصود از«رسولاً»هود علیه السلام و در احتمالی دیگر صالح پیامبر است. (التبیان، ج 7، ص 365)

فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ یَکْتُبُونَ الْکِتٰابَ بِأَیْدِیهِمْ ثُمَّ یَقُولُونَ هٰذٰا مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ لِیَشْتَرُوا بِهِ ثَمَناً قَلِیلاً فَوَیْلٌ لَهُمْ مِمّٰا کَتَبَتْ أَیْدِیهِمْ وَ وَیْلٌ لَهُمْ مِمّٰا یَکْسِبُونَ . (1)بقره (2) 79

11. جواز نفرین بر دشمنان دین و مسلمین:

هٰا أَنْتُمْ أُولاٰءِ تُحِبُّونَهُمْ وَ لاٰ یُحِبُّونَکُمْ وَ تُؤْمِنُونَ بِالْکِتٰابِ کُلِّهِ وَ إِذٰا لَقُوکُمْ قٰالُوا آمَنّٰا وَ إِذٰا خَلَوْا عَضُّوا عَلَیْکُمُ الْأَنٰامِلَ مِنَ الْغَیْظِ قُلْ مُوتُوا بِغَیْظِکُمْ .... آل عمران (3) 119

... یَحْسَبُونَ کُلَّ صَیْحَةٍ عَلَیْهِمْ هُمُ الْعَدُوُّ فَاحْذَرْهُمْ قٰاتَلَهُمُ اللّٰهُ أَنّٰی یُؤْفَکُونَ . منافقون (63) 4

12. جواز نفرین بر ظالمان و ستمگران:

فَاخْتَلَفَ الْأَحْزٰابُ مِنْ بَیْنِهِمْ فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ ظَلَمُوا مِنْ عَذٰابِ یَوْمٍ أَلِیمٍ . زخرف (43) 65

13. جواز نفرین بر عیبجویان طعنه زننده:

وَیْلٌ لِکُلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ . همزه (104) 1

14. وجوب درخواست نفرین و غضب خدا بر خود به عنوان پنجمین سوگند در صورت انکار راست گویی شوهرش در ادّعای زناکاری وی:

وَ الَّذِینَ یَرْمُونَ أَزْوٰاجَهُمْ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُمْ شُهَدٰاءُ إِلاّٰ أَنْفُسُهُمْ فَشَهٰادَةُ أَحَدِهِمْ أَرْبَعُ شَهٰادٰاتٍ بِاللّٰهِ إِنَّهُ لَمِنَ الصّٰادِقِینَ

وَ الْخٰامِسَةَ أَنَّ غَضَبَ اللّٰهِ عَلَیْهٰا إِنْ کٰانَ مِنَ الصّٰادِقِینَ . نور (24) 6 و 9

نیز ==> لعان

15. جواز نفرین بر کافران:

کَأَنْ لَمْ یَغْنَوْا فِیهٰا أَلاٰ إِنَّ ثَمُودَ کَفَرُوا رَبَّهُمْ أَلاٰ بُعْداً لِثَمُودَ. هود (11) 68

... وَ وَیْلٌ لِلْکٰافِرِینَ مِنْ عَذٰابٍ شَدِیدٍ. ابراهیم (14) 2

... فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ مَشْهَدِ یَوْمٍ عَظِیمٍ . مریم (19) 37

... وَ لَکُمُ الْوَیْلُ مِمّٰا تَصِفُونَ . انبیاء (21) 18

أُفٍّ لَکُمْ وَ لِمٰا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ . انبیاء (21) 67

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ ... قٰالَ رَبِّ انْصُرْنِی بِمٰا کَذَّبُونِ ثُمَّ أَنْشَأْنٰا مِنْ بَعْدِهِمْ قَرْناً آخَرِینَ فَأَرْسَلْنٰا فِیهِمْ رَسُولاً مِنْهُمْ أَنِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ أَ فَلاٰ تَتَّقُونَ وَ قٰالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ کَذَّبُوا بِلِقٰاءِ الْآخِرَةِ وَ أَتْرَفْنٰاهُمْ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا مٰا هٰذٰا إِلاّٰ بَشَرٌ مِثْلُکُمْ یَأْکُلُ مِمّٰا تَأْکُلُونَ مِنْهُ وَ یَشْرَبُ مِمّٰا تَشْرَبُونَ قٰالَ رَبِّ انْصُرْنِی بِمٰا کَذَّبُونِ قٰالَ عَمّٰا قَلِیلٍ لَیُصْبِحُنَّ نٰادِمِینَ فَأَخَذَتْهُمُ الصَّیْحَةُ بِالْحَقِّ فَجَعَلْنٰاهُمْ غُثٰاءً فَبُعْداً لِلْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ ثُمَّ أَرْسَلْنٰا رُسُلَنٰا تَتْرٰا کُلَّ مٰا جٰاءَ أُمَّةً رَسُولُهٰا کَذَّبُوهُ فَأَتْبَعْنٰا بَعْضَهُمْ بَعْضاً وَ جَعَلْنٰاهُمْ أَحٰادِیثَ فَبُعْداً لِقَوْمٍ لاٰ یُؤْمِنُونَ . مؤمنون (23) 23 و 26 و 31 -\33 و 39 -\41 و 44

... فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ کَفَرُوا مِنَ النّٰارِ. ص (38) 27

وَ الَّذِینَ کَفَرُوا فَتَعْساً لَهُمْ وَ أَضَلَّ أَعْمٰالَهُمْ . محمّد (47) 8

فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ یَوْمِهِمُ الَّذِی یُوعَدُونَ . ذاریات (51) 60

فَوَیْلٌ یَوْمَئِذٍ لِلْمُکَذِّبِینَ . طور (52) 11


1) 1) .«ویل»به معنای دعا برای هلاکت و نفرین، همانند«قاتلهم اللّه»است (لسان العرب، ج 15، ص 422 -\423،«ویل») و چون برای دعا است، مبتدا واقع شده بااینکه مصدر و نکره است. (انوار التنزیل، بیضاوی، ج 1، ص 116)

وَ لِلَّذِینَ کَفَرُوا بِرَبِّهِمْ عَذٰابُ جَهَنَّمَ وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ

فَاعْتَرَفُوا بِذَنْبِهِمْ فَسُحْقاً لِأَصْحٰابِ السَّعِیرِ. ملک (67) 6 و 11

وَ قٰالَ نُوحٌ رَبِّ لاٰ تَذَرْ عَلَی الْأَرْضِ مِنَ الْکٰافِرِینَ دَیّٰاراً. نوح (71) 26

قُتِلَ الْإِنْسٰانُ مٰا أَکْفَرَهُ . عبس (80) 17

16. جواز نفرین بر کم‌فروشان خائن در معاملات:

وَیْلٌ لِلْمُطَفِّفِینَ . مطفّفین (83) 1

17. جواز نفرین بر اغواگران و گمراه‌گران:

وَ قٰالَ مُوسیٰ رَبَّنٰا إِنَّکَ آتَیْتَ فِرْعَوْنَ وَ مَلَأَهُ زِینَةً وَ أَمْوٰالاً فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا رَبَّنٰا لِیُضِلُّوا عَنْ سَبِیلِکَ رَبَّنَا اطْمِسْ عَلیٰ أَمْوٰالِهِمْ وَ اشْدُدْ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ .... یونس (10) 88

18. جواز نفرین بر گناهکاران و متمرّدان فاسق:

قٰالُوا یٰا مُوسیٰ إِنَّ فِیهٰا قَوْماً جَبّٰارِینَ وَ إِنّٰا لَنْ نَدْخُلَهٰا حَتّٰی یَخْرُجُوا مِنْهٰا فَإِنْ یَخْرُجُوا مِنْهٰا فَإِنّٰا دٰاخِلُونَ

قٰالُوا یٰا مُوسیٰ إِنّٰا لَنْ نَدْخُلَهٰا أَبَداً مٰا دٰامُوا فِیهٰا فَاذْهَبْ أَنْتَ وَ رَبُّکَ فَقٰاتِلاٰ إِنّٰا هٰاهُنٰا قٰاعِدُونَ

قٰالَ رَبِّ إِنِّی لاٰ أَمْلِکُ إِلاّٰ نَفْسِی وَ أَخِی فَافْرُقْ بَیْنَنٰا وَ بَیْنَ الْقَوْمِ الْفٰاسِقِینَ . مائده (5) 22 و 24 و 25

19. نفرین بر مجرمان متکبر در برابر خدا امری جایز:

فَدَعٰا رَبَّهُ أَنَّ هٰؤُلاٰءِ قَوْمٌ مُجْرِمُونَ . دخان (44) 22

نیز ==> همین مدخل، موجبات نفرین، گناه.

20. جواز نفرین بر مفسدان:

وَ لُوطاً إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الْفٰاحِشَةَ مٰا سَبَقَکُمْ بِهٰا مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعٰالَمِینَ

قٰالَ رَبِّ انْصُرْنِی عَلَی الْقَوْمِ الْمُفْسِدِینَ . عنکبوت (29) 28 و 30

21. جواز نفرین بر مکذّبان حق:

وَیْلٌ یَوْمَئِذٍ لِلْمُکَذِّبِینَ . مرسلات (77) 15

22. جواز نفرین بر منافقان:

إِذٰا جٰاءَکَ الْمُنٰافِقُونَ ... وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لَکٰاذِبُونَ ... هُمُ الْعَدُوُّ فَاحْذَرْهُمْ قٰاتَلَهُمُ اللّٰهُ أَنّٰی یُؤْفَکُونَ . منافقون (63) 1 و 4

موجبات نفرین

1. استکبار

23. توطئۀ غرورآمیز و توأم با استکبار ولید بن مغیره بر ضد قرآن، موجب نفرین خدا بر وی:

إِنَّهُ فَکَّرَ وَ قَدَّرَ

فَقُتِلَ کَیْفَ قَدَّرَ

ثُمَّ قُتِلَ کَیْفَ قَدَّرَ

ثُمَّ نَظَرَ

ثُمَّ عَبَسَ وَ بَسَرَ

ثُمَّ أَدْبَرَ وَ اسْتَکْبَرَ

فَقٰالَ إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ سِحْرٌ یُؤْثَرُ

إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ قَوْلُ الْبَشَرِ. (1)مدّثر (74) 18 -\25

2. افترا به خدا

24. افترا به خدا، باعث نفرین الهی:

وَ قٰالَتِ الْیَهُودُ یَدُ اللّٰهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ أَیْدِیهِمْ وَ لُعِنُوا بِمٰا قٰالُوا .... مائده (5) 64

وَ قٰالَتِ الْیَهُودُ عُزَیْرٌ ابْنُ اللّٰهِ وَ قٰالَتِ النَّصٰاریٰ الْمَسِیحُ ابْنُ اللّٰهِ ذٰلِکَ قَوْلُهُمْ بِأَفْوٰاهِهِمْ یُضٰاهِؤُنَ قَوْلَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَبْلُ قٰاتَلَهُمُ اللّٰهُ أَنّٰی یُؤْفَکُونَ . توبه (9) 30

3. افترا به قرآن


1) 1) . شأن نزول آیات مذکور، ولید بن مغیره است. (الکشاف، ج 4، ص 647) حرف«ثمّ»در این آیات برای تراخی رتبی و نه زمانی بوده و جملۀ«قتل...»برای نفرین و معترضه است. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 14، جزء 29، ص 308 -\309) با توجّه به دو نکتۀ یادشده ، برداشت قابل استفاده است

25. سحر شمردن آیات قرآن، سبب نفرین خداوند:

ذَرْنِی وَ مَنْ خَلَقْتُ وَحِیداً

إِنَّهُ فَکَّرَ وَ قَدَّرَ

فَقُتِلَ کَیْفَ قَدَّرَ

ثُمَّ قُتِلَ کَیْفَ قَدَّرَ

ثُمَّ نَظَرَ

فَقٰالَ إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ سِحْرٌ یُؤْثَرُ

إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ قَوْلُ الْبَشَرِ. (1)مدّثر (74) 11 و 18 -\21 و 24 و 25

4. بازداشتن از راه خدا

26. بازداشتن از راه خدا، موجب نفرین خدا:

... وَ وَیْلٌ لِلْکٰافِرِینَ مِنْ عَذٰابٍ شَدِیدٍ اَلَّذِینَ یَسْتَحِبُّونَ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا عَلَی الْآخِرَةِ وَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ .... ابراهیم (14) 2 و 3

5 . تحریف

27. تحریف حقایق دین، سبب نفرین خدا:

فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ یَکْتُبُونَ الْکِتٰابَ بِأَیْدِیهِمْ ثُمَّ یَقُولُونَ هٰذٰا مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ لِیَشْتَرُوا بِهِ ثَمَناً قَلِیلاً فَوَیْلٌ لَهُمْ مِمّٰا کَتَبَتْ أَیْدِیهِمْ وَ وَیْلٌ لَهُمْ مِمّٰا یَکْسِبُونَ . بقره (2) 79

... وَ وَیْلٌ لِلْکٰافِرِینَ مِنْ عَذٰابٍ شَدِیدٍ اَلَّذِینَ یَسْتَحِبُّونَ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا عَلَی الْآخِرَةِ ... وَ یَبْغُونَهٰا عِوَجاً أُولٰئِکَ فِی ضَلاٰلٍ بَعِیدٍ. ابراهیم (14) 2 و 3

6 . ترک نماز

28. ترک نماز، از موجبات نفرین:

فَلاٰ صَدَّقَ وَ لاٰ صَلّٰی

أَوْلیٰ لَکَ فَأَوْلیٰ

ثُمَّ أَوْلیٰ لَکَ فَأَوْلیٰ . قیامت (75) 31 و 34 و 35

فَوَیْلٌ لِلْمُصَلِّینَ

اَلَّذِینَ هُمْ عَنْ صَلاٰتِهِمْ سٰاهُونَ . (2)

ماعون (107) 4 و 5

7. تکبر

29. تکبر، از موجبات نفرین:

ثُمَّ ذَهَبَ إِلیٰ أَهْلِهِ یَتَمَطّٰی

أَوْلیٰ لَکَ فَأَوْلیٰ

ثُمَّ أَوْلیٰ لَکَ فَأَوْلیٰ . قیامت (75) 33 - 35

8. تکذیب قیامت

30. تکذیب قیامت، سبب نفرین الهی:

فَوَیْلٌ یَوْمَئِذٍ لِلْمُکَذِّبِینَ . طور (52) 11

وَ لٰکِنْ کَذَّبَ وَ تَوَلّٰی

أَوْلیٰ لَکَ فَأَوْلیٰ

ثُمَّ أَوْلیٰ لَکَ فَأَوْلیٰ . قیامت (75) 32 و 34 و 35

وَیْلٌ یَوْمَئِذٍ لِلْمُکَذِّبِینَ . مرسلات (77) 15

9. تکذیب محمد صلی الله علیه و آله

31. منافقان تکذیب‌کننده پیامبر صلی الله علیه و آله مورد نفرین الهی:

إِذٰا جٰاءَکَ الْمُنٰافِقُونَ ... وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لَکٰاذِبُونَ ... هُمُ الْعَدُوُّ فَاحْذَرْهُمْ قٰاتَلَهُمُ اللّٰهُ أَنّٰی یُؤْفَکُونَ . منافقون (63) 1 و 4

10. تکذیب معارف الهی

32. تکذیب معارف الهی از سوی قوم ثمود و یا عاد زمینه گرفتاری آنها به نفرین پیامبرشان صالح و یا هود علیهما السلام :

ثُمَّ أَنْشَأْنٰا مِنْ بَعْدِهِمْ قَرْناً آخَرِینَ

فَأَرْسَلْنٰا فِیهِمْ رَسُولاً مِنْهُمْ أَنِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ أَ فَلاٰ تَتَّقُونَ

وَ قٰالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ کَذَّبُوا بِلِقٰاءِ الْآخِرَةِ وَ أَتْرَفْنٰاهُمْ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا مٰا هٰذٰا إِلاّٰ بَشَرٌ مِثْلُکُمْ یَأْکُلُ مِمّٰا تَأْکُلُونَ مِنْهُ وَ یَشْرَبُ مِمّٰا تَشْرَبُونَ

قٰالَ رَبِّ انْصُرْنِی بِمٰا


1) 1) . فاعل«فکّر و قدّر»ولید بن مغیره است که به قرآن افترا بست و گفت: پیامبر صلی الله علیه و آله ساحر و قرآن سحر است. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 583)

2) 2) . در احتمالی«ساهون»به معنای ترک‌کنندگان نماز است. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 834)

کَذَّبُونِ . (1)مؤمنون (23) 31 - 33 و 39

11. تکذیب نوح علیه السلام

33. تکذیب نوح علیه السلام از سوی قوم وی زمینه گرفتاری آنها به نفرین آن حضرت:

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ ... قٰالَ رَبِّ انْصُرْنِی بِمٰا کَذَّبُونِ . مؤمنون (23) 23 و 26

کَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ فَکَذَّبُوا عَبْدَنٰا وَ قٰالُوا مَجْنُونٌ وَ ازْدُجِرَ

فَدَعٰا رَبَّهُ أَنِّی مَغْلُوبٌ فَانْتَصِرْ. قمر (54) 9 و 10

12. توطئه علیه دین

34. طرّاحی و توطئه بر ضدّ دین و پیامبر صلی الله علیه و آله ، از موجبات نفرین:

ذَرْنِی وَ مَنْ خَلَقْتُ وَحِیداً

إِنَّهُ فَکَّرَ وَ قَدَّرَ

فَقُتِلَ کَیْفَ قَدَّرَ

ثُمَّ قُتِلَ کَیْفَ قَدَّرَ. مدّثر (74) 11 و 18 -\20

13. دروغ‌پردازی

35. دروغ‌پردازی، سبب نفرین الهی:

وَیْلٌ لِکُلِّ أَفّٰاکٍ أَثِیمٍ . جاثیه (45) 7

قُتِلَ الْخَرّٰاصُونَ . ذاریات (51) 10

14. دنیاطلبی

36. دنیاطلبی، موجب نفرین خدا:

فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ یَکْتُبُونَ الْکِتٰابَ بِأَیْدِیهِمْ ثُمَّ یَقُولُونَ هٰذٰا مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ لِیَشْتَرُوا بِهِ ثَمَناً قَلِیلاً فَوَیْلٌ لَهُمْ مِمّٰا کَتَبَتْ أَیْدِیهِمْ وَ وَیْلٌ لَهُمْ مِمّٰا یَکْسِبُونَ . بقره (2) 79

... وَ وَیْلٌ لِلْکٰافِرِینَ مِنْ عَذٰابٍ شَدِیدٍ اَلَّذِینَ یَسْتَحِبُّونَ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا عَلَی الْآخِرَةِ .... ابراهیم (14) 2 و 3

15. دین‌فروشی

37. دین‌فروشی عالمان، سبب نفرین خدا بر آنان:

فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ یَکْتُبُونَ الْکِتٰابَ بِأَیْدِیهِمْ ثُمَّ یَقُولُونَ هٰذٰا مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ لِیَشْتَرُوا بِهِ ثَمَناً قَلِیلاً فَوَیْلٌ لَهُمْ مِمّٰا کَتَبَتْ أَیْدِیهِمْ وَ وَیْلٌ لَهُمْ مِمّٰا یَکْسِبُونَ . بقره (2) 79

16. ریاکاری

38. خودنمایی و ریا در نماز، موجب نفرین خدا:

فَوَیْلٌ لِلْمُصَلِّینَ

اَلَّذِینَ هُمْ یُرٰاؤُنَ . ماعون (107) 4 و 6

17. شرک

39. شرک‌ورزی و توصیف خدا به شریک داشتن، موجب نفرین او:

... وَ لَکُمُ الْوَیْلُ مِمّٰا تَصِفُونَ أَمِ اتَّخَذُوا آلِهَةً مِنَ الْأَرْضِ هُمْ یُنْشِرُونَ . انبیاء (21) 18 و 21

... وَ وَیْلٌ لِلْمُشْرِکِینَ . فصّلت (41) 6

40. شرک‌ورزی مشرکان موجب نفرین ابراهیم علیه السلام بر آنان:

أُفٍّ لَکُمْ وَ لِمٰا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ . (2)انبیاء (21) 67

18. شکنجۀ مؤمنان

41. شکنجۀ مؤمنان، از اسباب نفرین الهی:

قُتِلَ أَصْحٰابُ الْأُخْدُودِ

اَلنّٰارِ ذٰاتِ الْوَقُودِ

إِذْ هُمْ عَلَیْهٰا قُعُودٌ

وَ هُمْ عَلیٰ مٰا یَفْعَلُونَ بِالْمُؤْمِنِینَ


1) 1) . در احتمالی مقصود از«رسولاً»صالح علیه السلام ، پیامبر قوم ثمود و در احتمالی دیگر هود علیه السلام ، پیامبر قوم عاد است. (التبیان، ج 7، ص 365)

2) 2) .«افّ لکم»به معنای«تبّاً لکم»نابودی و هلاکت بر شما باد. (مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 86)

شُهُودٌ

وَ مٰا نَقَمُوا مِنْهُمْ إِلاّٰ أَنْ یُؤْمِنُوا بِاللّٰهِ الْعَزِیزِ الْحَمِیدِ. بروج (85) 4 - 8

19. ظلم

42. ظلم، از موجبات نفرین خدا:

... فَبُعْداً لِلْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ . مؤمنون (23) 41

فَاخْتَلَفَ الْأَحْزٰابُ مِنْ بَیْنِهِمْ فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ ظَلَمُوا مِنْ عَذٰابِ یَوْمٍ أَلِیمٍ . زخرف (43) 65

20. عیب‌جویی

43. عیب‌جویی، از اسباب نفرین خدا:

وَیْلٌ لِکُلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ . همزه (104) 1

21. غفلت از نماز

44. غفلت از نماز، سبب نفرین خدا:

فَوَیْلٌ لِلْمُصَلِّینَ

اَلَّذِینَ هُمْ عَنْ صَلاٰتِهِمْ سٰاهُونَ . ماعون (107) 4 و 5

22. فساد

45. فسادانگیزی، از موجبات نفرین:

قٰالَ رَبِّ انْصُرْنِی عَلَی الْقَوْمِ الْمُفْسِدِینَ . عنکبوت (29) 30

23. فسق

==> همین مدخل، موجبات نفرین، گناه

24. قساوت

46. قساوت قلب و غفلت از یاد خدا، سبب نفرین او:

... فَوَیْلٌ لِلْقٰاسِیَةِ قُلُوبُهُمْ مِنْ ذِکْرِ اللّٰهِ .... زمر (39) 22

25. کراهت از حق

47. کراهت از حق و چیزهای نازل شده از سوی خداوند موجب نفرین:

وَ الَّذِینَ کَفَرُوا فَتَعْساً لَهُمْ وَ أَضَلَّ أَعْمٰالَهُمْ

ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ کَرِهُوا مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ فَأَحْبَطَ أَعْمٰالَهُمْ . محمّد (47) 8 و 9

26. کفر

48. کفرورزی، از موجبات نفرین خدا:

... وَ وَیْلٌ لِلْکٰافِرِینَ مِنْ عَذٰابٍ شَدِیدٍ. ابراهیم (14) 2

... فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ مَشْهَدِ یَوْمٍ عَظِیمٍ . مریم (19) 37

... فَبُعْداً لِقَوْمٍ لاٰ یُؤْمِنُونَ . مؤمنون (23) 44

... فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ کَفَرُوا مِنَ النّٰارِ. ص (38) 27

وَ إِنْ لَمْ تُؤْمِنُوا لِی فَاعْتَزِلُونِ

فَدَعٰا رَبَّهُ أَنَّ هٰؤُلاٰءِ قَوْمٌ مُجْرِمُونَ . دخان (44) 21 و 22

وَ الَّذِینَ کَفَرُوا فَتَعْساً لَهُمْ وَ أَضَلَّ أَعْمٰالَهُمْ . محمّد (47) 8

فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ یَوْمِهِمُ الَّذِی یُوعَدُونَ . ذاریات (51) 60

قُتِلَ الْإِنْسٰانُ مٰا أَکْفَرَهُ . عبس (80) 17

27. کفران

49. ناسپاسی در قبال نعمتها، مورد نفرین خداوند:

قُتِلَ الْإِنْسٰانُ مٰا أَکْفَرَهُ

مِنْ أَیِّ شَیْءٍ خَلَقَهُ

مِنْ نُطْفَةٍ خَلَقَهُ فَقَدَّرَهُ

ثُمَّ السَّبِیلَ یَسَّرَهُ

أَنّٰا صَبَبْنَا الْمٰاءَ صَبًّا

ثُمَّ شَقَقْنَا الْأَرْضَ شَقًّا

فَأَنْبَتْنٰا فِیهٰا حَبًّا

وَ عِنَباً وَ قَضْباً

وَ زَیْتُوناً وَ نَخْلاً

وَ حَدٰائِقَ غُلْباً

وَ فٰاکِهَةً وَ أَبًّا

مَتٰاعاً لَکُمْ وَ لِأَنْعٰامِکُمْ . عبس (80) 17 - 20 و 25 - 32

28. کم‌فروشی

50. کم‌فروشی و خیانت در معامله، موجب نفرین خدا:

وَیْلٌ لِلْمُطَفِّفِینَ

اَلَّذِینَ إِذَا اکْتٰالُوا عَلَی النّٰاسِ یَسْتَوْفُونَ . مطفّفین (83) 1 و 2

29. گمراه‌گری

51. اغواگری و گمراه‌گری، موجب نفرین:

وَ قٰالَ مُوسیٰ رَبَّنٰا إِنَّکَ آتَیْتَ فِرْعَوْنَ وَ مَلَأَهُ زِینَةً وَ أَمْوٰالاً فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا رَبَّنٰا لِیُضِلُّوا عَنْ سَبِیلِکَ رَبَّنَا اطْمِسْ عَلیٰ أَمْوٰالِهِمْ وَ اشْدُدْ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ .... یونس (10) 88

وَ قٰالَ نُوحٌ رَبِّ لاٰ تَذَرْ عَلَی الْأَرْضِ مِنَ الْکٰافِرِینَ دَیّٰاراً

إِنَّکَ إِنْ تَذَرْهُمْ یُضِلُّوا عِبٰادَکَ وَ لاٰ یَلِدُوا إِلاّٰ فٰاجِراً کَفّٰاراً. نوح (71) 26 و 27

30. گناه

52. گناه و فسق، از موجبات نفرین:

یٰا قَوْمِ ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ الَّتِی کَتَبَ اللّٰهُ لَکُمْ وَ لاٰ تَرْتَدُّوا عَلیٰ أَدْبٰارِکُمْ فَتَنْقَلِبُوا خٰاسِرِینَ

قٰالُوا یٰا مُوسیٰ إِنّٰا لَنْ نَدْخُلَهٰا أَبَداً مٰا دٰامُوا فِیهٰا فَاذْهَبْ أَنْتَ وَ رَبُّکَ فَقٰاتِلاٰ إِنّٰا هٰاهُنٰا قٰاعِدُونَ

قٰالَ رَبِّ إِنِّی لاٰ أَمْلِکُ إِلاّٰ نَفْسِی وَ أَخِی فَافْرُقْ بَیْنَنٰا وَ بَیْنَ الْقَوْمِ الْفٰاسِقِینَ . مائده (5) 21 و 24 و 25

فَدَعٰا رَبَّهُ أَنَّ هٰؤُلاٰءِ قَوْمٌ مُجْرِمُونَ . دخان (44) 22

وَیْلٌ لِکُلِّ أَفّٰاکٍ أَثِیمٍ . جاثیه (45) 7

وَ الَّذِینَ کَفَرُوا فَتَعْساً لَهُمْ وَ أَضَلَّ أَعْمٰالَهُمْ

ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ کَرِهُوا مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ فَأَحْبَطَ أَعْمٰالَهُمْ . محمّد (47) 8 و 9

قُتِلَ الْإِنْسٰانُ مٰا أَکْفَرَهُ

کَلاّٰ لَمّٰا یَقْضِ مٰا أَمَرَهُ . عبس (80) 17 و 23

31. لواط

53. لواط و همجنس‌بازی مردان، از موجبات نفرین:

وَ لُوطاً إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الْفٰاحِشَةَ مٰا سَبَقَکُمْ بِهٰا مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعٰالَمِینَ

إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجٰالَ وَ تَقْطَعُونَ السَّبِیلَ وَ تَأْتُونَ فِی نٰادِیکُمُ الْمُنْکَرَ ... قٰالَ رَبِّ انْصُرْنِی عَلَی الْقَوْمِ الْمُفْسِدِینَ .

عنکبوت (29) 28 -\30

32. منع از زکات

54. امتناع نمازگزار از پرداخت زکات، سبب نفرین خدا بر او:

فَوَیْلٌ لِلْمُصَلِّینَ

وَ یَمْنَعُونَ الْمٰاعُونَ . ماعون (107) 4 و 7

33. ناخشنودی از وحی

55. ناخشنودی کافران از پیام وحی، موجب گرفتار شدن آنان به نفرین الهی:

وَ الَّذِینَ کَفَرُوا فَتَعْساً لَهُمْ وَ أَضَلَّ أَعْمٰالَهُمْ

ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ کَرِهُوا مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ فَأَحْبَطَ أَعْمٰالَهُمْ . محمّد (47) 8 و 9

نفرین‌شدگان

1. ابلیس

56. نفرین خداوند بر ابلیس، به سبب ترک سجده بر آدم علیه السلام :

قٰالَ یٰا إِبْلِیسُ مٰا لَکَ أَلاّٰ تَکُونَ مَعَ السّٰاجِدِینَ

قٰالَ لَمْ أَکُنْ لِأَسْجُدَ لِبَشَرٍ خَلَقْتَهُ مِنْ صَلْصٰالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ

وَ إِنَّ عَلَیْکَ اللَّعْنَةَ إِلیٰ یَوْمِ الدِّینِ . حجر (15) 32 و 33 و 35

2. ابوجهل

57. نفرین شدن ابوجهل از سوی خداوند:

ثُمَّ ذَهَبَ إِلیٰ أَهْلِهِ یَتَمَطّٰی

أَوْلیٰ لَکَ فَأَوْلیٰ

ثُمَّ أَوْلیٰ لَکَ فَأَوْلیٰ . (1)قیامت (75) 33 - 35


1) 1) . گفته شده: آیات 33 تا 35 در مورد ابوجهل است و بنا بر قولی منظور از«أولیٰ لک فأولیٰ»نفرین و دوری از خیر دنیا و آخرت است. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 606)

3. ابو لهب

58. گرفتاری به هلاکت و دوزخ، فرجام نفرین خدا بر ابو لهب:

تَبَّتْ یَدٰا أَبِی لَهَبٍ وَ تَبَّ

مٰا أَغْنیٰ عَنْهُ مٰالُهُ وَ مٰا کَسَبَ

سَیَصْلیٰ نٰاراً ذٰاتَ لَهَبٍ . مسد (111) 1 - 3

59. عدم تأثیر مال و ثروت ابو لهب در مقابل تحقق نفرین الهی:

تَبَّتْ یَدٰا أَبِی لَهَبٍ وَ تَبَّ

مٰا أَغْنیٰ عَنْهُ مٰالُهُ وَ مٰا کَسَبَ . مسد (111) 1 و 2

4. اصحاب اخدود

60. سوزاندن مؤمنان و تماشای آن از جانب اصحاب اخدود، موجب نفرین خداوند:

قُتِلَ أَصْحٰابُ الْأُخْدُودِ

اَلنّٰارِ ذٰاتِ الْوَقُودِ

إِذْ هُمْ عَلَیْهٰا قُعُودٌ

وَ هُمْ عَلیٰ مٰا یَفْعَلُونَ بِالْمُؤْمِنِینَ شُهُودٌ

وَ مٰا نَقَمُوا مِنْهُمْ إِلاّٰ أَنْ یُؤْمِنُوا بِاللّٰهِ الْعَزِیزِ الْحَمِیدِ. بروج (85) 4 - 8

5. اهل مدین

61. نفرین الهی بر کافران مدین:

... أَلاٰ بُعْداً لِمَدْیَنَ .... هود (11) 95

6 . بادیه‌نشینان منافق

62. نفرین خداوند، بر بادیه‌نشینان منافق، در عصر پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ مِنَ الْأَعْرٰابِ مَنْ یَتَّخِذُ مٰا یُنْفِقُ مَغْرَماً وَ یَتَرَبَّصُ بِکُمُ الدَّوٰائِرَ عَلَیْهِمْ دٰائِرَةُ السَّوْءِ .... توبه (9) 98

7. تحریفگران

63. تحریف گران کلام الهی مورد نفرین خداوند:

فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ یَکْتُبُونَ الْکِتٰابَ بِأَیْدِیهِمْ ثُمَّ یَقُولُونَ هٰذٰا مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ لِیَشْتَرُوا بِهِ ثَمَناً قَلِیلاً فَوَیْلٌ لَهُمْ

مِمّٰا کَتَبَتْ أَیْدِیهِمْ وَ وَیْلٌ لَهُمْ مِمّٰا یَکْسِبُونَ . بقره (2) 79

... وَ وَیْلٌ لِلْکٰافِرِینَ مِنْ عَذٰابٍ شَدِیدٍ اَلَّذِینَ یَسْتَحِبُّونَ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا عَلَی الْآخِرَةِ وَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ .... ابراهیم (14) 2 و 3

8 . تکذیب‌گران انبیا

64. تکذیب‌گران انبیا مورد نفرین الهی:

ثُمَّ أَرْسَلْنٰا رُسُلَنٰا تَتْرٰا کُلَّ مٰا جٰاءَ أُمَّةً رَسُولُهٰا کَذَّبُوهُ فَأَتْبَعْنٰا بَعْضَهُمْ بَعْضاً وَ جَعَلْنٰاهُمْ أَحٰادِیثَ فَبُعْداً لِقَوْمٍ لاٰ یُؤْمِنُونَ . مؤمنون (23) 44

9. دروغ‌گویان

65. دروغ‌پردازان یاوه‌سرا ، مورد نفرین خدا:

قُتِلَ الْخَرّٰاصُونَ . (1)ذاریات (51) 10

66. دروغ‌پردازان گناه پیشه، مورد نفرین خدا:

وَیْلٌ لِکُلِّ أَفّٰاکٍ أَثِیمٍ . جاثیه (45) 7

10. دنیاطلبان

67. دنیاطلبان مشمول نفرین الهی:

فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ یَکْتُبُونَ الْکِتٰابَ بِأَیْدِیهِمْ ثُمَّ یَقُولُونَ هٰذٰا مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ لِیَشْتَرُوا بِهِ ثَمَناً قَلِیلاً فَوَیْلٌ لَهُمْ مِمّٰا کَتَبَتْ أَیْدِیهِمْ وَ وَیْلٌ لَهُمْ مِمّٰا یَکْسِبُونَ . بقره (2) 79

... وَ وَیْلٌ لِلْکٰافِرِینَ مِنْ عَذٰابٍ شَدِیدٍ اَلَّذِینَ یَسْتَحِبُّونَ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا عَلَی الْآخِرَةِ وَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ .... ابراهیم (14) 2 و 3

11. دین‌فروشان

68. عالمان دین‌فروش، مورد نفرین خدا:

فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ یَکْتُبُونَ الْکِتٰابَ بِأَیْدِیهِمْ ثُمَّ یَقُولُونَ هٰذٰا مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ لِیَشْتَرُوا بِهِ ثَمَناً قَلِیلاً فَوَیْلٌ لَهُمْ مِمّٰا کَتَبَتْ أَیْدِیهِمْ وَ وَیْلٌ لَهُمْ مِمّٰا یَکْسِبُونَ . بقره (2) 79

12. ریاکاران

69. نمازگزاران ریاکار، مورد نفرین الهی:

فَوَیْلٌ لِلْمُصَلِّینَ

اَلَّذِینَ هُمْ یُرٰاؤُنَ . ماعون (107) 4 و 6

13. ظالمان

70. نفرین خدا بر اقوام و ملتهای ستمکار و ظالم:

... فَبُعْداً لِلْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ . مؤمنون (23) 41

14. عیب‌جویان

71. عیبجویان و طعنه‌زنندگان، مشمول نفرین خدا:

وَیْلٌ لِکُلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ . همزه (104) 1

15. غافلان از نماز

72. غافلان از نماز مورد لعن و نفرین خدا:

فَذٰلِکَ الَّذِی یَدُعُّ الْیَتِیمَ

فَوَیْلٌ لِلْمُصَلِّینَ . ماعون (107) 2 و 4

16. فاسقان

73. نفرین موسی علیه السلام بر فاسقان:

قٰالُوا یٰا مُوسیٰ إِنّٰا لَنْ نَدْخُلَهٰا أَبَداً مٰا دٰامُوا فِیهٰا فَاذْهَبْ أَنْتَ وَ رَبُّکَ فَقٰاتِلاٰ إِنّٰا هٰاهُنٰا قٰاعِدُونَ

قٰالَ رَبِّ إِنِّی لاٰ أَمْلِکُ إِلاّٰ نَفْسِی وَ أَخِی فَافْرُقْ بَیْنَنٰا وَ بَیْنَ الْقَوْمِ الْفٰاسِقِینَ . مائده (5) 24 و 25

17. قوم ثمود

74. قوم ثمود، گرفتار نفرین الهی:

... أَلاٰ بُعْداً لِثَمُودَ ... أَلاٰ بُعْداً لِمَدْیَنَ کَمٰا بَعِدَتْ ثَمُودُ. هود (11) 68 و 95

18. قوم عاد

75. قوم عاد، مشمول نفرین الهی:

... أَلاٰ بُعْداً لِعٰادٍ قَوْمِ هُودٍ. هود (11) 60

ثُمَّ أَنْشَأْنٰا مِنْ بَعْدِهِمْ قَرْناً آخَرِینَ

فَأَرْسَلْنٰا فِیهِمْ رَسُولاً مِنْهُمْ أَنِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ أَ فَلاٰ تَتَّقُونَ

فَأَخَذَتْهُمُ الصَّیْحَةُ بِالْحَقِّ فَجَعَلْنٰاهُمْ غُثٰاءً فَبُعْداً لِلْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ . (2)مؤمنون (23) 31 و 32 و 41

19. قوم نوح

76. نفرین نوح علیه السلام بر قوم خویش به سبب تکذیب وی:

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ ... قٰالَ رَبِّ انْصُرْنِی بِمٰا کَذَّبُونِ . مؤمنون (23) 23 و 26

20. کافران

77. نفرین الهی بر کافران مدین:

... أَلاٰ بُعْداً لِمَدْیَنَ .... هود (11) 95

78. جوامع کفرپیشه و بی‌ایمان، مورد نفرین خداوند:

ثُمَّ أَنْشَأْنٰا مِنْ بَعْدِهِمْ قُرُوناً آخَرِینَ ... وَ جَعَلْنٰاهُمْ أَحٰادِیثَ فَبُعْداً لِقَوْمٍ لاٰ یُؤْمِنُونَ . مؤمنون (23) 42 و 44

79. کافران حق‌ستیز و یاوه‌سرا ، مورد نفرین خدا:

یُؤْفَکُ عَنْهُ مَنْ أُفِکَ

قُتِلَ الْخَرّٰاصُونَ . ذاریات (51) 9 و 10


1) 1) .«خرص»به معنای تخمین و حدس است و«خرّاص»را کذّاب نامند و مفاد آیۀ شریفه دعای مرگ باد بر آنان، کنایه از طرد و حرمان از رستگاری است. (المیزان، ج 18، ص 367)

2) 2) . در احتمالی مقصود از«رسولا»هود علیه السلام است که به‌سوی قوم خود عاد مبعوث شده بود. (التبیان، ج 7، ص 365)

80. یاوه‌سرایان کافر و غوطه‌ور در جهل و غافل از حقیقت خبر قیامت، مورد نفرین خداوند:

قُتِلَ الْخَرّٰاصُونَ

اَلَّذِینَ هُمْ فِی غَمْرَةٍ سٰاهُونَ . ذاریات (51) 10 و 11

81. کافران دوزخی و معترف به گناه خویش، مورد نفرین خدا:

وَ لِلَّذِینَ کَفَرُوا بِرَبِّهِمْ عَذٰابُ جَهَنَّمَ ... فَاعْتَرَفُوا بِذَنْبِهِمْ فَسُحْقاً لِأَصْحٰابِ السَّعِیرِ. ملک (67) 6 و 11

82. نفرین خدا بر کافران حق‌ناپذیر:

وَ أُتْبِعُوا فِی هٰذِهِ الدُّنْیٰا لَعْنَةً وَ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ أَلاٰ إِنَّ عٰاداً کَفَرُوا رَبَّهُمْ أَلاٰ بُعْداً لِعٰادٍ قَوْمِ هُودٍ ... أَلاٰ إِنَّ ثَمُودَ کَفَرُوا رَبَّهُمْ أَلاٰ بُعْداً لِثَمُودَ کَأَنْ لَمْ یَغْنَوْا فِیهٰا أَلاٰ بُعْداً لِمَدْیَنَ کَمٰا بَعِدَتْ ثَمُودُ. هود (11) 60 و 68 و 95

اَللّٰهِ الَّذِی لَهُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ وَ وَیْلٌ لِلْکٰافِرِینَ مِنْ عَذٰابٍ شَدِیدٍ. ابراهیم (14) 2

... فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ مَشْهَدِ یَوْمٍ عَظِیمٍ . مریم (19) 37

... فَبُعْداً لِقَوْمٍ لاٰ یُؤْمِنُونَ . مؤمنون (23) 44

... ذٰلِکَ ظَنُّ الَّذِینَ کَفَرُوا فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ کَفَرُوا مِنَ النّٰارِ. ص (38) 27

وَ الَّذِینَ کَفَرُوا فَتَعْساً لَهُمْ وَ أَضَلَّ أَعْمٰالَهُمْ . محمّد (47) 8

فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ یَوْمِهِمُ الَّذِی یُوعَدُونَ . ذاریات (51) 60

قُتِلَ الْإِنْسٰانُ مٰا أَکْفَرَهُ . عبس (80) 17

83. نفرین خدا بر اقوام ظالم و ستمگر:

... فَبُعْداً لِلْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ . مؤمنون (23) 31 - 33 و 39 - 41

21. کم‌فروشان

84. کم‌فروشان خیانتکار در معاملات، مورد نفرین خدا:

وَیْلٌ لِلْمُطَفِّفِینَ . مطفّفین (83) 1

22. گناهکاران

85. دروغ‌پردازان گناه پیشه، مورد نفرین خدا:

وَیْلٌ لِکُلِّ أَفّٰاکٍ أَثِیمٍ . جاثیه (45) 7

86. گناهکاران دوزخی مورد نفرین خدا:

فَاعْتَرَفُوا بِذَنْبِهِمْ فَسُحْقاً لِأَصْحٰابِ السَّعِیرِ. ملک (67) 11

87. سرپیچی از فرمان خداوند، موجب استحقاق نفرین او:

قُتِلَ الْإِنْسٰانُ مٰا أَکْفَرَهُ

کَلاّٰ لَمّٰا یَقْضِ مٰا أَمَرَهُ . عبس (80) 17 و 23

23. مانعان راه خدا

88. بازدارندگان از راه خدا مورد نفرین خدا:

... وَ وَیْلٌ لِلْکٰافِرِینَ مِنْ عَذٰابٍ شَدِیدٍ اَلَّذِینَ یَسْتَحِبُّونَ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا عَلَی الْآخِرَةِ وَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ .... ابراهیم (14) 2 و 3

24. مانعان زکات

89. دریغ‌کننده از زکات، مورد نفرین خدا:

فَوَیْلٌ لِلْمُصَلِّینَ

اَلَّذِینَ ... وَ یَمْنَعُونَ الْمٰاعُونَ . (1)ماعون (107) 4 و 5 و 7

25. متکبّران

90. متکبّران مشمول نفرین الهی:

ثُمَّ ذَهَبَ إِلیٰ أَهْلِهِ یَتَمَطّٰی

أَوْلیٰ لَکَ فَأَوْلیٰ

ثُمَّ


1) 1) . طبق روایتی از امام صادق علیه السلام«ماعون»زکات را نیز شامل می‌شود. (تفسیر نور الثقلین، ج 5، ص 679، ح 19)

أَوْلیٰ لَکَ فَأَوْلیٰ . قیامت (75) 33 - 35

26. مسیحیان

91. نفرین خدا بر نصارای افترازننده به خدا، با ادّعای نسبت فرزندی عیسی علیه السلام به خداوند:

وَ قٰالَتِ الْیَهُودُ عُزَیْرٌ ابْنُ اللّٰهِ وَ قٰالَتِ النَّصٰاریٰ الْمَسِیحُ ابْنُ اللّٰهِ ذٰلِکَ قَوْلُهُمْ بِأَفْوٰاهِهِمْ یُضٰاهِؤُنَ قَوْلَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَبْلُ قٰاتَلَهُمُ اللّٰهُ أَنّٰی یُؤْفَکُونَ . توبه (9) 30

27. مشرکان

92. نفرین خدا بر مشرکان:

بَلْ نَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَی الْبٰاطِلِ فَیَدْمَغُهُ فَإِذٰا هُوَ زٰاهِقٌ وَ لَکُمُ الْوَیْلُ مِمّٰا تَصِفُونَ . انبیاء (21) 18

قُلْ إِنَّمٰا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ یُوحیٰ إِلَیَّ أَنَّمٰا إِلٰهُکُمْ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ فَاسْتَقِیمُوا إِلَیْهِ وَ اسْتَغْفِرُوهُ وَ وَیْلٌ لِلْمُشْرِکِینَ . فصّلت (41) 6

28. مفسدان

93. مفسدان مورد نفرین الهی:

قٰالَ رَبِّ انْصُرْنِی عَلَی الْقَوْمِ الْمُفْسِدِینَ . عنکبوت (29) 30

29. مکذّبان

94. تکذیب حق و قیامت، موجب نفرین خداوند:

فَوَیْلٌ یَوْمَئِذٍ لِلْمُکَذِّبِینَ . طور (52) 11

فَلاٰ صَدَّقَ وَ لاٰ صَلّٰی

وَ لٰکِنْ کَذَّبَ وَ تَوَلّٰی

أَوْلیٰ لَکَ فَأَوْلیٰ

ثُمَّ أَوْلیٰ لَکَ فَأَوْلیٰ . قیامت (75) 31 و 32 و 34 و 35

وَیْلٌ یَوْمَئِذٍ لِلْمُکَذِّبِینَ . مرسلات (77) 15

وَیْلٌ یَوْمَئِذٍ لِلْمُکَذِّبِینَ . مطفّفین (83) 10

95. تکذیب‌گران دین، به سبب اعراض و روی‌گردانی عمدی از تعالیم دین، مشمول نفرین خداوند:

فَلاٰ صَدَّقَ وَ لاٰ صَلّٰی

وَ لٰکِنْ کَذَّبَ وَ تَوَلّٰی

أَوْلیٰ لَکَ فَأَوْلیٰ

ثُمَّ أَوْلیٰ لَکَ فَأَوْلیٰ . قیامت (75) 31 و 32 و 34 و 35

96. تکذیب‌گران انبیا، مورد نفرین الهی:

ثُمَّ أَرْسَلْنٰا رُسُلَنٰا تَتْرٰا کُلَّ مٰا جٰاءَ أُمَّةً رَسُولُهٰا کَذَّبُوهُ ... فَبُعْداً لِقَوْمٍ لاٰ یُؤْمِنُونَ . مؤمنون (23) 44

97. تکذیب‌گران وحی، مورد نفرین خداوند:

فَلاٰ صَدَّقَ وَ لاٰ صَلّٰی

وَ لٰکِنْ کَذَّبَ وَ تَوَلّٰی

ثُمَّ ذَهَبَ إِلیٰ أَهْلِهِ یَتَمَطّٰی

أَوْلیٰ لَکَ فَأَوْلیٰ

ثُمَّ أَوْلیٰ لَکَ فَأَوْلیٰ . قیامت (75) 31 - 35

98. نفرین خدا بر اقوام کافر و تکذیب‌گر انبیا:

ثُمَّ أَنْشَأْنٰا مِنْ بَعْدِهِمْ قَرْناً آخَرِینَ

فَأَرْسَلْنٰا فِیهِمْ رَسُولاً مِنْهُمْ .... وَ قٰالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ کَذَّبُوا بِلِقٰاءِ الْآخِرَةِ ... مٰا هٰذٰا إِلاّٰ بَشَرٌ مِثْلُکُمْ یَأْکُلُ مِمّٰا تَأْکُلُونَ مِنْهُ وَ یَشْرَبُ مِمّٰا تَشْرَبُونَ قٰالَ رَبِّ انْصُرْنِی بِمٰا کَذَّبُونِ فَأَخَذَتْهُمُ الصَّیْحَةُ بِالْحَقِّ فَجَعَلْنٰاهُمْ غُثٰاءً فَبُعْداً لِلْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ .

مؤمنون (23) 31 - 33 و 39 و 41

30. منافقان

99. منافقان، مورد نفرین خداوند:

وَ یَقُولُ الَّذِینَ آمَنُوا لَوْ لاٰ نُزِّلَتْ سُورَةٌ فَإِذٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْکَمَةٌ وَ ذُکِرَ فِیهَا الْقِتٰالُ رَأَیْتَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ نَظَرَ الْمَغْشِیِّ عَلَیْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَأَوْلیٰ لَهُمْ . محمّد (47) 20

إِذٰا جٰاءَکَ الْمُنٰافِقُونَ قٰالُوا نَشْهَدُ إِنَّکَ لَرَسُولُ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّکَ لَرَسُولُهُ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لَکٰاذِبُونَ ... هُمُ الْعَدُوُّ فَاحْذَرْهُمْ قٰاتَلَهُمُ اللّٰهُ أَنّٰی

یُؤْفَکُونَ . منافقون (63) 1 و 4

100. منافقان رویگردان از آیات قرآن، مورد نفرین خدا:

وَ أَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ ... وَ إِذٰا مٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ نَظَرَ بَعْضُهُمْ إِلیٰ بَعْضٍ هَلْ یَرٰاکُمْ مِنْ أَحَدٍ ثُمَّ انْصَرَفُوا صَرَفَ اللّٰهُ قُلُوبَهُمْ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لاٰ یَفْقَهُونَ . توبه (9) 125 و 127

101. منافقان و افراد سست ایمان بیزار از جهاد، مورد نفرین خدا:

وَ یَقُولُ الَّذِینَ آمَنُوا لَوْ لاٰ نُزِّلَتْ سُورَةٌ فَإِذٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْکَمَةٌ وَ ذُکِرَ فِیهَا الْقِتٰالُ رَأَیْتَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ نَظَرَ الْمَغْشِیِّ عَلَیْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَأَوْلیٰ لَهُمْ . (1)محمّد (47) 20

102. منافقان اهل کتاب، مورد نفرین خداوند:

... وَ إِذٰا لَقُوکُمْ قٰالُوا آمَنّٰا وَ إِذٰا خَلَوْا عَضُّوا عَلَیْکُمُ الْأَنٰامِلَ مِنَ الْغَیْظِ قُلْ مُوتُوا بِغَیْظِکُمْ .... آل عمران (3) 119

31. منع‌کنندگان عاریه

103. نمازگزاران دریغ‌کننده از عاریه دادن لوازم منزل به همسایگان نیازمند، مورد نفرین الهی:

فَوَیْلٌ لِلْمُصَلِّینَ

اَلَّذِینَ ... وَ یَمْنَعُونَ الْمٰاعُونَ . (2)ماعون (107) 4 و 5 و 7

32. ولید بن مغیرة

104. نفرین خداوند بر ولید بن مغیره:

ذَرْنِی وَ مَنْ خَلَقْتُ وَحِیداً

فَقُتِلَ کَیْفَ قَدَّرَ

ثُمَّ قُتِلَ کَیْفَ قَدَّرَ

ثُمَّ أَدْبَرَ وَ اسْتَکْبَرَ. مدّثر (74) 11 و 19 و 20 و 23

105. اندیشۀ خصمانۀ ولید بن مغیره علیه قرآن، موجب نفرین الهی بر وی:

کَلاّٰ إِنَّهُ کٰانَ لِآیٰاتِنٰا عَنِیداً

سَأُرْهِقُهُ صَعُوداً

إِنَّهُ فَکَّرَ وَ قَدَّرَ

فَقُتِلَ کَیْفَ قَدَّرَ

ثُمَّ قُتِلَ کَیْفَ قَدَّرَ. (3)مدّثر (74) 16 - 20

33. همجنس‌گرایان

106. همجنس‌گرایان انسانهایی مفسد و مورد نفرین حضرت لوط علیه السلام :

إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجٰالَ وَ تَقْطَعُونَ السَّبِیلَ وَ تَأْتُونَ فِی نٰادِیکُمُ الْمُنْکَرَ فَمٰا کٰانَ جَوٰابَ قَوْمِهِ إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا ائْتِنٰا بِعَذٰابِ اللّٰهِ إِنْ کُنْتَ مِنَ الصّٰادِقِینَ

قٰالَ رَبِّ انْصُرْنِی عَلَی الْقَوْمِ الْمُفْسِدِینَ . عنکبوت (29) 29 و 30

34. یهود

107. ناکامیهای یهود در جنگ‌افروزیهایشان علیه مسلمانان، نمود ناتوانی آنان براثر نفرین خداوند:

... اَلْیَهُودُ ... غُلَّتْ أَیْدِیهِمْ ... کُلَّمٰا أَوْقَدُوا نٰاراً لِلْحَرْبِ أَطْفَأَهَا اللّٰهُ ... (4)مائده (5) 64


1) 1) . جملۀ«فأولی لهم»به معنای دعای ضرری است،«أولیٰ»بر وزن أفعل از«ولی»به معنای قرب و نزدیکی است، یعنی گرفتاریها به آنان نزدیک گردد. (انوار التنزیل، بیضاوی، ج 4، ص 150)

2) 2) .«ماعون»عنوان عامی برای اثاثیۀ منزل از قبیل دیگ، تبر، کاسه و غیره (المصباح، ج 1 - 2، ص 576،«معن») و هرآن چیزی که در رفع حوائج دیگری کمک کند، مثل قرض و اجرای کار نیک و عاریه دادن اثاث خانه. (المیزان، ج 20، ص 368)

3) 3) . فاعل«فکّر و قدّر»ولید بن مغیره است که اندیشۀ خصمانه علیه آیات قرآن داشت. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 583)

4) 4) . برداشت فوق بر این اساس است که جملۀ«کلّما اوقدوا...»بیان نتیجه‌ای برای«غلّت ایدیهم»باشد

108. یهود، مورد نفرین خدا به دلیل افترا بستن به خدا با نسبت فرزندی عزیر علیه السلام به او:

وَ قٰالَتِ الْیَهُودُ عُزَیْرٌ ابْنُ اللّٰهِ وَ قٰالَتِ النَّصٰاریٰ الْمَسِیحُ ابْنُ اللّٰهِ ذٰلِکَ قَوْلُهُمْ بِأَفْوٰاهِهِمْ یُضٰاهِؤُنَ قَوْلَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَبْلُ قٰاتَلَهُمُ اللّٰهُ أَنّٰی یُؤْفَکُونَ . توبه (9) 30

109. نفرین خداوند بر یهود، به علّت سخنان کفرآمیزشان:

وَ قٰالَتِ الْیَهُودُ عُزَیْرٌ ابْنُ اللّٰهِ وَ قٰالَتِ النَّصٰاریٰ الْمَسِیحُ ابْنُ اللّٰهِ ذٰلِکَ قَوْلُهُمْ بِأَفْوٰاهِهِمْ یُضٰاهِؤُنَ قَوْلَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَبْلُ قٰاتَلَهُمُ اللّٰهُ أَنّٰی یُؤْفَکُونَ . توبه (9) 30

110. درماندگی و ناتوانی همیشگی یهود، نفرین خداوند بر آنان:

... اَلْیَهُودُ ... غُلَّتْ أَیْدِیهِمْ .... مائده (5) 64

111. نفرین شدن یهود از سوی خدا به سبب نسبت دادن بخل به او:

وَ قٰالَتِ الْیَهُودُ یَدُ اللّٰهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ أَیْدِیهِمْ وَ لُعِنُوا بِمٰا قٰالُوا بَلْ یَدٰاهُ مَبْسُوطَتٰانِ یُنْفِقُ کَیْفَ یَشٰاءُ .... مائده (5) 64

نفرین‌کنندگان

1. ابراهیم علیه السلام

112. نفرین ابراهیم علیه السلام علیه بت‌پرستان :

أُفٍّ لَکُمْ وَ لِمٰا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ . (1)انبیاء (21) 67

2. جهنّمیان

113. طغیانگران جهنمی، مورد نفرین پیروانشان در دوزخ:

هٰذٰا وَ إِنَّ لِلطّٰاغِینَ لَشَرَّ مَآبٍ

جَهَنَّمَ یَصْلَوْنَهٰا فَبِئْسَ الْمِهٰادُ

قٰالُوا رَبَّنٰا مَنْ قَدَّمَ لَنٰا هٰذٰا فَزِدْهُ عَذٰاباً ضِعْفاً فِی النّٰارِ. ص (38) 55 و 56 و 61

3. خدا

114. ترک نماز، موجب نفرین شدن ابوجهل از سوی خداوند:

فَلاٰ صَدَّقَ وَ لاٰ صَلّٰی

أَوْلیٰ لَکَ فَأَوْلیٰ

ثُمَّ أَوْلیٰ لَکَ فَأَوْلیٰ . قیامت (75) 31 و 34 و 35

115. کبر و غرور ابوجهل، موجب نفرین شدن او از سوی خداوند:

فَلاٰ صَدَّقَ وَ لاٰ صَلّٰی

ثُمَّ ذَهَبَ إِلیٰ أَهْلِهِ یَتَمَطّٰی

أَوْلیٰ لَکَ فَأَوْلیٰ

ثُمَّ أَوْلیٰ لَکَ فَأَوْلیٰ . قیامت (75) 31 و 33 - 35

116. اعراض و تکذیب دین، موجب نفرین شدن ابوجهل از سوی خداوند:

فَلاٰ صَدَّقَ وَ لاٰ صَلّٰی

وَ لٰکِنْ کَذَّبَ وَ تَوَلّٰی

أَوْلیٰ لَکَ فَأَوْلیٰ

ثُمَّ أَوْلیٰ لَکَ فَأَوْلیٰ . قیامت (75) 31 و 32 و 34 -\35

117. نفرین خدا بر قوم تکذیب‌گر انبیا و هلاکت آنان، در پی نفرین الهی:

ثُمَّ أَنْشَأْنٰا مِنْ بَعْدِهِمْ قُرُوناً آخَرِینَ

ثُمَّ أَرْسَلْنٰا رُسُلَنٰا تَتْرٰا کُلَّ مٰا جٰاءَ أُمَّةً رَسُولُهٰا کَذَّبُوهُ فَأَتْبَعْنٰا بَعْضَهُمْ بَعْضاً وَ جَعَلْنٰاهُمْ أَحٰادِیثَ فَبُعْداً لِقَوْمٍ لاٰ یُؤْمِنُونَ . (2)مؤمنون (23) 42 و 44


1) 1) .«افّ»به معنای تباه و هلاکت‌بار است. (مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 86)

2) 2) .«تتریٰ»پشت سر هم آمدن انبیا و جملۀ«فاتّبعنا بعضهم بعضاً»یعنی امّتهای تکذیب‌گر را پشت سر هم هلاک کردیم. (مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 172) مقصود از«قروناً آخرین»قوم صالح و لوط و شعیب و دیگر پیامبران می‌باشد. (انوار التنزیل، بیضاوی، ج 3، ص 168)

118. یاوه‌سرایان منکر معاد، گرفتار نفرین خدا و آتش جهنّم در قیامت:

قُتِلَ الْخَرّٰاصُونَ

اَلَّذِینَ هُمْ فِی غَمْرَةٍ سٰاهُونَ

یَسْئَلُونَ أَیّٰانَ یَوْمُ الدِّینِ

یَوْمَ هُمْ عَلَی النّٰارِ یُفْتَنُونَ

ذُوقُوا فِتْنَتَکُمْ هٰذَا الَّذِی کُنْتُمْ بِهِ تَسْتَعْجِلُونَ . ذاریات (51) 10 -\14

نیز ==> همین مدخل، نفرین‌شدگان

4. صالح علیه السلام

119. نفرین صالح علیه السلام بر اشراف مشرک و تکذیب‌کننده از قوم خویش:

ثُمَّ أَنْشَأْنٰا مِنْ بَعْدِهِمْ قَرْناً آخَرِینَ

فَأَرْسَلْنٰا فِیهِمْ رَسُولاً مِنْهُمْ أَنِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ أَ فَلاٰ تَتَّقُونَ

وَ قٰالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ کَذَّبُوا بِلِقٰاءِ الْآخِرَةِ وَ أَتْرَفْنٰاهُمْ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا مٰا هٰذٰا إِلاّٰ بَشَرٌ مِثْلُکُمْ یَأْکُلُ مِمّٰا تَأْکُلُونَ مِنْهُ وَ یَشْرَبُ مِمّٰا تَشْرَبُونَ

قٰالَ رَبِّ انْصُرْنِی بِمٰا کَذَّبُونِ . (1)مؤمنون (23) 31 - 33 و 39

120. نفرین صالح علیه السلام بر اشراف کافر و منکر جهان آخرت از قوم خویش:

ثُمَّ أَنْشَأْنٰا مِنْ بَعْدِهِمْ قَرْناً آخَرِینَ

فَأَرْسَلْنٰا فِیهِمْ رَسُولاً مِنْهُمْ .... وَ قٰالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ کَذَّبُوا بِلِقٰاءِ الْآخِرَةِ ... أَ یَعِدُکُمْ أَنَّکُمْ إِذٰا مِتُّمْ وَ کُنْتُمْ تُرٰاباً وَ عِظٰاماً أَنَّکُمْ مُخْرَجُونَ هَیْهٰاتَ هَیْهٰاتَ لِمٰا تُوعَدُونَ إِنْ هِیَ إِلاّٰ حَیٰاتُنَا الدُّنْیٰا نَمُوتُ وَ نَحْیٰا وَ مٰا نَحْنُ بِمَبْعُوثِینَ إِنْ هُوَ إِلاّٰ رَجُلٌ افْتَریٰ عَلَی اللّٰهِ کَذِباً وَ مٰا نَحْنُ لَهُ بِمُؤْمِنِینَ قٰالَ رَبِّ انْصُرْنِی بِمٰا کَذَّبُونِ . مؤمنون (23) 31 -\33 و 35 -\39

121. اجابت نفرین صالح علیه السلام بر ضدّ اشراف قوم مشرک، کافر، ستمگر، منکر رسالت و معاد؛ از سوی خداوند:

ثُمَّ أَنْشَأْنٰا مِنْ بَعْدِهِمْ قَرْناً آخَرِینَ

فَأَرْسَلْنٰا فِیهِمْ رَسُولاً مِنْهُمْ .... وَ قٰالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ کَذَّبُوا بِلِقٰاءِ الْآخِرَةِ ... أَ یَعِدُکُمْ أَنَّکُمْ إِذٰا مِتُّمْ وَ کُنْتُمْ تُرٰاباً وَ عِظٰاماً أَنَّکُمْ مُخْرَجُونَ هَیْهٰاتَ هَیْهٰاتَ لِمٰا تُوعَدُونَ إِنْ هِیَ إِلاّٰ حَیٰاتُنَا الدُّنْیٰا نَمُوتُ وَ نَحْیٰا وَ مٰا نَحْنُ بِمَبْعُوثِینَ قٰالَ رَبِّ انْصُرْنِی بِمٰا کَذَّبُونِ قٰالَ عَمّٰا قَلِیلٍ لَیُصْبِحُنَّ نٰادِمِینَ فَأَخَذَتْهُمُ الصَّیْحَةُ بِالْحَقِّ فَجَعَلْنٰاهُمْ غُثٰاءً فَبُعْداً لِلْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ .

مؤمنون (23) 31 -\33 و 35 -\37 و 39 -\41

5. لوط علیه السلام

122. نفرین لوط علیه السلام با درخواست نزول عذاب بر قوم فاسد و مفسد خویش:

وَ لُوطاً إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الْفٰاحِشَةَ ... قٰالَ رَبِّ انْصُرْنِی عَلَی الْقَوْمِ الْمُفْسِدِینَ . (2)عنکبوت (29) 28 و 30

6 . محمّد صلی الله علیه و آله


1) 1) . بنا بر اینکه«قرناً آخرین»در آیۀ 31 قوم ثمود و پیامبرشان صالح علیه السلام باشد، جملۀ«انصرنی بما کذبون»؛ یعنی من را، با هلاک کردن کافران تکذیب‌کنندۀ رسالتم، یاری کن. (مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 166 و 170)

2) 2) . جملۀ«رب انصرنی علی...»یعنی خدایا مرا کمک کن با نزول عذاب بر این مفسدان. (انوار التنزیل، بیضاوی، ج 3، ص 327)

123. نفرین محمّد صلی الله علیه و آله برای نابودی دشمنان خشمگین از دین:

... قُلْ مُوتُوا بِغَیْظِکُمْ .... آل عمران (3) 119

7. موسی علیه السلام

124. نفرین موسی و هارون علیهما السلام مبنی بر نابودی اموال فرعونیان به سبب گمراه کردن مردم به‌وسیلۀ آنها:

وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ مُوسیٰ وَ أَخِیهِ ... وَ قٰالَ مُوسیٰ رَبَّنٰا إِنَّکَ آتَیْتَ فِرْعَوْنَ وَ مَلَأَهُ زِینَةً وَ أَمْوٰالاً فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا رَبَّنٰا لِیُضِلُّوا عَنْ سَبِیلِکَ رَبَّنَا اطْمِسْ عَلیٰ أَمْوٰالِهِمْ .... یونس (10) 87 و 88

125. تمرّد و عصیان بنی اسرائیل از فرمان جهاد، و فتح بیت‌المقدّس، باعث نفرین موسی علیه السلام بر آنان:

یٰا قَوْمِ ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ الَّتِی کَتَبَ اللّٰهُ لَکُمْ وَ لاٰ تَرْتَدُّوا عَلیٰ أَدْبٰارِکُمْ فَتَنْقَلِبُوا خٰاسِرِینَ

قٰالُوا یٰا مُوسیٰ إِنّٰا لَنْ نَدْخُلَهٰا أَبَداً مٰا دٰامُوا فِیهٰا فَاذْهَبْ أَنْتَ وَ رَبُّکَ فَقٰاتِلاٰ إِنّٰا هٰاهُنٰا قٰاعِدُونَ

قٰالَ رَبِّ إِنِّی لاٰ أَمْلِکُ إِلاّٰ نَفْسِی وَ أَخِی فَافْرُقْ بَیْنَنٰا وَ بَیْنَ الْقَوْمِ الْفٰاسِقِینَ . مائده (5) 21 و 24 و 25

126. سرگردانی بنی اسرائیل به مدت چهل سال، به سبب نفرین موسی علیه السلام :

قٰالُوا یٰا مُوسیٰ إِنّٰا لَنْ نَدْخُلَهٰا أَبَداً مٰا دٰامُوا فِیهٰا فَاذْهَبْ أَنْتَ وَ رَبُّکَ فَقٰاتِلاٰ إِنّٰا هٰاهُنٰا قٰاعِدُونَ

قٰالَ رَبِّ إِنِّی لاٰ أَمْلِکُ إِلاّٰ نَفْسِی وَ أَخِی فَافْرُقْ بَیْنَنٰا وَ بَیْنَ الْقَوْمِ الْفٰاسِقِینَ

قٰالَ فَإِنَّهٰا مُحَرَّمَةٌ عَلَیْهِمْ أَرْبَعِینَ سَنَةً یَتِیهُونَ فِی الْأَرْضِ فَلاٰ تَأْسَ عَلَی الْقَوْمِ الْفٰاسِقِینَ . مائده (5) 24 - 26

127. ابتلای سامری به مردم گریزی و گریز مردم از وی، نفرین موسی علیه السلام در حق او:

قٰالَ فَمٰا خَطْبُکَ یٰا سٰامِرِیُّ

قٰالَ فَاذْهَبْ فَإِنَّ لَکَ فِی الْحَیٰاةِ أَنْ تَقُولَ لاٰ مِسٰاسَ وَ إِنَّ لَکَ مَوْعِداً لَنْ تُخْلَفَهُ وَ انْظُرْ إِلیٰ إِلٰهِکَ الَّذِی ظَلْتَ عَلَیْهِ عٰاکِفاً لَنُحَرِّقَنَّهُ ثُمَّ لَنَنْسِفَنَّهُ فِی الْیَمِّ نَسْفاً. طه (20) 95 و 97

128. نفرین موسی و هارون علیهما السلام بر فرعون و اشراف قوم فرعون، مبنی بر قساوت پیدا کردن و ختم قلب آنان:

وَ قٰالَ مُوسیٰ رَبَّنٰا إِنَّکَ آتَیْتَ فِرْعَوْنَ وَ مَلَأَهُ زِینَةً وَ أَمْوٰالاً فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا رَبَّنٰا لِیُضِلُّوا عَنْ سَبِیلِکَ رَبَّنَا اطْمِسْ عَلیٰ أَمْوٰالِهِمْ وَ اشْدُدْ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ فَلاٰ یُؤْمِنُوا حَتّٰی یَرَوُا الْعَذٰابَ الْأَلِیمَ . یونس (10) 88

129. نفرین موسی علیه السلام به درگاه پروردگار، پس از ناامیدی از هدایت فرعونیان:

وَ لَقَدْ فَتَنّٰا قَبْلَهُمْ قَوْمَ فِرْعَوْنَ وَ جٰاءَهُمْ رَسُولٌ کَرِیمٌ

وَ إِنْ لَمْ تُؤْمِنُوا لِی ... فَدَعٰا رَبَّهُ أَنَّ هٰؤُلاٰءِ قَوْمٌ مُجْرِمُونَ . دخان (44) 17 و 21 و 22

130. اجابت نفرین موسی و هارون علیهما السلام علیه فرعونیان با نابودی آنان:

وَ قٰالَ مُوسیٰ رَبَّنٰا إِنَّکَ آتَیْتَ فِرْعَوْنَ وَ مَلَأَهُ زِینَةً وَ أَمْوٰالاً فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا رَبَّنٰا لِیُضِلُّوا عَنْ سَبِیلِکَ رَبَّنَا اطْمِسْ عَلیٰ أَمْوٰالِهِمْ وَ اشْدُدْ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ فَلاٰ یُؤْمِنُوا حَتّٰی یَرَوُا الْعَذٰابَ الْأَلِیمَ

قٰالَ قَدْ أُجِیبَتْ دَعْوَتُکُمٰا فَاسْتَقِیمٰا وَ لاٰ تَتَّبِعٰانِّ سَبِیلَ الَّذِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ

وَ جٰاوَزْنٰا بِبَنِی إِسْرٰائِیلَ الْبَحْرَ فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ وَ جُنُودُهُ بَغْیاً وَ عَدْواً حَتّٰی إِذٰا أَدْرَکَهُ الْغَرَقُ .... یونس (10) 88 - 90

وَ لَقَدْ فَتَنّٰا قَبْلَهُمْ قَوْمَ فِرْعَوْنَ وَ جٰاءَهُمْ رَسُولٌ

کَرِیمٌ

أَنْ أَدُّوا إِلَیَّ عِبٰادَ اللّٰهِ إِنِّی لَکُمْ رَسُولٌ أَمِینٌ

فَدَعٰا رَبَّهُ أَنَّ هٰؤُلاٰءِ قَوْمٌ مُجْرِمُونَ

فَأَسْرِ بِعِبٰادِی لَیْلاً إِنَّکُمْ مُتَّبَعُونَ

وَ اتْرُکِ الْبَحْرَ رَهْواً إِنَّهُمْ جُنْدٌ مُغْرَقُونَ . دخان (44) 17 و 18 و 22 -\24

8. نوح علیه السلام

131. نفرین نوح علیه السلام علیه کافران و بت‌پرستان حق‌ناپذیر قوم خویش، پس از ناامیدی از هدایت آنان:

قٰالَ نُوحٌ رَبِّ إِنَّهُمْ عَصَوْنِی وَ اتَّبَعُوا مَنْ لَمْ یَزِدْهُ مٰالُهُ وَ وَلَدُهُ إِلاّٰ خَسٰاراً

وَ مَکَرُوا مَکْراً کُبّٰاراً

وَ قٰالُوا لاٰ تَذَرُنَّ آلِهَتَکُمْ وَ لاٰ تَذَرُنَّ وَدًّا وَ لاٰ سُوٰاعاً وَ لاٰ یَغُوثَ وَ یَعُوقَ وَ نَسْراً

وَ قَدْ أَضَلُّوا کَثِیراً وَ لاٰ تَزِدِ الظّٰالِمِینَ إِلاّٰ ضَلاٰلاً

وَ قٰالَ نُوحٌ رَبِّ لاٰ تَذَرْ عَلَی الْأَرْضِ مِنَ الْکٰافِرِینَ دَیّٰاراً

إِنَّکَ إِنْ تَذَرْهُمْ یُضِلُّوا عِبٰادَکَ وَ لاٰ یَلِدُوا إِلاّٰ فٰاجِراً کَفّٰاراً. نوح (71) 21 - 24 و 26 و 27

132. ریشه کن شدن نسل تبهکار و ناسپاس کافران، از نفرینهای نوح علیه السلام :

وَ قٰالَ نُوحٌ رَبِّ لاٰ تَذَرْ عَلَی الْأَرْضِ مِنَ الْکٰافِرِینَ دَیّٰاراً

إِنَّکَ إِنْ تَذَرْهُمْ یُضِلُّوا عِبٰادَکَ وَ لاٰ یَلِدُوا إِلاّٰ فٰاجِراً کَفّٰاراً. نوح (71) 26 و 27

133. نفرین نوح علیه السلام برای ریشه کن شدن ستمکاران از قوم خویش:

... وَ لاٰ تَزِدِ الظّٰالِمِینَ إِلاّٰ تَبٰاراً. نوح (71) 28

134. افزایش گمراهی ستمکاران قوم خویش از نفرینهای نوح علیه السلام :

... وَ لاٰ تَزِدِ الظّٰالِمِینَ إِلاّٰ ضَلاٰلاً. نوح (71) 24

135. کافران قوم نوح مستحقّ نفرین نوح علیه السلام به سبب گمراه کردن جامعۀ انسانی:

... رَبِّ لاٰ تَذَرْ عَلَی الْأَرْضِ مِنَ الْکٰافِرِینَ دَیّٰاراً إِنَّکَ إِنْ تَذَرْهُمْ یُضِلُّوا عِبٰادَکَ .... نوح (71) 26 و 27

136. کافران گمراه‌گر، مستحق نفرین نوح علیه السلام ، به علت تولید نسل پلید و ناسپاس:

... رَبِّ لاٰ تَذَرْ عَلَی الْأَرْضِ مِنَ الْکٰافِرِینَ دَیّٰاراً إِنَّکَ إِنْ تَذَرْهُمْ یُضِلُّوا عِبٰادَکَ وَ لاٰ یَلِدُوا إِلاّٰ فٰاجِراً کَفّٰاراً. نوح (71) 26 و 27

137. نفرین نوح علیه السلام بر تکذیب‌گران رسالت خود:

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ ... قٰالَ رَبِّ انْصُرْنِی بِمٰا کَذَّبُونِ . (1)مؤمنون (23) 23 و 26

138. نفرین نوح علیه السلام برای نابودی و عدم بقاء تمام کافران قوم خویش بر روی زمین:

وَ قٰالَ نُوحٌ رَبِّ لاٰ تَذَرْ عَلَی الْأَرْضِ مِنَ الْکٰافِرِینَ دَیّٰاراً. نوح (71) 26

139. نفرین نوح علیه السلام بر ظالمان و گمراه‌کنندگان از قوم خویش:

قٰالَ نُوحٌ رَبِّ إِنَّهُمْ عَصَوْنِی وَ اتَّبَعُوا مَنْ لَمْ یَزِدْهُ مٰالُهُ وَ وَلَدُهُ إِلاّٰ خَسٰاراً

وَ قَدْ أَضَلُّوا کَثِیراً وَ لاٰ تَزِدِ الظّٰالِمِینَ إِلاّٰ ضَلاٰلاً. نوح (71) 21 و 24

140. پیدایش فرزندان کافر و تبهکار در جامعه، دلیل نفرین نوح علیه السلام علیه قوم کافر و گمراه‌گر خویش:

وَ قٰالَ نُوحٌ رَبِّ لاٰ تَذَرْ عَلَی الْأَرْضِ مِنَ الْکٰافِرِینَ دَیّٰاراً

إِنَّکَ إِنْ تَذَرْهُمْ یُضِلُّوا عِبٰادَکَ وَ لاٰ یَلِدُوا إِلاّٰ


1) 1) .«انصرنی»دعای نوح علیه السلام است و معنای آن چنین است: خدایا به سبب تکذیب رسالت من از سوی قوم، من را با هلاکت آنان یاری فرما. (مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 166)

فٰاجِراً کَفّٰاراً

رَبِّ اغْفِرْ لِی وَ لِوٰالِدَیَّ وَ لِمَنْ دَخَلَ بَیْتِیَ مُؤْمِناً وَ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ وَ لاٰ تَزِدِ الظّٰالِمِینَ إِلاّٰ تَبٰاراً. نوح (71) 26 - 28

141. اجابت دعا و نفرین نوح علیه السلام ، علیه قوم تکذیب‌گر خویش:

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ فَقٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ أَ فَلاٰ تَتَّقُونَ

قٰالَ رَبِّ انْصُرْنِی بِمٰا کَذَّبُونِ

فَأَوْحَیْنٰا إِلَیْهِ أَنِ اصْنَعِ الْفُلْکَ بِأَعْیُنِنٰا وَ وَحْیِنٰا فَإِذٰا جٰاءَ أَمْرُنٰا وَ فٰارَ التَّنُّورُ فَاسْلُکْ فِیهٰا مِنْ کُلٍّ زَوْجَیْنِ اثْنَیْنِ وَ أَهْلَکَ إِلاّٰ مَنْ سَبَقَ عَلَیْهِ الْقَوْلُ مِنْهُمْ وَ لاٰ تُخٰاطِبْنِی فِی الَّذِینَ ظَلَمُوا إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ . مؤمنون (23) 23 و 26 و 27

کَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ فَکَذَّبُوا عَبْدَنٰا وَ قٰالُوا مَجْنُونٌ وَ ازْدُجِرَ

فَدَعٰا رَبَّهُ أَنِّی مَغْلُوبٌ فَانْتَصِرْ

فَفَتَحْنٰا أَبْوٰابَ السَّمٰاءِ بِمٰاءٍ مُنْهَمِرٍ

وَ فَجَّرْنَا الْأَرْضَ عُیُوناً فَالْتَقَی الْمٰاءُ عَلیٰ أَمْرٍ قَدْ قُدِرَ

وَ حَمَلْنٰاهُ عَلیٰ ذٰاتِ أَلْوٰاحٍ وَ دُسُرٍ

تَجْرِی بِأَعْیُنِنٰا جَزٰاءً لِمَنْ کٰانَ کُفِرَ

وَ لَقَدْ تَرَکْنٰاهٰا آیَةً فَهَلْ مِنْ مُدَّکِرٍ

فَکَیْفَ کٰانَ عَذٰابِی وَ نُذُرِ. قمر (54) 9 -\16

9. هارون علیه السلام

==> همین مدخل، نفرین‌کنندگان، موسی علیه السلام

10. هود علیه السلام

142. نفرین هود علیه السلام بر تکذیب‌گران رسالت خود:

ثُمَّ أَنْشَأْنٰا مِنْ بَعْدِهِمْ قَرْناً آخَرِینَ

فَأَرْسَلْنٰا فِیهِمْ رَسُولاً مِنْهُمْ أَنِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ أَ فَلاٰ تَتَّقُونَ

قٰالَ رَبِّ انْصُرْنِی بِمٰا کَذَّبُونِ . (1)مؤمنون (23) 31 و 32 و 39

143. اجابت نفرین هود علیه السلام با هلاک کردن قوم او:

ثُمَّ أَنْشَأْنٰا مِنْ بَعْدِهِمْ قَرْناً آخَرِینَ

فَأَرْسَلْنٰا فِیهِمْ رَسُولاً مِنْهُمْ أَنِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ أَ فَلاٰ تَتَّقُونَ

قٰالَ رَبِّ انْصُرْنِی بِمٰا کَذَّبُونِ

قٰالَ عَمّٰا قَلِیلٍ لَیُصْبِحُنَّ نٰادِمِینَ

فَأَخَذَتْهُمُ الصَّیْحَةُ بِالْحَقِّ فَجَعَلْنٰاهُمْ غُثٰاءً فَبُعْداً لِلْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ . مؤمنون (23) 31 و 32 و 39 - 41

11. یونس علیه السلام

144. عجلۀ یونس علیه السلام در نفرین بر قوم خویش:

فَاصْبِرْ لِحُکْمِ رَبِّکَ وَ لاٰ تَکُنْ کَصٰاحِبِ الْحُوتِ إِذْ نٰادیٰ وَ هُوَ مَکْظُومٌ . (2)قلم (68) 48

145. پسندیده نبودن عجلۀ یونس علیه السلام در نفرین بر قوم خویش:

فَاصْبِرْ لِحُکْمِ رَبِّکَ وَ لاٰ تَکُنْ کَصٰاحِبِ الْحُوتِ إِذْ نٰادیٰ وَ هُوَ مَکْظُومٌ . قلم (68) 48

146. هشدار خداوند به پیامبر صلی الله علیه و آله مبنی بر شتاب نکردن در نفرین بر قوم خویش، همانند یونس علیه السلام :

فَاصْبِرْ لِحُکْمِ رَبِّکَ وَ لاٰ تَکُنْ کَصٰاحِبِ الْحُوتِ إِذْ نٰادیٰ وَ هُوَ مَکْظُومٌ . قلم (68) 48

12. یهود

147. نفرین برخی از یهودیان بر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله در ضمن سخن گفتن با آن حضرت:

مِنَ الَّذِینَ هٰادُوا ... وَ یَقُولُونَ سَمِعْنٰا وَ عَصَیْنٰا وَ اسْمَعْ


1) 1) . برداشت بر این اساس بنابراین است که مقصود از«قرناً آخرین»قوم عاد باشد. (مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 166 و 170)

2) 2) . مقصود از«صاحب الحوت»یونس علیه السلام است که برای عقاب قوم خویش عجله کرد و بر آنان نفرین کرد و از میان آنان خارج شد و به شکم ماهی گرفتار گشت. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 512)

غَیْرَ مُسْمَعٍ ... (1)نساء (4) 46

نیز ==> لعن

نفس

اشاره

نفس به معنای جان، روح، روان، همگی شخص و سراپای انسان و قوّه‌ای است که بدان جسم زنده است و قوّۀ مُدرکه آمده است (2)و در اصطلاح، نفس، مشترک بین چند معنا است، گاهی مراد از آن جامع قوّۀ غضب و شهوت در انسان است و گاهی حقیقت انسان است که همان ذات او است که با اوصاف و احوال مختلف وصف می‌شود (3)و در اینجا معنای اصطلاحی، مراد است. در این مدخل از واژۀ «نفس»و برخی مشتقّات آن و سیاق آیات قرآن استفاده شده است. لازم به یادآوری است که اقسام نفس هریک در مدخلهای مجزّا و مستقلّ می‌آید.

اهمّ عناوین: تزکیۀ نفس، احوال نفس، ظلم به نفس.

آثار نفس

1. نفس انسان، منشأ و سرچشمۀ اعمال وی:

... وَ إِنْ تُبْدُوا مٰا فِی أَنْفُسِکُمْ أَوْ تُخْفُوهُ یُحٰاسِبْکُمْ بِهِ اللّٰهُ ... (4)بقره (2) 284

2. بازتاب حیله‌های نفس سردمداران مجرم به خودشان:

وَ کَذٰلِکَ جَعَلْنٰا فِی کُلِّ قَرْیَةٍ أَکٰابِرَ مُجْرِمِیهٰا لِیَمْکُرُوا فِیهٰا وَ مٰا یَمْکُرُونَ إِلاّٰ بِأَنْفُسِهِمْ وَ مٰا یَشْعُرُونَ . انعام (6) 123

3. نفس آدمی، توانا در توجیه گناه وی:

فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِیهِ فَقَتَلَهُ .... مائده (5) 30

4. نفس آدمی و شگفتیهای آن نشانه‌هایی از خداوند، برای حق‌جویان:

وَ فِی أَنْفُسِکُمْ أَ فَلاٰ تُبْصِرُونَ . ذاریات (51) 21

5. نفسهای رسیده به مقام اطمینان، مورد ستایش و خطاب خداوند:

یٰا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ . فجر (89) 27

6. بعضی از نفوس، منشأ بدیها و زشتیها:

وَ مٰا أُبَرِّئُ نَفْسِی إِنَّ النَّفْسَ لَأَمّٰارَةٌ بِالسُّوءِ .... یوسف (12) 53

7. بعضی از نفوس، اهرمی برای نگهداری انسانها از گناه و زشتیها:

وَ لاٰ أُقْسِمُ بِالنَّفْسِ اللَّوّٰامَةِ . (5)قیامت (75) 2


1) 1) . جملۀ«غیر مسمع»با معنای انشایی است یعنی خدا تو را کر و ناشنوا قرار دهد. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 85)

2) 2) . لغت‌نامه، ج 13، ص 20008 و 20009«نفس»

3) 3) . احیاء علوم الدین، جزء 8، ص 7؛ المحجّة البیضاء،ج 5، ص 6 - 7 با تلخیص

4) 4) . وقتی فعلی از کسی صادر شد عقل هرکس از آن فعل کشف می‌کند که فلان صفتی که مناسب با این فعل است در نفس فاعل وجود دارد، چون اگر این صفات و ملکات در نفس مستقر نبود، افعال مناسب با آن از جوارح صادر نمی‌شد، پس با صدور این افعال برای عقل روشن می‌شود که منشأ برای این افعال در نفس فاعل است. (المیزان، ج 2، ص 436)

5) 5) . نفس اگر به مرحلۀ سکون و آرامش نرسد، ولی شهوات را دفع کند و آن را مورد اعتراض قرار دهد آن را نفس لوامه می‌گویند. (المحجّة البیضاء، ج 5، ص 6) ازاین‌رو ملامت شدن نفس، اهرمی برای بازداری انسان از گناه است

8. نفس‌گزینی آدمی، موجب محرومیّت وی از موهبت آرامش روحی:

ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَیْکُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعٰاساً یَغْشیٰ طٰائِفَةً مِنْکُمْ وَ طٰائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ یَظُنُّونَ بِاللّٰهِ غَیْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجٰاهِلِیَّةِ یَقُولُونَ هَلْ لَنٰا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَیْءٍ .... آل عمران (3) 154

9. نفس آدمی عاملی برای مصائب او چون شکست در نبرد:

أَ وَ لَمّٰا أَصٰابَتْکُمْ مُصِیبَةٌ قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَیْهٰا قُلْتُمْ أَنّٰی هٰذٰا قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِکُمْ .... آل عمران (3) 165

10. نفس آدمی توانا بر آراستن کارهای زشت:

قٰالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَکُمْ أَنْفُسُکُمْ أَمْراً .... یوسف (12) 83

11. خسارت و بازتاب توجیه‌های نفسانی، گریبانگیر خود نفس:

فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِیهِ فَقَتَلَهُ فَأَصْبَحَ مِنَ الْخٰاسِرِینَ . مائده (5) 30

12. نفس حسود یهود و نصارا منشأ علاقه و تلاش آنها، در بازگرداندن اهل ایمان از اسلام:

وَدَّ کَثِیرٌ مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ لَوْ یَرُدُّونَکُمْ مِنْ بَعْدِ إِیمٰانِکُمْ کُفّٰاراً حَسَداً مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ مِنْ بَعْدِ مٰا تَبَیَّنَ لَهُمُ الْحَقُّ .... بقره (2) 109

13. نفس خسارت دیده، مانعی در راه ایمان آدمی:

... اَلَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فَهُمْ لاٰ یُؤْمِنُونَ ... اَلَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فَهُمْ لاٰ یُؤْمِنُونَ . انعام (6) 12 و 20

14. بازتاب عصیان نفس آدمی به خودش:

قُلْ أَ غَیْرَ اللّٰهِ أَبْغِی رَبًّا وَ هُوَ رَبُّ کُلِّ شَیْءٍ وَ لاٰ تَکْسِبُ کُلُّ نَفْسٍ إِلاّٰ عَلَیْهٰا وَ لاٰ تَزِرُ وٰازِرَةٌ وِزْرَ أُخْریٰ ثُمَّ إِلیٰ رَبِّکُمْ مَرْجِعُکُمْ فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ فِیهِ

تَخْتَلِفُونَ . انعام (6) 164

15. بازتاب طغیانگری نفس طاغیان به خودشان:

فَلَمّٰا أَنْجٰاهُمْ إِذٰا هُمْ یَبْغُونَ فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ إِنَّمٰا بَغْیُکُمْ عَلیٰ أَنْفُسِکُمْ مَتٰاعَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا ثُمَّ إِلَیْنٰا مَرْجِعُکُمْ فَنُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ . یونس (10) 23

16. نفس هدایت شده، بهره‌مند از منفعت هدایت:

قُلْ یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ قَدْ جٰاءَکُمُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّکُمْ فَمَنِ اهْتَدیٰ فَإِنَّمٰا یَهْتَدِی لِنَفْسِهِ وَ مَنْ ضَلَّ فَإِنَّمٰا یَضِلُّ عَلَیْهٰا وَ مٰا أَنَا عَلَیْکُمْ بِوَکِیلٍ . یونس (10) 108

17. تثبیت آلودگی بر نفس آدمی، به‌واسطۀ آلودگی انسان:

وَ مَنْ یَکْسِبْ إِثْماً فَإِنَّمٰا یَکْسِبُهُ عَلیٰ نَفْسِهِ .... نساء (4) 111

18. مشکلات و مصائب، پیامد عملکرد زشت و آلودگی نفس آدمی:

... وَ مٰا أَصٰابَکَ مِنْ سَیِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِکَ .... نساء (4) 79

19. منافقان، اسیر چنگال مکر نفسشان، به رغم پنداشتن حیلۀ آنان به دیگران:

یُخٰادِعُونَ اللّٰهَ وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ مٰا یَخْدَعُونَ إِلاّٰ أَنْفُسَهُمْ وَ مٰا یَشْعُرُونَ . بقره (2) 9

20. توانایی نفس آدمی بر آراستن کارهای زشت و ناروا، و واداشتن وی به ارتکاب آنها:

قٰالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَکُمْ أَنْفُسُکُمْ أَمْراً .... یوسف (12) 83

21. توانایی نفس امّاره، در سرکوبی عواطف برادری و انسانی:

فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِیهِ .... مائده (5) 30

22. توانایی نفس امّاره، در کشیدن انسانها به‌سوی زشتی و گناه:

وَ مٰا أُبَرِّئُ نَفْسِی إِنَّ النَّفْسَ لَأَمّٰارَةٌ بِالسُّوءِ .... یوسف (12) 53

23. بازتاب آثار و تبعات نفس حیله‌گر انسان به خودش:

وَ کَذٰلِکَ جَعَلْنٰا فِی کُلِّ قَرْیَةٍ أَکٰابِرَ مُجْرِمِیهٰا لِیَمْکُرُوا فِیهٰا وَ مٰا یَمْکُرُونَ إِلاّٰ بِأَنْفُسِهِمْ وَ مٰا یَشْعُرُونَ . انعام (6) 123

نیز ==> همین مدخل، تسویل نفس

آگاهی از نفس

24. خداوند، آگاه به امور نفسانی و جنبۀ روحانی انسان:

... أَوْ أَکْنَنْتُمْ فِی أَنْفُسِکُمْ ... وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ مٰا فِی أَنْفُسِکُمْ .... بقره (2) 235

... وَ إِنْ تُبْدُوا مٰا فِی أَنْفُسِکُمْ أَوْ تُخْفُوهُ یُحٰاسِبْکُمْ بِهِ اللّٰهُ ... (1)بقره (2) 284

... یُخْفُونَ فِی أَنْفُسِهِمْ مٰا لاٰ یُبْدُونَ لَکَ ... وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ . آل عمران (3) 154

... اَللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا فِی أَنْفُسِهِمْ .... هود (11) 31

25. خداوند، آگاه به گفته‌ها و اندیشه‌های آدمیان و تمامی احوال و صفات نفسانی آنها:

... قٰالَ سُبْحٰانَکَ مٰا یَکُونُ لِی أَنْ أَقُولَ مٰا لَیْسَ لِی بِحَقٍّ إِنْ کُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ تَعْلَمُ مٰا فِی نَفْسِی .... مائده (5) 116

26. خداوند، آگاه به خیانتهای نفس:

أُحِلَّ لَکُمْ لَیْلَةَ الصِّیٰامِ الرَّفَثُ إِلیٰ نِسٰائِکُمْ هُنَّ لِبٰاسٌ لَکُمْ وَ أَنْتُمْ لِبٰاسٌ لَهُنَّ عَلِمَ اللّٰهُ أَنَّکُمْ کُنْتُمْ تَخْتٰانُونَ أَنْفُسَکُمْ فَتٰابَ عَلَیْکُمْ .... بقره (2) 187

احوال نفس

اشاره

27. توانایی نفس آدمی، در توجیه گناه وی:

فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِیهِ فَقَتَلَهُ .... مائده (5) 30

1. آگاهی

28. نفس آدمی، دارای خاطراتی پنهان و غیر قابل مشاهده:

... أَوْ أَکْنَنْتُمْ فِی أَنْفُسِکُمْ .... بقره (2) 235

... وَ إِنْ تُبْدُوا مٰا فِی أَنْفُسِکُمْ أَوْ تُخْفُوهُ .... بقره (2) 284

... یُخْفُونَ فِی أَنْفُسِهِمْ مٰا لاٰ یُبْدُونَ لَکَ .... آل عمران (3) 154

2. آلودگی

29. گناه و فجور، باعث آلودگی نفس انسان:

وَ نَفْسٍ وَ مٰا سَوّٰاهٰا

فَأَلْهَمَهٰا فُجُورَهٰا وَ تَقْوٰاهٰا

وَ قَدْ خٰابَ مَنْ دَسّٰاهٰا. شمس (91) 7 و 8 و 10

30. آلودگی نفس، موجب خسران:

وَ نَفْسٍ وَ مٰا سَوّٰاهٰا

فَأَلْهَمَهٰا فُجُورَهٰا وَ تَقْوٰاهٰا

وَ قَدْ خٰابَ مَنْ دَسّٰاهٰا. شمس (91) 7 و 8 و 10

31. خداوند، آگاه به خیانت نفس و آلودگیهای جنسی از طریق او:

1) 1) .«یحاسبکم به الله»یعنی خدا آن را می‌داند و به آن آگاه است و براساس آن، شما را مجازات می‌کند. (مجمع البیان، ج 1 - 2، ص 687)

أُحِلَّ لَکُمْ لَیْلَةَ الصِّیٰامِ الرَّفَثُ إِلیٰ نِسٰائِکُمْ هُنَّ لِبٰاسٌ لَکُمْ وَ أَنْتُمْ لِبٰاسٌ لَهُنَّ عَلِمَ اللّٰهُ أَنَّکُمْ کُنْتُمْ تَخْتٰانُونَ أَنْفُسَکُمْ .... بقره (2) 187

32. تثبیت آلودگی بر نفس آدمی، به‌واسطۀ آلودگی انسان:

وَ مَنْ یَکْسِبْ إِثْماً فَإِنَّمٰا یَکْسِبُهُ عَلیٰ نَفْسِهِ .... نساء (4) 111

33. مشکلات و مصائب، پیامد عملکرد زشت و آلودگی نفس آدمی:

... وَ مٰا أَصٰابَکَ مِنْ سَیِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِکَ .... نساء (4) 79

3. ادراک

34. برخورداری نفس، از قوّۀ درّاکه:

وَ إِنَّهُ لَتَنْزِیلُ رَبِّ الْعٰالَمِینَ

نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِینُ

عَلیٰ قَلْبِکَ لِتَکُونَ مِنَ الْمُنْذِرِینَ . (1)شعراء (26) 192 -\194

4. اطمینان

==> نفس مطمئنه

5. الهام یافته

35. انسان، دارای نفسی آگاه و مُلهَم به خوبی و بدی اعمال:

وَ نَفْسٍ وَ مٰا سَوّٰاهٰا

فَأَلْهَمَهٰا فُجُورَهٰا وَ تَقْوٰاهٰا. شمس (91) 7 و 8

36. الهام بدکاری و پرهیزکاری به نفس آدمی، از جانب خداوند:

وَ نَفْسٍ وَ مٰا سَوّٰاهٰا

فَأَلْهَمَهٰا فُجُورَهٰا وَ تَقْوٰاهٰا. شمس (91) 7 و 8

37. متعادل بودن ساختار نفس، عامل آمادگی آن برای الهامات الهی:

وَ نَفْسٍ وَ مٰا سَوّٰاهٰا

فَأَلْهَمَهٰا فُجُورَهٰا وَ تَقْوٰاهٰا. شمس (91) 7 و 8

38. نفس انسانی، مخلوقی معتدل و ملهم به خیر و شرّ:

وَ نَفْسٍ وَ مٰا سَوّٰاهٰا

فَأَلْهَمَهٰا فُجُورَهٰا وَ تَقْوٰاهٰا. شمس (91) 7 و 8

39. الهام پرهیزگاری نفس، از سوی خداوند:

وَ نَفْسٍ وَ مٰا سَوّٰاهٰا

فَأَلْهَمَهٰا فُجُورَهٰا وَ تَقْوٰاهٰا. شمس (91) 7 و 8

6 . امّاریّت

==> نفس امّاره

7. انحراف

40. تلاش برای گمراه کردن دیگران و افزودن بر گمراهی نفس خویش:

وَدَّتْ طٰائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ لَوْ یُضِلُّونَکُمْ وَ مٰا یُضِلُّونَ إِلاّٰ أَنْفُسَهُمْ وَ مٰا یَشْعُرُونَ . آل عمران (3) 69

41. ادّعای تزکیۀ نفس یهودیان، از انحراف و آلودگی ادّعایی غیر قابل قبول:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ یُزَکُّونَ أَنْفُسَهُمْ بَلِ اللّٰهُ یُزَکِّی مَنْ یَشٰاءُ وَ لاٰ یُظْلَمُونَ فَتِیلاً. نساء (4) 49

42. ضرر و زیان گمراهی، تنها متوجّه نفس گمراهان و منحرفان:

قُلْ یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ قَدْ جٰاءَکُمُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّکُمْ فَمَنِ اهْتَدیٰ فَإِنَّمٰا یَهْتَدِی لِنَفْسِهِ وَ مَنْ ضَلَّ فَإِنَّمٰا یَضِلُّ عَلَیْهٰا .... یونس (10) 108

مَنِ اهْتَدیٰ فَإِنَّمٰا یَهْتَدِی لِنَفْسِهِ وَ مَنْ ضَلَّ فَإِنَّمٰا یَضِلُّ


1) 1) . برخی گفته‌اند: مراد از«قلب»در سورۀ 26 آیۀ 194«نزل به الروح الامین، علی قلبک»[قوه] حفظ و فهم پیامبر صلی الله علیه و آله ، قرآن کریم هست. (التفسیر الکبیر، ج 8، ص 530؛ الکشاف، ج 3، ص 334)

عَلَیْهٰا وَ لاٰ تَزِرُ وٰازِرَةٌ وِزْرَ أُخْریٰ .... اسراء (17) 15

قُلْ إِنْ ضَلَلْتُ فَإِنَّمٰا أَضِلُّ عَلیٰ نَفْسِی .... سبأ (34) 50

إِنّٰا أَنْزَلْنٰا عَلَیْکَ الْکِتٰابَ لِلنّٰاسِ بِالْحَقِّ فَمَنِ اهْتَدیٰ فَلِنَفْسِهِ وَ مَنْ ضَلَّ فَإِنَّمٰا یَضِلُّ عَلَیْهٰا .... زمر (39) 41

نیز ==> هوای نفس و همین مدخل، تزویر نفس، تزیین نفس، تسویل نفس

8 . انعطاف

43. فرشتگان، دارای تأثّر و انعطاف نفسانی:

یَخٰافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ وَ یَفْعَلُونَ مٰا یُؤْمَرُونَ . (1)نحل (16) 50

44. عمل، دارای تأثیر در نفس انسان:

وَ لَوْ أَنّٰا کَتَبْنٰا عَلَیْهِمْ أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَکُمْ ... وَ لَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا مٰا یُوعَظُونَ بِهِ لَکٰانَ خَیْراً لَهُمْ وَ أَشَدَّ تَثْبِیتاً. نساء (4) 66

9. بدی

45. الهام شرّ و بدی نفس، از سوی پروردگار:

وَ نَفْسٍ وَ مٰا سَوّٰاهٰا

فَأَلْهَمَهٰا فُجُورَهٰا وَ تَقْوٰاهٰا. شمس (91) 7 و 8

10. بیماری

46. قرآن، شفابخش امراض روحی و برطرف‌کنندۀ بیماریهای نفسانی اهل ایمان:

یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ قَدْ جٰاءَتْکُمْ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّکُمْ وَ شِفٰاءٌ لِمٰا فِی الصُّدُورِ .... یونس (10) 57

وَ نُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مٰا هُوَ شِفٰاءٌ وَ رَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِینَ ....

اسراء (17) 82

وَ لَوْ جَعَلْنٰاهُ قُرْآناً أَعْجَمِیًّا ... قُلْ هُوَ لِلَّذِینَ آمَنُوا هُدیً وَ شِفٰاءٌ .... فصّلت (41) 44

11. پرهیزگاری

47. شناختن عصیانگری و پرهیزگاری، قدرت عطا شده به نفس آدمی، از سوی خداوند:

وَ نَفْسٍ وَ مٰا سَوّٰاهٰا

فَأَلْهَمَهٰا فُجُورَهٰا وَ تَقْوٰاهٰا. شمس (91) 7 و 8

12. تباهی

48. تعلّم سحر از سوی یهودیان، موجب تباهی نفس و فروختنشان در برابر بهای بد:

... وَ لَقَدْ عَلِمُوا لَمَنِ اشْتَرٰاهُ مٰا لَهُ فِی الْآخِرَةِ مِنْ خَلاٰقٍ وَ لَبِئْسَ مٰا شَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ لَوْ کٰانُوا یَعْلَمُونَ . (2)

بقره (2) 102

49. قوم ثمود، گرفتار فساد و تباهی نفس:

وَ نَفْسٍ وَ مٰا سَوّٰاهٰا

کَذَّبَتْ ثَمُودُ بِطَغْوٰاهٰا

فَکَذَّبُوهُ فَعَقَرُوهٰا فَدَمْدَمَ عَلَیْهِمْ رَبُّهُمْ بِذَنْبِهِمْ فَسَوّٰاهٰا. شمس (91) 7 و 11 و 14

50. مدفون ساختن نفس در گناه و به سقوط کشاندن آن، موجب محرومیّت و زیانکاری:

وَ نَفْسٍ وَ مٰا سَوّٰاهٰا

وَ قَدْ خٰابَ مَنْ دَسّٰاهٰا. (3)شمس (91) 7 و 10

51. تباهی نفس آدمی به محرومیّت وی از مواهب

1) 1) . برخی از مفسران گفته‌اند: مقصود از«یخافون ربهم»این است که آنها در برابر پروردگار، خود را می‌شکنند و متأثرند و همانند خائف از او انفعال می‌یابند. (تفسیر القرآن الکریم، ابن عربی، ج 1، ص 679)

2) 2) . آیه، مربوط به یهود است. (مجمع البیان، ج 1 -\2،ص 336؛ روح المعانی، ج 1، جزء 1، ص 532)

3) 3) .«دساها»یعنی آن را ساقط کرد و از بهرۀ آن کاست.«دسیّت»یعنی گمراه و فاسد کردم. این فعل که«دسّس»بوده و حرف سین در آن به یاء تبدیل شده مبالغه در دسّ [دفن کرد] است. (لسان العرب، ج 4، ص 345«دسس»؛ مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 754 - 755)

آخرت:

... وَ لَقَدْ عَلِمُوا لَمَنِ اشْتَرٰاهُ مٰا لَهُ فِی الْآخِرَةِ مِنْ خَلاٰقٍ وَ لَبِئْسَ مٰا شَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ لَوْ کٰانُوا یَعْلَمُونَ . بقره (2) 102

52. گناه، مایۀ سقوط و تباهی نفس انسان:

وَ نَفْسٍ وَ مٰا سَوّٰاهٰا

وَ قَدْ خٰابَ مَنْ دَسّٰاهٰا. (1)شمس (91) 7 و 10

13. تجلّیات

53. نفس، مظهر تجلّی آیات الهی:

سَنُرِیهِمْ آیٰاتِنٰا فِی الْآفٰاقِ وَ فِی أَنْفُسِهِمْ حَتّٰی یَتَبَیَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ .... فصّلت (41) 53

وَ فِی الْأَرْضِ آیٰاتٌ لِلْمُوقِنِینَ

وَ فِی أَنْفُسِکُمْ أَ فَلاٰ تُبْصِرُونَ . ذاریات (51) 20 و 21

14. تزیین

54. نسبت سرقت به بنیامین از سوی فرزندان یعقوب، کاری جلوه داده شده از نفس آنان، در دیدگاه یعقوب علیه السلام :

اِرْجِعُوا إِلیٰ أَبِیکُمْ فَقُولُوا یٰا أَبٰانٰا إِنَّ ابْنَکَ سَرَقَ وَ مٰا شَهِدْنٰا إِلاّٰ بِمٰا عَلِمْنٰا ... قٰالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَکُمْ أَنْفُسُکُمْ أَمْراً .... یوسف (12) 81 و 83

55. نیکو جلوه دادن بدیها، به‌وسیلۀ نفس انسان:

وَ جٰاؤُ عَلیٰ قَمِیصِهِ بِدَمٍ کَذِبٍ قٰالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَکُمْ أَنْفُسُکُمْ أَمْراً .... یوسف (12) 18

قٰالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَکُمْ أَنْفُسُکُمْ أَمْراً .... یوسف (12) 83

قٰالَ بَصُرْتُ بِمٰا لَمْ یَبْصُرُوا بِهِ فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ فَنَبَذْتُهٰا وَ کَذٰلِکَ سَوَّلَتْ لِی نَفْسِی . طه (20) 96

56. توانایی نفس آدمی بر آراستن کارهای زشت و ناروا، و وادار کردن او به ارتکاب آنها:

قٰالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَکُمْ أَنْفُسُکُمْ أَمْراً .... یوسف (12) 83

57. تزیین نفسانی قابیل، هموارکننده قتل برادرش:

فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِیهِ فَقَتَلَهُ ... (2)مائده (5) 30

58. منافقان، اسیر چنگال مکر نفسشان، به رغم پنداشتن کارساز بودن حیلۀ آنان بر دیگران:

یُخٰادِعُونَ اللّٰهَ وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ مٰا یَخْدَعُونَ إِلاّٰ أَنْفُسَهُمْ وَ مٰا یَشْعُرُونَ . بقره (2) 9

59. لزوم هوشیاری انسان، در برابر تسویلات نفس خویش:

قٰالَ بَصُرْتُ بِمٰا لَمْ یَبْصُرُوا بِهِ فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ فَنَبَذْتُهٰا وَ کَذٰلِکَ سَوَّلَتْ لِی نَفْسِی . (3)طه (20) 96

60. تسویلات نفسانی، زمینه‌ساز به کارگیری دانش، برای انحراف و گمراه ساختن مردم:

قٰالَ بَصُرْتُ بِمٰا لَمْ یَبْصُرُوا بِهِ ... وَ کَذٰلِکَ سَوَّلَتْ لِی نَفْسِی . (4)طه (20) 96


1) 1) . تقابل فعلهای«دسّاها»و«زکّاها»در قیاس با تقابل«فجور»و«تقوی»در آیات پیشین، بیانگر تأثیر تقوا در تزکیه و تأثیر فجور در سقوط نفس است. (اقتباس از: مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 755)

2) 2) .«طوّعت»از مصدر«تطویع»به معنای تسهیل است. (لسان العرب، ج 8، ص 220«طوع»)

3) 3) .«سوّلتُ له الشّیء»یعنی آن را برایش زینت کردم. تسویل، تزیین نفس است آنچه را که برآن حرص می‌ورزی و زشتی آن را نیکو جلوه دادن است. (مفردات، ص 437،«سول»)

4) 4) . معنای«بصرت بما لم یبصروا به»این است که چیزی را از دانش دانستم که دیگران آن را ندانستند. (مجمع البیان، ج 7 - 8، ص 44)«بصر»به معنای علم و رأی است. (التفسیر الکبیر، ج 8، ص 95)

61. زیبا جلوه دادن امور ناپسند، از کارهای نفس مسوله:

وَ جٰاؤُ عَلیٰ قَمِیصِهِ بِدَمٍ کَذِبٍ قٰالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَکُمْ أَنْفُسُکُمْ أَمْراً .... یوسف (12) 18

اِرْجِعُوا إِلیٰ أَبِیکُمْ فَقُولُوا یٰا أَبٰانٰا إِنَّ ابْنَکَ سَرَقَ وَ مٰا شَهِدْنٰا إِلاّٰ بِمٰا عَلِمْنٰا وَ مٰا کُنّٰا لِلْغَیْبِ حٰافِظِینَ

قٰالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَکُمْ أَنْفُسُکُمْ أَمْراً .... یوسف (12) 81 و 83

... وَ کَذٰلِکَ سَوَّلَتْ لِی نَفْسِی . (1)طه (20) 96

62. تسویل نفس، از عوامل انحراف انسان:

... وَ کَذٰلِکَ سَوَّلَتْ لِی نَفْسِی . طه (20) 96

63. تسویل و زیبانمایی کارهای ناروا، از جملۀ احوال نفس انسان:

... وَ کَذٰلِکَ سَوَّلَتْ لِی نَفْسِی . طه (20) 96

64. ساختن پیکر گوساله از زیورآلات بنی اسرائیل، از آثار تزیین عمل و تسویل نفس سامری:

... وَ لٰکِنّٰا حُمِّلْنٰا أَوْزٰاراً مِنْ زِینَةِ الْقَوْمِ فَقَذَفْنٰاهٰا فَکَذٰلِکَ أَلْقَی السّٰامِرِیُّ فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلاً جَسَداً لَهُ خُوٰارٌ ... قٰالَ بَصُرْتُ بِمٰا لَمْ یَبْصُرُوا بِهِ فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ فَنَبَذْتُهٰا وَ کَذٰلِکَ سَوَّلَتْ لِی نَفْسِی . طه (20) 87 و 88 و 96

65. تسویل نفسانی سامری، عامل سوءاستفاده از دین و تعالیم آسمانی برای گمراه ساختن بنی اسرائیل و ترویج گوساله‌پرستی در بین آنان:

قٰالَ فَمٰا خَطْبُکَ یٰا سٰامِرِیُّ

قٰالَ بَصُرْتُ بِمٰا لَمْ یَبْصُرُوا بِهِ فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ فَنَبَذْتُهٰا وَ کَذٰلِکَ سَوَّلَتْ لِی نَفْسِی . (2)طه (20) 95 و 96

66. اقرار سامری به فریفته شدن از تسویلات نفس خود، در ساخت گوسالۀ زرّین:

قٰالَ فَمٰا خَطْبُکَ یٰا سٰامِرِیُّ

قٰالَ بَصُرْتُ بِمٰا لَمْ یَبْصُرُوا بِهِ فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ فَنَبَذْتُهٰا وَ کَذٰلِکَ سَوَّلَتْ لِی نَفْسِی . طه (20) 95 و 96

67. منشأ توطئۀ برادران یوسف علیه آن حضرت، تسویل و جلوه‌پردازی‌های نفسانی برادران، از نظر یعقوب علیه السلام :

وَ جٰاؤُ عَلیٰ قَمِیصِهِ بِدَمٍ کَذِبٍ قٰالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَکُمْ أَنْفُسُکُمْ أَمْراً .... یوسف (12) 18

15. تسویه

68. نفس، پدیده‌ای تسویه شده:

وَ نَفْسٍ وَ مٰا سَوّٰاهٰا. شمس (91) 7

69. تعادل و تسویه توانمندیهای نفس انسان، وصفی شگفت و نشانۀ عظمت خداوند:

وَ نَفْسٍ وَ مٰا سَوّٰاهٰا. شمس (91) 7

70. تعادل و تسویۀ قوا در ساختار نفس انسان، آماده‌کنندۀ آن برای آگاهی فطری به پلیدیها و شناخت راه گریز از آنها:

وَ نَفْسٍ وَ مٰا سَوّٰاهٰا

فَأَلْهَمَهٰا فُجُورَهٰا وَ تَقْوٰاهٰا. شمس (91) 7 و 8

71. سوگند خداوند به آفرینش متعادل و تسویه نفس انسان:

1) 1) . تسویل به معنای نیکو نشان دادن چیزی که نیکو نیست. (مجمع البیان، ج 5 - 6، ص 329)

2) 2) .«نبذ»در«نبذتها»ممکن است در معنای حقیقی آن یعنی دور افکندن آثار رسالت به کار رفته باشد و نیز ممکن است مجاز و به معنای سوءاستفاده از تعالیم رسولان الهی باشد. براساس معنای دوم، سامری اعتراف می‌کند که با استفادۀ نابجا از آموخته‌های خویش آن را ضایع ساخته و نابود کرده است

وَ نَفْسٍ وَ مٰا سَوّٰاهٰا. شمس (91) 7

72. خداوند، تسویه‌کنندۀ نفس:

وَ نَفْسٍ وَ مٰا سَوّٰاهٰا. شمس (91) 7

16. رضایت

73. رضایت و خشنودی از خداوند، یکی از احوال نفس انسان:

یٰا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ

اِرْجِعِی إِلیٰ رَبِّکِ رٰاضِیَةً .... فجر (89) 27 و 28

74. خشنودی و رضایت نفس (راضیه) در آخرت، از پاداش الهی:

یٰا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ

اِرْجِعِی إِلیٰ رَبِّکِ رٰاضِیَةً ... (1)فجر (89) 27 و 28

75. خشنودی و رضایت نفس به قضای الهی در دنیا:

یٰا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ

اِرْجِعِی إِلیٰ رَبِّکِ رٰاضِیَةً مَرْضِیَّةً . (2)فجر (89) 27 و 28

76. خشنود بودن نفس از خدا، زمینه‌ساز کسب رضایت او:

یٰا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ

اِرْجِعِی إِلیٰ رَبِّکِ رٰاضِیَةً مَرْضِیَّةً . (3)فجر (89) 27 و 28

نیز ==> نفس مطمئنّه

17. روحانیّت

77. نفس آدمی، پدیده‌ای غیر از تن و جسم او:

... وَ لَوْ تَریٰ إِذِ الظّٰالِمُونَ فِی غَمَرٰاتِ الْمَوْتِ وَ الْمَلاٰئِکَةُ بٰاسِطُوا أَیْدِیهِمْ أَخْرِجُوا أَنْفُسَکُمُ .... انعام (6) 93

اَللّٰهُ یَتَوَفَّی الْأَنْفُسَ حِینَ مَوْتِهٰا وَ الَّتِی لَمْ تَمُتْ فِی مَنٰامِهٰا فَیُمْسِکُ الَّتِی قَضیٰ عَلَیْهَا الْمَوْتَ وَ یُرْسِلُ الْأُخْریٰ إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی .... زمر (39) 42

78. جدایی نفس از بدن، موجب مرگ:

... إِنَّمٰا یُرِیدُ اللّٰهُ ... وَ تَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَ هُمْ کٰافِرُونَ . (4)توبه (9) 55

وَ لاٰ تُعْجِبْکَ أَمْوٰالُهُمْ وَ أَوْلاٰدُهُمْ إِنَّمٰا یُرِیدُ اللّٰهُ أَنْ یُعَذِّبَهُمْ بِهٰا فِی الدُّنْیٰا وَ تَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَ هُمْ کٰافِرُونَ . توبه (9) 85

18. سختی

79. امکان به تنگنا و سختی افتادن نفس آدمی:

وَ عَلَی الثَّلاٰثَةِ الَّذِینَ خُلِّفُوا حَتّٰی إِذٰا ضٰاقَتْ عَلَیْهِمُ الْأَرْضُ بِمٰا رَحُبَتْ وَ ضٰاقَتْ عَلَیْهِمْ أَنْفُسُهُمْ وَ ظَنُّوا أَنْ لاٰ مَلْجَأَ مِنَ اللّٰهِ إِلاّٰ إِلَیْهِ ثُمَّ تٰابَ عَلَیْهِمْ لِیَتُوبُوا .... توبه (9) 118

19. سلامتی

80. مسیحیان و عالمان دینی آنان، مردمی حق‌پذیر و برخوردار از سلامت نفس:

... وَ لَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ قٰالُوا إِنّٰا نَصٰاریٰ ذٰلِکَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّیسِینَ وَ رُهْبٰاناً وَ أَنَّهُمْ لاٰ یَسْتَکْبِرُونَ . مائده (5) 82

81. شناساندن عصیانگری و پرهیزگاری و سلامت نفس از جانب خداوند به انسان:

1) 1) . گفته شده: مراد از«راضیه»راضی بودن نفس به ثواب [پاداش] خدا است. (مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 742)

2) 2) . گفته شده: مراد از«راضیه»رضایت نفس به قضای الهی در دنیا است. (مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 742)

3) 3) . ترتیب ذکری، ممکن است ناظر به ترتیب واقعی باشد، لذا، حالت«مرضیه نفس»فرع حالت رضایت است

4) 4) .«تزهق انفسهم»یعنی نفسهایشان هلاک گردد و با مردن از بدن خارج شود. (مجمع البیان، ج 5 - 6، ص 60؛ فتح القدیر، ج 2، ص 370)

وَ نَفْسٍ وَ مٰا سَوّٰاهٰا

فَأَلْهَمَهٰا فُجُورَهٰا وَ تَقْوٰاهٰا. شمس (91) 7 و 8

20. عصیان

82. بازتاب عصیان نفس آدمی به خودش:

قُلْ أَ غَیْرَ اللّٰهِ أَبْغِی رَبًّا وَ هُوَ رَبُّ کُلِّ شَیْءٍ وَ لاٰ تَکْسِبُ کُلُّ نَفْسٍ إِلاّٰ عَلَیْهٰا وَ لاٰ تَزِرُ وٰازِرَةٌ وِزْرَ أُخْریٰ ثُمَّ إِلیٰ رَبِّکُمْ مَرْجِعُکُمْ فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ فِیهِ تَخْتَلِفُونَ . انعام (6) 164

83. بازتاب طغیانگری نفس طاغیان به خودشان:

فَلَمّٰا أَنْجٰاهُمْ إِذٰا هُمْ یَبْغُونَ فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ إِنَّمٰا بَغْیُکُمْ عَلیٰ أَنْفُسِکُمْ مَتٰاعَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا ثُمَّ إِلَیْنٰا مَرْجِعُکُمْ فَنُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ . یونس (10) 23

84. منکران معاد، گرفتار خودبزرگ‌بینی و استکبار و عصیان در نفس خویش:

وَ قٰالَ الَّذِینَ لاٰ یَرْجُونَ لِقٰاءَنٰا لَوْ لاٰ أُنْزِلَ عَلَیْنَا الْمَلاٰئِکَةُ أَوْ نَریٰ رَبَّنٰا لَقَدِ اسْتَکْبَرُوا فِی أَنْفُسِهِمْ وَ عَتَوْا عُتُوًّا کَبِیراً. فرقان (25) 21

85. توانایی نفس آدمی بر عصیان، با آراستن کارهای زشت و ناروا و واداشتن وی به ارتکاب آنها:

قٰالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَکُمْ أَنْفُسُکُمْ أَمْراً .... یوسف (12) 83

86. توانایی نفس امّاره بر عصیان، در سرکوبی عواطف برادری و انسانی:

فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِیهِ .... مائده (5) 30

87. توانایی نفس امّاره بر عصیان، در کشیدن انسانها به‌سوی زشتی و گناه:

وَ مٰا أُبَرِّئُ نَفْسِی إِنَّ النَّفْسَ لَأَمّٰارَةٌ بِالسُّوءِ .... یوسف (12) 53

21. عفّت

88. عفّت نفس اصحاب صفّه و خودداری آنان از اظهار تنگدستی به رغم نیازمندی‌شان:

لِلْفُقَرٰاءِ الَّذِینَ أُحْصِرُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ لاٰ یَسْتَطِیعُونَ ضَرْباً فِی الْأَرْضِ یَحْسَبُهُمُ الْجٰاهِلُ أَغْنِیٰاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ تَعْرِفُهُمْ بِسِیمٰاهُمْ لاٰ یَسْئَلُونَ النّٰاسَ إِلْحٰافاً ... (1)بقره (2) 273

89. غلبۀ عفّت نفس یوسف علیه السلام بر نفس امّاره او، هنگام بروز صحنۀ شهوی:

وَ رٰاوَدَتْهُ الَّتِی هُوَ فِی بَیْتِهٰا عَنْ نَفْسِهِ وَ غَلَّقَتِ الْأَبْوٰابَ وَ قٰالَتْ هَیْتَ لَکَ قٰالَ مَعٰاذَ اللّٰهِ .... وَ لَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَ هَمَّ بِهٰا لَوْ لاٰ أَنْ رَأیٰ بُرْهٰانَ رَبِّهِ کَذٰلِکَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَ الْفَحْشٰاءَ .... یوسف (12) 23 و 24

22. فریب

90. انسان، تنها با فریب دادن نفس خویش، توانا برای گریزان شدن از دین الهی:

وَ مَنْ یَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْرٰاهِیمَ إِلاّٰ مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ .... بقره (2) 130

23. ملامت‌گری

==> نفس لوّامه

24. وسوسه‌گری

91. وسوسه‌گری، از احوال نفس انسان:

وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسٰانَ وَ نَعْلَمُ مٰا تُوَسْوِسُ بِهِ نَفْسُهُ .... ق (50) 16

92. خداوند، آگاه به وسوسه‌های نفسانی انسان:

وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسٰانَ وَ نَعْلَمُ مٰا تُوَسْوِسُ بِهِ نَفْسُهُ .... ق (50) 16


1) 1) .«تعفف»اختیار کردن عفاف است؛ یعنی حفظ نفس از شهوات آن است. (التحقیق، ج 8، ص 180«عف»)

93. علم الهی به اعماق وجود آدمی، هشداری به وی، در تأثیرپذیری از وسوسه‌های نفس:

وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسٰانَ وَ نَعْلَمُ مٰا تُوَسْوِسُ بِهِ نَفْسُهُ وَ نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَیْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِیدِ. (1)ق (50) 16

94. امکان اصلاح اندیشه و اعتقاد با اصلاح نفس وسوسه‌گر:

وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسٰانَ وَ نَعْلَمُ مٰا تُوَسْوِسُ بِهِ نَفْسُهُ ... (2)

ق (50) 16

95. وسوسه کردن و فریب، یکی از کارهای نفس:

فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِیهِ فَقَتَلَهُ .... مائده (5) 30

96. وسوسه‌های نفسانی قابیل، موجب کشتن برادرش هابیل به دست خودش:

فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِیهِ فَقَتَلَهُ .... مائده (5) 30

97. قابیل، فریفتۀ وسوسه‌های نفس خویش:

فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِیهِ فَقَتَلَهُ .... مائده (5) 30

98. هشدار خداوند به انسان، دربارۀ تأثیرپذیری از وسوسه‌های نفس:

... وَ نَعْلَمُ مٰا تُوَسْوِسُ بِهِ نَفْسُهُ وَ نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَیْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِیدِ. ق (50) 16

99. خداوند، خالق انسان و آگاه به وسوسه‌های نفسانی وی:

وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسٰانَ وَ نَعْلَمُ مٰا تُوَسْوِسُ بِهِ نَفْسُهُ .... ق (50) 16

100. توجّه انسان به دو مراقب بر اعمال وی، زمینه‌ساز تبعیّت نکردن از وسوسه‌های نفس:

وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسٰانَ وَ نَعْلَمُ مٰا تُوَسْوِسُ بِهِ نَفْسُهُ وَ نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَیْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِیدِ

إِذْ یَتَلَقَّی الْمُتَلَقِّیٰانِ عَنِ الْیَمِینِ وَ عَنِ الشِّمٰالِ قَعِیدٌ

مٰا یَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلاّٰ لَدَیْهِ رَقِیبٌ عَتِیدٌ. ق (50) 16 -\18

101. علم الهی به اعماق وجود آدمی، اتمام حجت به وی در تأثیرپذیری از وسوسه‌های نفس:

وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسٰانَ وَ نَعْلَمُ مٰا تُوَسْوِسُ بِهِ نَفْسُهُ وَ نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَیْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِیدِ

إِذْ یَتَلَقَّی الْمُتَلَقِّیٰانِ عَنِ الْیَمِینِ وَ عَنِ الشِّمٰالِ قَعِیدٌ. (3)ق (50) 16 و 17

102. پناه بردن به خدا، راه نجاتی برای انسان، از وسوسه‌های نفسانی‌اش:

قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النّٰاسِ

اَلَّذِی یُوَسْوِسُ فِی صُدُورِ النّٰاسِ

مِنَ الْجِنَّةِ وَ النّٰاسِ . ناس (114) 1 و 5 و 6

ارزش نفس

103. نفس، پدیده‌ای ارزشمند، در حدّ سوگند خوردن خداوند به آن:

1) 1) . تعبیر«و نحن اقرب...»در پی«نعلم ما توسوس»می‌تواند ازآن‌جهت باشد که آدمی با ناظر دیدن خدا، خود را از بند وسوسه‌های نفس رها سازد

2) 2) . آیۀ مزبور و آیۀ قبل از آن، در مقام اصلاح اندیشۀ منکران معاد است. خداوند در پایان ادلۀ عقلی بر امکان معاد موضوع وسوسه‌های نفسانی را مطرح کرده است. این می‌تواند ازآن‌جهت باشد که منکران معاد برای اصلاح عقیده، همواره گمان نکنند که مشکلشان عقلی و برهانی است، زیرا چه‌بسا عقیدۀ نادرست، تکیه بر وسوسه‌های نفس داشته باشد که در این صورت، اصلاح عقیده، نیازمند اصلاح نفس وسوسه گر خواهد بود

3) 3) . اگر فرض شود رگ گردن، ادراک‌کننده باشد، خداوند در ادراک انسان نزدیک‌تر است به وی از رگ گردنش و با وجود آن خدای متعال دو فرشته بر انسان گمارده است تا عمل او را حفظ کنند تا حجت را بر وی تمام کند. (مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 216)

وَ نَفْسٍ وَ مٰا سَوّٰاهٰا. شمس (91) 7

وَ لاٰ أُقْسِمُ بِالنَّفْسِ اللَّوّٰامَةِ . قیامت (75) 2

104. رسیدن به مواهب آخرتی، تنها بهای ارزشمند، در مقابل نفس آدمی:

... وَ لَقَدْ عَلِمُوا لَمَنِ اشْتَرٰاهُ مٰا لَهُ فِی الْآخِرَةِ مِنْ خَلاٰقٍ وَ لَبِئْسَ مٰا شَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ لَوْ کٰانُوا یَعْلَمُونَ . بقره (2) 102

105. نفس انسانی به مثابۀ نشانۀ خدا، پدیده‌ای برای ژرف‌نگری:

وَ فِی أَنْفُسِکُمْ أَ فَلاٰ تُبْصِرُونَ . ذاریات (51) 21

106. نفس آدمی، سرشار از آیات الهی و شایستۀ تأمّل:

سَنُرِیهِمْ آیٰاتِنٰا فِی الْآفٰاقِ وَ فِی أَنْفُسِهِمْ حَتّٰی یَتَبَیَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ .... فصّلت (41) 53

107. نفس، مظهر تجلّی آیات الهی:

سَنُرِیهِمْ آیٰاتِنٰا فِی الْآفٰاقِ وَ فِی أَنْفُسِهِمْ حَتّٰی یَتَبَیَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ .... فصّلت (41) 53

وَ فِی الْأَرْضِ آیٰاتٌ لِلْمُوقِنِینَ

وَ فِی أَنْفُسِکُمْ أَ فَلاٰ تُبْصِرُونَ . ذاریات (51) 20 و 21

اطمینان نفس

108. اولیای خدا، برخوردار از اطمینان، سکون و آرامش نفس:

أَلاٰ إِنَّ أَوْلِیٰاءَ اللّٰهِ لاٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ . یونس (10) 62

109. بعضی انسانها، دارای اطمینان نفس، در قیامت:

یٰا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ . فجر (89) 27

110. انسانهای دارای اطمینان نفس، مورد خطاب و ستوده شدن از سوی خداوند:

یٰا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ . فجر (89) 27

111. کردار نیک ذخیره شده در آخرت، موجب اطمینان نفس و آرامش خاطر انسان در قیامت:

یَقُولُ یٰا لَیْتَنِی قَدَّمْتُ لِحَیٰاتِی

یٰا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ . فجر (89) 24 و 27

112. آگاهی از فلسفۀ فقر و غنا و برخورد صحیح با یتیمان، مسکینان و اموال مردم و دل نبستن به ثروت، مایۀ اطمینان نفس انسان:

فَأَمَّا الْإِنْسٰانُ إِذٰا مَا ابْتَلاٰهُ رَبُّهُ فَأَکْرَمَهُ وَ نَعَّمَهُ فَیَقُولُ رَبِّی أَکْرَمَنِ

وَ أَمّٰا إِذٰا مَا ابْتَلاٰهُ فَقَدَرَ عَلَیْهِ رِزْقَهُ فَیَقُولُ رَبِّی أَهٰانَنِ

کَلاّٰ بَلْ لاٰ تُکْرِمُونَ الْیَتِیمَ

وَ لاٰ تَحَاضُّونَ عَلیٰ طَعٰامِ الْمِسْکِینِ

وَ تَأْکُلُونَ التُّرٰاثَ أَکْلاً لَمًّا

وَ تُحِبُّونَ الْمٰالَ حُبًّا جَمًّا

یَقُولُ یٰا لَیْتَنِی قَدَّمْتُ لِحَیٰاتِی

یٰا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ . فجر (89) 15 -\20 و 24 و 27

113. انفاق، زمینۀ ثبات و آرامش نفس انسان:

وَ مَثَلُ الَّذِینَ یُنْفِقُونَ أَمْوٰالَهُمُ ابْتِغٰاءَ مَرْضٰاتِ اللّٰهِ وَ تَثْبِیتاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ کَمَثَلِ جَنَّةٍ .... بقره (2) 265

نیز ==> آرامش و نفس مطمئنه

اعتماد به نفس

114. ترغیب اهل ایمان به ثبات قدم و استواری و اعتماد به نفس، در رویارویی با دشمن:

وَ لاٰ تَهِنُوا وَ لاٰ تَحْزَنُوا وَ أَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ

إِنْ یَمْسَسْکُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ .... آل عمران (3) 139 و 140

ظ

اقسام نفس

==> نفس امّاره، نفس لوّامه، نفس مطمئنّه

امتحان به نفس

115. پرداخت زکات، مصداق آزمایش در اموال، و واداشتن خویش به صبر و آزمایش در نفس:

لَتُبْلَوُنَّ فِی أَمْوٰالِکُمْ وَ أَنْفُسِکُمْ .... آل عمران (3) 186

116. قیامت، عرصۀ آزمودن نفس و سبک و سنگین کردن اعمال انسان:

هُنٰالِکَ تَبْلُوا کُلُّ نَفْسٍ مٰا أَسْلَفَتْ وَ رُدُّوا إِلَی اللّٰهِ .... یونس (10) 30

117. عرصۀ دنیا، میدان آزموده شدن نفس انسان، از سوی خداوند:

وَ لَنَبْلُوَنَّکُمْ بِشَیْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَ الْجُوعِ وَ نَقْصٍ مِنَ الْأَمْوٰالِ وَ الْأَنْفُسِ .... بقره (2) 155

لَتُبْلَوُنَّ فِی أَمْوٰالِکُمْ وَ أَنْفُسِکُمْ .... آل عمران (3) 186

118. صابران، پیروزمند از آزمون نفسشان در دنیا نزد خداوند:

وَ لَنَبْلُوَنَّکُمْ بِشَیْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَ الْجُوعِ وَ نَقْصٍ مِنَ الْأَمْوٰالِ وَ الْأَنْفُسِ وَ الثَّمَرٰاتِ وَ بَشِّرِ الصّٰابِرِینَ . بقره (2) 155

119. بشارت خدا به صابران پیروز، در میدان آزمون نفس:

وَ لَنَبْلُوَنَّکُمْ بِشَیْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَ الْجُوعِ وَ نَقْصٍ مِنَ الْأَمْوٰالِ وَ الْأَنْفُسِ وَ الثَّمَرٰاتِ وَ بَشِّرِ الصّٰابِرِینَ . بقره (2) 155

120. نفس صابر و مقاومت‌کننده در میدانهای آزمایش، موفّق به دریافت کارهای مهم و قابل اطمینان:

لَتُبْلَوُنَّ فِی أَمْوٰالِکُمْ وَ أَنْفُسِکُمْ وَ لَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ مِنْ قَبْلِکُمْ وَ مِنَ الَّذِینَ أَشْرَکُوا أَذیً کَثِیراً وَ إِنْ تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا فَإِنَّ ذٰلِکَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ. آل عمران (3) 186

پرستش نفس

آثار پرستش نفس

1. اختلاف در دین
121. هواپرستی عامل ایجاد تفرقه و اختلاف در دین:

شَرَعَ لَکُمْ مِنَ الدِّینِ مٰا وَصّٰی بِهِ نُوحاً وَ الَّذِی أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ وَ مٰا وَصَّیْنٰا بِهِ إِبْرٰاهِیمَ وَ مُوسیٰ وَ عِیسیٰ أَنْ أَقِیمُوا الدِّینَ وَ لاٰ تَتَفَرَّقُوا فِیهِ کَبُرَ عَلَی الْمُشْرِکِینَ مٰا تَدْعُوهُمْ إِلَیْهِ اللّٰهُ یَجْتَبِی إِلَیْهِ مَنْ یَشٰاءُ وَ یَهْدِی إِلَیْهِ مَنْ یُنِیبُ

وَ مٰا تَفَرَّقُوا إِلاّٰ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْیاً بَیْنَهُمْ وَ لَوْ لاٰ کَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّکَ إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی لَقُضِیَ بَیْنَهُمْ وَ إِنَّ الَّذِینَ أُورِثُوا الْکِتٰابَ مِنْ بَعْدِهِمْ لَفِی شَکٍّ مِنْهُ مُرِیبٍ

فَلِذٰلِکَ فَادْعُ وَ اسْتَقِمْ کَمٰا أُمِرْتَ وَ لاٰ تَتَّبِعْ أَهْوٰاءَهُمْ وَ قُلْ آمَنْتُ بِمٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ مِنْ کِتٰابٍ وَ أُمِرْتُ لِأَعْدِلَ بَیْنَکُمُ اللّٰهُ رَبُّنٰا وَ رَبُّکُمْ لَنٰا أَعْمٰالُنٰا وَ لَکُمْ أَعْمٰالُکُمْ لاٰ حُجَّةَ بَیْنَنٰا وَ بَیْنَکُمُ اللّٰهُ یَجْمَعُ بَیْنَنٰا وَ إِلَیْهِ الْمَصِیرُ. شوری (42) 13 -\15

2. استکبار
122. هواپرستی عامل استکبار در برابر انبیا:

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا مُوسَی الْکِتٰابَ وَ قَفَّیْنٰا مِنْ بَعْدِهِ بِالرُّسُلِ وَ آتَیْنٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ الْبَیِّنٰاتِ وَ أَیَّدْنٰاهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ أَ فَکُلَّمٰا جٰاءَکُمْ رَسُولٌ بِمٰا لاٰ تَهْویٰ أَنْفُسُکُمُ

اِسْتَکْبَرْتُمْ فَفَرِیقاً کَذَّبْتُمْ وَ فَرِیقاً تَقْتُلُونَ . بقره (2) 87

3. استهزای محمّد صلی الله علیه و آله
123. هواپرستی مشرکان، عامل استهزای پیامبر صلی الله علیه و آله از جانب ایشان:

وَ إِذٰا رَأَوْکَ إِنْ یَتَّخِذُونَکَ إِلاّٰ هُزُواً أَ هٰذَا الَّذِی بَعَثَ اللّٰهُ رَسُولاً

إِنْ کٰادَ لَیُضِلُّنٰا عَنْ آلِهَتِنٰا لَوْ لاٰ أَنْ صَبَرْنٰا عَلَیْهٰا وَ سَوْفَ یَعْلَمُونَ حِینَ یَرَوْنَ الْعَذٰابَ مَنْ أَضَلُّ سَبِیلاً

أَ رَأَیْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلٰهَهُ هَوٰاهُ أَ فَأَنْتَ تَکُونُ عَلَیْهِ وَکِیلاً. فرقان (25) 41 -\43

4. اضلال
124. هواپرستی عامل اضلال دیگران:

قُلْ یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ لاٰ تَغْلُوا فِی دِینِکُمْ غَیْرَ الْحَقِّ وَ لاٰ تَتَّبِعُوا أَهْوٰاءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَ أَضَلُّوا کَثِیراً وَ ضَلُّوا عَنْ سَوٰاءِ السَّبِیلِ . مائده (5) 77

وَ مٰا لَکُمْ أَلاّٰ تَأْکُلُوا مِمّٰا ذُکِرَ اسْمُ اللّٰهِ عَلَیْهِ وَ قَدْ فَصَّلَ لَکُمْ مٰا حَرَّمَ عَلَیْکُمْ إِلاّٰ مَا اضْطُرِرْتُمْ إِلَیْهِ وَ إِنَّ کَثِیراً لَیُضِلُّونَ بِأَهْوٰائِهِمْ بِغَیْرِ عِلْمٍ إِنَّ رَبَّکَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُعْتَدِینَ . انعام (6) 119

فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلاً جَسَداً لَهُ خُوٰارٌ فَقٰالُوا هٰذٰا إِلٰهُکُمْ وَ إِلٰهُ مُوسیٰ فَنَسِیَ

قٰالَ بَصُرْتُ بِمٰا لَمْ یَبْصُرُوا بِهِ فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ فَنَبَذْتُهٰا وَ کَذٰلِکَ سَوَّلَتْ لِی نَفْسِی . طه (20) 88 و 96

5. اعراض از قرآن
125. هواپرستی عامل اعراض هواپرستان تکذیب‌گر از داستانهای عبرت‌آموز و حکمت‌آمیز قرآن:

وَ کَذَّبُوا وَ اتَّبَعُوا أَهْوٰاءَهُمْ وَ کُلُّ أَمْرٍ مُسْتَقِرٌّ

وَ لَقَدْ جٰاءَهُمْ مِنَ الْأَنْبٰاءِ مٰا فِیهِ مُزْدَجَرٌ

حِکْمَةٌ بٰالِغَةٌ فَمٰا تُغْنِ النُّذُرُ. قمر (54) 3 -\5

6 . افترا
126. هواپرستی کفّار مکّه سبب سحر خواندن معجزۀ شقّ‌القمر:

اِقْتَرَبَتِ السّٰاعَةُ وَ انْشَقَّ الْقَمَرُ

وَ إِنْ یَرَوْا آیَةً یُعْرِضُوا وَ یَقُولُوا سِحْرٌ مُسْتَمِرٌّ

وَ کَذَّبُوا وَ اتَّبَعُوا أَهْوٰاءَهُمْ وَ کُلُّ أَمْرٍ مُسْتَقِرٌّ. قمر (54) 1 -\3

127. اتّهام بی‌دلیل سحر به قرآن و تورات از سوی کفّار صدر اسلام برخاسته از هواپرستی آنان:

فَلَمّٰا جٰاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنٰا قٰالُوا لَوْ لاٰ أُوتِیَ مِثْلَ مٰا أُوتِیَ مُوسیٰ أَ وَ لَمْ یَکْفُرُوا بِمٰا أُوتِیَ مُوسیٰ مِنْ قَبْلُ قٰالُوا سِحْرٰانِ تَظٰاهَرٰا وَ قٰالُوا إِنّٰا بِکُلٍّ کٰافِرُونَ

قُلْ فَأْتُوا بِکِتٰابٍ مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ هُوَ أَهْدیٰ مِنْهُمٰا أَتَّبِعْهُ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ

فَإِنْ لَمْ یَسْتَجِیبُوا لَکَ فَاعْلَمْ أَنَّمٰا یَتَّبِعُونَ أَهْوٰاءَهُمْ وَ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَوٰاهُ بِغَیْرِ هُدیً مِنَ اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ . قصص (28) 48 -\50

7. امتیازخواهی
128. هواپرستی ثروتمندان عصر بعثت عامل امتیازخواهی آنان از پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ اصْبِرْ نَفْسَکَ مَعَ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدٰاةِ وَ الْعَشِیِّ یُرِیدُونَ وَجْهَهُ وَ لاٰ تَعْدُ عَیْنٰاکَ عَنْهُمْ تُرِیدُ زِینَةَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ لاٰ تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنٰا قَلْبَهُ عَنْ ذِکْرِنٰا وَ اتَّبَعَ هَوٰاهُ وَ کٰانَ أَمْرُهُ فُرُطاً. (1)کهف (18) 28


1) 1) . آیۀ شریفه دربارۀ امیّة بن خلف نازل شده به رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌گفت: باید فقرا را از دور خودت برانی تا ما اشراف و صنادید قریش با تو رابطه برقرار کنیم. (الدر المنثور، ج 4، ص 220)

8 . انحراف از حقّ
129. هواپرستی سبب انحراف از حق:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا قَوّٰامِینَ بِالْقِسْطِ شُهَدٰاءَ لِلّٰهِ وَ لَوْ عَلیٰ أَنْفُسِکُمْ أَوِ الْوٰالِدَیْنِ وَ الْأَقْرَبِینَ إِنْ یَکُنْ غَنِیًّا أَوْ فَقِیراً فَاللّٰهُ أَوْلیٰ بِهِمٰا فَلاٰ تَتَّبِعُوا الْهَویٰ أَنْ تَعْدِلُوا وَ إِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیراً. نساء (4) 135

9. انحراف از راه خدا
130. هواپرستی سبب انحراف از راه خداوند:

یٰا دٰاوُدُ إِنّٰا جَعَلْنٰاکَ خَلِیفَةً فِی الْأَرْضِ فَاحْکُمْ بَیْنَ النّٰاسِ بِالْحَقِّ وَ لاٰ تَتَّبِعِ الْهَویٰ فَیُضِلَّکَ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ إِنَّ الَّذِینَ یَضِلُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ لَهُمْ عَذٰابٌ شَدِیدٌ بِمٰا نَسُوا یَوْمَ الْحِسٰابِ . ص (38) 26

10. انکار رسالت محمّد صلی الله علیه و آله
131. هواپرستی مشرکان عامل انکار رسالت پیامبر صلی الله علیه و آله از سوی ایشان:

وَ إِذٰا رَأَوْکَ إِنْ یَتَّخِذُونَکَ إِلاّٰ هُزُواً أَ هٰذَا الَّذِی بَعَثَ اللّٰهُ رَسُولاً

إِنْ کٰادَ لَیُضِلُّنٰا عَنْ آلِهَتِنٰا لَوْ لاٰ أَنْ صَبَرْنٰا عَلَیْهٰا وَ سَوْفَ یَعْلَمُونَ حِینَ یَرَوْنَ الْعَذٰابَ مَنْ أَضَلُّ سَبِیلاً

أَ رَأَیْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلٰهَهُ هَوٰاهُ أَ فَأَنْتَ تَکُونُ عَلَیْهِ وَکِیلاً. فرقان (25) 41 -\43

11. بت‌پرستی
132. هواپرستی عامل بت‌پرستی:

قُلْ إِنِّی نُهِیتُ أَنْ أَعْبُدَ الَّذِینَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ قُلْ لاٰ أَتَّبِعُ أَهْوٰاءَکُمْ قَدْ ضَلَلْتُ إِذاً وَ مٰا أَنَا مِنَ الْمُهْتَدِینَ . انعام (6) 56

نیز ==>همین مدخل، آثار هواپرستی، شرک

12. بدعت‌گذاری
133. هواپرستی عامل بدعت‌گذاری:

وَ مٰا لَکُمْ أَلاّٰ تَأْکُلُوا مِمّٰا ذُکِرَ اسْمُ اللّٰهِ عَلَیْهِ وَ قَدْ فَصَّلَ لَکُمْ مٰا حَرَّمَ عَلَیْکُمْ إِلاّٰ مَا اضْطُرِرْتُمْ إِلَیْهِ وَ إِنَّ کَثِیراً لَیُضِلُّونَ بِأَهْوٰائِهِمْ بِغَیْرِ عِلْمٍ إِنَّ رَبَّکَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُعْتَدِینَ . انعام (6) 119

قُلْ هَلُمَّ شُهَدٰاءَکُمُ الَّذِینَ یَشْهَدُونَ أَنَّ اللّٰهَ حَرَّمَ هٰذٰا فَإِنْ شَهِدُوا فَلاٰ تَشْهَدْ مَعَهُمْ وَ لاٰ تَتَّبِعْ أَهْوٰاءَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا وَ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَ هُمْ بِرَبِّهِمْ یَعْدِلُونَ . انعام (6) 150

13. بی‌ارزشی
134. هواپرستی عامل بی‌ارزشی انسان:

أَ فَمَنْ کٰانَ عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ کَمَنْ زُیِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ وَ اتَّبَعُوا أَهْوٰاءَهُمْ . محمّد (47) 14

14. بی‌بندوباری
135. هواپرستی، عامل بی‌بندوباری در شهوت‌رانی:

وَ اللّٰهُ یُرِیدُ أَنْ یَتُوبَ عَلَیْکُمْ وَ یُرِیدُ الَّذِینَ یَتَّبِعُونَ الشَّهَوٰاتِ أَنْ تَمِیلُوا مَیْلاً عَظِیماً. (1)نساء (4) 27

15. بی‌توجّهی به برهان
136. هواپرستی عامل بی‌توجّهی به دلیل و برهان در تحصیل معارف:

إِنْ هِیَ إِلاّٰ أَسْمٰاءٌ سَمَّیْتُمُوهٰا أَنْتُمْ وَ آبٰاؤُکُمْ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ بِهٰا مِنْ سُلْطٰانٍ إِنْ یَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَ مٰا تَهْوَی الْأَنْفُسُ وَ لَقَدْ جٰاءَهُمْ مِنْ رَبِّهِمُ الْهُدیٰ . نجم (53) 23

16. بی‌عدالتی
137. هواپرستی عامل بی‌عدالتی در گواهی:

1) 1) . یهودیان (به خاطر تبعیّت از شهواتشان) نکاح با عمّه، دختران برادر و دختران خواهر را حلال می‌شماردند. (الکشاف، ج 1، ص 501)

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا قَوّٰامِینَ بِالْقِسْطِ شُهَدٰاءَ لِلّٰهِ وَ لَوْ عَلیٰ أَنْفُسِکُمْ أَوِ الْوٰالِدَیْنِ وَ الْأَقْرَبِینَ إِنْ یَکُنْ غَنِیًّا أَوْ فَقِیراً فَاللّٰهُ أَوْلیٰ بِهِمٰا فَلاٰ تَتَّبِعُوا الْهَویٰ أَنْ تَعْدِلُوا وَ إِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیراً. نساء (4) 135

138. هواپرستی، عامل بی‌عدالتی در داوری:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا قَوّٰامِینَ بِالْقِسْطِ شُهَدٰاءَ لِلّٰهِ وَ لَوْ عَلیٰ أَنْفُسِکُمْ أَوِ الْوٰالِدَیْنِ وَ الْأَقْرَبِینَ إِنْ یَکُنْ غَنِیًّا أَوْ فَقِیراً فَاللّٰهُ أَوْلیٰ بِهِمٰا فَلاٰ تَتَّبِعُوا الْهَویٰ أَنْ تَعْدِلُوا وَ إِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیراً. نساء (4) 135

17. پیمان‌شکنی
139. هواپرستی بنی اسرائیل سبب پیمان‌شکنی آنان:

لَقَدْ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ وَ أَرْسَلْنٰا إِلَیْهِمْ رُسُلاً کُلَّمٰا جٰاءَهُمْ رَسُولٌ بِمٰا لاٰ تَهْویٰ أَنْفُسُهُمْ فَرِیقاً کَذَّبُوا وَ فَرِیقاً یَقْتُلُونَ . مائده (5) 70

18. تعدّی
140. پیروی از هوای نفس، درپی‌دارندۀ اسراف و تجاوزگری:

... وَ لاٰ تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنٰا قَلْبَهُ عَنْ ذِکْرِنٰا وَ اتَّبَعَ هَوٰاهُ وَ کٰانَ أَمْرُهُ فُرُطاً. کهف (18) 28

141. هواپرستی سبب قرار گرفتن در زمرۀ متجاوزان (از حدود و احکام الهی):

وَ مٰا لَکُمْ أَلاّٰ تَأْکُلُوا مِمّٰا ذُکِرَ اسْمُ اللّٰهِ عَلَیْهِ وَ قَدْ فَصَّلَ لَکُمْ مٰا حَرَّمَ عَلَیْکُمْ إِلاّٰ مَا اضْطُرِرْتُمْ إِلَیْهِ وَ إِنَّ کَثِیراً لَیُضِلُّونَ بِأَهْوٰائِهِمْ بِغَیْرِ عِلْمٍ إِنَّ رَبَّکَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُعْتَدِینَ . انعام (6) 119

19. تکذیب آیات خدا
142. هواپرستی عامل تکذیب آیات الهی:

قُلْ هَلُمَّ شُهَدٰاءَکُمُ الَّذِینَ یَشْهَدُونَ أَنَّ اللّٰهَ حَرَّمَ هٰذٰا فَإِنْ شَهِدُوا فَلاٰ تَشْهَدْ مَعَهُمْ وَ لاٰ تَتَّبِعْ أَهْوٰاءَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا وَ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَ هُمْ بِرَبِّهِمْ یَعْدِلُونَ . انعام (6) 150

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ الَّذِی آتَیْنٰاهُ آیٰاتِنٰا فَانْسَلَخَ مِنْهٰا فَأَتْبَعَهُ الشَّیْطٰانُ فَکٰانَ مِنَ الْغٰاوِینَ

وَ لَوْ شِئْنٰا لَرَفَعْنٰاهُ بِهٰا وَ لٰکِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَی الْأَرْضِ وَ اتَّبَعَ هَوٰاهُ فَمَثَلُهُ کَمَثَلِ الْکَلْبِ إِنْ تَحْمِلْ عَلَیْهِ یَلْهَثْ أَوْ تَتْرُکْهُ یَلْهَثْ ذٰلِکَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا فَاقْصُصِ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ یَتَفَکَّرُونَ . اعراف (7) 175 و 176

20. تکذیب انبیا
143. هواپرستی عامل تکذیب انبیا:

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا مُوسَی الْکِتٰابَ وَ قَفَّیْنٰا مِنْ بَعْدِهِ بِالرُّسُلِ وَ آتَیْنٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ الْبَیِّنٰاتِ وَ أَیَّدْنٰاهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ أَ فَکُلَّمٰا جٰاءَکُمْ رَسُولٌ بِمٰا لاٰ تَهْویٰ أَنْفُسُکُمُ اسْتَکْبَرْتُمْ فَفَرِیقاً کَذَّبْتُمْ وَ فَرِیقاً تَقْتُلُونَ . بقره (2) 87

لَقَدْ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ وَ أَرْسَلْنٰا إِلَیْهِمْ رُسُلاً کُلَّمٰا جٰاءَهُمْ رَسُولٌ بِمٰا لاٰ تَهْویٰ أَنْفُسُهُمْ فَرِیقاً کَذَّبُوا وَ فَرِیقاً یَقْتُلُونَ . مائده (5) 70

21. تکذیب محمّد صلی الله علیه و آله
144. هواپرستی کفّار مکّه عامل تکذیب نبوّت پیامبر صلی الله علیه و آله از سوی ایشان:

اِقْتَرَبَتِ السّٰاعَةُ وَ انْشَقَّ الْقَمَرُ

وَ إِنْ یَرَوْا آیَةً یُعْرِضُوا وَ یَقُولُوا سِحْرٌ مُسْتَمِرٌّ

وَ کَذَّبُوا وَ اتَّبَعُوا أَهْوٰاءَهُمْ وَ کُلُّ أَمْرٍ مُسْتَقِرٌّ. قمر (54) 1 -\3

22. تکذیب معجزه
145. هواپرستی کفّار مکّه عامل تکذیب معجزۀ شقّ‌القمر پیامبر صلی الله علیه و آله :

اِقْتَرَبَتِ السّٰاعَةُ وَ انْشَقَّ الْقَمَرُ

وَ إِنْ یَرَوْا آیَةً یُعْرِضُوا وَ یَقُولُوا سِحْرٌ مُسْتَمِرٌّ

وَ کَذَّبُوا وَ اتَّبَعُوا أَهْوٰاءَهُمْ وَ کُلُّ أَمْرٍ مُسْتَقِرٌّ. قمر (54) 1 -\3

23. حق‌ناپذیری
146. هواپرستی عامل کفر به حقّانیت قرآن:

فَلَمّٰا جٰاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنٰا قٰالُوا لَوْ لاٰ أُوتِیَ مِثْلَ مٰا أُوتِیَ مُوسیٰ أَ وَ لَمْ یَکْفُرُوا بِمٰا أُوتِیَ مُوسیٰ مِنْ قَبْلُ قٰالُوا سِحْرٰانِ تَظٰاهَرٰا وَ قٰالُوا إِنّٰا بِکُلٍّ کٰافِرُونَ

قُلْ فَأْتُوا بِکِتٰابٍ مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ هُوَ أَهْدیٰ مِنْهُمٰا أَتَّبِعْهُ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ

فَإِنْ لَمْ یَسْتَجِیبُوا لَکَ فَاعْلَمْ أَنَّمٰا یَتَّبِعُونَ أَهْوٰاءَهُمْ وَ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَوٰاهُ بِغَیْرِ هُدیً مِنَ اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ . (1)قصص (28) 48 -\50

وَ کَذَّبُوا وَ اتَّبَعُوا أَهْوٰاءَهُمْ وَ کُلُّ أَمْرٍ مُسْتَقِرٌّ

وَ لَقَدْ جٰاءَهُمْ مِنَ الْأَنْبٰاءِ مٰا فِیهِ مُزْدَجَرٌ

حِکْمَةٌ بٰالِغَةٌ فَمٰا تُغْنِ النُّذُرُ. (2)قمر (54) 3 -\5

24. خردگریزی
147. هواپرستی عامل خردگریزی:

أَ رَأَیْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلٰهَهُ هَوٰاهُ أَ فَأَنْتَ تَکُونُ عَلَیْهِ وَکِیلاً

أَمْ تَحْسَبُ أَنَّ أَکْثَرَهُمْ یَسْمَعُونَ أَوْ یَعْقِلُونَ إِنْ هُمْ إِلاّٰ کَالْأَنْعٰامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِیلاً. فرقان (25) 43 و 44

25. خسارت
148. پیروی از هوای نفس موجب خسارت:

فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِیهِ فَقَتَلَهُ فَأَصْبَحَ مِنَ الْخٰاسِرِینَ . مائده (5) 30

26. دوری از رحمت خدا
149. هواپرستی سبب دوری از رحمت خدا:

وَ اللّٰهُ یُرِیدُ أَنْ یَتُوبَ عَلَیْکُمْ وَ یُرِیدُ الَّذِینَ یَتَّبِعُونَ الشَّهَوٰاتِ أَنْ تَمِیلُوا مَیْلاً عَظِیماً. نساء (4) 27

27. سرزنش
150. هواپرستی موجب سرزنش خداوند:

أَ رَأَیْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلٰهَهُ هَوٰاهُ أَ فَأَنْتَ تَکُونُ عَلَیْهِ وَکِیلاً. فرقان (25) 43

أَ فَرَأَیْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلٰهَهُ هَوٰاهُ وَ أَضَلَّهُ اللّٰهُ عَلیٰ عِلْمٍ وَ خَتَمَ عَلیٰ سَمْعِهِ وَ قَلْبِهِ وَ جَعَلَ عَلیٰ بَصَرِهِ غِشٰاوَةً فَمَنْ یَهْدِیهِ مِنْ بَعْدِ اللّٰهِ أَ فَلاٰ تَذَکَّرُونَ . جاثیه (45) 23

28. سقوط از انسانیّت
151. هواپرستی سبب سقوط از انسانیّت:

أَ رَأَیْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلٰهَهُ هَوٰاهُ أَ فَأَنْتَ تَکُونُ عَلَیْهِ وَکِیلاً

أَمْ تَحْسَبُ أَنَّ أَکْثَرَهُمْ یَسْمَعُونَ أَوْ یَعْقِلُونَ إِنْ هُمْ إِلاّٰ کَالْأَنْعٰامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِیلاً. فرقان (25) 43 و 44

29. شرک
152. هواپرستی عامل شریک قرار دادن برای خداوند:

قُلْ هَلُمَّ شُهَدٰاءَکُمُ الَّذِینَ یَشْهَدُونَ أَنَّ اللّٰهَ حَرَّمَ هٰذٰا فَإِنْ شَهِدُوا فَلاٰ تَشْهَدْ مَعَهُمْ وَ لاٰ تَتَّبِعْ أَهْوٰاءَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا وَ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَ هُمْ بِرَبِّهِمْ


1) 1) . مراد از«الحق»قرآن و اسلام می‌باشد. (مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 400)

2) 2) . مراد از«حکمة»قرآن می‌باشد. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 283)

یَعْدِلُونَ . انعام (6) 150

إِنْ کٰادَ لَیُضِلُّنٰا عَنْ آلِهَتِنٰا لَوْ لاٰ أَنْ صَبَرْنٰا عَلَیْهٰا وَ سَوْفَ یَعْلَمُونَ حِینَ یَرَوْنَ الْعَذٰابَ مَنْ أَضَلُّ سَبِیلاً

أَ رَأَیْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلٰهَهُ هَوٰاهُ أَ فَأَنْتَ تَکُونُ عَلَیْهِ وَکِیلاً. فرقان (25) 42 و 43

ضَرَبَ لَکُمْ مَثَلاً مِنْ أَنْفُسِکُمْ هَلْ لَکُمْ مِنْ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ مِنْ شُرَکٰاءَ فِی مٰا رَزَقْنٰاکُمْ فَأَنْتُمْ فِیهِ سَوٰاءٌ تَخٰافُونَهُمْ کَخِیفَتِکُمْ أَنْفُسَکُمْ کَذٰلِکَ نُفَصِّلُ الْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ

بَلِ اتَّبَعَ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَهْوٰاءَهُمْ بِغَیْرِ عِلْمٍ فَمَنْ یَهْدِی مَنْ أَضَلَّ اللّٰهُ وَ مٰا لَهُمْ مِنْ نٰاصِرِینَ .

روم (30) 28 و 29

أَ فَرَأَیْتُمُ اللاّٰتَ وَ الْعُزّٰی

وَ مَنٰاةَ الثّٰالِثَةَ الْأُخْریٰ

أَ لَکُمُ الذَّکَرُ وَ لَهُ الْأُنْثیٰ

تِلْکَ إِذاً قِسْمَةٌ ضِیزیٰ

إِنْ هِیَ إِلاّٰ أَسْمٰاءٌ سَمَّیْتُمُوهٰا أَنْتُمْ وَ آبٰاؤُکُمْ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ بِهٰا مِنْ سُلْطٰانٍ إِنْ یَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَ مٰا تَهْوَی الْأَنْفُسُ وَ لَقَدْ جٰاءَهُمْ مِنْ رَبِّهِمُ الْهُدیٰ . نجم (53) 19 -\23

30. ضلالت
153. هواپرستی باعث گمراهی:

قُلْ یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ لاٰ تَغْلُوا فِی دِینِکُمْ غَیْرَ الْحَقِّ وَ لاٰ تَتَّبِعُوا أَهْوٰاءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَ أَضَلُّوا کَثِیراً وَ ضَلُّوا عَنْ سَوٰاءِ السَّبِیلِ . مائده (5) 77

قُلْ إِنِّی نُهِیتُ أَنْ أَعْبُدَ الَّذِینَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ قُلْ لاٰ أَتَّبِعُ أَهْوٰاءَکُمْ قَدْ ضَلَلْتُ إِذاً وَ مٰا أَنَا مِنَ الْمُهْتَدِینَ . انعام (6) 56

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ الَّذِی آتَیْنٰاهُ آیٰاتِنٰا فَانْسَلَخَ مِنْهٰا فَأَتْبَعَهُ الشَّیْطٰانُ فَکٰانَ مِنَ الْغٰاوِینَ

وَ لَوْ شِئْنٰا لَرَفَعْنٰاهُ بِهٰا وَ لٰکِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَی الْأَرْضِ وَ اتَّبَعَ هَوٰاهُ فَمَثَلُهُ کَمَثَلِ الْکَلْبِ إِنْ تَحْمِلْ عَلَیْهِ یَلْهَثْ أَوْ تَتْرُکْهُ یَلْهَثْ ذٰلِکَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا فَاقْصُصِ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ یَتَفَکَّرُونَ . اعراف (7) 175 و 176

فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضٰاعُوا الصَّلاٰةَ وَ اتَّبَعُوا الشَّهَوٰاتِ فَسَوْفَ یَلْقَوْنَ غَیًّا. مریم (19) 59

إِنْ کٰادَ لَیُضِلُّنٰا عَنْ آلِهَتِنٰا لَوْ لاٰ أَنْ صَبَرْنٰا عَلَیْهٰا وَ سَوْفَ یَعْلَمُونَ حِینَ یَرَوْنَ الْعَذٰابَ مَنْ أَضَلُّ سَبِیلاً

أَ رَأَیْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلٰهَهُ هَوٰاهُ أَ فَأَنْتَ تَکُونُ عَلَیْهِ وَکِیلاً. فرقان (25) 42 و 43

فَإِنْ لَمْ یَسْتَجِیبُوا لَکَ فَاعْلَمْ أَنَّمٰا یَتَّبِعُونَ أَهْوٰاءَهُمْ وَ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَوٰاهُ بِغَیْرِ هُدیً مِنَ اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ . قصص (28) 50

بَلِ اتَّبَعَ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَهْوٰاءَهُمْ بِغَیْرِ عِلْمٍ فَمَنْ یَهْدِی مَنْ أَضَلَّ اللّٰهُ وَ مٰا لَهُمْ مِنْ نٰاصِرِینَ . روم (30) 29

أَ فَرَأَیْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلٰهَهُ هَوٰاهُ وَ أَضَلَّهُ اللّٰهُ عَلیٰ عِلْمٍ وَ خَتَمَ عَلیٰ سَمْعِهِ وَ قَلْبِهِ وَ جَعَلَ عَلیٰ بَصَرِهِ غِشٰاوَةً فَمَنْ یَهْدِیهِ مِنْ بَعْدِ اللّٰهِ أَ فَلاٰ تَذَکَّرُونَ . جاثیه (45) 23

31. ظلم
154. پیروی از هواهای نفس باعث ستم به خویش:

وَ لَئِنْ أَتَیْتَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ بِکُلِّ آیَةٍ مٰا تَبِعُوا قِبْلَتَکَ وَ مٰا أَنْتَ بِتٰابِعٍ قِبْلَتَهُمْ وَ مٰا بَعْضُهُمْ بِتٰابِعٍ قِبْلَةَ بَعْضٍ وَ لَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوٰاءَهُمْ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ إِنَّکَ إِذاً لَمِنَ الظّٰالِمِینَ . بقره (2) 145

فَإِنْ لَمْ یَسْتَجِیبُوا لَکَ فَاعْلَمْ أَنَّمٰا یَتَّبِعُونَ أَهْوٰاءَهُمْ وَ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَوٰاهُ بِغَیْرِ هُدیً مِنَ اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ . قصص (28) 50

ثُمَّ جَعَلْنٰاکَ عَلیٰ شَرِیعَةٍ مِنَ الْأَمْرِ فَاتَّبِعْهٰا وَ لاٰ تَتَّبِعْ أَهْوٰاءَ الَّذِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ

إِنَّهُمْ لَنْ یُغْنُوا عَنْکَ مِنَ

اَللّٰهِ شَیْئاً وَ إِنَّ الظّٰالِمِینَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ وَ اللّٰهُ وَلِیُّ الْمُتَّقِینَ . جاثیه (45) 18 و 19

32. عبث پنداشتن هستی
155. هواپرستی عامل انکار معاد و عبث پنداشتن هستی:

یٰا دٰاوُدُ إِنّٰا جَعَلْنٰاکَ خَلِیفَةً فِی الْأَرْضِ فَاحْکُمْ بَیْنَ النّٰاسِ بِالْحَقِّ وَ لاٰ تَتَّبِعِ الْهَویٰ فَیُضِلَّکَ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ إِنَّ الَّذِینَ یَضِلُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ لَهُمْ عَذٰابٌ شَدِیدٌ بِمٰا نَسُوا یَوْمَ الْحِسٰابِ

وَ مٰا خَلَقْنَا السَّمٰاءَ وَ الْأَرْضَ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا بٰاطِلاً ذٰلِکَ ظَنُّ الَّذِینَ کَفَرُوا فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ کَفَرُوا مِنَ النّٰارِ. ص (38) 26 و 27

33. غلوّ در دین
156. غلوّ در دین از نتایج هواپرستی:

قُلْ یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ لاٰ تَغْلُوا فِی دِینِکُمْ غَیْرَ الْحَقِّ وَ لاٰ تَتَّبِعُوا أَهْوٰاءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَ أَضَلُّوا کَثِیراً وَ ضَلُّوا عَنْ سَوٰاءِ السَّبِیلِ . مائده (5) 77

34. فقدان ابزار شناخت
157. هواپرستی موجب از دست دادن ابزارهای شناخت:

أَ فَرَأَیْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلٰهَهُ هَوٰاهُ وَ أَضَلَّهُ اللّٰهُ عَلیٰ عِلْمٍ وَ خَتَمَ عَلیٰ سَمْعِهِ وَ قَلْبِهِ وَ جَعَلَ عَلیٰ بَصَرِهِ غِشٰاوَةً فَمَنْ یَهْدِیهِ مِنْ بَعْدِ اللّٰهِ أَ فَلاٰ تَذَکَّرُونَ . جاثیه (45) 23

أَ فَمَنْ کٰانَ عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ کَمَنْ زُیِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ وَ اتَّبَعُوا أَهْوٰاءَهُمْ . محمّد (47) 14

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَسْتَمِعُ إِلَیْکَ حَتّٰی إِذٰا خَرَجُوا مِنْ عِنْدِکَ قٰالُوا لِلَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ مٰا ذٰا قٰالَ آنِفاً أُولٰئِکَ الَّذِینَ طَبَعَ اللّٰهُ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ وَ اتَّبَعُوا أَهْوٰاءَهُمْ . محمّد (47) 16

35. فقدان درک صحیح
158. تیرگی قلب و هواپرستی کافران عامل عدم درک صحیح آنان از وحی و سخنان پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَسْتَمِعُ إِلَیْکَ حَتّٰی إِذٰا خَرَجُوا مِنْ عِنْدِکَ قٰالُوا لِلَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ مٰا ذٰا قٰالَ آنِفاً أُولٰئِکَ الَّذِینَ طَبَعَ اللّٰهُ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ وَ اتَّبَعُوا أَهْوٰاءَهُمْ . محمّد (47) 16

36. قتل
159. قتل نفس از پیامدهای هواپرستی:

فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِیهِ فَقَتَلَهُ فَأَصْبَحَ مِنَ الْخٰاسِرِینَ . مائده (5) 30

37. قتل انبیا
160. هواپرستی عامل قتل پیامبران:

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا مُوسَی الْکِتٰابَ وَ قَفَّیْنٰا مِنْ بَعْدِهِ بِالرُّسُلِ وَ آتَیْنٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ الْبَیِّنٰاتِ وَ أَیَّدْنٰاهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ أَ فَکُلَّمٰا جٰاءَکُمْ رَسُولٌ بِمٰا لاٰ تَهْویٰ أَنْفُسُکُمُ اسْتَکْبَرْتُمْ فَفَرِیقاً کَذَّبْتُمْ وَ فَرِیقاً تَقْتُلُونَ . بقره (2) 87

لَقَدْ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ وَ أَرْسَلْنٰا إِلَیْهِمْ رُسُلاً کُلَّمٰا جٰاءَهُمْ رَسُولٌ بِمٰا لاٰ تَهْویٰ أَنْفُسُهُمْ فَرِیقاً کَذَّبُوا وَ فَرِیقاً یَقْتُلُونَ . مائده (5) 70

38. کفر به قیامت
161. هواپرستی عامل ایمان نیاوردن به قیامت:

قُلْ هَلُمَّ شُهَدٰاءَکُمُ الَّذِینَ یَشْهَدُونَ أَنَّ اللّٰهَ حَرَّمَ هٰذٰا فَإِنْ شَهِدُوا فَلاٰ تَشْهَدْ مَعَهُمْ وَ لاٰ تَتَّبِعْ أَهْوٰاءَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا وَ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَ هُمْ بِرَبِّهِمْ یَعْدِلُونَ . انعام (6) 150

إِنَّ السّٰاعَةَ آتِیَةٌ أَکٰادُ أُخْفِیهٰا لِتُجْزیٰ کُلُّ نَفْسٍ بِمٰا

تَسْعیٰ

فَلاٰ یَصُدَّنَّکَ عَنْهٰا مَنْ لاٰ یُؤْمِنُ بِهٰا وَ اتَّبَعَ هَوٰاهُ فَتَرْدیٰ . (1)طه (20) 15 و 16

39. کفر به کتب آسمانی
162. کفر به کتب آسمانی (تورات و قرآن) برخاسته از هواپرستی:

فَلَمّٰا جٰاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنٰا قٰالُوا لَوْ لاٰ أُوتِیَ مِثْلَ مٰا أُوتِیَ مُوسیٰ أَ وَ لَمْ یَکْفُرُوا بِمٰا أُوتِیَ مُوسیٰ مِنْ قَبْلُ قٰالُوا سِحْرٰانِ تَظٰاهَرٰا وَ قٰالُوا إِنّٰا بِکُلٍّ کٰافِرُونَ

قُلْ فَأْتُوا بِکِتٰابٍ مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ هُوَ أَهْدیٰ مِنْهُمٰا أَتَّبِعْهُ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ

فَإِنْ لَمْ یَسْتَجِیبُوا لَکَ فَاعْلَمْ أَنَّمٰا یَتَّبِعُونَ أَهْوٰاءَهُمْ وَ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَوٰاهُ بِغَیْرِ هُدیً مِنَ اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ . قصص (28) 48 -\50

40. گناه
163. پیروی از هوای نفس موجب ابتلای آدمی به زشتی و گناهان:

وَ مٰا أُبَرِّئُ نَفْسِی إِنَّ النَّفْسَ لَأَمّٰارَةٌ بِالسُّوءِ إِلاّٰ مٰا رَحِمَ رَبِّی إِنَّ رَبِّی غَفُورٌ رَحِیمٌ . یوسف (12) 53

41. محرومیّت از امداد خدا
164. پیروی از هوا و هوس موجب محرومیّت از امدادهای الهی:

وَ لَنْ تَرْضیٰ عَنْکَ الْیَهُودُ وَ لاَ النَّصٰاریٰ حَتّٰی تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ قُلْ إِنَّ هُدَی اللّٰهِ هُوَ الْهُدیٰ وَ لَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوٰاءَهُمْ بَعْدَ الَّذِی جٰاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ مٰا لَکَ مِنَ اللّٰهِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ نَصِیرٍ. بقره (2) 120

وَ کَذٰلِکَ أَنْزَلْنٰاهُ حُکْماً عَرَبِیًّا وَ لَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوٰاءَهُمْ بَعْدَ مٰا جٰاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ مٰا لَکَ مِنَ اللّٰهِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ وٰاقٍ . رعد (13) 37

أَ رَأَیْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلٰهَهُ هَوٰاهُ أَ فَأَنْتَ تَکُونُ عَلَیْهِ وَکِیلاً. فرقان (25) 43

بَلِ اتَّبَعَ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَهْوٰاءَهُمْ بِغَیْرِ عِلْمٍ فَمَنْ یَهْدِی مَنْ أَضَلَّ اللّٰهُ وَ مٰا لَهُمْ مِنْ نٰاصِرِینَ . روم (30) 29

42. محرومیّت از مقامات معنوی
165. هواپرستی عامل محروم شدن از مقامات معنوی به دست آمده:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ الَّذِی آتَیْنٰاهُ آیٰاتِنٰا فَانْسَلَخَ مِنْهٰا فَأَتْبَعَهُ الشَّیْطٰانُ فَکٰانَ مِنَ الْغٰاوِینَ

وَ لَوْ شِئْنٰا لَرَفَعْنٰاهُ بِهٰا وَ لٰکِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَی الْأَرْضِ وَ اتَّبَعَ هَوٰاهُ فَمَثَلُهُ کَمَثَلِ الْکَلْبِ إِنْ تَحْمِلْ عَلَیْهِ یَلْهَثْ أَوْ تَتْرُکْهُ یَلْهَثْ ذٰلِکَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا فَاقْصُصِ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ یَتَفَکَّرُونَ . اعراف (7) 175 و 176

43. محرومیّت از نعمتهای بهشتی
166. پیروی از هواهای نفسانی باعث محرومیّت از نعمتهای بهشتی:

أَ فَمَنْ کٰانَ عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ کَمَنْ زُیِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ وَ اتَّبَعُوا أَهْوٰاءَهُمْ

مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِی وُعِدَ الْمُتَّقُونَ فِیهٰا أَنْهٰارٌ مِنْ مٰاءٍ غَیْرِ آسِنٍ وَ أَنْهٰارٌ مِنْ لَبَنٍ لَمْ یَتَغَیَّرْ طَعْمُهُ وَ أَنْهٰارٌ مِنْ خَمْرٍ لَذَّةٍ لِلشّٰارِبِینَ وَ أَنْهٰارٌ مِنْ عَسَلٍ مُصَفًّی وَ لَهُمْ فِیهٰا مِنْ کُلِّ الثَّمَرٰاتِ وَ مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ کَمَنْ هُوَ خٰالِدٌ فِی النّٰارِ وَ سُقُوا مٰاءً حَمِیماً فَقَطَّعَ أَمْعٰاءَهُمْ

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَسْتَمِعُ إِلَیْکَ حَتّٰی إِذٰا خَرَجُوا مِنْ عِنْدِکَ قٰالُوا لِلَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ مٰا ذٰا قٰالَ آنِفاً أُولٰئِکَ الَّذِینَ طَبَعَ اللّٰهُ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ وَ اتَّبَعُوا أَهْوٰاءَهُمْ . محمّد (47) 14 -\16


1) 1) .«و اتّبع هواه...»می‌تواند تعلیل برای جملۀ قبلی«لا یؤمن بها»باشد

44. محرومیّت از ولایت خدا
167. پیروی از هوای نفس موجب محرومیّت از ولایت خداوند:

وَ لَنْ تَرْضیٰ عَنْکَ الْیَهُودُ وَ لاَ النَّصٰاریٰ حَتّٰی تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ قُلْ إِنَّ هُدَی اللّٰهِ هُوَ الْهُدیٰ وَ لَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوٰاءَهُمْ بَعْدَ الَّذِی جٰاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ مٰا لَکَ مِنَ اللّٰهِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ نَصِیرٍ. بقره (2) 120

وَ کَذٰلِکَ أَنْزَلْنٰاهُ حُکْماً عَرَبِیًّا وَ لَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوٰاءَهُمْ بَعْدَ مٰا جٰاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ مٰا لَکَ مِنَ اللّٰهِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ وٰاقٍ . رعد (13) 37

45. محرومیّت از هدایت الهی
168. پیروی از هوای نفس سبب محرومیّت از هدایتهای الهی:

قُلْ یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ لاٰ تَغْلُوا فِی دِینِکُمْ غَیْرَ الْحَقِّ وَ لاٰ تَتَّبِعُوا أَهْوٰاءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَ أَضَلُّوا کَثِیراً وَ ضَلُّوا عَنْ سَوٰاءِ السَّبِیلِ . مائده (5) 77

إِنْ کٰادَ لَیُضِلُّنٰا عَنْ آلِهَتِنٰا لَوْ لاٰ أَنْ صَبَرْنٰا عَلَیْهٰا وَ سَوْفَ یَعْلَمُونَ حِینَ یَرَوْنَ الْعَذٰابَ مَنْ أَضَلُّ سَبِیلاً

أَ رَأَیْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلٰهَهُ هَوٰاهُ أَ فَأَنْتَ تَکُونُ عَلَیْهِ وَکِیلاً. فرقان (25) 42 و 43

فَإِنْ لَمْ یَسْتَجِیبُوا لَکَ فَاعْلَمْ أَنَّمٰا یَتَّبِعُونَ أَهْوٰاءَهُمْ وَ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَوٰاهُ بِغَیْرِ هُدیً مِنَ اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ . قصص (28) 50

بَلِ اتَّبَعَ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَهْوٰاءَهُمْ بِغَیْرِ عِلْمٍ فَمَنْ یَهْدِی مَنْ أَضَلَّ اللّٰهُ وَ مٰا لَهُمْ مِنْ نٰاصِرِینَ . روم (30) 29

أَ فَرَأَیْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلٰهَهُ هَوٰاهُ وَ أَضَلَّهُ اللّٰهُ عَلیٰ عِلْمٍ وَ خَتَمَ عَلیٰ سَمْعِهِ وَ قَلْبِهِ وَ جَعَلَ عَلیٰ بَصَرِهِ غِشٰاوَةً فَمَنْ یَهْدِیهِ مِنْ بَعْدِ اللّٰهِ أَ فَلاٰ تَذَکَّرُونَ . جاثیه (45) 23

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَسْتَمِعُ إِلَیْکَ حَتّٰی إِذٰا خَرَجُوا مِنْ عِنْدِکَ قٰالُوا لِلَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ مٰا ذٰا قٰالَ آنِفاً أُولٰئِکَ الَّذِینَ طَبَعَ اللّٰهُ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ وَ اتَّبَعُوا أَهْوٰاءَهُمْ

وَ الَّذِینَ اهْتَدَوْا زٰادَهُمْ هُدیً وَ آتٰاهُمْ تَقْوٰاهُمْ . محمّد (47) 16 و 17

46. ندامت
169. پیروی از هوای نفس موجب پشیمانی:

فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِیهِ فَقَتَلَهُ فَأَصْبَحَ مِنَ الْخٰاسِرِینَ

فَبَعَثَ اللّٰهُ غُرٰاباً یَبْحَثُ فِی الْأَرْضِ لِیُرِیَهُ کَیْفَ یُوٰارِی سَوْأَةَ أَخِیهِ قٰالَ یٰا وَیْلَتیٰ أَ عَجَزْتُ أَنْ أَکُونَ مِثْلَ هٰذَا الْغُرٰابِ فَأُوٰارِیَ سَوْأَةَ أَخِی فَأَصْبَحَ مِنَ النّٰادِمِینَ . مائده (5) 30 و 31

47. نسبت فرزند به خدا
170. هواپرستی مشرکان عامل نسبت دادن فرزند دختر به خداوند:

أَ فَرَأَیْتُمُ اللاّٰتَ وَ الْعُزّٰی

وَ مَنٰاةَ الثّٰالِثَةَ الْأُخْریٰ

أَ لَکُمُ الذَّکَرُ وَ لَهُ الْأُنْثیٰ

تِلْکَ إِذاً قِسْمَةٌ ضِیزیٰ

إِنْ هِیَ إِلاّٰ أَسْمٰاءٌ سَمَّیْتُمُوهٰا أَنْتُمْ وَ آبٰاؤُکُمْ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ بِهٰا مِنْ سُلْطٰانٍ إِنْ یَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَ مٰا تَهْوَی الْأَنْفُسُ وَ لَقَدْ جٰاءَهُمْ مِنْ رَبِّهِمُ الْهُدیٰ . نجم (53) 19 -\23

48. هدایت‌گریزی
171. هواپرستی عامل گریز از هدایتهای الهی و اصرار بر شرک و بت‌پرستی:

أَ فَرَأَیْتُمُ اللاّٰتَ وَ الْعُزّٰی

وَ مَنٰاةَ الثّٰالِثَةَ الْأُخْریٰ

أَ لَکُمُ الذَّکَرُ وَ لَهُ الْأُنْثیٰ

تِلْکَ إِذاً قِسْمَةٌ ضِیزیٰ

إِنْ هِیَ إِلاّٰ أَسْمٰاءٌ سَمَّیْتُمُوهٰا أَنْتُمْ وَ آبٰاؤُکُمْ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ بِهٰا مِنْ سُلْطٰانٍ إِنْ یَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَ مٰا تَهْوَی

اَلْأَنْفُسُ وَ لَقَدْ جٰاءَهُمْ مِنْ رَبِّهِمُ الْهُدیٰ . نجم (53) 19 -\23

اجتناب از پرستش نفس

172. خوف از مقام پروردگار و اجتناب از هواپرستی عامل مأوا گزیدن در بهشت:

وَ أَمّٰا مَنْ خٰافَ مَقٰامَ رَبِّهِ وَ نَهَی النَّفْسَ عَنِ الْهَویٰ

فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِیَ الْمَأْویٰ . نازعات (79) 40 و 41

173. پذیرش احکام و تعالیم الهی در گرو پرهیز از هواپرستی و تمایلات نفسانی:

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا مُوسَی الْکِتٰابَ وَ قَفَّیْنٰا مِنْ بَعْدِهِ بِالرُّسُلِ وَ آتَیْنٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ الْبَیِّنٰاتِ وَ أَیَّدْنٰاهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ أَ فَکُلَّمٰا جٰاءَکُمْ رَسُولٌ بِمٰا لاٰ تَهْویٰ أَنْفُسُکُمُ اسْتَکْبَرْتُمْ فَفَرِیقاً کَذَّبْتُمْ وَ فَرِیقاً تَقْتُلُونَ . بقره (2) 87

لَقَدْ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ وَ أَرْسَلْنٰا إِلَیْهِمْ رُسُلاً کُلَّمٰا جٰاءَهُمْ رَسُولٌ بِمٰا لاٰ تَهْویٰ أَنْفُسُهُمْ فَرِیقاً کَذَّبُوا وَ فَرِیقاً یَقْتُلُونَ . مائده (5) 70

174. اتّکای پیامبر صلی الله علیه و آله به مبدأ وحی بازدارندۀ آن حضرت از هر انحراف و هواپرستی:

وَ النَّجْمِ إِذٰا هَویٰ

مٰا ضَلَّ صٰاحِبُکُمْ وَ مٰا غَویٰ

وَ مٰا یَنْطِقُ عَنِ الْهَویٰ

إِنْ هُوَ إِلاّٰ وَحْیٌ یُوحیٰ . نجم (53) 1 -\4

175. مأوا گزیدن در بهشت پاداش اجتناب از هواپرستی:

وَ أَمّٰا مَنْ خٰافَ مَقٰامَ رَبِّهِ وَ نَهَی النَّفْسَ عَنِ الْهَویٰ

فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِیَ الْمَأْویٰ . نازعات (79) 40 و 41

پرستش‌کنندگان نفس

اتّحاد پرستش‌کنندگان نفس

176. هواپرستان گروهی متّحد و حمایت‌کننده از یکدیگر:

ثُمَّ جَعَلْنٰاکَ عَلیٰ شَرِیعَةٍ مِنَ الْأَمْرِ فَاتَّبِعْهٰا وَ لاٰ تَتَّبِعْ أَهْوٰاءَ الَّذِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ

إِنَّهُمْ لَنْ یُغْنُوا عَنْکَ مِنَ اللّٰهِ شَیْئاً وَ إِنَّ الظّٰالِمِینَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ وَ اللّٰهُ وَلِیُّ الْمُتَّقِینَ . جاثیه (45) 18 و 19

استهزاهای پرستش‌کنندگان نفس

177. سؤال استهزاآمیز هواپرستان از عالمان دربارۀ سخنان پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَسْتَمِعُ إِلَیْکَ حَتّٰی إِذٰا خَرَجُوا مِنْ عِنْدِکَ قٰالُوا لِلَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ مٰا ذٰا قٰالَ آنِفاً أُولٰئِکَ الَّذِینَ طَبَعَ اللّٰهُ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ وَ اتَّبَعُوا أَهْوٰاءَهُمْ . محمّد (47) 16

اضلال پرستش‌کنندگان نفس

178. ضلالتهای فراوان و ریشه‌دار بشر، میراث عقاید و افکار هواپرستان تاریخ:

قُلْ یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ لاٰ تَغْلُوا فِی دِینِکُمْ غَیْرَ الْحَقِّ وَ لاٰ تَتَّبِعُوا أَهْوٰاءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَ أَضَلُّوا کَثِیراً وَ ضَلُّوا عَنْ سَوٰاءِ السَّبِیلِ . مائده (5) 77

اطاعت از پرستش‌کنندگان نفس

179. حرمت اطاعت از هواپرستان:

وَ لَنْ تَرْضیٰ عَنْکَ الْیَهُودُ وَ لاَ النَّصٰاریٰ حَتّٰی تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ قُلْ إِنَّ هُدَی اللّٰهِ هُوَ الْهُدیٰ وَ لَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوٰاءَهُمْ بَعْدَ الَّذِی جٰاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ مٰا لَکَ مِنَ اللّٰهِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ نَصِیرٍ. بقره (2) 120

وَ لَئِنْ أَتَیْتَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ بِکُلِّ آیَةٍ مٰا تَبِعُوا قِبْلَتَکَ وَ مٰا أَنْتَ بِتٰابِعٍ قِبْلَتَهُمْ وَ مٰا بَعْضُهُمْ بِتٰابِعٍ قِبْلَةَ بَعْضٍ وَ لَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوٰاءَهُمْ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَکَ مِنَ

اَلْعِلْمِ إِنَّکَ إِذاً لَمِنَ الظّٰالِمِینَ . بقره (2) 145

وَ أَنْزَلْنٰا إِلَیْکَ الْکِتٰابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقاً لِمٰا بَیْنَ یَدَیْهِ مِنَ الْکِتٰابِ وَ مُهَیْمِناً عَلَیْهِ فَاحْکُمْ بَیْنَهُمْ بِمٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ وَ لاٰ تَتَّبِعْ أَهْوٰاءَهُمْ عَمّٰا جٰاءَکَ مِنَ الْحَقِّ لِکُلٍّ جَعَلْنٰا مِنْکُمْ شِرْعَةً وَ مِنْهٰاجاً وَ لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ لَجَعَلَکُمْ أُمَّةً وٰاحِدَةً وَ لٰکِنْ لِیَبْلُوَکُمْ فِی مٰا آتٰاکُمْ فَاسْتَبِقُوا الْخَیْرٰاتِ إِلَی اللّٰهِ مَرْجِعُکُمْ جَمِیعاً فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ فِیهِ تَخْتَلِفُونَ . مائده (5) 48

وَ أَنِ احْکُمْ بَیْنَهُمْ بِمٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ وَ لاٰ تَتَّبِعْ أَهْوٰاءَهُمْ وَ احْذَرْهُمْ أَنْ یَفْتِنُوکَ عَنْ بَعْضِ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ إِلَیْکَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَاعْلَمْ أَنَّمٰا یُرِیدُ اللّٰهُ أَنْ یُصِیبَهُمْ بِبَعْضِ ذُنُوبِهِمْ وَ إِنَّ کَثِیراً مِنَ النّٰاسِ لَفٰاسِقُونَ . مائده (5) 49

قُلْ یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ لاٰ تَغْلُوا فِی دِینِکُمْ غَیْرَ الْحَقِّ وَ لاٰ تَتَّبِعُوا أَهْوٰاءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَ أَضَلُّوا کَثِیراً وَ ضَلُّوا عَنْ سَوٰاءِ السَّبِیلِ . مائده (5) 77

قُلْ هَلُمَّ شُهَدٰاءَکُمُ الَّذِینَ یَشْهَدُونَ أَنَّ اللّٰهَ حَرَّمَ هٰذٰا فَإِنْ شَهِدُوا فَلاٰ تَشْهَدْ مَعَهُمْ وَ لاٰ تَتَّبِعْ أَهْوٰاءَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا وَ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَ هُمْ بِرَبِّهِمْ یَعْدِلُونَ . انعام (6) 150

وَ کَذٰلِکَ أَنْزَلْنٰاهُ حُکْماً عَرَبِیًّا وَ لَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوٰاءَهُمْ بَعْدَ مٰا جٰاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ مٰا لَکَ مِنَ اللّٰهِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ وٰاقٍ . رعد (13) 37

وَ اصْبِرْ نَفْسَکَ مَعَ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدٰاةِ وَ الْعَشِیِّ یُرِیدُونَ وَجْهَهُ وَ لاٰ تَعْدُ عَیْنٰاکَ عَنْهُمْ تُرِیدُ زِینَةَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ لاٰ تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنٰا قَلْبَهُ عَنْ ذِکْرِنٰا وَ اتَّبَعَ هَوٰاهُ وَ کٰانَ أَمْرُهُ فُرُطاً. کهف (18) 28

فَلِذٰلِکَ فَادْعُ وَ اسْتَقِمْ کَمٰا أُمِرْتَ وَ لاٰ تَتَّبِعْ أَهْوٰاءَهُمْ وَ قُلْ آمَنْتُ بِمٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ مِنْ کِتٰابٍ وَ أُمِرْتُ لِأَعْدِلَ بَیْنَکُمُ اللّٰهُ رَبُّنٰا وَ رَبُّکُمْ لَنٰا أَعْمٰالُنٰا وَ لَکُمْ أَعْمٰالُکُمْ لاٰ حُجَّةَ بَیْنَنٰا وَ بَیْنَکُمُ اللّٰهُ یَجْمَعُ بَیْنَنٰا وَ إِلَیْهِ الْمَصِیرُ. شوری (42) 15

ثُمَّ جَعَلْنٰاکَ عَلیٰ شَرِیعَةٍ مِنَ الْأَمْرِ فَاتَّبِعْهٰا وَ لاٰ تَتَّبِعْ أَهْوٰاءَ الَّذِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ . جاثیه (45) 18

180. اطاعت از هواپرستان اهل کتاب پس از اتمام‌حجّت الهی موجب قرار گرفتن در زمرۀ ظالمان:

وَ لَئِنْ أَتَیْتَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ بِکُلِّ آیَةٍ مٰا تَبِعُوا قِبْلَتَکَ وَ مٰا أَنْتَ بِتٰابِعٍ قِبْلَتَهُمْ وَ مٰا بَعْضُهُمْ بِتٰابِعٍ قِبْلَةَ بَعْضٍ وَ لَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوٰاءَهُمْ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ إِنَّکَ إِذاً لَمِنَ الظّٰالِمِینَ . بقره (2) 145

181. پیروی حق از هوا و هوس هواپرستان سبب تباهی در آسمانها و زمین و موجودات در آنها:

وَ لَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ أَهْوٰاءَهُمْ لَفَسَدَتِ السَّمٰاوٰاتُ وَ الْأَرْضُ وَ مَنْ فِیهِنَّ بَلْ أَتَیْنٰاهُمْ بِذِکْرِهِمْ فَهُمْ عَنْ ذِکْرِهِمْ مُعْرِضُونَ . مؤمنون (23) 71

182. اطاعت از هواپرستان موجب محروم شدن از هر نوع ولایت و امداد الهی:

وَ لَنْ تَرْضیٰ عَنْکَ الْیَهُودُ وَ لاَ النَّصٰاریٰ حَتّٰی تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ قُلْ إِنَّ هُدَی اللّٰهِ هُوَ الْهُدیٰ وَ لَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوٰاءَهُمْ بَعْدَ الَّذِی جٰاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ مٰا لَکَ مِنَ اللّٰهِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ نَصِیرٍ. بقره (2) 120

183. اطاعت از هواپرستان سبب هلاکت و سقوط انسان:

فَلاٰ یَصُدَّنَّکَ عَنْهٰا مَنْ لاٰ یُؤْمِنُ بِهٰا وَ اتَّبَعَ هَوٰاهُ فَتَرْدیٰ . طه (20) 16

اعراض از پرستش‌کنندگان نفس

184. پیامبر صلی الله علیه و آله مأمور به اعراض از هواپرستان تکذیب‌گر پس از اتمام‌حجّت بر آنان:

وَ إِنْ یَرَوْا آیَةً یُعْرِضُوا وَ یَقُولُوا سِحْرٌ مُسْتَمِرٌّ

وَ کَذَّبُوا وَ اتَّبَعُوا أَهْوٰاءَهُمْ وَ کُلُّ أَمْرٍ مُسْتَقِرٌّ

وَ لَقَدْ جٰاءَهُمْ مِنَ الْأَنْبٰاءِ مٰا فِیهِ مُزْدَجَرٌ

حِکْمَةٌ بٰالِغَةٌ فَمٰا تُغْنِ النُّذُرُ

فَتَوَلَّ عَنْهُمْ یَوْمَ یَدْعُ الدّٰاعِ إِلیٰ شَیْءٍ نُکُرٍ. قمر (54) 2 -\6

185. پیامبر صلی الله علیه و آله مأمور به اعراض از شفاعت برای هواپرستان در قیامت:

وَ کَذَّبُوا وَ اتَّبَعُوا أَهْوٰاءَهُمْ وَ کُلُّ أَمْرٍ مُسْتَقِرٌّ

وَ لَقَدْ جٰاءَهُمْ مِنَ الْأَنْبٰاءِ مٰا فِیهِ مُزْدَجَرٌ

حِکْمَةٌ بٰالِغَةٌ فَمٰا تُغْنِ النُّذُرُ. (1)قمر (54) 3 -\5

6/54

بی‌ارزشی پرستش‌کنندگان نفس

186. هواپرستان انسانهایی فاقد ارزش و اعتبار در قیاس با انسانهای با بصیرت:

أَ فَمَنْ کٰانَ عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ کَمَنْ زُیِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ وَ اتَّبَعُوا أَهْوٰاءَهُمْ . محمّد (47) 14

بی‌بصیرتی پرستش‌کنندگان نفس

187. هواپرستان فاقد هرگونه بصیرت و بینایی در امور خود:

أَ فَمَنْ کٰانَ عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ کَمَنْ زُیِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ وَ اتَّبَعُوا أَهْوٰاءَهُمْ . محمّد (47) 14

پرستش‌کنندگان نفس در قیامت

188. بی‌اثر بودن تذکّر و پندگیری هواپرستان پس از فرارسیدن قیامت:

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَسْتَمِعُ إِلَیْکَ حَتّٰی إِذٰا خَرَجُوا مِنْ عِنْدِکَ قٰالُوا لِلَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ مٰا ذٰا قٰالَ آنِفاً أُولٰئِکَ الَّذِینَ طَبَعَ اللّٰهُ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ وَ اتَّبَعُوا أَهْوٰاءَهُمْ

فَهَلْ یَنْظُرُونَ إِلاَّ السّٰاعَةَ أَنْ تَأْتِیَهُمْ بَغْتَةً فَقَدْ جٰاءَ أَشْرٰاطُهٰا فَأَنّٰی لَهُمْ إِذٰا جٰاءَتْهُمْ ذِکْرٰاهُمْ . محمّد (47) 16 و 18

189. اجابت سریع منادی محشر از سوی هواپرستان تکذیب‌گر عصر پیامبر صلی الله علیه و آله ، در قیامت:

وَ کَذَّبُوا وَ اتَّبَعُوا أَهْوٰاءَهُمْ وَ کُلُّ أَمْرٍ مُسْتَقِرٌّ

فَتَوَلَّ عَنْهُمْ یَوْمَ یَدْعُ الدّٰاعِ إِلیٰ شَیْءٍ نُکُرٍ

خُشَّعاً أَبْصٰارُهُمْ یَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْدٰاثِ کَأَنَّهُمْ جَرٰادٌ مُنْتَشِرٌ

مُهْطِعِینَ إِلَی الدّٰاعِ یَقُولُ الْکٰافِرُونَ هٰذٰا یَوْمٌ عَسِرٌ. قمر (54) 3 و 6 -\8

190. سرگردانی و بی‌هدفی هواپرستان تکذیب‌گر عصر پیامبر صلی الله علیه و آله در قیامت:

وَ کَذَّبُوا وَ اتَّبَعُوا أَهْوٰاءَهُمْ وَ کُلُّ أَمْرٍ مُسْتَقِرٌّ

فَتَوَلَّ عَنْهُمْ یَوْمَ یَدْعُ الدّٰاعِ إِلیٰ شَیْءٍ نُکُرٍ

خُشَّعاً أَبْصٰارُهُمْ یَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْدٰاثِ کَأَنَّهُمْ جَرٰادٌ مُنْتَشِرٌ. قمر (54) 3 و 6 و 7

191. خواری و ذلّت هواپرستان تکذیب‌گر عصر پیامبر صلی الله علیه و آله در قیامت:

وَ کَذَّبُوا وَ اتَّبَعُوا أَهْوٰاءَهُمْ وَ کُلُّ أَمْرٍ مُسْتَقِرٌّ

فَتَوَلَّ عَنْهُمْ یَوْمَ یَدْعُ الدّٰاعِ إِلیٰ شَیْءٍ نُکُرٍ

خُشَّعاً أَبْصٰارُهُمْ یَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْدٰاثِ کَأَنَّهُمْ جَرٰادٌ مُنْتَشِرٌ. قمر (54) 3 و 6 و 7

192. پراکنده شدن هواپرستان عصر پیامبر صلی الله علیه و آله در عرصۀ محشر همانند ملخها پس از خروج از

1) 1) . بنا بر قولی مقصود از«عنهم...»این است که در قیامت هنگامی که تکذیب‌گران هواپرست از تو (پیامبر صلی الله علیه و آله ) درخواست شفاعت کردند از ایشان اعراض نما همان گونه که در دنیا آنها دعوت تو را نپذیرفتند. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 283)

قبرهایشان:

وَ کَذَّبُوا وَ اتَّبَعُوا أَهْوٰاءَهُمْ وَ کُلُّ أَمْرٍ مُسْتَقِرٌّ

فَتَوَلَّ عَنْهُمْ یَوْمَ یَدْعُ الدّٰاعِ إِلیٰ شَیْءٍ نُکُرٍ

خُشَّعاً أَبْصٰارُهُمْ یَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْدٰاثِ کَأَنَّهُمْ جَرٰادٌ مُنْتَشِرٌ. قمر (54) 3 و 6 و 7

193. قیامت امری ناشناخته و هول‌انگیز برای هواپرستان تکذیب‌گر عصر پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ کَذَّبُوا وَ اتَّبَعُوا أَهْوٰاءَهُمْ وَ کُلُّ أَمْرٍ مُسْتَقِرٌّ

فَتَوَلَّ عَنْهُمْ یَوْمَ یَدْعُ الدّٰاعِ إِلیٰ شَیْءٍ نُکُرٍ

خُشَّعاً أَبْصٰارُهُمْ یَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْدٰاثِ کَأَنَّهُمْ جَرٰادٌ مُنْتَشِرٌ. قمر (54) 3 و 6 و 7

194. چشمان هواپرستان در قیامت نمایانگر ترس و خواری ایشان از وحشت آن روز:

وَ کَذَّبُوا وَ اتَّبَعُوا أَهْوٰاءَهُمْ وَ کُلُّ أَمْرٍ مُسْتَقِرٌّ

فَتَوَلَّ عَنْهُمْ یَوْمَ یَدْعُ الدّٰاعِ إِلیٰ شَیْءٍ نُکُرٍ

خُشَّعاً أَبْصٰارُهُمْ یَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْدٰاثِ کَأَنَّهُمْ جَرٰادٌ مُنْتَشِرٌ. قمر (54) 3 و 6 و 7

پرستش‌کنندگان نفس و قرآن

195. بی‌توجّهی هواپرستان عصر پیامبر صلی الله علیه و آله به داستانهای مهم و حکمت‌آمیز قرآن از گذشتگان:

وَ إِنْ یَرَوْا آیَةً یُعْرِضُوا وَ یَقُولُوا سِحْرٌ مُسْتَمِرٌّ

وَ کَذَّبُوا وَ اتَّبَعُوا أَهْوٰاءَهُمْ وَ کُلُّ أَمْرٍ مُسْتَقِرٌّ

وَ لَقَدْ جٰاءَهُمْ مِنَ الْأَنْبٰاءِ مٰا فِیهِ مُزْدَجَرٌ

حِکْمَةٌ بٰالِغَةٌ فَمٰا تُغْنِ النُّذُرُ. قمر (54) 2 -\5

پرستش‌کنندگان نفس و محمّد صلی الله علیه و آله

196. گوش فرادادن هواپرستان به سخنان پیامبر صلی الله علیه و آله بدون هیچ‌گونه فهم و تأمّل:

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَسْتَمِعُ إِلَیْکَ حَتّٰی إِذٰا خَرَجُوا مِنْ عِنْدِکَ قٰالُوا لِلَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ مٰا ذٰا قٰالَ آنِفاً أُولٰئِکَ الَّذِینَ طَبَعَ اللّٰهُ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ وَ اتَّبَعُوا أَهْوٰاءَهُمْ . محمّد (47) 16

پستی پرستش‌کنندگان نفس

197. هواپرستان حق‌ناپذیر و خداگریز عصر پیامبر صلی الله علیه و آله پست‌تر و گمراه‌تر از چهارپایان:

أَ رَأَیْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلٰهَهُ هَوٰاهُ أَ فَأَنْتَ تَکُونُ عَلَیْهِ وَکِیلاً

أَمْ تَحْسَبُ أَنَّ أَکْثَرَهُمْ یَسْمَعُونَ أَوْ یَعْقِلُونَ إِنْ هُمْ إِلاّٰ کَالْأَنْعٰامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِیلاً. فرقان (25) 43 و 44

پیروی از پرستش‌کنندگان نفس

198. حرمت پیروی از هواپرستان:

وَ لَئِنْ أَتَیْتَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ بِکُلِّ آیَةٍ مٰا تَبِعُوا قِبْلَتَکَ وَ مٰا أَنْتَ بِتٰابِعٍ قِبْلَتَهُمْ وَ مٰا بَعْضُهُمْ بِتٰابِعٍ قِبْلَةَ بَعْضٍ وَ لَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوٰاءَهُمْ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ إِنَّکَ إِذاً لَمِنَ الظّٰالِمِینَ . بقره (2) 145

وَ أَنِ احْکُمْ بَیْنَهُمْ بِمٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ وَ لاٰ تَتَّبِعْ أَهْوٰاءَهُمْ وَ احْذَرْهُمْ أَنْ یَفْتِنُوکَ عَنْ بَعْضِ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ إِلَیْکَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَاعْلَمْ أَنَّمٰا یُرِیدُ اللّٰهُ أَنْ یُصِیبَهُمْ بِبَعْضِ ذُنُوبِهِمْ وَ إِنَّ کَثِیراً مِنَ النّٰاسِ لَفٰاسِقُونَ . مائده (5) 49

قُلْ یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ لاٰ تَغْلُوا فِی دِینِکُمْ غَیْرَ الْحَقِّ وَ لاٰ تَتَّبِعُوا أَهْوٰاءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَ أَضَلُّوا کَثِیراً وَ ضَلُّوا عَنْ سَوٰاءِ السَّبِیلِ . مائده (5) 77

قُلْ هَلُمَّ شُهَدٰاءَکُمُ الَّذِینَ یَشْهَدُونَ أَنَّ اللّٰهَ حَرَّمَ هٰذٰا فَإِنْ شَهِدُوا فَلاٰ تَشْهَدْ مَعَهُمْ وَ لاٰ تَتَّبِعْ أَهْوٰاءَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا وَ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَ هُمْ بِرَبِّهِمْ یَعْدِلُونَ . انعام (6) 150

وَ کَذٰلِکَ أَنْزَلْنٰاهُ حُکْماً عَرَبِیًّا وَ لَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوٰاءَهُمْ بَعْدَ مٰا جٰاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ مٰا لَکَ مِنَ اللّٰهِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ وٰاقٍ . رعد (13) 37

فَلِذٰلِکَ فَادْعُ وَ اسْتَقِمْ کَمٰا أُمِرْتَ وَ لاٰ تَتَّبِعْ أَهْوٰاءَهُمْ وَ قُلْ آمَنْتُ بِمٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ مِنْ کِتٰابٍ وَ أُمِرْتُ لِأَعْدِلَ بَیْنَکُمُ اللّٰهُ رَبُّنٰا وَ رَبُّکُمْ لَنٰا أَعْمٰالُنٰا وَ لَکُمْ أَعْمٰالُکُمْ لاٰ حُجَّةَ بَیْنَنٰا وَ بَیْنَکُمُ اللّٰهُ یَجْمَعُ بَیْنَنٰا وَ إِلَیْهِ الْمَصِیرُ. شوری (42) 15

ثُمَّ جَعَلْنٰاکَ عَلیٰ شَرِیعَةٍ مِنَ الْأَمْرِ فَاتَّبِعْهٰا وَ لاٰ تَتَّبِعْ أَهْوٰاءَ الَّذِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ . جاثیه (45) 18

199. پیروی اهل کتاب از هواپرستان موجب غلوّ آنان در دین خویش:

قُلْ یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ لاٰ تَغْلُوا فِی دِینِکُمْ غَیْرَ الْحَقِّ وَ لاٰ تَتَّبِعُوا أَهْوٰاءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَ أَضَلُّوا کَثِیراً وَ ضَلُّوا عَنْ سَوٰاءِ السَّبِیلِ . مائده (5) 77

200. پیروی از هواپرستان مایۀ دوری از رحمت الهی:

وَ اللّٰهُ یُرِیدُ أَنْ یَتُوبَ عَلَیْکُمْ وَ یُرِیدُ الَّذِینَ یَتَّبِعُونَ الشَّهَوٰاتِ أَنْ تَمِیلُوا مَیْلاً عَظِیماً. نساء (4) 27

تحدّی با پرستش‌کنندگان نفس

201. تحدّی پیامبر صلی الله علیه و آله با مشرکان هواپرست مبنی بر آوردن کتابی هدایت‌بخش‌تر از تورات و قرآن:

فَلَمّٰا جٰاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنٰا قٰالُوا لَوْ لاٰ أُوتِیَ مِثْلَ مٰا أُوتِیَ مُوسیٰ أَ وَ لَمْ یَکْفُرُوا بِمٰا أُوتِیَ مُوسیٰ مِنْ قَبْلُ قٰالُوا سِحْرٰانِ تَظٰاهَرٰا وَ قٰالُوا إِنّٰا بِکُلٍّ کٰافِرُونَ

قُلْ فَأْتُوا بِکِتٰابٍ مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ هُوَ أَهْدیٰ مِنْهُمٰا أَتَّبِعْهُ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ

فَإِنْ لَمْ یَسْتَجِیبُوا لَکَ فَاعْلَمْ أَنَّمٰا یَتَّبِعُونَ أَهْوٰاءَهُمْ وَ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَوٰاهُ بِغَیْرِ هُدیً مِنَ اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ . قصص (28) 48 -\50

تزیین اعمال پرستش‌کنندگان نفس

202. زیبا جلوه کردن اعمال زشت هواپرستان برای آنان:

أَ فَمَنْ کٰانَ عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ کَمَنْ زُیِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ وَ اتَّبَعُوا أَهْوٰاءَهُمْ . محمّد (47) 14

تشبیه پرستش‌کنندگان نفس

203. هواپرستان چهارپایانی انسان‌نما:

أَ رَأَیْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلٰهَهُ هَوٰاهُ أَ فَأَنْتَ تَکُونُ عَلَیْهِ وَکِیلاً

أَمْ تَحْسَبُ أَنَّ أَکْثَرَهُمْ یَسْمَعُونَ أَوْ یَعْقِلُونَ إِنْ هُمْ إِلاّٰ کَالْأَنْعٰامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِیلاً. فرقان (25) 43 و 44

204. پراکندگی هواپرستان تکذیب‌گر در صحنۀ محشر همانند ملخها پس از خروج از قبرها:

وَ کَذَّبُوا وَ اتَّبَعُوا أَهْوٰاءَهُمْ وَ کُلُّ أَمْرٍ مُسْتَقِرٌّ

فَتَوَلَّ عَنْهُمْ یَوْمَ یَدْعُ الدّٰاعِ إِلیٰ شَیْءٍ نُکُرٍ

خُشَّعاً أَبْصٰارُهُمْ یَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْدٰاثِ کَأَنَّهُمْ جَرٰادٌ مُنْتَشِرٌ. قمر (54) 3 و 6 و 7

تهدید پرستش‌کنندگان نفس

205. تهدید هواپرستان به سرنوشت شوم در قیامت، از سوی خداوند:

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَسْتَمِعُ إِلَیْکَ حَتّٰی إِذٰا خَرَجُوا مِنْ عِنْدِکَ قٰالُوا لِلَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ مٰا ذٰا قٰالَ آنِفاً أُولٰئِکَ الَّذِینَ طَبَعَ اللّٰهُ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ وَ اتَّبَعُوا أَهْوٰاءَهُمْ

فَهَلْ یَنْظُرُونَ إِلاَّ السّٰاعَةَ أَنْ تَأْتِیَهُمْ بَغْتَةً فَقَدْ جٰاءَ أَشْرٰاطُهٰا فَأَنّٰی لَهُمْ إِذٰا جٰاءَتْهُمْ ذِکْرٰاهُمْ . محمّد (47) 16 و 18

جهل پرستش‌کنندگان نفس

206. هواپرستان انسانهایی جاهل نسبت به مبدأ و

معاد:

أَ فَرَأَیْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلٰهَهُ هَوٰاهُ وَ أَضَلَّهُ اللّٰهُ عَلیٰ عِلْمٍ وَ خَتَمَ عَلیٰ سَمْعِهِ وَ قَلْبِهِ وَ جَعَلَ عَلیٰ بَصَرِهِ غِشٰاوَةً فَمَنْ یَهْدِیهِ مِنْ بَعْدِ اللّٰهِ أَ فَلاٰ تَذَکَّرُونَ

وَ قٰالُوا مٰا هِیَ إِلاّٰ حَیٰاتُنَا الدُّنْیٰا نَمُوتُ وَ نَحْیٰا وَ مٰا یُهْلِکُنٰا إِلاَّ الدَّهْرُ وَ مٰا لَهُمْ بِذٰلِکَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلاّٰ یَظُنُّونَ . جاثیه (45) 23 و 24

چشمان پرستش‌کنندگان نفس

207. چشمان هواپرستان در قیامت نمایانگر ترس و خواری آنان از وحشت آن روز:

وَ کَذَّبُوا وَ اتَّبَعُوا أَهْوٰاءَهُمْ وَ کُلُّ أَمْرٍ مُسْتَقِرٌّ

فَتَوَلَّ عَنْهُمْ یَوْمَ یَدْعُ الدّٰاعِ إِلیٰ شَیْءٍ نُکُرٍ

خُشَّعاً أَبْصٰارُهُمْ یَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْدٰاثِ کَأَنَّهُمْ جَرٰادٌ مُنْتَشِرٌ. قمر (54) 3 و 6 و 7

حق‌ناپذیری پرستش‌کنندگان نفس

208. اکثریّت هواپرستان عصر پیامبر صلی الله علیه و آله انسانهایی حق‌ناپذیر:

أَ رَأَیْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلٰهَهُ هَوٰاهُ أَ فَأَنْتَ تَکُونُ عَلَیْهِ وَکِیلاً

أَمْ تَحْسَبُ أَنَّ أَکْثَرَهُمْ یَسْمَعُونَ أَوْ یَعْقِلُونَ إِنْ هُمْ إِلاّٰ کَالْأَنْعٰامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِیلاً. فرقان (25) 43 و 44

209. حق‌ناپذیری هواپرستان به رغم پیوسته رسیدن سخن الهی به آنان:

فَإِنْ لَمْ یَسْتَجِیبُوا لَکَ فَاعْلَمْ أَنَّمٰا یَتَّبِعُونَ أَهْوٰاءَهُمْ وَ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَوٰاهُ بِغَیْرِ هُدیً مِنَ اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ

وَ لَقَدْ وَصَّلْنٰا لَهُمُ الْقَوْلَ لَعَلَّهُمْ یَتَذَکَّرُونَ . قصص (28) 50 و 51

210. حق‌ناپذیری هواپرستان به رغم پیوسته نازل شدن قرآن:

وَ لَوْ لاٰ أَنْ تُصِیبَهُمْ مُصِیبَةٌ بِمٰا قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ فَیَقُولُوا رَبَّنٰا لَوْ لاٰ أَرْسَلْتَ إِلَیْنٰا رَسُولاً فَنَتَّبِعَ آیٰاتِکَ وَ نَکُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ

فَلَمّٰا جٰاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنٰا قٰالُوا لَوْ لاٰ أُوتِیَ مِثْلَ مٰا أُوتِیَ مُوسیٰ أَ وَ لَمْ یَکْفُرُوا بِمٰا أُوتِیَ مُوسیٰ مِنْ قَبْلُ قٰالُوا سِحْرٰانِ تَظٰاهَرٰا وَ قٰالُوا إِنّٰا بِکُلٍّ کٰافِرُونَ

قُلْ فَأْتُوا بِکِتٰابٍ مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ هُوَ أَهْدیٰ مِنْهُمٰا أَتَّبِعْهُ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ

فَإِنْ لَمْ یَسْتَجِیبُوا لَکَ فَاعْلَمْ أَنَّمٰا یَتَّبِعُونَ أَهْوٰاءَهُمْ وَ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَوٰاهُ بِغَیْرِ هُدیً مِنَ اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ

وَ لَقَدْ وَصَّلْنٰا لَهُمُ الْقَوْلَ لَعَلَّهُمْ یَتَذَکَّرُونَ . قصص (28) 47 -\51

حمایت از پرستش‌کنندگان نفس

211. حرمت حمایت از هواپرستان:

أَ رَأَیْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلٰهَهُ هَوٰاهُ أَ فَأَنْتَ تَکُونُ عَلَیْهِ وَکِیلاً. فرقان (25) 43

خردناورزی پرستش‌کنندگان نفس

212. خردناورزی اکثریّت هواپرستان عصر پیامبر صلی الله علیه و آله :

أَ رَأَیْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلٰهَهُ هَوٰاهُ أَ فَأَنْتَ تَکُونُ عَلَیْهِ وَکِیلاً

أَمْ تَحْسَبُ أَنَّ أَکْثَرَهُمْ یَسْمَعُونَ أَوْ یَعْقِلُونَ إِنْ هُمْ إِلاّٰ کَالْأَنْعٰامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِیلاً. فرقان (25) 43 و 44

خطر پرستش‌کنندگان نفس

213. هواپرستان خطری جدّی در برابر شریعت الهی:

وَ اللّٰهُ یُرِیدُ أَنْ یَتُوبَ عَلَیْکُمْ وَ یُرِیدُ الَّذِینَ یَتَّبِعُونَ الشَّهَوٰاتِ أَنْ تَمِیلُوا مَیْلاً عَظِیماً. نساء (4) 27

وَ أَنْزَلْنٰا إِلَیْکَ الْکِتٰابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقاً لِمٰا بَیْنَ یَدَیْهِ

مِنَ الْکِتٰابِ وَ مُهَیْمِناً عَلَیْهِ فَاحْکُمْ بَیْنَهُمْ بِمٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ وَ لاٰ تَتَّبِعْ أَهْوٰاءَهُمْ عَمّٰا جٰاءَکَ مِنَ الْحَقِّ لِکُلٍّ جَعَلْنٰا مِنْکُمْ شِرْعَةً وَ مِنْهٰاجاً وَ لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ لَجَعَلَکُمْ أُمَّةً وٰاحِدَةً وَ لٰکِنْ لِیَبْلُوَکُمْ فِی مٰا آتٰاکُمْ فَاسْتَبِقُوا الْخَیْرٰاتِ إِلَی اللّٰهِ مَرْجِعُکُمْ جَمِیعاً فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ فِیهِ تَخْتَلِفُونَ

وَ أَنِ احْکُمْ بَیْنَهُمْ بِمٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ وَ لاٰ تَتَّبِعْ أَهْوٰاءَهُمْ وَ احْذَرْهُمْ أَنْ یَفْتِنُوکَ عَنْ بَعْضِ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ إِلَیْکَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَاعْلَمْ أَنَّمٰا یُرِیدُ اللّٰهُ أَنْ یُصِیبَهُمْ بِبَعْضِ ذُنُوبِهِمْ وَ إِنَّ کَثِیراً مِنَ النّٰاسِ لَفٰاسِقُونَ . مائده (5) 48 و 49

ثُمَّ جَعَلْنٰاکَ عَلیٰ شَرِیعَةٍ مِنَ الْأَمْرِ فَاتَّبِعْهٰا وَ لاٰ تَتَّبِعْ أَهْوٰاءَ الَّذِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ . جاثیه (45) 18

214. هشدار خداوند به موسی(ع) دربارۀ خطر هواپرستان:

فَلَمّٰا أَتٰاهٰا نُودِیَ یٰا مُوسیٰ

إِنَّ السّٰاعَةَ آتِیَةٌ أَکٰادُ أُخْفِیهٰا لِتُجْزیٰ کُلُّ نَفْسٍ بِمٰا تَسْعیٰ

فَلاٰ یَصُدَّنَّکَ عَنْهٰا مَنْ لاٰ یُؤْمِنُ بِهٰا وَ اتَّبَعَ هَوٰاهُ فَتَرْدیٰ . طه (20) 11 و 15 و 16

215. بهره‌مندی از بصیرتها، هدایت و رحمت قرآن مصونیّت بخش اهل یقین در برابر خطر هواپرستان:

ثُمَّ جَعَلْنٰاکَ عَلیٰ شَرِیعَةٍ مِنَ الْأَمْرِ فَاتَّبِعْهٰا وَ لاٰ تَتَّبِعْ أَهْوٰاءَ الَّذِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ

إِنَّهُمْ لَنْ یُغْنُوا عَنْکَ مِنَ اللّٰهِ شَیْئاً وَ إِنَّ الظّٰالِمِینَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ وَ اللّٰهُ وَلِیُّ الْمُتَّقِینَ

هٰذٰا بَصٰائِرُ لِلنّٰاسِ وَ هُدیً وَ رَحْمَةٌ لِقَوْمٍ یُوقِنُونَ . جاثیه (45) 18 -\20

216. پرهیزکاران بهره‌مند از ولایت خداوندی مصون از خطر هواپرستان:

ثُمَّ جَعَلْنٰاکَ عَلیٰ شَرِیعَةٍ مِنَ الْأَمْرِ فَاتَّبِعْهٰا وَ لاٰ تَتَّبِعْ أَهْوٰاءَ الَّذِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ

إِنَّهُمْ لَنْ یُغْنُوا عَنْکَ مِنَ اللّٰهِ شَیْئاً وَ إِنَّ الظّٰالِمِینَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ وَ اللّٰهُ وَلِیُّ الْمُتَّقِینَ

هٰذٰا بَصٰائِرُ لِلنّٰاسِ وَ هُدیً وَ رَحْمَةٌ لِقَوْمٍ یُوقِنُونَ . جاثیه (45) 18 -\20

217. هواپرستان بازدارندۀ مردم از آخرت:

إِنَّ السّٰاعَةَ آتِیَةٌ أَکٰادُ أُخْفِیهٰا لِتُجْزیٰ کُلُّ نَفْسٍ بِمٰا تَسْعیٰ

فَلاٰ یَصُدَّنَّکَ عَنْهٰا مَنْ لاٰ یُؤْمِنُ بِهٰا وَ اتَّبَعَ هَوٰاهُ فَتَرْدیٰ . طه (20) 15 و 16

218. هشدار خداوند به مؤمنان دربارۀ نفوذ آرا و اندیشه‌های انحرافی هواپرستان میان مؤمنان:

وَ اللّٰهُ یُرِیدُ أَنْ یَتُوبَ عَلَیْکُمْ وَ یُرِیدُ الَّذِینَ یَتَّبِعُونَ الشَّهَوٰاتِ أَنْ تَمِیلُوا مَیْلاً عَظِیماً. نساء (4) 27

219. پیروان ادیان الهی در خطر پیروی از عقاید پوچ و هواپرستانۀ گذشتگان خویش:

قُلْ یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ لاٰ تَغْلُوا فِی دِینِکُمْ غَیْرَ الْحَقِّ وَ لاٰ تَتَّبِعُوا أَهْوٰاءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَ أَضَلُّوا کَثِیراً وَ ضَلُّوا عَنْ سَوٰاءِ السَّبِیلِ . مائده (5) 77

خواسته‌های پرستش‌کنندگان نفس

220. هواپرستان خواهان معجزاتی از پیامبر صلی الله علیه و آله همانند معجزات موسی(ع):

فَلَمّٰا جٰاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنٰا قٰالُوا لَوْ لاٰ أُوتِیَ مِثْلَ مٰا أُوتِیَ مُوسیٰ أَ وَ لَمْ یَکْفُرُوا بِمٰا أُوتِیَ مُوسیٰ مِنْ قَبْلُ قٰالُوا سِحْرٰانِ تَظٰاهَرٰا وَ قٰالُوا إِنّٰا بِکُلٍّ کٰافِرُونَ

قُلْ فَأْتُوا بِکِتٰابٍ مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ هُوَ أَهْدیٰ مِنْهُمٰا أَتَّبِعْهُ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ

فَإِنْ لَمْ یَسْتَجِیبُوا لَکَ فَاعْلَمْ أَنَّمٰا یَتَّبِعُونَ أَهْوٰاءَهُمْ وَ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَوٰاهُ بِغَیْرِ هُدیً مِنَ اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ

اَلظّٰالِمِینَ . قصص (28) 48 -\50

221. هواپرستان خواهان طرد مؤمنان نیازمند از سوی پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ اصْبِرْ نَفْسَکَ مَعَ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدٰاةِ وَ الْعَشِیِّ یُرِیدُونَ وَجْهَهُ وَ لاٰ تَعْدُ عَیْنٰاکَ عَنْهُمْ تُرِیدُ زِینَةَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ لاٰ تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنٰا قَلْبَهُ عَنْ ذِکْرِنٰا وَ اتَّبَعَ هَوٰاهُ وَ کٰانَ أَمْرُهُ فُرُطاً. کهف (18) 28

222. انحراف از محدودۀ احکام و قوانین الهی خواست همیشگی هواپرستان:

وَ اللّٰهُ یُرِیدُ أَنْ یَتُوبَ عَلَیْکُمْ وَ یُرِیدُ الَّذِینَ یَتَّبِعُونَ الشَّهَوٰاتِ أَنْ تَمِیلُوا مَیْلاً عَظِیماً. نساء (4) 27

سازش با پرستش‌کنندگان نفس

223. حرمت سازش با هواپرستان:

فَلِذٰلِکَ فَادْعُ وَ اسْتَقِمْ کَمٰا أُمِرْتَ وَ لاٰ تَتَّبِعْ أَهْوٰاءَهُمْ وَ قُلْ آمَنْتُ بِمٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ مِنْ کِتٰابٍ وَ أُمِرْتُ لِأَعْدِلَ بَیْنَکُمُ اللّٰهُ رَبُّنٰا وَ رَبُّکُمْ لَنٰا أَعْمٰالُنٰا وَ لَکُمْ أَعْمٰالُکُمْ لاٰ حُجَّةَ بَیْنَنٰا وَ بَیْنَکُمُ اللّٰهُ یَجْمَعُ بَیْنَنٰا وَ إِلَیْهِ الْمَصِیرُ. شوری (42) 15

224. سازش با هواپرستان و تمایلات نامشروع آنان موجب انحراف رهبران دینی:

فَلِذٰلِکَ فَادْعُ وَ اسْتَقِمْ کَمٰا أُمِرْتَ وَ لاٰ تَتَّبِعْ أَهْوٰاءَهُمْ وَ قُلْ آمَنْتُ بِمٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ مِنْ کِتٰابٍ وَ أُمِرْتُ لِأَعْدِلَ بَیْنَکُمُ اللّٰهُ رَبُّنٰا وَ رَبُّکُمْ لَنٰا أَعْمٰالُنٰا وَ لَکُمْ أَعْمٰالُکُمْ لاٰ حُجَّةَ بَیْنَنٰا وَ بَیْنَکُمُ اللّٰهُ یَجْمَعُ بَیْنَنٰا وَ إِلَیْهِ الْمَصِیرُ. شوری (42) 15

ضلالت پرستش‌کنندگان نفس

225. هواپرستان انسانهایی گمراه و گمراه‌گر:

قُلْ یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ لاٰ تَغْلُوا فِی دِینِکُمْ غَیْرَ الْحَقِّ وَ لاٰ تَتَّبِعُوا أَهْوٰاءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَ أَضَلُّوا کَثِیراً وَ ضَلُّوا عَنْ سَوٰاءِ السَّبِیلِ . مائده (5) 77

ظلم پرستش‌کنندگان نفس

226. هواپرستان انسانهایی ستمگر:

فَإِنْ لَمْ یَسْتَجِیبُوا لَکَ فَاعْلَمْ أَنَّمٰا یَتَّبِعُونَ أَهْوٰاءَهُمْ وَ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَوٰاهُ بِغَیْرِ هُدیً مِنَ اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ . قصص (28) 50

عبرت از پرستش‌کنندگان نفس

227. سرنوشت هواپرستان شایستۀ تأمّل و عبرت‌گیری:

وَ لَوْ شِئْنٰا لَرَفَعْنٰاهُ بِهٰا وَ لٰکِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَی الْأَرْضِ وَ اتَّبَعَ هَوٰاهُ فَمَثَلُهُ کَمَثَلِ الْکَلْبِ إِنْ تَحْمِلْ عَلَیْهِ یَلْهَثْ أَوْ تَتْرُکْهُ یَلْهَثْ ذٰلِکَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا فَاقْصُصِ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ یَتَفَکَّرُونَ . اعراف (7) 176

أَ رَأَیْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلٰهَهُ هَوٰاهُ أَ فَأَنْتَ تَکُونُ عَلَیْهِ وَکِیلاً

أَمْ تَحْسَبُ أَنَّ أَکْثَرَهُمْ یَسْمَعُونَ أَوْ یَعْقِلُونَ إِنْ هُمْ إِلاّٰ کَالْأَنْعٰامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِیلاً. فرقان (25) 43 و 44

أَ فَرَأَیْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلٰهَهُ هَوٰاهُ وَ أَضَلَّهُ اللّٰهُ عَلیٰ عِلْمٍ وَ خَتَمَ عَلیٰ سَمْعِهِ وَ قَلْبِهِ وَ جَعَلَ عَلیٰ بَصَرِهِ غِشٰاوَةً فَمَنْ یَهْدِیهِ مِنْ بَعْدِ اللّٰهِ أَ فَلاٰ تَذَکَّرُونَ . جاثیه (45) 23

عبرت‌ناپذیری پرستش‌کنندگان نفس

228. عبرت نگرفتن هواپرستان عصر پیامبر صلی الله علیه و آله از داستانهای مهم، حکمت‌آمیز و عبرت‌آموز قرآن:

وَ إِنْ یَرَوْا آیَةً یُعْرِضُوا وَ یَقُولُوا سِحْرٌ مُسْتَمِرٌّ

وَ کَذَّبُوا وَ اتَّبَعُوا أَهْوٰاءَهُمْ وَ کُلُّ أَمْرٍ مُسْتَقِرٌّ

وَ لَقَدْ جٰاءَهُمْ مِنَ الْأَنْبٰاءِ مٰا فِیهِ مُزْدَجَرٌ

حِکْمَةٌ بٰالِغَةٌ فَمٰا تُغْنِ النُّذُرُ. قمر (54) 2 -\5

عجز پرستش‌کنندگان نفس

229. هواپرستان فاقد هرگونه توانایی در برابر خداوند:

ثُمَّ جَعَلْنٰاکَ عَلیٰ شَرِیعَةٍ مِنَ الْأَمْرِ فَاتَّبِعْهٰا وَ لاٰ تَتَّبِعْ أَهْوٰاءَ الَّذِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ

إِنَّهُمْ لَنْ یُغْنُوا عَنْکَ مِنَ اللّٰهِ شَیْئاً وَ إِنَّ الظّٰالِمِینَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ وَ اللّٰهُ وَلِیُّ الْمُتَّقِینَ . جاثیه (45) 18 و 19

230. عجز هواپرستان در برابر خداوند دلیل ناروا بودن اطاعت از آنان:

ثُمَّ جَعَلْنٰاکَ عَلیٰ شَرِیعَةٍ مِنَ الْأَمْرِ فَاتَّبِعْهٰا وَ لاٰ تَتَّبِعْ أَهْوٰاءَ الَّذِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ

إِنَّهُمْ لَنْ یُغْنُوا عَنْکَ مِنَ اللّٰهِ شَیْئاً وَ إِنَّ الظّٰالِمِینَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ وَ اللّٰهُ وَلِیُّ الْمُتَّقِینَ . جاثیه (45) 18 و 19

عقاید پرستش‌کنندگان نفس

231. مادّی‌گرایی هواپرستان:

أَ فَرَأَیْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلٰهَهُ هَوٰاهُ وَ أَضَلَّهُ اللّٰهُ عَلیٰ عِلْمٍ وَ خَتَمَ عَلیٰ سَمْعِهِ وَ قَلْبِهِ وَ جَعَلَ عَلیٰ بَصَرِهِ غِشٰاوَةً فَمَنْ یَهْدِیهِ مِنْ بَعْدِ اللّٰهِ أَ فَلاٰ تَذَکَّرُونَ

وَ قٰالُوا مٰا هِیَ إِلاّٰ حَیٰاتُنَا الدُّنْیٰا نَمُوتُ وَ نَحْیٰا وَ مٰا یُهْلِکُنٰا إِلاَّ الدَّهْرُ وَ مٰا لَهُمْ بِذٰلِکَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلاّٰ یَظُنُّونَ . جاثیه (45) 23 و 24

232. اعتقاد هواپرستان به انحصار زندگی به حیات دنیایی و نبود معاد:

أَ فَرَأَیْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلٰهَهُ هَوٰاهُ وَ أَضَلَّهُ اللّٰهُ عَلیٰ عِلْمٍ وَ خَتَمَ عَلیٰ سَمْعِهِ وَ قَلْبِهِ وَ جَعَلَ عَلیٰ بَصَرِهِ غِشٰاوَةً فَمَنْ یَهْدِیهِ مِنْ بَعْدِ اللّٰهِ أَ فَلاٰ تَذَکَّرُونَ

وَ قٰالُوا مٰا هِیَ إِلاّٰ حَیٰاتُنَا الدُّنْیٰا نَمُوتُ وَ نَحْیٰا وَ مٰا یُهْلِکُنٰا إِلاَّ الدَّهْرُ وَ مٰا لَهُمْ بِذٰلِکَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلاّٰ یَظُنُّونَ . جاثیه (45) 23 و 24

علم پرستش‌کنندگان نفس

233. گمراهی هواپرستان و محرومیّت آنان از هدایت الهی به رغم برخورداری آنان از علم و آگاهی به خداوند:

أَ فَرَأَیْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلٰهَهُ هَوٰاهُ وَ أَضَلَّهُ اللّٰهُ عَلیٰ عِلْمٍ وَ خَتَمَ عَلیٰ سَمْعِهِ وَ قَلْبِهِ وَ جَعَلَ عَلیٰ بَصَرِهِ غِشٰاوَةً فَمَنْ یَهْدِیهِ مِنْ بَعْدِ اللّٰهِ أَ فَلاٰ تَذَکَّرُونَ

وَ قٰالُوا مٰا هِیَ إِلاّٰ حَیٰاتُنَا الدُّنْیٰا نَمُوتُ وَ نَحْیٰا وَ مٰا یُهْلِکُنٰا إِلاَّ الدَّهْرُ وَ مٰا لَهُمْ بِذٰلِکَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلاّٰ یَظُنُّونَ . جاثیه (45) 23 و 24

عناد پرستش‌کنندگان نفس

234. هواپرستان انسان‌هایی معاند با پیامبر صلی الله علیه و آله و تعالیم او:

فَلَمّٰا جٰاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنٰا قٰالُوا لَوْ لاٰ أُوتِیَ مِثْلَ مٰا أُوتِیَ مُوسیٰ أَ وَ لَمْ یَکْفُرُوا بِمٰا أُوتِیَ مُوسیٰ مِنْ قَبْلُ قٰالُوا سِحْرٰانِ تَظٰاهَرٰا وَ قٰالُوا إِنّٰا بِکُلٍّ کٰافِرُونَ

قُلْ فَأْتُوا بِکِتٰابٍ مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ هُوَ أَهْدیٰ مِنْهُمٰا أَتَّبِعْهُ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ

فَإِنْ لَمْ یَسْتَجِیبُوا لَکَ فَاعْلَمْ أَنَّمٰا یَتَّبِعُونَ أَهْوٰاءَهُمْ وَ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَوٰاهُ بِغَیْرِ هُدیً مِنَ اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ . قصص (28) 48 -\50

غفلت پرستش‌کنندگان نفس

235. هواپرستان غافل از قیامت و آیندۀ خویش در آن، به رغم محقّق شدن علائم آن:

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَسْتَمِعُ إِلَیْکَ حَتّٰی إِذٰا خَرَجُوا مِنْ عِنْدِکَ قٰالُوا لِلَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ مٰا ذٰا قٰالَ آنِفاً أُولٰئِکَ الَّذِینَ طَبَعَ اللّٰهُ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ وَ اتَّبَعُوا أَهْوٰاءَهُمْ

فَهَلْ

یَنْظُرُونَ إِلاَّ السّٰاعَةَ أَنْ تَأْتِیَهُمْ بَغْتَةً فَقَدْ جٰاءَ أَشْرٰاطُهٰا فَأَنّٰی لَهُمْ إِذٰا جٰاءَتْهُمْ ذِکْرٰاهُمْ . محمّد (47) 16 و 18

236. هواپرستان انسانهایی غافل تا لحظه فرارسیدن قیامت:

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَسْتَمِعُ إِلَیْکَ حَتّٰی إِذٰا خَرَجُوا مِنْ عِنْدِکَ قٰالُوا لِلَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ مٰا ذٰا قٰالَ آنِفاً أُولٰئِکَ الَّذِینَ طَبَعَ اللّٰهُ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ وَ اتَّبَعُوا أَهْوٰاءَهُمْ

فَهَلْ یَنْظُرُونَ إِلاَّ السّٰاعَةَ أَنْ تَأْتِیَهُمْ بَغْتَةً فَقَدْ جٰاءَ أَشْرٰاطُهٰا فَأَنّٰی لَهُمْ إِذٰا جٰاءَتْهُمْ ذِکْرٰاهُمْ . محمّد (47) 16 و 18

کثرت پرستش‌کنندگان نفس

237. بسیاری از مردم پیرو هوا و هوس خود و عامل اضلال دیگران با هوای نفس خود:

وَ مٰا لَکُمْ أَلاّٰ تَأْکُلُوا مِمّٰا ذُکِرَ اسْمُ اللّٰهِ عَلَیْهِ وَ قَدْ فَصَّلَ لَکُمْ مٰا حَرَّمَ عَلَیْکُمْ إِلاّٰ مَا اضْطُرِرْتُمْ إِلَیْهِ وَ إِنَّ کَثِیراً لَیُضِلُّونَ بِأَهْوٰائِهِمْ بِغَیْرِ عِلْمٍ إِنَّ رَبَّکَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُعْتَدِینَ . انعام (6) 119

گمراهی پرستش‌کنندگان نفس

238. هواپرستان فاقد هدایتهای الهی:

وَ لَنْ تَرْضیٰ عَنْکَ الْیَهُودُ وَ لاَ النَّصٰاریٰ حَتّٰی تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ قُلْ إِنَّ هُدَی اللّٰهِ هُوَ الْهُدیٰ وَ لَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوٰاءَهُمْ بَعْدَ الَّذِی جٰاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ مٰا لَکَ مِنَ اللّٰهِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ نَصِیرٍ. بقره (2) 120

239. هواپرستان گمراه‌ترین انسانها:

فَإِنْ لَمْ یَسْتَجِیبُوا لَکَ فَاعْلَمْ أَنَّمٰا یَتَّبِعُونَ أَهْوٰاءَهُمْ وَ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَوٰاهُ بِغَیْرِ هُدیً مِنَ اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ . قصص (28) 50

240. هواپرستان گمراه‌تر از چهارپایان:

أَ رَأَیْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلٰهَهُ هَوٰاهُ أَ فَأَنْتَ تَکُونُ عَلَیْهِ وَکِیلاً

أَمْ تَحْسَبُ أَنَّ أَکْثَرَهُمْ یَسْمَعُونَ أَوْ یَعْقِلُونَ إِنْ هُمْ إِلاّٰ کَالْأَنْعٰامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِیلاً. فرقان (25) 43 و 44

لجاجت پرستش‌کنندگان نفس

241. لجاجت و حق‌ناپذیری هواپرستان به رغم حکیمانه بودن پیامها و انذارهای الهی:

وَ کَذَّبُوا وَ اتَّبَعُوا أَهْوٰاءَهُمْ وَ کُلُّ أَمْرٍ مُسْتَقِرٌّ

وَ لَقَدْ جٰاءَهُمْ مِنَ الْأَنْبٰاءِ مٰا فِیهِ مُزْدَجَرٌ

حِکْمَةٌ بٰالِغَةٌ فَمٰا تُغْنِ النُّذُرُ. قمر (54) 3 -\5

محرومیّت پرستش‌کنندگان نفس

242. هواپرستان محروم از هدایتهای الهی:

فَإِنْ لَمْ یَسْتَجِیبُوا لَکَ فَاعْلَمْ أَنَّمٰا یَتَّبِعُونَ أَهْوٰاءَهُمْ وَ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَوٰاهُ بِغَیْرِ هُدیً مِنَ اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ . قصص (28) 50

مصادیق پرستش‌کنندگان نفس

1. اهل کتاب
243. هواپرستی اهل کتاب عامل نپذیرفتن قبلۀ پیامبر صلی الله علیه و آله حتّی با ارائۀ هر نوع معجزه‌ای:

وَ لَئِنْ أَتَیْتَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ بِکُلِّ آیَةٍ مٰا تَبِعُوا قِبْلَتَکَ وَ مٰا أَنْتَ بِتٰابِعٍ قِبْلَتَهُمْ وَ مٰا بَعْضُهُمْ بِتٰابِعٍ قِبْلَةَ بَعْضٍ وَ لَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوٰاءَهُمْ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ إِنَّکَ إِذاً لَمِنَ الظّٰالِمِینَ . بقره (2) 145

244. هواپرستی اهل کتاب عامل نپذیرفتن شریعت پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ أَنْزَلْنٰا إِلَیْکَ الْکِتٰابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقاً لِمٰا بَیْنَ یَدَیْهِ مِنَ الْکِتٰابِ وَ مُهَیْمِناً عَلَیْهِ فَاحْکُمْ بَیْنَهُمْ بِمٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ وَ لاٰ تَتَّبِعْ أَهْوٰاءَهُمْ عَمّٰا جٰاءَکَ مِنَ الْحَقِّ لِکُلٍّ

جَعَلْنٰا مِنْکُمْ شِرْعَةً وَ مِنْهٰاجاً وَ لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ لَجَعَلَکُمْ أُمَّةً وٰاحِدَةً وَ لٰکِنْ لِیَبْلُوَکُمْ فِی مٰا آتٰاکُمْ فَاسْتَبِقُوا الْخَیْرٰاتِ إِلَی اللّٰهِ مَرْجِعُکُمْ جَمِیعاً فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ فِیهِ تَخْتَلِفُونَ . مائده (5) 48

245. گروهی از اهل کتاب عصر پیامبر صلی الله علیه و آله هواپرستان گمراه و ناشر عقاید غلوّآمیز در میان پیروان خود:

قُلْ یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ لاٰ تَغْلُوا فِی دِینِکُمْ غَیْرَ الْحَقِّ وَ لاٰ تَتَّبِعُوا أَهْوٰاءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَ أَضَلُّوا کَثِیراً وَ ضَلُّوا عَنْ سَوٰاءِ السَّبِیلِ . مائده (5) 77

2. برادران یوسف
246. هواپرستی برادران یوسف عامل اقدام آنان علیه یوسف(ع):

قٰالُوا یٰا أَبٰانٰا إِنّٰا ذَهَبْنٰا نَسْتَبِقُ وَ تَرَکْنٰا یُوسُفَ عِنْدَ مَتٰاعِنٰا فَأَکَلَهُ الذِّئْبُ وَ مٰا أَنْتَ بِمُؤْمِنٍ لَنٰا وَ لَوْ کُنّٰا صٰادِقِینَ

وَ جٰاؤُ عَلیٰ قَمِیصِهِ بِدَمٍ کَذِبٍ قٰالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَکُمْ أَنْفُسُکُمْ أَمْراً فَصَبْرٌ جَمِیلٌ وَ اللّٰهُ الْمُسْتَعٰانُ عَلیٰ مٰا تَصِفُونَ . یوسف (12) 17 و 18

3. بلعم باعورا
247. بلعم با عورا فردی هواپرست:

وَ لَوْ شِئْنٰا لَرَفَعْنٰاهُ بِهٰا وَ لٰکِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَی الْأَرْضِ وَ اتَّبَعَ هَوٰاهُ فَمَثَلُهُ کَمَثَلِ الْکَلْبِ إِنْ تَحْمِلْ عَلَیْهِ یَلْهَثْ أَوْ تَتْرُکْهُ یَلْهَثْ ذٰلِکَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا فَاقْصُصِ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ یَتَفَکَّرُونَ . اعراف (7) 176

248. هواپرستی بلعم باعورا سبب سقوط و منسلخ شدن او از معارف الهی:

وَ لَوْ شِئْنٰا لَرَفَعْنٰاهُ بِهٰا وَ لٰکِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَی الْأَرْضِ وَ اتَّبَعَ هَوٰاهُ فَمَثَلُهُ کَمَثَلِ الْکَلْبِ إِنْ تَحْمِلْ عَلَیْهِ یَلْهَثْ أَوْ تَتْرُکْهُ یَلْهَثْ ذٰلِکَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا فَاقْصُصِ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ یَتَفَکَّرُونَ . اعراف (7) 176

249. هواپرستی بلعم با عورا سبب تشبیه او به سگ هار:

وَ لَوْ شِئْنٰا لَرَفَعْنٰاهُ بِهٰا وَ لٰکِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَی الْأَرْضِ وَ اتَّبَعَ هَوٰاهُ فَمَثَلُهُ کَمَثَلِ الْکَلْبِ إِنْ تَحْمِلْ عَلَیْهِ یَلْهَثْ أَوْ تَتْرُکْهُ یَلْهَثْ ذٰلِکَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا فَاقْصُصِ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ یَتَفَکَّرُونَ . اعراف (7) 176

250. هواپرستی بلعم با عورا و سقوط او از مقام معنوی خود داستانی شایستۀ تأمّل و تفکّر:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ الَّذِی آتَیْنٰاهُ آیٰاتِنٰا فَانْسَلَخَ مِنْهٰا فَأَتْبَعَهُ الشَّیْطٰانُ فَکٰانَ مِنَ الْغٰاوِینَ

وَ لَوْ شِئْنٰا لَرَفَعْنٰاهُ بِهٰا وَ لٰکِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَی الْأَرْضِ وَ اتَّبَعَ هَوٰاهُ فَمَثَلُهُ کَمَثَلِ الْکَلْبِ إِنْ تَحْمِلْ عَلَیْهِ یَلْهَثْ أَوْ تَتْرُکْهُ یَلْهَثْ ذٰلِکَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا فَاقْصُصِ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ یَتَفَکَّرُونَ . اعراف (7) 175 و 176

4. بنی اسرائیل
251. هواپرستی بنی اسرائیل عامل پیمان‌شکنی آنها:

لَقَدْ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ وَ أَرْسَلْنٰا إِلَیْهِمْ رُسُلاً کُلَّمٰا جٰاءَهُمْ رَسُولٌ بِمٰا لاٰ تَهْویٰ أَنْفُسُهُمْ فَرِیقاً کَذَّبُوا وَ فَرِیقاً یَقْتُلُونَ . مائده (5) 70

252. هواپرستی بنی اسرائیل سبب تکذیب عدّه‌ای از پیامبران و قتل گروهی دیگر از آنان توسط ایشان:

لَقَدْ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ وَ أَرْسَلْنٰا إِلَیْهِمْ رُسُلاً کُلَّمٰا جٰاءَهُمْ رَسُولٌ بِمٰا لاٰ تَهْویٰ أَنْفُسُهُمْ فَرِیقاً کَذَّبُوا وَ فَرِیقاً یَقْتُلُونَ . مائده (5) 70

5. سامری
253. هواپرستی سامری عامل به انحراف کشاندن بنی اسرائیل:

فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلاً جَسَداً لَهُ خُوٰارٌ فَقٰالُوا هٰذٰا إِلٰهُکُمْ وَ إِلٰهُ مُوسیٰ فَنَسِیَ

قٰالَ فَمٰا خَطْبُکَ یٰا سٰامِرِیُّ

قٰالَ بَصُرْتُ بِمٰا لَمْ یَبْصُرُوا بِهِ فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ فَنَبَذْتُهٰا وَ کَذٰلِکَ سَوَّلَتْ لِی نَفْسِی . طه (20) 88 و 95 و 96

6. قابیل
254. هواپرستی قابیل سبب اقدام او به قتل برادرش:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ ابْنَیْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبٰا قُرْبٰاناً فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِمٰا وَ لَمْ یُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَرِ قٰالَ لَأَقْتُلَنَّکَ قٰالَ إِنَّمٰا یَتَقَبَّلُ اللّٰهُ مِنَ الْمُتَّقِینَ

فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِیهِ فَقَتَلَهُ فَأَصْبَحَ مِنَ الْخٰاسِرِینَ . مائده (5) 27 و 30

255. هواپرستی قابیل سبب خسارت او:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ ابْنَیْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبٰا قُرْبٰاناً فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِمٰا وَ لَمْ یُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَرِ قٰالَ لَأَقْتُلَنَّکَ قٰالَ إِنَّمٰا یَتَقَبَّلُ اللّٰهُ مِنَ الْمُتَّقِینَ

فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِیهِ فَقَتَلَهُ فَأَصْبَحَ مِنَ الْخٰاسِرِینَ . مائده (5) 27 و 30

256. هواپرستی قابیل عامل ندامت او:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ ابْنَیْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبٰا قُرْبٰاناً فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِمٰا وَ لَمْ یُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَرِ قٰالَ لَأَقْتُلَنَّکَ قٰالَ إِنَّمٰا یَتَقَبَّلُ اللّٰهُ مِنَ الْمُتَّقِینَ

فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِیهِ فَقَتَلَهُ فَأَصْبَحَ مِنَ الْخٰاسِرِینَ

فَبَعَثَ اللّٰهُ غُرٰاباً یَبْحَثُ فِی الْأَرْضِ لِیُرِیَهُ کَیْفَ یُوٰارِی سَوْأَةَ أَخِیهِ قٰالَ یٰا وَیْلَتیٰ أَ عَجَزْتُ أَنْ أَکُونَ مِثْلَ هٰذَا الْغُرٰابِ فَأُوٰارِیَ سَوْأَةَ أَخِی فَأَصْبَحَ مِنَ النّٰادِمِینَ . مائده (5) 27 -\31

7. کافران مکّه
257. کافران مکّه گرفتار هواپرستی در مخالفت خود با پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ کَأَیِّنْ مِنْ قَرْیَةٍ هِیَ أَشَدُّ قُوَّةً مِنْ قَرْیَتِکَ الَّتِی أَخْرَجَتْکَ أَهْلَکْنٰاهُمْ فَلاٰ نٰاصِرَ لَهُمْ

أَ فَمَنْ کٰانَ عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ کَمَنْ زُیِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ وَ اتَّبَعُوا أَهْوٰاءَهُمْ . محمّد (47) 13 و 14

258. کافران هواپرست مکّه مورد تهدید خداوند به سبب اخراج پیامبر صلی الله علیه و آله از مکّه:

أَ فَمَنْ کٰانَ عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ کَمَنْ زُیِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ وَ اتَّبَعُوا أَهْوٰاءَهُمْ . محمّد (47) 14

259. کفّار مکّه انسانهایی هواپرست:

وَ کَذَّبُوا وَ اتَّبَعُوا أَهْوٰاءَهُمْ وَ کُلُّ أَمْرٍ مُسْتَقِرٌّ

فَتَوَلَّ عَنْهُمْ یَوْمَ یَدْعُ الدّٰاعِ إِلیٰ شَیْءٍ نُکُرٍ

خُشَّعاً أَبْصٰارُهُمْ یَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْدٰاثِ کَأَنَّهُمْ جَرٰادٌ مُنْتَشِرٌ

مُهْطِعِینَ إِلَی الدّٰاعِ یَقُولُ الْکٰافِرُونَ هٰذٰا یَوْمٌ عَسِرٌ. قمر (54) 3 و 6 -\8

8. مشرکان
260. هواپرستی مشرکان عامل نپذیرفتن حقّانیّت قرآن:

وَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ یَفْرَحُونَ بِمٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ وَ مِنَ الْأَحْزٰابِ مَنْ یُنْکِرُ بَعْضَهُ قُلْ إِنَّمٰا أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللّٰهَ وَ لاٰ أُشْرِکَ بِهِ إِلَیْهِ أَدْعُوا وَ إِلَیْهِ مَآبِ

وَ کَذٰلِکَ أَنْزَلْنٰاهُ حُکْماً عَرَبِیًّا وَ لَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوٰاءَهُمْ بَعْدَ مٰا جٰاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ مٰا لَکَ مِنَ اللّٰهِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ وٰاقٍ . رعد (13) 36 و 37

261. هواپرستی مشرکان سبب انکار حقّانیّت رسالت پیامبر صلی الله علیه و آله از سوی ایشان:

أَمْ لَمْ یَعْرِفُوا رَسُولَهُمْ فَهُمْ لَهُ مُنْکِرُونَ

أَمْ یَقُولُونَ

بِهِ جِنَّةٌ بَلْ جٰاءَهُمْ بِالْحَقِّ وَ أَکْثَرُهُمْ لِلْحَقِّ کٰارِهُونَ

وَ لَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ أَهْوٰاءَهُمْ لَفَسَدَتِ السَّمٰاوٰاتُ وَ الْأَرْضُ وَ مَنْ فِیهِنَّ بَلْ أَتَیْنٰاهُمْ بِذِکْرِهِمْ فَهُمْ عَنْ ذِکْرِهِمْ مُعْرِضُونَ . مؤمنون (23) 69 -\71

262. صبر جاهلانۀ مشرکان هواپرست بر شرک و بت‌پرستی در برابر دعوت پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ إِذٰا رَأَوْکَ إِنْ یَتَّخِذُونَکَ إِلاّٰ هُزُواً أَ هٰذَا الَّذِی بَعَثَ اللّٰهُ رَسُولاً

إِنْ کٰادَ لَیُضِلُّنٰا عَنْ آلِهَتِنٰا لَوْ لاٰ أَنْ صَبَرْنٰا عَلَیْهٰا وَ سَوْفَ یَعْلَمُونَ حِینَ یَرَوْنَ الْعَذٰابَ مَنْ أَضَلُّ سَبِیلاً

أَ رَأَیْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلٰهَهُ هَوٰاهُ أَ فَأَنْتَ تَکُونُ عَلَیْهِ وَکِیلاً. فرقان (25) 41 -\43

263. مشرکان، گرفتار هواپرستی و پیروی از حدس و گمان به رغم دسترسی به هدایتهای الهی:

إِنْ هِیَ إِلاّٰ أَسْمٰاءٌ سَمَّیْتُمُوهٰا أَنْتُمْ وَ آبٰاؤُکُمْ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ بِهٰا مِنْ سُلْطٰانٍ إِنْ یَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَ مٰا تَهْوَی الْأَنْفُسُ وَ لَقَدْ جٰاءَهُمْ مِنْ رَبِّهِمُ الْهُدیٰ . نجم (53) 23

264. هواپرستی مشرکان مکّه عامل مبارزۀ آنان با پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ کَأَیِّنْ مِنْ قَرْیَةٍ هِیَ أَشَدُّ قُوَّةً مِنْ قَرْیَتِکَ الَّتِی أَخْرَجَتْکَ أَهْلَکْنٰاهُمْ فَلاٰ نٰاصِرَ لَهُمْ

أَ فَمَنْ کٰانَ عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ کَمَنْ زُیِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ وَ اتَّبَعُوا أَهْوٰاءَهُمْ . محمّد (47) 13 و 14

265. مشرکان بت‌پرست، هواپرستان گمراه و هدایت‌ناپذیر:

إِنْ کٰادَ لَیُضِلُّنٰا عَنْ آلِهَتِنٰا لَوْ لاٰ أَنْ صَبَرْنٰا عَلَیْهٰا وَ سَوْفَ یَعْلَمُونَ حِینَ یَرَوْنَ الْعَذٰابَ مَنْ أَضَلُّ سَبِیلاً

أَ رَأَیْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلٰهَهُ هَوٰاهُ أَ فَأَنْتَ تَکُونُ عَلَیْهِ وَکِیلاً. فرقان (25) 42 و 43

9. نصارا
266. نصارای حق‌ناپذیر انسانهایی هواپرست:

وَ لَنْ تَرْضیٰ عَنْکَ الْیَهُودُ وَ لاَ النَّصٰاریٰ حَتّٰی تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ قُلْ إِنَّ هُدَی اللّٰهِ هُوَ الْهُدیٰ وَ لَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوٰاءَهُمْ بَعْدَ الَّذِی جٰاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ مٰا لَکَ مِنَ اللّٰهِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ نَصِیرٍ. بقره (2) 120

267. هواپرستی نصارا عامل ناخشنودی آنان از پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ لَنْ تَرْضیٰ عَنْکَ الْیَهُودُ وَ لاَ النَّصٰاریٰ حَتّٰی تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ قُلْ إِنَّ هُدَی اللّٰهِ هُوَ الْهُدیٰ وَ لَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوٰاءَهُمْ بَعْدَ الَّذِی جٰاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ مٰا لَکَ مِنَ اللّٰهِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ نَصِیرٍ. بقره (2) 120

10. یهود
268. هواپرستی یهود عامل تکذیب دسته‌ای از انبیا و قتل دسته‌ای دیگر از آنها:

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا مُوسَی الْکِتٰابَ وَ قَفَّیْنٰا مِنْ بَعْدِهِ بِالرُّسُلِ وَ آتَیْنٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ الْبَیِّنٰاتِ وَ أَیَّدْنٰاهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ أَ فَکُلَّمٰا جٰاءَکُمْ رَسُولٌ بِمٰا لاٰ تَهْویٰ أَنْفُسُکُمُ اسْتَکْبَرْتُمْ فَفَرِیقاً کَذَّبْتُمْ وَ فَرِیقاً تَقْتُلُونَ . بقره (2) 87

269. یهودیان حق‌ناپذیر انسانهایی هواپرست:

وَ لَنْ تَرْضیٰ عَنْکَ الْیَهُودُ وَ لاَ النَّصٰاریٰ حَتّٰی تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ قُلْ إِنَّ هُدَی اللّٰهِ هُوَ الْهُدیٰ وَ لَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوٰاءَهُمْ بَعْدَ الَّذِی جٰاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ مٰا لَکَ مِنَ اللّٰهِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ نَصِیرٍ. بقره (2) 120

270. هواپرستی یهود عامل خشنود نشدن از پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ لَنْ تَرْضیٰ عَنْکَ الْیَهُودُ وَ لاَ النَّصٰاریٰ حَتّٰی تَتَّبِعَ

مِلَّتَهُمْ قُلْ إِنَّ هُدَی اللّٰهِ هُوَ الْهُدیٰ وَ لَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوٰاءَهُمْ بَعْدَ الَّذِی جٰاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ مٰا لَکَ مِنَ اللّٰهِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ نَصِیرٍ. بقره (2) 120

هدایت‌ناپذیری پرستش‌کنندگان نفس

271. قادر نبودن پیامبر صلی الله علیه و آله بر هدایت هواپرستان:

أَ رَأَیْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلٰهَهُ هَوٰاهُ أَ فَأَنْتَ تَکُونُ عَلَیْهِ وَکِیلاً. فرقان (25) 43

272. قادر نبودن هیچ‌کس بر هدایت هواپرستان گمراه شده از سوی خداوند:

بَلِ اتَّبَعَ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَهْوٰاءَهُمْ بِغَیْرِ عِلْمٍ فَمَنْ یَهْدِی مَنْ أَضَلَّ اللّٰهُ وَ مٰا لَهُمْ مِنْ نٰاصِرِینَ . روم (30) 29

پرستش نفس در قضاوت

273. حرمت هر نوع هواپرستی در داوری میان مردم:

یٰا دٰاوُدُ إِنّٰا جَعَلْنٰاکَ خَلِیفَةً فِی الْأَرْضِ فَاحْکُمْ بَیْنَ النّٰاسِ بِالْحَقِّ وَ لاٰ تَتَّبِعِ الْهَویٰ فَیُضِلَّکَ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ إِنَّ الَّذِینَ یَضِلُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ لَهُمْ عَذٰابٌ شَدِیدٌ بِمٰا نَسُوا یَوْمَ الْحِسٰابِ . ص (38) 26

274. هشدار خداوند به داود علیه السلام از هواپرستی در داوری:

یٰا دٰاوُدُ إِنّٰا جَعَلْنٰاکَ خَلِیفَةً فِی الْأَرْضِ فَاحْکُمْ بَیْنَ النّٰاسِ بِالْحَقِّ وَ لاٰ تَتَّبِعِ الْهَویٰ فَیُضِلَّکَ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ إِنَّ الَّذِینَ یَضِلُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ لَهُمْ عَذٰابٌ شَدِیدٌ بِمٰا نَسُوا یَوْمَ الْحِسٰابِ . ص (38) 26

پرستش نفس و حق‌پرستی

275. تضادّ هواپرستی با حق‌پرستی:

یٰا دٰاوُدُ إِنّٰا جَعَلْنٰاکَ خَلِیفَةً فِی الْأَرْضِ فَاحْکُمْ بَیْنَ النّٰاسِ بِالْحَقِّ وَ لاٰ تَتَّبِعِ الْهَویٰ فَیُضِلَّکَ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ إِنَّ الَّذِینَ یَضِلُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ لَهُمْ عَذٰابٌ شَدِیدٌ بِمٰا نَسُوا یَوْمَ الْحِسٰابِ . ص (38) 26

تنزیه از پرستش نفس

276. منزّه بودن پیامبر صلی الله علیه و آله از هواپرستی:

وَ النَّجْمِ إِذٰا هَویٰ

مٰا ضَلَّ صٰاحِبُکُمْ وَ مٰا غَویٰ

وَ مٰا یَنْطِقُ عَنِ الْهَویٰ

إِنْ هُوَ إِلاّٰ وَحْیٌ یُوحیٰ . نجم (53) 1 -\4

عوامل پرستش نفس

1. جهل
277. جهل، عامل هواپرستی:

بَلِ اتَّبَعَ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَهْوٰاءَهُمْ بِغَیْرِ عِلْمٍ فَمَنْ یَهْدِی مَنْ أَضَلَّ اللّٰهُ وَ مٰا لَهُمْ مِنْ نٰاصِرِینَ . روم (30) 29

ثُمَّ جَعَلْنٰاکَ عَلیٰ شَرِیعَةٍ مِنَ الْأَمْرِ فَاتَّبِعْهٰا وَ لاٰ تَتَّبِعْ أَهْوٰاءَ الَّذِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ . جاثیه (45) 18

2. غفلت از یاد خدا
278. غفلت از یاد خداوند عامل هواپرستی:

وَ اصْبِرْ نَفْسَکَ مَعَ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدٰاةِ وَ الْعَشِیِّ یُرِیدُونَ وَجْهَهُ وَ لاٰ تَعْدُ عَیْنٰاکَ عَنْهُمْ تُرِیدُ زِینَةَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ لاٰ تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنٰا قَلْبَهُ عَنْ ذِکْرِنٰا وَ اتَّبَعَ هَوٰاهُ وَ کٰانَ أَمْرُهُ فُرُطاً. کهف (18) 28

کیفر پرستش نفس

1. جهنّم
279. جهنّم منزل و مأوای هواپرستان دنیاطلب:

فَأَمّٰا مَنْ طَغیٰ

وَ آثَرَ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا

فَإِنَّ الْجَحِیمَ هِیَ الْمَأْویٰ

وَ أَمّٰا مَنْ خٰافَ مَقٰامَ رَبِّهِ وَ نَهَی النَّفْسَ عَنِ الْهَویٰ

فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِیَ الْمَأْویٰ . نازعات (79) 37 -\41

2. خلود در جهنّم
280. هواپرستی عامل خلود در آتش جهنّم:

أَ فَمَنْ کٰانَ عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ کَمَنْ زُیِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ وَ اتَّبَعُوا أَهْوٰاءَهُمْ

مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِی وُعِدَ الْمُتَّقُونَ فِیهٰا أَنْهٰارٌ مِنْ مٰاءٍ غَیْرِ آسِنٍ وَ أَنْهٰارٌ مِنْ لَبَنٍ لَمْ یَتَغَیَّرْ طَعْمُهُ وَ أَنْهٰارٌ مِنْ خَمْرٍ لَذَّةٍ لِلشّٰارِبِینَ وَ أَنْهٰارٌ مِنْ عَسَلٍ مُصَفًّی وَ لَهُمْ فِیهٰا مِنْ کُلِّ الثَّمَرٰاتِ وَ مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ کَمَنْ هُوَ خٰالِدٌ فِی النّٰارِ وَ سُقُوا مٰاءً حَمِیماً فَقَطَّعَ أَمْعٰاءَهُمْ . محمّد (47) 14 و 15

3. دشواری در قیامت
281. هواپرستی در دنیا درپی‌دارندۀ دشواری در قیامت:

وَ کَذَّبُوا وَ اتَّبَعُوا أَهْوٰاءَهُمْ وَ کُلُّ أَمْرٍ مُسْتَقِرٌّ

فَتَوَلَّ عَنْهُمْ یَوْمَ یَدْعُ الدّٰاعِ إِلیٰ شَیْءٍ نُکُرٍ

خُشَّعاً أَبْصٰارُهُمْ یَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْدٰاثِ کَأَنَّهُمْ جَرٰادٌ مُنْتَشِرٌ

مُهْطِعِینَ إِلَی الدّٰاعِ یَقُولُ الْکٰافِرُونَ هٰذٰا یَوْمٌ عَسِرٌ. قمر (54) 3 و 6 و 7 و 8

4. عذاب شدید
282. هواپرستی زمینۀ ابتلای انسان به عذاب شدید الهی:

یٰا دٰاوُدُ إِنّٰا جَعَلْنٰاکَ خَلِیفَةً فِی الْأَرْضِ فَاحْکُمْ بَیْنَ النّٰاسِ بِالْحَقِّ وَ لاٰ تَتَّبِعِ الْهَویٰ فَیُضِلَّکَ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ إِنَّ الَّذِینَ یَضِلُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ لَهُمْ عَذٰابٌ شَدِیدٌ بِمٰا نَسُوا یَوْمَ الْحِسٰابِ . ص (38) 26

مصادیق پرستش نفس

283. مقدّم داشتن منافع خویش، والدین و بستگان بر شهادت به حق از مصادیق هواپرستی:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا قَوّٰامِینَ بِالْقِسْطِ شُهَدٰاءَ لِلّٰهِ وَ لَوْ عَلیٰ أَنْفُسِکُمْ أَوِ الْوٰالِدَیْنِ وَ الْأَقْرَبِینَ إِنْ یَکُنْ غَنِیًّا أَوْ فَقِیراً فَاللّٰهُ أَوْلیٰ بِهِمٰا فَلاٰ تَتَّبِعُوا الْهَویٰ أَنْ تَعْدِلُوا وَ إِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیراً. نساء (4) 135

284. ملاحظۀ فقر و غنای افراد در ادای شهادت از مصادیق هواپرستی:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا قَوّٰامِینَ بِالْقِسْطِ شُهَدٰاءَ لِلّٰهِ وَ لَوْ عَلیٰ أَنْفُسِکُمْ أَوِ الْوٰالِدَیْنِ وَ الْأَقْرَبِینَ إِنْ یَکُنْ غَنِیًّا أَوْ فَقِیراً فَاللّٰهُ أَوْلیٰ بِهِمٰا فَلاٰ تَتَّبِعُوا الْهَویٰ أَنْ تَعْدِلُوا وَ إِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیراً. نساء (4) 135

نجات از پرستش نفس

285. مغفرت و رحمت خدا عامل نجات یافتن از هواپرستی:

وَ مٰا أُبَرِّئُ نَفْسِی إِنَّ النَّفْسَ لَأَمّٰارَةٌ بِالسُّوءِ إِلاّٰ مٰا رَحِمَ رَبِّی إِنَّ رَبِّی غَفُورٌ رَحِیمٌ . یوسف (12) 53

تزکیۀ نفس

اشاره

286. انفاق همراه با قصد تزکیۀ نفس، نشانۀ تقواپیشگی:

وَ سَیُجَنَّبُهَا الْأَتْقَی

اَلَّذِی یُؤْتِی مٰالَهُ یَتَزَکّٰی . لیل (92) 17 و 18

287. تزکیه و تطهیر نفس، در گرو نیّت خالص و قصد قربت:

اَلَّذِی یُؤْتِی مٰالَهُ یَتَزَکّٰی

إِلاَّ ابْتِغٰاءَ وَجْهِ رَبِّهِ الْأَعْلیٰ . لیل (92) 18 و 20

288. لزوم برخورداری انسان از آگاهی لازم، برای تطهیر و تزکیه نفس:

وَ نَفْسٍ وَ مٰا سَوّٰاهٰا

فَأَلْهَمَهٰا فُجُورَهٰا وَ تَقْوٰاهٰا

قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَکّٰاهٰا. شمس (91) 7 - 9

289. طهارت و پاکی نفس، زمینه‌ساز فراگیری معارف و احکام دین:

... یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیٰاتِهِ وَ یُزَکِّیهِمْ وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحِکْمَةَ .... آل عمران (3) 164

... وَ یُزَکِّیهِمْ وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحِکْمَةَ .... جمعه (62) 2

290. تزکیۀ نفس از گناه، زمینه‌ای لازم برای درک حقایق قرآن:

إِنَّهُ لَقُرْآنٌ کَرِیمٌ

لاٰ یَمَسُّهُ إِلاَّ الْمُطَهَّرُونَ . واقعه (56) 77 و 79

291. تزکیه و پاک کردن نفس از آلودگی، مایۀ رستگاری:

قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَکّٰی . اعلی (87) 14

وَ نَفْسٍ وَ مٰا سَوّٰاهٰا

قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَکّٰاهٰا. شمس (91) 7 و 9

292. پاکدامنی و طهارت نفس از هرگونه آلودگی و گناه، از توصیه‌های نخستین خداوند به پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ ثِیٰابَکَ فَطَهِّرْ

وَ الرُّجْزَ فَاهْجُرْ. (1)مدّثر (74) 4 و 5

293. چشم‌چرانی، آسیب و آفت پاکی و طهارت نفس:

قُلْ لِلْمُؤْمِنِینَ یَغُضُّوا مِنْ أَبْصٰارِهِمْ وَ یَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ذٰلِکَ أَزْکیٰ لَهُمْ ... وَ قُلْ لِلْمُؤْمِنٰاتِ یَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصٰارِهِنَّ .... نور (24) 31

294. بی‌مبالاتی در حفظ عورت، آسیب زننده به طهارت نفس:

قُلْ لِلْمُؤْمِنِینَ یَغُضُّوا مِنْ أَبْصٰارِهِمْ وَ یَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ذٰلِکَ أَزْکیٰ لَهُمْ .... نور (24) 30

295. پاک ساختن نفس از آلودگی به بخل و حرص، از موجبات رستگاری:

... وَ مَنْ یُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ . حشر (59) 9

... وَ مَنْ یُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ . تغابن (64) 16

296. تزکیۀ نفس و خودسازی، از موجبات دستیابی به بهشت عدن:

جَنّٰاتُ عَدْنٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا وَ ذٰلِکَ جَزٰاءُ مَنْ تَزَکّٰی . طه (20) 76

297. تلاش برای تزکیۀ نفس و درستکاری، مایۀ ارجمندی انسان:

وَ مٰا یُدْرِیکَ لَعَلَّهُ یَزَّکّٰی

وَ مٰا عَلَیْکَ أَلاّٰ یَزَّکّٰی

وَ أَمّٰا مَنْ جٰاءَکَ یَسْعیٰ

وَ هُوَ یَخْشیٰ

فَأَنْتَ عَنْهُ تَلَهّٰی . (2)عبس (80) 3 و 7 و 8 - 10

298. تزکیۀ نفس و رستگار شدن در پی آن، از آموزه‌های دین ابراهیم علیه السلام و موسی علیه السلام :

قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَکّٰی

إِنَّ هٰذٰا لَفِی الصُّحُفِ الْأُولیٰ

صُحُفِ إِبْرٰاهِیمَ وَ مُوسیٰ . اعلی (87) 14 و 18 و 19

299. خودستایی انسان در حد تزکیه شمردن نفس

1) 1) . سورۀ مدثر از سوره‌های مکی است و از جمله سوره‌های آغازین بعثت رسول اکرم صلی الله علیه و آله است

2) 2) . آیۀ شریفه«و امّا من جاءک یسعی»می‌خواهد بگوید که آن‌کس که به شتاب نزدت می‌آید تا به‌وسیلۀ معارف دین و مواعظی که از تو می‌شنود خود را پاک کند تو از وی روی برمی‌گردانی و از او غافل می‌شوی و به کار دیگر مشغول می‌شوی.«تلهّی»یعنی خود را به کار دیگر می‌زنی. (المیزان، ج 20، ص 201)

خویش، زاییدۀ غفلت انسان از علم احاطه دار خداوند:

اَلَّذِینَ یَجْتَنِبُونَ کَبٰائِرَ الْإِثْمِ وَ الْفَوٰاحِشَ إِلاَّ اللَّمَمَ إِنَّ رَبَّکَ وٰاسِعُ الْمَغْفِرَةِ هُوَ أَعْلَمُ بِکُمْ إِذْ أَنْشَأَکُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَ إِذْ أَنْتُمْ أَجِنَّةٌ فِی بُطُونِ أُمَّهٰاتِکُمْ فَلاٰ تُزَکُّوا أَنْفُسَکُمْ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اتَّقیٰ . نجم (53) 32

300. لزوم اجتناب از ادعای تزکیه نفس، در برابر خداوند آگاه به آشکار و نهان:

اَلَّذِینَ یَجْتَنِبُونَ کَبٰائِرَ الْإِثْمِ وَ الْفَوٰاحِشَ إِلاَّ اللَّمَمَ إِنَّ رَبَّکَ وٰاسِعُ الْمَغْفِرَةِ هُوَ أَعْلَمُ بِکُمْ إِذْ أَنْشَأَکُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَ إِذْ أَنْتُمْ أَجِنَّةٌ فِی بُطُونِ أُمَّهٰاتِکُمْ فَلاٰ تُزَکُّوا أَنْفُسَکُمْ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اتَّقیٰ . نجم (53) 32

301. مانع نبودن نقص عضو، برای تزکیه نفس انسانها:

وَ مٰا یُدْرِیکَ لَعَلَّهُ یَزَّکّٰی . (1)عبس (80) 3

302. تزکیۀ نفس انسان، در گرو مخالفت با شیطان و اجتناب از فحشا:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّبِعُوا خُطُوٰاتِ الشَّیْطٰانِ وَ مَنْ یَتَّبِعْ خُطُوٰاتِ الشَّیْطٰانِ فَإِنَّهُ یَأْمُرُ بِالْفَحْشٰاءِ وَ الْمُنْکَرِ وَ لَوْ لاٰ فَضْلُ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ وَ رَحْمَتُهُ مٰا زَکیٰ مِنْکُمْ مِنْ أَحَدٍ أَبَداً وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ یُزَکِّی مَنْ یَشٰاءُ .... نور (24) 21

303. تزکیۀ نفوس، از شئون خداوند و به خواست و مشیت او:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ یُزَکُّونَ أَنْفُسَهُمْ بَلِ اللّٰهُ یُزَکِّی مَنْ یَشٰاءُ .... نساء (4) 49

304. ادعای تزکیۀ نفس گروهی از اهل کتاب ادعایی مردود:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ یُزَکُّونَ أَنْفُسَهُمْ بَلِ اللّٰهُ یُزَکِّی مَنْ یَشٰاءُ وَ لاٰ یُظْلَمُونَ فَتِیلاً. (2)نساء (4) 49

305. تزکیۀ نفوس، از جمله اهداف رسالت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله :

رَبَّنٰا وَ ابْعَثْ فِیهِمْ رَسُولاً مِنْهُمْ یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیٰاتِکَ ...

وَ یُزَکِّیهِمْ ... (3)بقره (2) 129

کَمٰا أَرْسَلْنٰا فِیکُمْ رَسُولاً مِنْکُمْ یَتْلُوا عَلَیْکُمْ آیٰاتِنٰا وَ یُزَکِّیکُمْ .... بقره (2) 151

لَقَدْ مَنَّ اللّٰهُ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ إِذْ بَعَثَ فِیهِمْ رَسُولاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیٰاتِهِ وَ یُزَکِّیهِمْ .... آل عمران (3) 164

هُوَ الَّذِی بَعَثَ فِی الْأُمِّیِّینَ رَسُولاً مِنْهُمْ یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیٰاتِهِ وَ یُزَکِّیهِمْ .... جمعه (62) 2

306. موسی علیه السلام از جانب خداوند، مأمور راهنمایی فرعون به راه حق و ترغیب او به تزکیۀ نفس:

هَلْ أَتٰاکَ حَدِیثُ مُوسیٰ

إِذْ نٰادٰاهُ رَبُّهُ بِالْوٰادِ الْمُقَدَّسِ طُویً

اِذْهَبْ إِلیٰ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغیٰ

فَقُلْ هَلْ لَکَ إِلیٰ أَنْ تَزَکّٰی . نازعات (79) 15 -\18

آثار تزکیه نفس

307. پاک نگه‌داشتن نفس، زمینۀ فراگیری معارف دینی:

لَقَدْ مَنَّ اللّٰهُ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ إِذْ بَعَثَ فِیهِمْ رَسُولاً مِنْ


1) 1) . در شأن نزول این آیات آمده است که مرد کوری وارد مجلس شد و می‌خواست معارف دین را بشنود و تزکیه شود و نسبت به او ترش‌رویی شد و از وی روی گردانیده شد. (زاد المسیر، ج 9، ص 26؛ الکشاف، ج 4، ص 700)

2) 2) . شأن نزول آیه، گروهی از یهودند. (مجمع البیان، ج 3 - 4، ص 90)

3) 3) . مقصود از«رسولا»در دعای ابراهیم علیه السلام پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله است. (الکشاف، ج 1، ص 188)

أَنْفُسِهِمْ یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیٰاتِهِ وَ یُزَکِّیهِمْ وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ إِنْ کٰانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ . آل عمران (3) 164

هُوَ الَّذِی بَعَثَ فِی الْأُمِّیِّینَ رَسُولاً مِنْهُمْ یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیٰاتِهِ وَ یُزَکِّیهِمْ وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ إِنْ کٰانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ . جمعه (62) 2

308. تزکیۀ نفس، زمینۀ کسب رستگاری برای انسان:

وَ نَفْسٍ وَ مٰا سَوّٰاهٰا

قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَکّٰاهٰا. شمس (91) 7 و 9

... وَ مَنْ یُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ . حشر (59) 9

... وَ مَنْ یُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ . تغابن (64) 16

قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَکّٰی . اعلی (87) 14

309. نفس تزکیه شده، عامل رسانندۀ انسان به بهشت عدن:

جَنّٰاتُ عَدْنٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا وَ ذٰلِکَ جَزٰاءُ مَنْ تَزَکّٰی . طه (20) 76

310. تزکیۀ نفس از بخل و حرص، موجب رستگاری:

... وَ مَنْ یُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ . حشر (59) 9

... وَ مَنْ یُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ . تغابن (64) 16

311. بازگشت آثار تزکیه نفس انسان به خود او:

وَ لاٰ تَزِرُ وٰازِرَةٌ وِزْرَ أُخْریٰ ... وَ مَنْ تَزَکّٰی فَإِنَّمٰا یَتَزَکّٰی لِنَفْسِهِ .... فاطر (35) 18

312. پذیرفتن عذر صاحب‌خانه و تحمیل نکردن خود بر او و انصراف از ورود به خانه وی، نشانۀ تزکیۀ نفس:

فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فِیهٰا أَحَداً فَلاٰ تَدْخُلُوهٰا حَتّٰی یُؤْذَنَ لَکُمْ وَ إِنْ قِیلَ لَکُمُ ارْجِعُوا فَارْجِعُوا هُوَ أَزْکیٰ لَکُمْ ....

نور (24) 28

عوامل تزکیۀ نفس

313. صدقه برای نجوا و گفتگو با پیامبر صلی الله علیه و آله زمینه‌ساز تطهیر نفس و پالایش روح از آلودگیها:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا نٰاجَیْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَیْنَ یَدَیْ نَجْوٰاکُمْ صَدَقَةً ذٰلِکَ خَیْرٌ لَکُمْ وَ أَطْهَرُ .... مجادله (58) 12

314. خودداری از صرف مال در راه طهارت نفس، نشانۀ بالاترین درجۀ شقاوت:

لاٰ یَصْلاٰهٰا إِلاَّ الْأَشْقَی

وَ سَیُجَنَّبُهَا الْأَتْقَی

اَلَّذِی یُؤْتِی مٰالَهُ یَتَزَکّٰی . لیل (92) 15 و 17 و 18

315. جهاد در راه خدا، موجب تزکیۀ نفس و تصفیۀ قلب:

إِنْ یَمْسَسْکُمْ قَرْحٌ ... وَ لِیُمَحِّصَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا .... وَ لِیُمَحِّصَ مٰا فِی قُلُوبِکُمْ .... آل عمران (3) 140 و 141 و 154

316. پرهیز از چشم‌چرانی، زمینه‌ساز سلامت نفس و پاکی:

قُلْ لِلْمُؤْمِنِینَ یَغُضُّوا مِنْ أَبْصٰارِهِمْ وَ یَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ذٰلِکَ أَزْکیٰ لَهُمْ .... نور (24) 30

317. صدقه، مؤثّرترین کار برای تطهیر نفس از آلودگیها:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا نٰاجَیْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَیْنَ یَدَیْ نَجْوٰاکُمْ صَدَقَةً ذٰلِکَ خَیْرٌ لَکُمْ وَ أَطْهَرُ .... مجادله (58) 12

318. ایمان و عمل صالح، راه تزکیۀ نفس:

وَ مَنْ یَأْتِهِ مُؤْمِناً قَدْ عَمِلَ الصّٰالِحٰاتِ ... جَنّٰاتُ عَدْنٍ ... وَ ذٰلِکَ جَزٰاءُ مَنْ تَزَکّٰی . طه (20) 75 و 76

319. پرهیز از نظر دوختن به نامحرمان و اجتناب از آلودگی به فحشا و فساد جنسی، زمینه‌ساز تزکیۀ نفس:

قُلْ لِلْمُؤْمِنِینَ یَغُضُّوا مِنْ أَبْصٰارِهِمْ وَ یَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ذٰلِکَ أَزْکیٰ .... نور (24) 30

320. تزکیۀ نفس انسان، منوط به مشیت خداوند:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ یُزَکُّونَ أَنْفُسَهُمْ بَلِ اللّٰهُ یُزَکِّی مَنْ یَشٰاءُ .... نساء (4) 49

... وَ لَوْ لاٰ فَضْلُ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ وَ رَحْمَتُهُ مٰا زَکیٰ مِنْکُمْ مِنْ أَحَدٍ أَبَداً وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ یُزَکِّی مَنْ یَشٰاءُ .... نور (24) 21

321. تلاوت آیات خدا به‌وسیلۀ رسول اکرم صلی الله علیه و آله بر مردم، موجب تزکیه نفوس آنان:

رَبَّنٰا وَ ابْعَثْ فِیهِمْ رَسُولاً مِنْهُمْ یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیٰاتِکَ وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ یُزَکِّیهِمْ .... بقره (2) 129

کَمٰا أَرْسَلْنٰا فِیکُمْ رَسُولاً مِنْکُمْ یَتْلُوا عَلَیْکُمْ آیٰاتِنٰا وَ یُزَکِّیکُمْ .... بقره (2) 151

لَقَدْ مَنَّ اللّٰهُ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ إِذْ بَعَثَ فِیهِمْ رَسُولاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیٰاتِهِ وَ یُزَکِّیهِمْ .... آل عمران (3) 164

هُوَ الَّذِی بَعَثَ فِی الْأُمِّیِّینَ رَسُولاً مِنْهُمْ یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیٰاتِهِ وَ یُزَکِّیهِمْ .... جمعه (62) 2

322. پرداخت صدقه، موجب تزکیۀ نفس انسان:

خُذْ مِنْ أَمْوٰالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَ تُزَکِّیهِمْ بِهٰا .... توبه (9) 103

اَلَّذِی یُؤْتِی مٰالَهُ یَتَزَکّٰی . لیل (92) 18

323. تقوا، زمینۀ تزکیه نفس انسان:

اَلَّذِینَ یَجْتَنِبُونَ کَبٰائِرَ الْإِثْمِ وَ الْفَوٰاحِشَ إِلاَّ اللَّمَمَ ...

فَلاٰ تُزَکُّوا أَنْفُسَکُمْ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اتَّقیٰ . نجم (53) 32

324. پذیرش احکام الهی و عمل به آن، باعث تزکیۀ نفس انسان:

وَ إِذٰا طَلَّقْتُمُ النِّسٰاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلاٰ تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ یَنْکِحْنَ أَزْوٰاجَهُنَّ إِذٰا تَرٰاضَوْا بَیْنَهُمْ بِالْمَعْرُوفِ ذٰلِکَ یُوعَظُ بِهِ مَنْ کٰانَ مِنْکُمْ یُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ ذٰلِکُمْ أَزْکیٰ لَکُمْ وَ أَطْهَرُ .... بقره (2) 232

325. تزکیۀ نفس انسان، جلوه‌ای از تفضّل خداوند:

... وَ لَوْ لاٰ فَضْلُ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ وَ رَحْمَتُهُ مٰا زَکیٰ مِنْکُمْ مِنْ أَحَدٍ أَبَداً وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ یُزَکِّی مَنْ یَشٰاءُ .... نور (24) 21

تزویر نفس

==> همین مدخل، احوال نفس، تزیین

تزیین نفس

==> همین مدخل، احوال نفس، تزیین

تسلّط بر نفس

326. نفس انسان، قابل مهار:

وَ أَمّٰا مَنْ خٰافَ مَقٰامَ رَبِّهِ وَ نَهَی النَّفْسَ عَنِ الْهَویٰ . نازعات (79) 40

تسویل نفس

تسویل نفس (1)

==> همین مدخل، احوال نفس، تزیین

تمایلات نفسانی

==> همین مدخل، پرستش نفس


1) 1) .«تسویل»به معنای تزیین کردن است (مفردات، ص437،«سول»)

توجیه نفس

==> همین مدخل، احوال نفس، تزیین

جدایی نفس از بدن

==> همین مدخل، احوال نفس، روحانیّت

حسابرسی نفس

==> همین مدخل، محاسبۀ نفس

حفظ نفس

327. لزوم دور نگه‌داشتن نفس انسان، از مهلکه‌ها و حوادث مرگ‌آور:

... وَ لاٰ تَقْتُلُوا أَنْفُسَکُمْ .... نساء (4) 29

... وَ لاٰ تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِی حَرَّمَ اللّٰهُ إِلاّٰ بِالْحَقِّ .... انعام (6) 151

وَ لاٰ تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِی حَرَّمَ اللّٰهُ إِلاّٰ بِالْحَقِّ .... اسراء (17) 33

... وَ لاٰ یَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِی حَرَّمَ اللّٰهُ إِلاّٰ بِالْحَقِّ .... فرقان (25) 68

خسارت نفس

328. استمرار انکار و تکذیب آیات الهی، عامل خسارت نفس آدمی:

وَ مَنْ خَفَّتْ مَوٰازِینُهُ فَأُولٰئِکَ الَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ بِمٰا کٰانُوا بِآیٰاتِنٰا یَظْلِمُونَ . اعراف (7) 9

329. خسارت نفس آدمی، مانع ایمان وی:

قُلْ لِمَنْ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ قُلْ لِلّٰهِ کَتَبَ عَلیٰ نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ لَیَجْمَعَنَّکُمْ إِلیٰ یَوْمِ الْقِیٰامَةِ لاٰ رَیْبَ فِیهِ الَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فَهُمْ لاٰ یُؤْمِنُونَ

اَلَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ یَعْرِفُونَهُ کَمٰا یَعْرِفُونَ أَبْنٰاءَهُمُ الَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فَهُمْ لاٰ یُؤْمِنُونَ . انعام (6) 12 و 20

330. ایمان نیاوردن اهل کتاب به پیامبر صلی الله علیه و آله مولود خسارت نفس آنان:

اَلَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ یَعْرِفُونَهُ کَمٰا یَعْرِفُونَ أَبْنٰاءَهُمُ الَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فَهُمْ لاٰ یُؤْمِنُونَ . انعام (6) 20

331. خسارت دیدن نفس آدمی، زمینۀ انکار معاد:

قُلْ لِمَنْ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ قُلْ لِلّٰهِ کَتَبَ عَلیٰ نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ لَیَجْمَعَنَّکُمْ إِلیٰ یَوْمِ الْقِیٰامَةِ لاٰ رَیْبَ فِیهِ الَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فَهُمْ لاٰ یُؤْمِنُونَ . انعام (6) 12

332. خسارت دیدن نفس آدمی، سبب محرومیت از رحمت پروردگار:

قُلْ لِمَنْ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ قُلْ لِلّٰهِ کَتَبَ عَلیٰ نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ لَیَجْمَعَنَّکُمْ إِلیٰ یَوْمِ الْقِیٰامَةِ لاٰ رَیْبَ فِیهِ الَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فَهُمْ لاٰ یُؤْمِنُونَ . انعام (6) 12

333. پی بردن منکران قرآن به خسارت نفس خویش، در قیامت:

هَلْ یَنْظُرُونَ إِلاّٰ تَأْوِیلَهُ یَوْمَ یَأْتِی تَأْوِیلُهُ یَقُولُ الَّذِینَ نَسُوهُ مِنْ قَبْلُ قَدْ جٰاءَتْ رُسُلُ رَبِّنٰا بِالْحَقِّ فَهَلْ لَنٰا مِنْ شُفَعٰاءَ فَیَشْفَعُوا لَنٰا أَوْ نُرَدُّ فَنَعْمَلَ غَیْرَ الَّذِی کُنّٰا نَعْمَلُ قَدْ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَ ضَلَّ عَنْهُمْ مٰا کٰانُوا یَفْتَرُونَ . اعراف (7) 53

334. دروغ بستن به خدا و بازداری مردم از راه او، موجب خسارت نفس:

اَلَّذِینَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ وَ یَبْغُونَهٰا عِوَجاً وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ کٰافِرُونَ

أُولٰئِکَ الَّذِینَ خَسِرُوا

أَنْفُسَهُمْ وَ ضَلَّ عَنْهُمْ مٰا کٰانُوا یَفْتَرُونَ . هود (11) 19 و 21

335. سبکی ترازوی عمل، نشان خسران نفس آدمی در قیامت:

وَ مَنْ خَفَّتْ مَوٰازِینُهُ فَأُولٰئِکَ الَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فِی جَهَنَّمَ خٰالِدُونَ . مؤمنون (23) 103

336. عقاید باطل و کردارهای بد، مایۀ خسارت نفس انسان:

وَ مَنْ خَفَّتْ مَوٰازِینُهُ فَأُولٰئِکَ الَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فِی جَهَنَّمَ خٰالِدُونَ . مؤمنون (23) 103

مَنْ عَمِلَ صٰالِحاً فَلِنَفْسِهِ وَ مَنْ أَسٰاءَ فَعَلَیْهٰا ثُمَّ إِلیٰ رَبِّکُمْ تُرْجَعُونَ . جاثیه (45) 15

إِنَّ الَّذِینَ یُبٰایِعُونَکَ إِنَّمٰا یُبٰایِعُونَ اللّٰهَ یَدُ اللّٰهِ فَوْقَ أَیْدِیهِمْ فَمَنْ نَکَثَ فَإِنَّمٰا یَنْکُثُ عَلیٰ نَفْسِهِ وَ مَنْ أَوْفیٰ بِمٰا عٰاهَدَ عَلَیْهُ اللّٰهَ فَسَیُؤْتِیهِ أَجْراً عَظِیماً. فتح (48) 10

337. شرک، موجب خسارت دیدن نفس آدمی:

فَاعْبُدُوا مٰا شِئْتُمْ مِنْ دُونِهِ قُلْ إِنَّ الْخٰاسِرِینَ الَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَ أَهْلِیهِمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ أَلاٰ ذٰلِکَ هُوَ الْخُسْرٰانُ الْمُبِینُ . زمر (39) 15

338. انکار رسالت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله بازتاب نفس خسارت دیده:

... اَلَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فَهُمْ لاٰ یُؤْمِنُونَ اَلَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ یَعْرِفُونَهُ کَمٰا یَعْرِفُونَ أَبْنٰاءَهُمُ الَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فَهُمْ لاٰ یُؤْمِنُونَ . انعام (6) 12 و 20

339. خسارت نفس آدمی، پیامد استمرار انکار و تکذیب آیات الهی:

وَ مَنْ خَفَّتْ مَوٰازِینُهُ فَأُولٰئِکَ الَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ بِمٰا کٰانُوا بِآیٰاتِنٰا یَظْلِمُونَ . اعراف (7) 9

خطاب به نفس

340. خطاب خداوند به نفس مطمئنّه، دربارۀ وارد شدن به محفل بندگان:

یٰا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ

فَادْخُلِی فِی عِبٰادِی . فجر (89) 27 و 29

341. خطاب خداوند به نفس مطمئنّه، دربارۀ وارد شدن به بهشت خاصّ او:

یٰا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ

فَادْخُلِی فِی عِبٰادِی

وَ ادْخُلِی جَنَّتِی . فجر (89) 27 و 29 و 30

نیز ==> نفس مطمئنّه

روحانیّت نفس

==> همین مدخل، احوال نفس، روحانیّت

سختی نفس

==> همین مدخل، احوال نفس، سختی

سلامت نفس

==> همین مدخل، احوال نفس، سلامتی

صفات نفس

==> همین مدخل، احوال نفس

ظرفیّت نفس

342. نفس، جایگاه دریافت خوبیها و بدیها:

وَ نَفْسٍ وَ مٰا سَوّٰاهٰا

فَأَلْهَمَهٰا فُجُورَهٰا وَ تَقْوٰاهٰا. شمس (91) 7 و 8

343. نفس، جایگاهی برای پنهان داشتن امور:

... أَوْ أَکْنَنْتُمْ فِی أَنْفُسِکُمْ ... وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ مٰا فِی أَنْفُسِکُمْ .... بقره (2) 235

... وَ إِنْ تُبْدُوا مٰا فِی أَنْفُسِکُمْ أَوْ تُخْفُوهُ یُحٰاسِبْکُمْ بِهِ اللّٰهُ .... بقره (2) 284

... قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ کُلَّهُ لِلّٰهِ یُخْفُونَ فِی أَنْفُسِهِمْ مٰا لاٰ یُبْدُونَ لَکَ یَقُولُونَ ... وَ لِیَبْتَلِیَ اللّٰهُ مٰا فِی صُدُورِکُمْ وَ لِیُمَحِّصَ مٰا فِی قُلُوبِکُمْ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ.

آل عمران (3) 154

344. نفس، ظرف و مظهر تجلی آیات خدا:

سَنُرِیهِمْ آیٰاتِنٰا فِی الْآفٰاقِ وَ فِی أَنْفُسِهِمْ حَتّٰی یَتَبَیَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ .... فصّلت (41) 53

345. نشانه‌ها و دلایل حقانیت قرآن، نهفته در ظرف نفس انسان:

سَنُرِیهِمْ آیٰاتِنٰا فِی الْآفٰاقِ وَ فِی أَنْفُسِهِمْ حَتّٰی یَتَبَیَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ ... (1)فصّلت (41) 53

346. پذیرفته شدن دستورات و قضاوتهای پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در درون نفس آدمی، بدون هیچ اکراهی، بیانگر ایمان واقعی او:

فَلاٰ وَ رَبِّکَ لاٰ یُؤْمِنُونَ حَتّٰی یُحَکِّمُوکَ فِیمٰا شَجَرَ بَیْنَهُمْ ثُمَّ لاٰ یَجِدُوا فِی أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمّٰا قَضَیْتَ وَ یُسَلِّمُوا تَسْلِیماً. نساء (4) 65

347. نفس آدمی، جایگاه بروز مشکلات و مصائب او:

مٰا أَصٰابَکَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللّٰهِ وَ مٰا أَصٰابَکَ مِنْ سَیِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِکَ .... نساء (4) 79

348. نفس یوسف علیه السلام ظرفی برای نهان کردن اظهارات برادران او:

قٰالُوا إِنْ یَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ فَأَسَرَّهٰا یُوسُفُ فِی نَفْسِهِ وَ لَمْ یُبْدِهٰا لَهُمْ .... یوسف (12) 77

349. نفس آدمی، جایگاه کسب و عملکردهای او:

... یَعْلَمُ مٰا تَکْسِبُ کُلُّ نَفْسٍ .... رعد (13) 42

350. خداوند، آگاه به نیات و انگیزه‌ها و اندوخته‌های درون نفس انسان:

رَبُّکُمْ أَعْلَمُ بِمٰا فِی نُفُوسِکُمْ إِنْ تَکُونُوا صٰالِحِینَ ....

اسراء (17) 25

351. نفس آدمی، جایگاه با عظمت برای ژرفگری دربارۀ عالم آفرینش:

أَ وَ لَمْ یَتَفَکَّرُوا فِی أَنْفُسِهِمْ مٰا خَلَقَ اللّٰهُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا إِلاّٰ بِالْحَقِّ وَ أَجَلٍ مُسَمًّی ... (2)روم (30) 8

352. اسرار علمی نهفته در نفس انسان، کافی برای پی بردن به حضور و احاطه علم الهی بر هستی:

سَنُرِیهِمْ آیٰاتِنٰا فِی الْآفٰاقِ وَ فِی أَنْفُسِهِمْ حَتّٰی یَتَبَیَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ .... فصّلت (41) 53

353. موعظه‌های مهم و مناسب، نافذ در درون نفس آدمی:

أُولٰئِکَ الَّذِینَ یَعْلَمُ اللّٰهُ مٰا فِی قُلُوبِهِمْ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَ عِظْهُمْ وَ قُلْ لَهُمْ فِی أَنْفُسِهِمْ قَوْلاً بَلِیغاً. (3)نساء (4) 63

ظلم به نفس

اشاره

354. گناه و تجاوز از حدود الهی، نوعی ظلم به نفس:

1) 1) . ممکن است ضمیر«انّه»به قرآن بازگردد. (روح المعانی، ج 14، جزء 25، ص 9)

2) 2) .«فی انفسهم»ظرف برای«أ و لم یتفکروا»است

3) 3) . با توجه به این احتمال که«فی انفسهم»متعلق به«بلیغاً»باشد

... وَ مَنْ یَتَعَدَّ حُدُودَ اللّٰهِ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ .... طلاق (65) 1

355. فاصله گرفتن از قرآن و کتابهای آسمانی، از موارد ظلم به نفس:

ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْکِتٰابَ الَّذِینَ اصْطَفَیْنٰا مِنْ عِبٰادِنٰا فَمِنْهُمْ ظٰالِمٌ لِنَفْسِهِ وَ مِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ .... فاطر (35) 32

356. تجاوز از حدود الهی و مرزهای دینی، ظلم به نفس:

... وَ مَنْ یَتَعَدَّ حُدُودَ اللّٰهِ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ .... طلاق (65) 1

357. رعایت نکردن احکام و حدود الهی، دربارۀ طلاق از سوی همسران ظلم به نفس:

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ إِذٰا طَلَّقْتُمُ النِّسٰاءَ فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ وَ أَحْصُوا الْعِدَّةَ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ رَبَّکُمْ لاٰ تُخْرِجُوهُنَّ مِنْ بُیُوتِهِنَّ وَ لاٰ یَخْرُجْنَ إِلاّٰ أَنْ یَأْتِینَ بِفٰاحِشَةٍ مُبَیِّنَةٍ وَ تِلْکَ حُدُودُ اللّٰهِ وَ مَنْ یَتَعَدَّ حُدُودَ اللّٰهِ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ ... طلاق (65) 1

358. تضرع آدم علیه السلام و حوا علیها السلام در پیشگاه خدا، به دلیل ستم به نفس:

وَ یٰا آدَمُ اسْکُنْ أَنْتَ وَ زَوْجُکَ الْجَنَّةَ فَکُلاٰ مِنْ حَیْثُ شِئْتُمٰا وَ لاٰ تَقْرَبٰا هٰذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَکُونٰا مِنَ الظّٰالِمِینَ

قٰالاٰ رَبَّنٰا ظَلَمْنٰا أَنْفُسَنٰا وَ إِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنٰا وَ تَرْحَمْنٰا لَنَکُونَنَّ مِنَ الْخٰاسِرِینَ . اعراف (7) 19 و 23

359. وجود اشخاص ظالم به نفس، در نسل اسحاق:

وَ بٰارَکْنٰا عَلَیْهِ وَ عَلیٰ إِسْحٰاقَ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِمٰا مُحْسِنٌ وَ ظٰالِمٌ لِنَفْسِهِ مُبِینٌ . صافّات (37) 113

360. حضرت آدم علیه السلام و همسرش حوا علیها السلام خواستار آمرزش گناه ظلم به نفس:

وَ یٰا آدَمُ اسْکُنْ أَنْتَ وَ زَوْجُکَ الْجَنَّةَ ... قٰالاٰ رَبَّنٰا ظَلَمْنٰا أَنْفُسَنٰا وَ إِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنٰا وَ تَرْحَمْنٰا لَنَکُونَنَّ مِنَ الْخٰاسِرِینَ . اعراف (7) 19 و 23

361. استغفار از ظلم به نفس، زمینۀ مغفرت الهی:

وَ إِذْ قٰالَ مُوسیٰ لِقَوْمِهِ یٰا قَوْمِ إِنَّکُمْ ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَکُمْ بِاتِّخٰاذِکُمُ الْعِجْلَ فَتُوبُوا إِلیٰ بٰارِئِکُمْ فَاقْتُلُوا أَنْفُسَکُمْ ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ عِنْدَ بٰارِئِکُمْ فَتٰابَ عَلَیْکُمْ إِنَّهُ هُوَ التَّوّٰابُ الرَّحِیمُ . بقره (2) 54

وَ الَّذِینَ إِذٰا ... أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَکَرُوا اللّٰهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ وَ مَنْ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلاَّ اللّٰهُ .... آل عمران (3) 135

... وَ لَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جٰاؤُکَ فَاسْتَغْفَرُوا اللّٰهَ وَ اسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللّٰهَ تَوّٰاباً رَحِیماً. نساء (4) 64

وَ مَنْ یَعْمَلْ سُوءاً أَوْ یَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ یَسْتَغْفِرِ اللّٰهَ یَجِدِ اللّٰهَ غَفُوراً رَحِیماً. نساء (4) 110

قٰالَ رَبِّ إِنِّی ظَلَمْتُ نَفْسِی فَاغْفِرْ لِی فَغَفَرَ لَهُ إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِیمُ . قصص (28) 16

362. تن دادن مستضعفان به سلطۀ کافران و مشرکان و عدم اقدام آنان به هجرت با وجود توانایی، از مصادیق ستم به نفس:

إِنَّ الَّذِینَ تَوَفّٰاهُمُ الْمَلاٰئِکَةُ ظٰالِمِی أَنْفُسِهِمْ قٰالُوا فِیمَ کُنْتُمْ قٰالُوا کُنّٰا مُسْتَضْعَفِینَ فِی الْأَرْضِ قٰالُوا أَ لَمْ تَکُنْ أَرْضُ اللّٰهِ وٰاسِعَةً فَتُهٰاجِرُوا فِیهٰا ... إِلاَّ الْمُسْتَضْعَفِینَ مِنَ الرِّجٰالِ وَ النِّسٰاءِ وَ الْوِلْدٰانِ لاٰ یَسْتَطِیعُونَ حِیلَةً وَ لاٰ یَهْتَدُونَ سَبِیلاً. نساء (4) 97 و 98

363. ماندن در سیطرۀ مشرکان و کافران و ترک هجرت ظلم به نفس:

إِنَّ الَّذِینَ تَوَفّٰاهُمُ الْمَلاٰئِکَةُ ظٰالِمِی أَنْفُسِهِمْ قٰالُوا فِیمَ کُنْتُمْ قٰالُوا کُنّٰا مُسْتَضْعَفِینَ فِی الْأَرْضِ قٰالُوا أَ لَمْ تَکُنْ أَرْضُ اللّٰهِ وٰاسِعَةً فَتُهٰاجِرُوا .... نساء (4) 97

364. سرپیچی از فرمان پیامبر صلی الله علیه و آله ، از موارد ستم بر نفس:

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ رَسُولٍ إِلاّٰ لِیُطٰاعَ بِإِذْنِ اللّٰهِ وَ لَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ .... نساء (4) 64

365. مراجعه به طاغوت و محاکم ناصالح برای داوری ظلم به خویشتن:

... یُرِیدُونَ أَنْ یَتَحٰاکَمُوا إِلَی الطّٰاغُوتِ وَ قَدْ أُمِرُوا أَنْ یَکْفُرُوا بِهِ .... وَ لَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ... (1)نساء (4) 60 و 64

366. ظلم به دیگران ظلم به نفس:

... وَ لاٰ تُمْسِکُوهُنَّ ضِرٰاراً لِتَعْتَدُوا وَ مَنْ یَفْعَلْ ذٰلِکَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ .... بقره (2) 231

367. تعدی از حدود الهی، ظلم به نفس:

... وَ لاٰ تُمْسِکُوهُنَّ ضِرٰاراً لِتَعْتَدُوا وَ مَنْ یَفْعَلْ ذٰلِکَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ .... بقره (2) 231

368. رجوع مرد به زن مطلقه با قصد آزار، از موارد ظلم به نفس:

وَ إِذٰا طَلَّقْتُمُ النِّسٰاءَ ... وَ لاٰ تُمْسِکُوهُنَّ ضِرٰاراً لِتَعْتَدُوا وَ مَنْ یَفْعَلْ ذٰلِکَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ .... بقره (2) 231

369. ارتکاب اعمال زشت، ظلم به نفس:

... وَ لٰکِنْ کٰانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ فَأَصٰابَهُمْ سَیِّئٰاتُ مٰا عَمِلُوا .... نحل (16) 33 و 34

370. تقواپیشگان به هنگام قبض روح، مبرّا از هرگونه ظلم به نفس:

اَلَّذِینَ تَتَوَفّٰاهُمُ الْمَلاٰئِکَةُ ظٰالِمِی أَنْفُسِهِمْ ...

... کَذٰلِکَ یَجْزِی اللّٰهُ الْمُتَّقِینَ اَلَّذِینَ تَتَوَفّٰاهُمُ الْمَلاٰئِکَةُ طَیِّبِینَ یَقُولُونَ سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ ... (2)نحل (16) 28 و 31 و 32

371. تکبّر، از موارد ظلم به نفس:

اَلَّذِینَ تَتَوَفّٰاهُمُ الْمَلاٰئِکَةُ ظٰالِمِی أَنْفُسِهِمْ ...

فَادْخُلُوا أَبْوٰابَ جَهَنَّمَ خٰالِدِینَ فِیهٰا فَلَبِئْسَ مَثْوَی الْمُتَکَبِّرِینَ . نحل (16) 28 و 29

372. شرک، ظلم به نفس:

وَ مٰا ظَلَمْنٰاهُمْ وَ لٰکِنْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَمٰا أَغْنَتْ عَنْهُمْ آلِهَتُهُمُ الَّتِی یَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ مِنْ شَیْءٍ لَمّٰا جٰاءَ أَمْرُ رَبِّکَ وَ مٰا زٰادُوهُمْ غَیْرَ تَتْبِیبٍ . هود (11) 101

ثُمَّ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ یُخْزِیهِمْ وَ یَقُولُ أَیْنَ شُرَکٰائِیَ الَّذِینَ کُنْتُمْ تُشَاقُّونَ فِیهِمْ ... اَلَّذِینَ تَتَوَفّٰاهُمُ الْمَلاٰئِکَةُ ظٰالِمِی أَنْفُسِهِمْ .... نحل (16) 27 و 28

... قٰالَتْ رَبِّ إِنِّی ظَلَمْتُ نَفْسِی وَ أَسْلَمْتُ مَعَ سُلَیْمٰانَ لِلّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِینَ . نمل (27) 44

373. کفر، ظلم به نفس:

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا .... حَرْثَ قَوْمٍ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ... وَ مٰا ظَلَمَهُمُ اللّٰهُ وَ لٰکِنْ أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ . آل عمران (3) 116 و 117

... قٰالَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ إِنَّ الْخِزْیَ الْیَوْمَ وَ السُّوءَ عَلَی الْکٰافِرِینَ اَلَّذِینَ تَتَوَفّٰاهُمُ الْمَلاٰئِکَةُ


1) 1) . مقصود از ظلم به نفس، رجوع به طاغوت در داوری است. (جوامع الجامع، ج 1، ص 413)

2) 2) . به قرینۀ مقابله با آیۀ«الکافرین... الذین تتوفاهم الملائکة ظالمی انفسهم»احتمال دارد مراد از طیب، دور بودن از ظلم به نفس باشد

ظٰالِمِی أَنْفُسِهِمْ .... نحل (16) 27 و 28

374. تکذیب پیامبران، از موارد ظلم به نفس:

وَ سَکَنْتُمْ فِی مَسٰاکِنِ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ... (1)ابراهیم (14) 45

375. ستم کافران بر نفس خویش:

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا .... وَ مٰا ظَلَمَهُمُ اللّٰهُ وَ لٰکِنْ أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ . آل عمران (3) 116 و 117

376. به استهزا گرفتن وعدۀ عذاب الهی، ظلم به نفس:

... وَ لٰکِنْ کٰانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ فَأَصٰابَهُمْ سَیِّئٰاتُ مٰا عَمِلُوا وَ حٰاقَ بِهِمْ مٰا کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ . نحل (16) 33 و 34

377. استغفار از ظلم به نفس، زمینۀ نجات انسان از خسارت:

قٰالاٰ رَبَّنٰا ظَلَمْنٰا أَنْفُسَنٰا وَ إِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنٰا وَ تَرْحَمْنٰا لَنَکُونَنَّ مِنَ الْخٰاسِرِینَ . اعراف (7) 23

378. استغفار از ظلم به نفس، زمینۀ نجات انسانهای مؤمن از غم و اندوه:

وَ ذَا النُّونِ إِذْ ذَهَبَ مُغٰاضِباً فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَیْهِ فَنٰادیٰ فِی الظُّلُمٰاتِ أَنْ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ أَنْتَ سُبْحٰانَکَ إِنِّی کُنْتُ مِنَ الظّٰالِمِینَ

فَاسْتَجَبْنٰا لَهُ وَ نَجَّیْنٰاهُ مِنَ الْغَمِّ وَ کَذٰلِکَ نُنْجِی الْمُؤْمِنِینَ . انبیاء (21) 87 و 88

379. استغفار از ظلم به نفس، در رجوع به طاغوت، زمینۀ کسب آمرزش الهی:

... یُرِیدُونَ أَنْ یَتَحٰاکَمُوا إِلَی الطّٰاغُوتِ وَ قَدْ أُمِرُوا أَنْ یَکْفُرُوا بِهِ .... وَ لَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ... (2)نساء (4) 60 و 64

380. شرک‌ورزی و انکار رسالت پیامبران، ظلم به نفس اقوام هلاک شده گذشته، چون قوم نوح، عادیان، ثمودیان، قوم شعیب و لوط و فرعونیان:

ذٰلِکَ مِنْ أَنْبٰاءِ الْقُریٰ نَقُصُّهُ عَلَیْکَ مِنْهٰا قٰائِمٌ وَ حَصِیدٌ

وَ مٰا ظَلَمْنٰاهُمْ وَ لٰکِنْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَمٰا أَغْنَتْ عَنْهُمْ آلِهَتُهُمُ الَّتِی یَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ مِنْ شَیْءٍ لَمّٰا جٰاءَ أَمْرُ رَبِّکَ وَ مٰا زٰادُوهُمْ غَیْرَ تَتْبِیبٍ . (3)هود (11) 100 و 101

381. ناسپاسی قوم موسی و تمردشان از فرمانهای خدا، ستمی از سوی آنان بر نفسشان:

وَ ظَلَّلْنٰا عَلَیْکُمُ الْغَمٰامَ وَ أَنْزَلْنٰا عَلَیْکُمُ الْمَنَّ وَ السَّلْویٰ کُلُوا مِنْ طَیِّبٰاتِ مٰا رَزَقْنٰاکُمْ وَ مٰا ظَلَمُونٰا وَ لٰکِنْ کٰانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ . بقره (2) 57

وَ قَطَّعْنٰاهُمُ اثْنَتَیْ عَشْرَةَ أَسْبٰاطاً أُمَماً وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ مُوسیٰ إِذِ اسْتَسْقٰاهُ قَوْمُهُ أَنِ اضْرِبْ بِعَصٰاکَ الْحَجَرَ فَانْبَجَسَتْ مِنْهُ اثْنَتٰا عَشْرَةَ عَیْناً قَدْ عَلِمَ کُلُّ أُنٰاسٍ مَشْرَبَهُمْ وَ ظَلَّلْنٰا عَلَیْهِمُ الْغَمٰامَ وَ أَنْزَلْنٰا عَلَیْهِمُ الْمَنَّ وَ السَّلْویٰ کُلُوا مِنْ طَیِّبٰاتِ مٰا رَزَقْنٰاکُمْ وَ مٰا ظَلَمُونٰا وَ لٰکِنْ کٰانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ . اعراف (7) 160

382. کفرورزی و انکار دلایل روشن انبیا، ظلم انسان به نفس خویش:

1) 1) . مراد از«الذین ظلموا انفسهم»کسانی است که پیامبران خود را تکذیب کردند، از قبیل عاد و ثمود. (الجوهر الثمین، ج 3، ص 116؛ مجمع البیان، ج 5 - 6، ص 494)

2) 2) . مقصود از ظلم به نفس، رجوع به طاغوت در داوری است. (جوامع الجامع، ج 1، ص 413)

3) 3) .«ذلک»اشاره به غائب است و مراد اشاره به قصّه‌هایی از اقوام است که ذکر آنها قبل این گذشت. (التفسیر الکبیر، ج 6، ص 395)

أَ لَمْ یَأْتِهِمْ نَبَأُ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ قَوْمِ نُوحٍ وَ عٰادٍ وَ ثَمُودَ وَ قَوْمِ إِبْرٰاهِیمَ وَ أَصْحٰابِ مَدْیَنَ وَ الْمُؤْتَفِکٰاتِ أَتَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ فَمٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیَظْلِمَهُمْ وَ لٰکِنْ کٰانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ . توبه (9) 70

383. آلودگی مداوم به گناه، ظلم به نفس:

فَکُلاًّ أَخَذْنٰا بِذَنْبِهِ فَمِنْهُمْ مَنْ أَرْسَلْنٰا عَلَیْهِ حٰاصِباً وَ مِنْهُمْ مَنْ أَخَذَتْهُ الصَّیْحَةُ وَ مِنْهُمْ مَنْ خَسَفْنٰا بِهِ الْأَرْضَ وَ مِنْهُمْ مَنْ أَغْرَقْنٰا وَ مٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیَظْلِمَهُمْ وَ لٰکِنْ کٰانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ . عنکبوت (29) 40

384. اصرار بر تکذیب تعالیم انبیا، از مصادیق ظلم به نفس:

أَ وَ لَمْ یَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَیَنْظُرُوا کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ کٰانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَ أَثٰارُوا الْأَرْضَ وَ عَمَرُوهٰا أَکْثَرَ مِمّٰا عَمَرُوهٰا وَ جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ فَمٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیَظْلِمَهُمْ وَ لٰکِنْ کٰانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ . روم (30) 9

385. تکذیب آیات الهی، از مصادیق ظلم به نفس:

سٰاءَ مَثَلاً الْقَوْمُ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا وَ أَنْفُسَهُمْ کٰانُوا یَظْلِمُونَ . اعراف (7) 177

386. ترک تمسّک به قرآن و پیروی از رهنمودهای آن، مصداق ظلم به نفس:

ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْکِتٰابَ الَّذِینَ اصْطَفَیْنٰا مِنْ عِبٰادِنٰا فَمِنْهُمْ ظٰالِمٌ لِنَفْسِهِ وَ مِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَ مِنْهُمْ سٰابِقٌ بِالْخَیْرٰاتِ بِإِذْنِ اللّٰهِ ذٰلِکَ هُوَ الْفَضْلُ الْکَبِیرُ. فاطر (35) 32

387. اعتراف بلقیس، در مورد ظلم او به نفس خویش:

... قٰالَتْ رَبِّ إِنِّی ظَلَمْتُ نَفْسِی وَ أَسْلَمْتُ مَعَ سُلَیْمٰانَ لِلّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِینَ . نمل (27) 44

388. اعتراف موسی علیه السلام در مورد ظلم او به نفس خویش:

... فَوَکَزَهُ مُوسیٰ ... قٰالَ رَبِّ إِنِّی ظَلَمْتُ نَفْسِی فَاغْفِرْ لِی فَغَفَرَ لَهُ إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِیمُ . قصص (28) 15 و 16

389. استغفار موسی علیه السلام از ظلم به نفس خویش، زمینۀ آمرزش او از سوی خداوند:

... فَوَکَزَهُ مُوسیٰ ... قٰالَ رَبِّ إِنِّی ظَلَمْتُ نَفْسِی فَاغْفِرْ لِی فَغَفَرَ لَهُ إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِیمُ . قصص (28) 15 و 16

390. خودبرتربینی و تحقیر دیگران، نوعی ظلم بر نفس:

وَ دَخَلَ جَنَّتَهُ وَ هُوَ ظٰالِمٌ لِنَفْسِهِ قٰالَ مٰا أَظُنُّ أَنْ تَبِیدَ هٰذِهِ أَبَداً. کهف (18) 35

391. ظلم به نفس به شکل خودبرتربینی، زمینۀ بروز انکار قیامت:

وَ دَخَلَ جَنَّتَهُ وَ هُوَ ظٰالِمٌ لِنَفْسِهِ قٰالَ مٰا أَظُنُّ أَنْ تَبِیدَ هٰذِهِ أَبَداً

وَ مٰا أَظُنُّ السّٰاعَةَ قٰائِمَةً .... کهف (18) 35 و 36

392. اعتراف بت‌پرستان قوم ابراهیم به ظلم بر خویشتن:

قٰالُوا أَ أَنْتَ فَعَلْتَ هٰذٰا بِآلِهَتِنٰا یٰا إِبْرٰاهِیمُ

قٰالَ بَلْ فَعَلَهُ کَبِیرُهُمْ هٰذٰا فَسْئَلُوهُمْ إِنْ کٰانُوا یَنْطِقُونَ

فَرَجَعُوا إِلیٰ أَنْفُسِهِمْ فَقٰالُوا إِنَّکُمْ أَنْتُمُ الظّٰالِمُونَ . انبیاء (21) 62 -\64

393. شرک و گوساله‌پرستی قوم موسی، مصداق ظلم به نفس:

وَ إِذْ قٰالَ مُوسیٰ لِقَوْمِهِ یٰا قَوْمِ إِنَّکُمْ ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَکُمْ بِاتِّخٰاذِکُمُ الْعِجْلَ .... بقره (2) 54

394. ارتکاب گناه، ظلمی بر خویشتن:

وَ الَّذِینَ إِذٰا فَعَلُوا فٰاحِشَةً ... أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ .... آل عمران (3) 135

وَ مَنْ یَعْمَلْ سُوءاً أَوْ یَظْلِمْ نَفْسَهُ .... نساء (4) 110

395. انگیزه قرار دادن دنیا در انفاق، ستمی بر خویشتن:

مَثَلُ مٰا یُنْفِقُونَ فِی هٰذِهِ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا کَمَثَلِ رِیحٍ فِیهٰا صِرٌّ أَصٰابَتْ حَرْثَ قَوْمٍ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَأَهْلَکَتْهُ وَ مٰا ظَلَمَهُمُ اللّٰهُ وَ لٰکِنْ أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ . آل عمران (3) 117

396. استغفار از ظلم به نفسی چون گناه، موجب کسب آمرزش الهی:

وَ الَّذِینَ إِذٰا ... أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَکَرُوا اللّٰهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ وَ مَنْ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلاَّ اللّٰهُ .... آل عمران (3) 135

وَ مَنْ یَعْمَلْ سُوءاً أَوْ یَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ یَسْتَغْفِرِ اللّٰهَ یَجِدِ اللّٰهَ غَفُوراً رَحِیماً. نساء (4) 110

397. پیروی نکردن از پیامبران الهی، ظلم به نفس:

وَ أَنْذِرِ النّٰاسَ یَوْمَ یَأْتِیهِمُ الْعَذٰابُ فَیَقُولُ الَّذِینَ ظَلَمُوا رَبَّنٰا أَخِّرْنٰا إِلیٰ أَجَلٍ قَرِیبٍ نُجِبْ دَعْوَتَکَ وَ نَتَّبِعِ الرُّسُلَ أَ وَ لَمْ تَکُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلُ مٰا لَکُمْ مِنْ زَوٰالٍ

سَکَنْتُمْ فِی مَسٰاکِنِ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ وَ تَبَیَّنَ لَکُمْ کَیْفَ فَعَلْنٰا بِهِمْ وَ ضَرَبْنٰا لَکُمُ الْأَمْثٰالَ . ابراهیم (14) 44 و 45

398. کفران نعمت امنیت راهها و نزدیکی منزلگاه‌های سفر از سوی سبائیان ظلم به نفس:

لَقَدْ کٰانَ لِسَبَإٍ فِی مَسْکَنِهِمْ آیَةٌ جَنَّتٰانِ عَنْ یَمِینٍ وَ شِمٰالٍ کُلُوا مِنْ رِزْقِ رَبِّکُمْ وَ اشْکُرُوا لَهُ بَلْدَةٌ طَیِّبَةٌ وَ رَبٌّ غَفُورٌ

وَ جَعَلْنٰا بَیْنَهُمْ وَ بَیْنَ الْقُرَی الَّتِی بٰارَکْنٰا فِیهٰا قُریً ظٰاهِرَةً وَ قَدَّرْنٰا فِیهَا السَّیْرَ سِیرُوا فِیهٰا لَیٰالِیَ وَ أَیّٰاماً آمِنِینَ

فَقٰالُوا رَبَّنٰا بٰاعِدْ بَیْنَ أَسْفٰارِنٰا وَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ .... سبأ (34) 15 و 18 و 19

نیز ==> بنی اسرائیل، ستمهای بنی اسرائیل

آثار ظلم به نفس

399. متجاوز به نفس و حدود الهی، محروم از محبّت خدا:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تُحَرِّمُوا طَیِّبٰاتِ مٰا أَحَلَّ اللّٰهُ لَکُمْ وَ لاٰ تَعْتَدُوا إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ الْمُعْتَدِینَ . (1)مائده (5) 87

400. ظلم به نفس، موجب گرفتاری انسان به غم و اندوه:

... فَنٰادیٰ فِی الظُّلُمٰاتِ أَنْ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ أَنْتَ سُبْحٰانَکَ إِنِّی کُنْتُ مِنَ الظّٰالِمِینَ فَاسْتَجَبْنٰا لَهُ وَ نَجَّیْنٰاهُ مِنَ الْغَمِّ وَ کَذٰلِکَ نُنْجِی الْمُؤْمِنِینَ . (2)انبیاء (21) 87 و 88

401. گرفتار شدن به کیفر عمل خویش، از آثار ظلم به نفس:

... وَ لٰکِنْ کٰانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ فَأَصٰابَهُمْ سَیِّئٰاتُ مٰا عَمِلُوا وَ حٰاقَ بِهِمْ مٰا کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ . نحل (16) 33 و 34

402. ظلم به نفس، درپی‌دارندۀ هلاکت و کیفر الهی

1) 1) . معنای«ان اللّه لا یحبّ المعتدین»این است که خداوند از عمل متجاوزان به نفس خودشان و متجاوزان به حدود الهی خشنود نیست. (روح البیان، ج 2، ص 431)

2) 2) . بر این اساس که مراد از«انی کنت من الظالمین»ظلم به نفس باشد. (روح المعانی، ج 10، جزء 19، ص 126؛ التفسیر الکبیر، ج 8، ص 181)

در دنیا:

وَ سَکَنْتُمْ فِی مَسٰاکِنِ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ وَ تَبَیَّنَ لَکُمْ کَیْفَ فَعَلْنٰا بِهِمْ وَ ضَرَبْنٰا لَکُمُ الْأَمْثٰالَ . (1)ابراهیم (14) 45

403. ظلم به نفس، عاملی برای خسارت دیدن انسانها:

قٰالاٰ رَبَّنٰا ظَلَمْنٰا أَنْفُسَنٰا وَ إِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنٰا وَ تَرْحَمْنٰا لَنَکُونَنَّ مِنَ الْخٰاسِرِینَ . اعراف (7) 23

404. نزول عذاب بر مشرکان، پیامد ظلم آنان به نفس خویش:

وَ مٰا ظَلَمْنٰاهُمْ وَ لٰکِنْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَمٰا أَغْنَتْ عَنْهُمْ آلِهَتُهُمُ الَّتِی یَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ مِنْ شَیْءٍ لَمّٰا جٰاءَ أَمْرُ رَبِّکَ وَ مٰا زٰادُوهُمْ غَیْرَ تَتْبِیبٍ . هود (11) 101

405. عذابهای نازل شده بر اقوام گذشته (فرعونیان، عادیان، ثمودیان و...) کیفرهایی به‌واسطۀ ظلم آنان به نفس خویش:

ذٰلِکَ مِنْ أَنْبٰاءِ الْقُریٰ نَقُصُّهُ عَلَیْکَ مِنْهٰا قٰائِمٌ وَ حَصِیدٌ

وَ مٰا ظَلَمْنٰاهُمْ وَ لٰکِنْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَمٰا أَغْنَتْ عَنْهُمْ آلِهَتُهُمُ الَّتِی یَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ مِنْ شَیْءٍ لَمّٰا جٰاءَ أَمْرُ رَبِّکَ وَ مٰا زٰادُوهُمْ غَیْرَ تَتْبِیبٍ .

هود (11) 100 و 101

فَکُلاًّ أَخَذْنٰا بِذَنْبِهِ فَمِنْهُمْ مَنْ أَرْسَلْنٰا عَلَیْهِ حٰاصِباً وَ مِنْهُمْ مَنْ أَخَذَتْهُ الصَّیْحَةُ وَ مِنْهُمْ مَنْ خَسَفْنٰا بِهِ الْأَرْضَ وَ مِنْهُمْ مَنْ أَغْرَقْنٰا وَ مٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیَظْلِمَهُمْ وَ لٰکِنْ کٰانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ . عنکبوت (29) 40

406. حق‌ستیزی و هدایت‌ناپذیری کافران، پیامد ظلم آنان بر نفس خویش:

إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَظْلِمُ النّٰاسَ شَیْئاً وَ لٰکِنَّ النّٰاسَ أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ . یونس (10) 44

407. هلاکت اقوام کافر، بازتاب عملکرد ظالمانۀ آنان بر نفس خویش:

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا .... حَرْثَ قَوْمٍ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ... وَ مٰا ظَلَمَهُمُ اللّٰهُ وَ لٰکِنْ أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ . آل عمران (3) 116 و 117

أَ لَمْ یَأْتِهِمْ نَبَأُ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ قَوْمِ نُوحٍ وَ عٰادٍ وَ ثَمُودَ وَ قَوْمِ إِبْرٰاهِیمَ وَ أَصْحٰابِ مَدْیَنَ وَ الْمُؤْتَفِکٰاتِ أَتَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ فَمٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیَظْلِمَهُمْ وَ لٰکِنْ کٰانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ . توبه (9) 70

408. نقش عملکرد ظالمانۀ خود انسانها در ابتلا به دشواریها:

... وَ مٰا ظَلَمُونٰا وَ لٰکِنْ کٰانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ . بقره (2) 57

... وَ مٰا ظَلَمَهُمُ اللّٰهُ وَ لٰکِنْ أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ . آل عمران (3) 117

... وَ مٰا ظَلَمُونٰا وَ لٰکِنْ کٰانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ . اعراف (7) 160

... فَمٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیَظْلِمَهُمْ وَ لٰکِنْ کٰانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ . توبه (9) 70

إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَظْلِمُ النّٰاسَ شَیْئاً وَ لٰکِنَّ النّٰاسَ أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ . یونس (10) 44

وَ مٰا ظَلَمْنٰاهُمْ وَ لٰکِنْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ .... هود (11) 101

... وَ مٰا ظَلَمَهُمُ اللّٰهُ وَ لٰکِنْ کٰانُوا أَنْفُسَهُمْ


1) 1) . مراد از«تبین لکم کیف فعلنا بهم»هلاکت آنان از جانب خدا است. (مجمع البیان، ج 5 - 6، ص 494؛ التفسیر المنیر، ج 13، ص 274)

یَظْلِمُونَ . نحل (16) 33

... وَ مٰا ظَلَمْنٰاهُمْ وَ لٰکِنْ کٰانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ . نحل (16) 118

... وَ مٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیَظْلِمَهُمْ وَ لٰکِنْ کٰانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ . عنکبوت (29) 40

... فَمٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیَظْلِمَهُمْ وَ لٰکِنْ کٰانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ . روم (30) 9

وَ مٰا ظَلَمْنٰاهُمْ وَ لٰکِنْ کٰانُوا هُمُ الظّٰالِمِینَ . زخرف (43) 76

409. عذاب و کیفر جوامع تکذیب‌کننده، نتیجۀ ظلم آنان به خویشتن:

... فَمٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیَظْلِمَهُمْ وَ لٰکِنْ کٰانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ . روم (30) 9

410. سرنوشت شوم، بازتاب ظلم انسان به نفس خویش:

سٰاءَ مَثَلاً الْقَوْمُ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا وَ أَنْفُسَهُمْ کٰانُوا یَظْلِمُونَ . اعراف (7) 177

أَ لَمْ یَأْتِهِمْ نَبَأُ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ قَوْمِ نُوحٍ وَ عٰادٍ وَ ثَمُودَ وَ قَوْمِ إِبْرٰاهِیمَ وَ أَصْحٰابِ مَدْیَنَ وَ الْمُؤْتَفِکٰاتِ أَتَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ فَمٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیَظْلِمَهُمْ وَ لٰکِنْ کٰانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ . توبه (9) 70

411. تحریم برخی حلالها بر یهود، بازتاب عملکرد ظالمانۀ آنها بر نفس خویش:

وَ عَلَی الَّذِینَ هٰادُوا حَرَّمْنٰا مٰا قَصَصْنٰا عَلَیْکَ مِنْ قَبْلُ وَ مٰا ظَلَمْنٰاهُمْ وَ لٰکِنْ کٰانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ . نحل (16) 118

412. آتش ظلم به نفس، در قالب خودبرتربینی دامنگیر خود انسان:

وَ دَخَلَ جَنَّتَهُ وَ هُوَ ظٰالِمٌ لِنَفْسِهِ قٰالَ مٰا أَظُنُّ أَنْ تَبِیدَ هٰذِهِ أَبَداً

وَ مٰا أَظُنُّ السّٰاعَةَ قٰائِمَةً وَ لَئِنْ رُدِدْتُ إِلیٰ رَبِّی لَأَجِدَنَّ خَیْراً مِنْهٰا مُنْقَلَباً

فَعَسیٰ رَبِّی أَنْ یُؤْتِیَنِ خَیْراً مِنْ جَنَّتِکَ وَ یُرْسِلَ عَلَیْهٰا حُسْبٰاناً مِنَ السَّمٰاءِ فَتُصْبِحَ صَعِیداً زَلَقاً. کهف (18) 35 و 36 و 40

413. ظلم به نفس قوم سبأ، زمینۀ ایجاد نابودی و زبانزد شدن قصۀ آنان برای دیگران:

لَقَدْ کٰانَ لِسَبَإٍ فِی مَسْکَنِهِمْ آیَةٌ جَنَّتٰانِ عَنْ یَمِینٍ وَ شِمٰالٍ کُلُوا مِنْ رِزْقِ رَبِّکُمْ وَ اشْکُرُوا لَهُ بَلْدَةٌ طَیِّبَةٌ وَ رَبٌّ غَفُورٌ

فَقٰالُوا رَبَّنٰا بٰاعِدْ بَیْنَ أَسْفٰارِنٰا وَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَجَعَلْنٰاهُمْ أَحٰادِیثَ وَ مَزَّقْنٰاهُمْ کُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِکُلِّ صَبّٰارٍ شَکُورٍ. سبأ (34) 15 و 19

عوامل ظلم به نفس

414. ابلیس، عامل کفران مردم سبأ و برانگیزندۀ آنان به ظلم به نفس:

لَقَدْ کٰانَ لِسَبَإٍ فِی مَسْکَنِهِمْ آیَةٌ جَنَّتٰانِ عَنْ یَمِینٍ وَ شِمٰالٍ کُلُوا مِنْ رِزْقِ رَبِّکُمْ وَ اشْکُرُوا لَهُ بَلْدَةٌ طَیِّبَةٌ وَ رَبٌّ غَفُورٌ ... وَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ... وَ لَقَدْ صَدَّقَ عَلَیْهِمْ إِبْلِیسُ ظَنَّهُ فَاتَّبَعُوهُ إِلاّٰ فَرِیقاً مِنَ الْمُؤْمِنِینَ . سبأ (34) 15 و 19 و 20

415. رعایت نکردن حدود و تکالیف خدا، موجب ظلم به نفس و زیان رساندن به خویشتن:

... وَ تِلْکَ حُدُودُ اللّٰهِ وَ مَنْ یَتَعَدَّ حُدُودَ اللّٰهِ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ .... طلاق (65) 1

قتل نفس

416. قتل نفس هابیل، به دست برادرش قابیل:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ ابْنَیْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبٰا قُرْبٰاناً فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِمٰا وَ لَمْ یُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَرِ قٰالَ لَأَقْتُلَنَّکَ ... لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَیَّ یَدَکَ لِتَقْتُلَنِی مٰا أَنَا بِبٰاسِطٍ یَدِیَ إِلَیْکَ لِأَقْتُلَکَ ... فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِیهِ فَقَتَلَهُ .... مائده (5) 27 و 28 و 30

417. پذیرش قربانی هابیل و ردّ شدن قربانی قابیل، عامل انگیزش قابیل به قتل نفس برادرش:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ ابْنَیْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبٰا قُرْبٰاناً فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِمٰا وَ لَمْ یُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَرِ قٰالَ لَأَقْتُلَنَّکَ قٰالَ إِنَّمٰا یَتَقَبَّلُ اللّٰهُ مِنَ الْمُتَّقِینَ . مائده (5) 27

418. حسد، عامل قتل نفس قابیل نسبت به برادرش:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ ابْنَیْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبٰا قُرْبٰاناً فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِمٰا وَ لَمْ یُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَرِ قٰالَ لَأَقْتُلَنَّکَ قٰالَ إِنَّمٰا یَتَقَبَّلُ اللّٰهُ مِنَ الْمُتَّقِینَ . (1)مائده (5) 27

419. وسوسه‌های نفسانی قابیل، هموارکنندۀ قتل نفس وی:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ ابْنَیْ آدَمَ ... فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِیهِ فَقَتَلَهُ .... مائده (5) 30

نیز ==> مدخل قتل، قتل نفس

قسم به نفس

420. قسم خداوند به نفس لوّامه، دربارۀ حقّانیّت معاد:

وَ لاٰ أُقْسِمُ بِالنَّفْسِ اللَّوّٰامَةِ

أَ یَحْسَبُ الْإِنْسٰانُ أَلَّنْ نَجْمَعَ عِظٰامَهُ

بَلیٰ قٰادِرِینَ عَلیٰ أَنْ نُسَوِّیَ بَنٰانَهُ .

قیامت (75) 2 - 4

421. قسم خداوند به نفس، در مورد آگاه شدن وی از بدیها و خوبیها:

وَ نَفْسٍ وَ مٰا سَوّٰاهٰا

فَأَلْهَمَهٰا فُجُورَهٰا وَ تَقْوٰاهٰا. (2)شمس (91) 7 و 8

422. سوگند خداوند به نفس آدمی و اعتدال آن:

وَ نَفْسٍ وَ مٰا سَوّٰاهٰا. (3)شمس (91) 7

423. قسم خداوند به نفس لوّامه دربارۀ قدرت خدا بر زنده کردن انسانها در قیامت حتّی انگشتان آنها به شکل دنیایی آنان:

وَ لاٰ أُقْسِمُ بِالنَّفْسِ اللَّوّٰامَةِ

أَ یَحْسَبُ الْإِنْسٰانُ أَلَّنْ نَجْمَعَ عِظٰامَهُ

بَلیٰ قٰادِرِینَ عَلیٰ أَنْ نُسَوِّیَ بَنٰانَهُ .

قیامت (75) 2 - 4

قصاص نفس

424. حکم قصاص نفس و قانون اعدام مفسدان از احکام الهی، در آیین بنی اسرائیل:

مِنْ أَجْلِ ذٰلِکَ کَتَبْنٰا عَلیٰ بَنِی إِسْرٰائِیلَ أَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْساً بِغَیْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسٰادٍ فِی الْأَرْضِ فَکَأَنَّمٰا قَتَلَ


1) 1) . امام صادق علیه السلام فرمود: قابیل نسبت به قبول شدن قربانی هابیل حسد برد و او را کشت. (تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 610، ج 125)

2) 2) . خداوند شناخت کارهای بد را به نفس الهام کرد تا از آنها دوری کند و شناخت تقوا را به او الهام کرد تا پرهیزگاری ورزد. (بیان السعادة، ج 4، ص 258)

3) 3) .«ما سواها»به دو معنا آمده است: 1. به معنای«تسویتها»بنا بر اینکه«ما»مصدریه باشد؛ 2.«ما سواها»بنا بر این‌که«ما»به معنای«من»باشد در این صورت معنایش این است کسی که معتدل خلق کرده است. (تفسیر علیین، ج 5، ص 595) و برداشت براساس معنای اول است

اَلنّٰاسَ جَمِیعاً وَ مَنْ أَحْیٰاهٰا فَکَأَنَّمٰا أَحْیَا النّٰاسَ جَمِیعاً ... (1)مائده (5) 32

نیز ==> قتل، قتل نفس و مدخل قصاص

کنترل نفس

425. مهار نفس، باعث استحقاق بهشت:

وَ أَمّٰا مَنْ خٰافَ مَقٰامَ رَبِّهِ وَ نَهَی النَّفْسَ عَنِ الْهَویٰ

فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِیَ الْمَأْویٰ . نازعات (79) 40 و 41

426. نفس آدمی، در مهار او در صورت شمول رحمت الهی بر او:

وَ مٰا أُبَرِّئُ نَفْسِی إِنَّ النَّفْسَ لَأَمّٰارَةٌ بِالسُّوءِ إِلاّٰ مٰا رَحِمَ رَبِّی إِنَّ رَبِّی غَفُورٌ رَحِیمٌ . یوسف (12) 53

427. نفس یوسف علیه السلام در مهار او، به موقع ارتکاب عمل شهوی با پناه بردن به خدا:

وَ رٰاوَدَتْهُ الَّتِی هُوَ فِی بَیْتِهٰا عَنْ نَفْسِهِ وَ غَلَّقَتِ الْأَبْوٰابَ وَ قٰالَتْ هَیْتَ لَکَ قٰالَ مَعٰاذَ اللّٰهِ إِنَّهُ رَبِّی أَحْسَنَ مَثْوٰایَ .... یوسف (12) 23

428. مهار نفس با تزکیه، موجب بازتاب نیک آن به خود نفس:

... وَ مَنْ تَزَکّٰی فَإِنَّمٰا یَتَزَکّٰی لِنَفْسِهِ .... فاطر (35) 18

429. مهار نفس با تلاش و مجاهدت، موجب بازتاب نیک آن به خود نفس:

وَ مَنْ جٰاهَدَ فَإِنَّمٰا یُجٰاهِدُ لِنَفْسِهِ .... عنکبوت (29) 6

430. مهار نفس از بخل، موجب رستگاری:

... وَ مَنْ یُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ . حشر (59) 9

... وَ مَنْ یُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ . تغابن (64) 16

431. مهار نفس از افتادن در آلودگی، مورد توصیۀ خداوند:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَکُمْ وَ أَهْلِیکُمْ نٰاراً وَقُودُهَا النّٰاسُ وَ الْحِجٰارَةُ .... تحریم (66) 6

432. زلیخا ناتوان از مهار نفس خویش، در برابر یوسف علیه السلام :

وَ رٰاوَدَتْهُ الَّتِی هُوَ فِی بَیْتِهٰا عَنْ نَفْسِهِ وَ غَلَّقَتِ الْأَبْوٰابَ وَ قٰالَتْ هَیْتَ لَکَ .... یوسف (12) 23

433. یوسف علیه السلام قدرتمند در مهار نفس خویش، به لطف خداوند:

قٰالَ مٰا خَطْبُکُنَّ إِذْ رٰاوَدْتُنَّ یُوسُفَ عَنْ نَفْسِهِ قُلْنَ حٰاشَ لِلّٰهِ مٰا عَلِمْنٰا عَلَیْهِ مِنْ سُوءٍ ... وَ مٰا أُبَرِّئُ نَفْسِی إِنَّ النَّفْسَ لَأَمّٰارَةٌ بِالسُّوءِ إِلاّٰ مٰا رَحِمَ رَبِّی .... یوسف (12) 51 و 53

434. یوسف علیه السلام قدرتمند در مهار نفس خویش، هنگام تقاضای کامروایی از وی:

وَ رٰاوَدَتْهُ الَّتِی هُوَ فِی بَیْتِهٰا عَنْ نَفْسِهِ وَ غَلَّقَتِ الْأَبْوٰابَ وَ قٰالَتْ هَیْتَ لَکَ قٰالَ مَعٰاذَ اللّٰهِ .... یوسف (12) 23

گرایش نفس

==> هوای نفس

لذّت نفس

435. اقرار زلیخا به تقاضای کامروایی و لذّت بردن نفس وی از یوسف علیه السلام نزد زنان اشراف مصر:

قٰالَتْ فَذٰلِکُنَّ الَّذِی لُمْتُنَّنِی فِیهِ وَ لَقَدْ رٰاوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ فَاسْتَعْصَمَ وَ لَئِنْ لَمْ یَفْعَلْ مٰا آمُرُهُ لَیُسْجَنَنَّ


1) 1) . یعنی اگر کسی بی‌جهت فردی را کشت مستحق کشته شدن است. (مجمع البیان، ج 3 - 4، ص 289)

وَ لَیَکُوناً مِنَ الصّٰاغِرِینَ . یوسف (12) 32

436. خداوند، آگاه از لذتهای غیر مشروع نفس، در قالب خیانت آن:

أُحِلَّ لَکُمْ لَیْلَةَ الصِّیٰامِ الرَّفَثُ إِلیٰ نِسٰائِکُمْ هُنَّ لِبٰاسٌ لَکُمْ وَ أَنْتُمْ لِبٰاسٌ لَهُنَّ عَلِمَ اللّٰهُ أَنَّکُمْ کُنْتُمْ تَخْتٰانُونَ أَنْفُسَکُمْ فَتٰابَ عَلَیْکُمْ وَ عَفٰا عَنْکُمْ فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ .... بقره (2) 187

نیز ==> هوای نفس

محاسبۀ نفس

437. تقوای الهی، عامل محاسبۀ نفس:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّٰهَ وَ لْتَنْظُرْ نَفْسٌ مٰا قَدَّمَتْ لِغَدٍ .... حشر (59) 18

438. رابطۀ حساب اعمال ظاهر و اعمال نفس:

... وَ إِنْ تُبْدُوا مٰا فِی أَنْفُسِکُمْ أَوْ تُخْفُوهُ یُحٰاسِبْکُمْ بِهِ اللّٰهُ .... بقره (2) 284

439. اعمال و اندوخته‌های نفس، مورد حسابرسی خداوند:

... وَ إِنْ تُبْدُوا مٰا فِی أَنْفُسِکُمْ أَوْ تُخْفُوهُ یُحٰاسِبْکُمْ بِهِ اللّٰهُ .... بقره (2) 284

440. محاسبۀ نفس انسان و جزادهی به آن متکی بر شهادت گواهان:

وَ جٰاءَتْ کُلُّ نَفْسٍ مَعَهٰا سٰائِقٌ وَ شَهِیدٌ. ق (50) 21

441. منویات و ملکات نفس، مورد محاسبۀ خداوند:

... وَ إِنْ تُبْدُوا مٰا فِی أَنْفُسِکُمْ أَوْ تُخْفُوهُ یُحٰاسِبْکُمْ بِهِ اللّٰهُ .... بقره (2) 284

442. خداوند، حسابگر اشیای آشکار و پنهان در نفس:

... وَ إِنْ تُبْدُوا مٰا فِی أَنْفُسِکُمْ أَوْ تُخْفُوهُ یُحٰاسِبْکُمْ بِهِ اللّٰهُ .... بقره (2) 284

مراتب نفس

==> اقسام نفس، احوال نفس، مراحل نفس، نفس امّاره نفس راضیه، نفس لوّامه، نفس مرضیه، نفس مطمئنّه، نفس ملهمه

مراحل نفس

==> اقسام نفس، احوال نفس، مراتب نفس، نفس امّاره نفس راضیه، نفس لوّامه، نفس مرضیه، نفس مطمئنّه، نفس ملهمه

مراقبت نفس

443. مراقبت نفس، مانع نفوذ کفر در دل مؤمنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا عَلَیْکُمْ أَنْفُسَکُمْ لاٰ یَضُرُّکُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَیْتُمْ .... مائده (5) 105

444. مراقبت و مواظبت نفس از ناپاکیها، از شیوه‌های تربیتی قرآن برای مؤمنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا عَلَیْکُمْ أَنْفُسَکُمْ لاٰ یَضُرُّکُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَیْتُمْ .... مائده (5) 105

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّٰهَ وَ لْتَنْظُرْ نَفْسٌ مٰا قَدَّمَتْ لِغَدٍ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ خَبِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ

وَ لاٰ تَکُونُوا کَالَّذِینَ نَسُوا اللّٰهَ فَأَنْسٰاهُمْ أَنْفُسَهُمْ أُولٰئِکَ هُمُ الْفٰاسِقُونَ . حشر (59) 18 و 19

نیز ==> همین مدخل، کنترل نفس

مرگ نفس

445. مرگ، سرنوشت حتمی همۀ نفوس:

کُلُّ نَفْسٍ ذٰائِقَةُ الْمَوْتِ .... آل عمران (3) 185

کُلُّ نَفْسٍ ذٰائِقَةُ الْمَوْتِ .... انبیاء (21) 35

کُلُّ نَفْسٍ ذٰائِقَةُ الْمَوْتِ .... عنکبوت (29) 57

معامله نفس

446. کافران، فروشنده نفس خود به دنیا در قبال کفرشان به قرآن و تورات:

بِئْسَمَا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ أَنْ یَکْفُرُوا بِمٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ بَغْیاً أَنْ یُنَزِّلَ اللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ عَلیٰ مَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ .... بقره (2) 90

447. بعضی از مردم خریدار رضایت خدا در برابر فروش نفس خویش:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَشْرِی نَفْسَهُ ابْتِغٰاءَ مَرْضٰاتِ اللّٰهِ .... بقره (2) 207

منفعت نفس

448. حصول منفعت برای نفس آدمی، از نتایج بصیرت و ژرف‌نگری او:

قَدْ جٰاءَکُمْ بَصٰائِرُ مِنْ رَبِّکُمْ فَمَنْ أَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ وَ مَنْ عَمِیَ فَعَلَیْهٰا .... انعام (6) 104

449.بهره‌مندی و منفعت نفس آدمی، منوط به انگیزه و عملکرد خویش:

قُلْ یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ قَدْ جٰاءَکُمُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّکُمْ فَمَنِ اهْتَدیٰ فَإِنَّمٰا یَهْتَدِی لِنَفْسِهِ .... یونس (10) 108

إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِکُمْ .... اسراء (17) 7

مَنِ اهْتَدیٰ فَإِنَّمٰا یَهْتَدِی لِنَفْسِهِ .... اسراء (17) 15

... وَ مَنْ شَکَرَ فَإِنَّمٰا یَشْکُرُ لِنَفْسِهِ .... نمل (27) 40

... فَمَنِ اهْتَدیٰ فَإِنَّمٰا یَهْتَدِی لِنَفْسِهِ .... نمل (27) 92

وَ مَنْ جٰاهَدَ فَإِنَّمٰا یُجٰاهِدُ لِنَفْسِهِ .... عنکبوت (29) 6

... وَ مَنْ عَمِلَ صٰالِحاً فَلِأَنْفُسِهِمْ یَمْهَدُونَ . روم (30) 44

... وَ مَنْ یَشْکُرْ فَإِنَّمٰا یَشْکُرُ لِنَفْسِهِ .... لقمان (31) 12

... وَ مَنْ تَزَکّٰی فَإِنَّمٰا یَتَزَکّٰی لِنَفْسِهِ .... فاطر (35) 18

... فَمَنِ اهْتَدیٰ فَلِنَفْسِهِ وَ مَنْ ضَلَّ .... زمر (39) 41

مَنْ عَمِلَ صٰالِحاً فَلِنَفْسِهِ .... فصّلت (41) 46

مَنْ عَمِلَ صٰالِحاً فَلِنَفْسِهِ .... جاثیه (45) 15

450. نفس آدمی، پدیده‌ای سود و زیان‌پذیر:

قَدْ جٰاءَکُمْ بَصٰائِرُ مِنْ رَبِّکُمْ فَمَنْ أَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ وَ مَنْ عَمِیَ فَعَلَیْهٰا .... انعام (6) 104

451. مهلت یافتن در دنیا، با عنوان خیری برای نفس کافران و منفعت آنان، تصوری باطل:

وَ لاٰ یَحْسَبَنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنَّمٰا نُمْلِی لَهُمْ خَیْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ إِنَّمٰا نُمْلِی لَهُمْ لِیَزْدٰادُوا إِثْماً وَ لَهُمْ عَذٰابٌ مُهِینٌ . آل عمران (3) 178

نفس ابراهیم علیه السلام

452. احساس ترس ابراهیم علیه السلام در نفس خویش، از غذا نخوردن فرشتگان حاضر در خانۀ خود:

وَ لَقَدْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ قٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ فَمٰا لَبِثَ أَنْ جٰاءَ بِعِجْلٍ حَنِیذٍ

فَلَمّٰا رَأیٰ أَیْدِیَهُمْ لاٰ تَصِلُ إِلَیْهِ نَکِرَهُمْ وَ أَوْجَسَ مِنْهُمْ خِیفَةً .... هود (11) 69 و 70

فَرٰاغَ إِلیٰ أَهْلِهِ فَجٰاءَ بِعِجْلٍ سَمِینٍ

فَقَرَّبَهُ إِلَیْهِمْ قٰالَ أَ لاٰ تَأْکُلُونَ

فَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِیفَةً .... ذاریات (51) 26 -\28

نفس اماره

==> نفس اماره

نفس انسانی

453. زن و مرد، دارای نفس واحد انسانی:

یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ اتَّقُوا رَبَّکُمُ الَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ وٰاحِدَةٍ .... نساء (4) 1

وَ هُوَ الَّذِی أَنْشَأَکُمْ مِنْ نَفْسٍ وٰاحِدَةٍ .... انعام (6) 98

هُوَ الَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ وٰاحِدَةٍ .... اعراف (7) 189

خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ وٰاحِدَةٍ .... زمر (39) 6

454. خلقت زوج مردها، از نفس انسان:

یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ اتَّقُوا رَبَّکُمُ الَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ وٰاحِدَةٍ وَ خَلَقَ مِنْهٰا زَوْجَهٰا .... نساء (4) 1

هُوَ الَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ وٰاحِدَةٍ وَ جَعَلَ مِنْهٰا زَوْجَهٰا .... اعراف (7) 189

وَ اللّٰهُ جَعَلَ لَکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ أَزْوٰاجاً .... نحل (16) 72

وَ مِنْ آیٰاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ أَزْوٰاجاً .... روم (30) 21

سُبْحٰانَ الَّذِی خَلَقَ الْأَزْوٰاجَ کُلَّهٰا مِمّٰا تُنْبِتُ الْأَرْضُ وَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ .... یس (36) 36

خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ وٰاحِدَةٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْهٰا زَوْجَهٰا .... زمر (39) 6

فٰاطِرُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ جَعَلَ لَکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ أَزْوٰاجاً .... شوری (42) 11

455. شرک، باطل و اعتقاد به آن، تحمیل دروغ بر نفس انسانی خویش:

اُنْظُرْ کَیْفَ کَذَبُوا عَلیٰ أَنْفُسِهِمْ وَ ضَلَّ عَنْهُمْ مٰا کٰانُوا یَفْتَرُونَ . انعام (6) 24

456. نفس انسانی حیله‌گران، گرفتار مکر و توطئۀ مجرمانۀ آنان:

وَ کَذٰلِکَ جَعَلْنٰا فِی کُلِّ قَرْیَةٍ أَکٰابِرَ مُجْرِمِیهٰا لِیَمْکُرُوا فِیهٰا وَ مٰا یَمْکُرُونَ إِلاّٰ بِأَنْفُسِهِمْ وَ مٰا یَشْعُرُونَ . انعام (6) 123

457. همۀ فرزندان آدم، شاهد و معترف به ربوبیت خدا، در نزد نفس خویشتن:

وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّکَ مِنْ بَنِی آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّیَّتَهُمْ وَ أَشْهَدَهُمْ عَلیٰ أَنْفُسِهِمْ أَ لَسْتُ بِرَبِّکُمْ قٰالُوا بَلیٰ شَهِدْنٰا أَنْ تَقُولُوا یَوْمَ الْقِیٰامَةِ إِنّٰا کُنّٰا عَنْ هٰذٰا غٰافِلِینَ . اعراف (7) 172

458. نفس انسانی هر فرد، دارای نقشی به سزا در وضعیت اجتماعی و سرنوشت خویش:

ذٰلِکَ بِأَنَّ اللّٰهَ لَمْ یَکُ مُغَیِّراً نِعْمَةً أَنْعَمَهٰا عَلیٰ قَوْمٍ حَتّٰی یُغَیِّرُوا مٰا بِأَنْفُسِهِمْ .... انفال (8) 53

... إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُغَیِّرُ مٰا بِقَوْمٍ حَتّٰی یُغَیِّرُوا مٰا بِأَنْفُسِهِمْ ....

رعد (13) 11

459. دستاوردهای همۀ نفوس در دست قدرت خداوند:

أَ فَمَنْ هُوَ قٰائِمٌ عَلیٰ کُلِّ نَفْسٍ بِمٰا کَسَبَتْ .... رعد (13) 33

460. قیامت، روز آگاهی انسان به کرده‌های نفس خویش:

عَلِمَتْ نَفْسٌ مٰا أَحْضَرَتْ . تکویر (81) 14

461. خداوند آگاه به اکتسابات نفس انسانی:

... فَلِلّٰهِ الْمَکْرُ جَمِیعاً یَعْلَمُ مٰا تَکْسِبُ کُلُّ نَفْسٍ .... رعد (13) 42

462. قیامت، روز دفاع سرسختانه هر انسانی از نفس خویش:

یَوْمَ تَأْتِی کُلُّ نَفْسٍ تُجٰادِلُ عَنْ نَفْسِهٰا وَ تُوَفّٰی کُلُّ

نَفْسٍ مٰا عَمِلَتْ وَ هُمْ لاٰ یُظْلَمُونَ . نحل (16) 111

463. تمام کردارهای نفس انسانی، ثبت شده و محفوظ:

عَلِمَتْ نَفْسٌ مٰا قَدَّمَتْ وَ أَخَّرَتْ . انفطار (82) 5

464. نفس انسانی، مورد حسابرسی از خود در قیامت:

اِقْرَأْ کِتٰابَکَ کَفیٰ بِنَفْسِکَ الْیَوْمَ عَلَیْکَ حَسِیباً. اسراء (17) 14

465. خداوند، آگاه به اندوخته‌های نفس انسانی:

رَبُّکُمْ أَعْلَمُ بِمٰا فِی نُفُوسِکُمْ .... اسراء (17) 25

466. نفس آدمی پدیده‌ای با اهمیت، در حد تفکّر ژرف‌نگری در آن:

أَ وَ لَمْ یَتَفَکَّرُوا فِی أَنْفُسِهِمْ مٰا خَلَقَ اللّٰهُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا إِلاّٰ بِالْحَقِّ .... روم (30) 8

467. آفریدن و برانگیخته شدن انسانها بمانند آفریدن یک نفس به دست قدرت خداوند:

مٰا خَلْقُکُمْ وَ لاٰ بَعْثُکُمْ إِلاّٰ کَنَفْسٍ وٰاحِدَةٍ .... لقمان (31) 28

468. نفس انسانی، جایگاه آیات الهی:

سَنُرِیهِمْ آیٰاتِنٰا فِی الْآفٰاقِ وَ فِی أَنْفُسِهِمْ حَتّٰی یَتَبَیَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ .... فصّلت (41) 53

469. نفس انسانی منافقان مورد خطاب آنان در مورد عذاب نشدن آنان به رغم اعتقاد نداشتن به رسالت پیامبر صلی الله علیه و آله :

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ نُهُوا عَنِ النَّجْویٰ ثُمَّ یَعُودُونَ لِمٰا نُهُوا عَنْهُ وَ یَتَنٰاجَوْنَ بِالْإِثْمِ وَ الْعُدْوٰانِ وَ مَعْصِیَةِ الرَّسُولِ وَ إِذٰا جٰاؤُکَ حَیَّوْکَ بِمٰا لَمْ یُحَیِّکَ بِهِ اللّٰهُ وَ یَقُولُونَ فِی أَنْفُسِهِمْ لَوْ لاٰ یُعَذِّبُنَا اللّٰهُ بِمٰا نَقُولُ حَسْبُهُمْ جَهَنَّمُ یَصْلَوْنَهٰا فَبِئْسَ الْمَصِیرُ. مجادله (58) 8

470. نفس انسانی، در گرو مکتسبات خویش:

کُلُّ نَفْسٍ بِمٰا کَسَبَتْ رَهِینَةٌ . مدّثر (74) 38

471.انسان بصیر و بینا، در نفس انسانی خویش:

بَلِ الْإِنْسٰانُ عَلیٰ نَفْسِهِ بَصِیرَةٌ . قیامت (75) 14

نفس راضیه

==> همین مدخل، احوال نفس

نفس کافران

472. بغض و دشمنی شدید کافران حق‌ناپذیر با نفس خویش، در قیامت:

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا یُنٰادَوْنَ لَمَقْتُ اللّٰهِ أَکْبَرُ مِنْ مَقْتِکُمْ أَنْفُسَکُمْ إِذْ تُدْعَوْنَ إِلَی الْإِیمٰانِ فَتَکْفُرُونَ . غافر (40) 10

473. بغض و دشمنی خداوند با کافران حق‌ناپذیر، بیشتر و شدیدتر از بغض و دشمنی کافران نسبت به نفس خویش:

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا یُنٰادَوْنَ لَمَقْتُ اللّٰهِ أَکْبَرُ مِنْ مَقْتِکُمْ أَنْفُسَکُمْ إِذْ تُدْعَوْنَ إِلَی الْإِیمٰانِ فَتَکْفُرُونَ . غافر (40) 10

نفس لوّامه

==> نفس لوّامه

نفس محترمه

==> انسان

نفس محمّد صلی الله علیه و آله

474. حضرت علی علیه السلام به منزلۀ نفس پیامبر صلی الله علیه و آله و دارای مقامی والا و ارجمند:

... فَقُلْ تَعٰالَوْا نَدْعُ أَبْنٰاءَنٰا وَ أَبْنٰاءَکُمْ ... وَ أَنْفُسَنٰا وَ أَنْفُسَکُمْ ... (1)آل عمران (3) 61

475. به یاد آوردن یاد خدا در نفس خویش، خواستۀ خدا از پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ اذْکُرْ رَبَّکَ فِی نَفْسِکَ تَضَرُّعاً وَ خِیفَةً وَ دُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ بِالْغُدُوِّ وَ الْآصٰالِ وَ لاٰ تَکُنْ مِنَ الْغٰافِلِینَ . اعراف (7) 205

476. پرهیز از محور قرار دادن جلب رضایت مردم و سخن گفتن طبق خواستۀ نفس پیامبر صلی الله علیه و آله از وظایف مهم آن حضرت:

وَ إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِمْ آیٰاتُنٰا بَیِّنٰاتٍ قٰالَ الَّذِینَ لاٰ یَرْجُونَ لِقٰاءَنَا ائْتِ بِقُرْآنٍ غَیْرِ هٰذٰا أَوْ بَدِّلْهُ قُلْ مٰا یَکُونُ لِی أَنْ أُبَدِّلَهُ مِنْ تِلْقٰاءِ نَفْسِی إِنْ أَتَّبِعُ إِلاّٰ مٰا یُوحیٰ إِلَیَّ ....

یونس (10) 15

477. پنهان نمودن پیامبر صلی الله علیه و آله در نفس خویش از ترس مردم، حقایقی را دربارۀ مطلّقۀ زید:

وَ إِذْ تَقُولُ لِلَّذِی أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِ وَ أَنْعَمْتَ عَلَیْهِ أَمْسِکْ عَلَیْکَ زَوْجَکَ وَ اتَّقِ اللّٰهَ وَ تُخْفِی فِی نَفْسِکَ مَا اللّٰهُ مُبْدِیهِ وَ تَخْشَی النّٰاسَ وَ اللّٰهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشٰاهُ .... احزاب (33) 37

478. برملا شدن موضوع پنهان شده در نفس محمّد صلی الله علیه و آله از سوی خداوند:

وَ إِذْ تَقُولُ لِلَّذِی أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِ وَ أَنْعَمْتَ عَلَیْهِ أَمْسِکْ عَلَیْکَ زَوْجَکَ وَ اتَّقِ اللّٰهَ وَ تُخْفِی فِی نَفْسِکَ مَا اللّٰهُ مُبْدِیهِ وَ تَخْشَی النّٰاسَ وَ اللّٰهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشٰاهُ فَلَمّٰا قَضیٰ زَیْدٌ مِنْهٰا وَطَراً زَوَّجْنٰاکَهٰا لِکَیْ لاٰ یَکُونَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ حَرَجٌ فِی أَزْوٰاجِ أَدْعِیٰائِهِمْ إِذٰا قَضَوْا مِنْهُنَّ وَطَراً وَ کٰانَ أَمْرُ اللّٰهِ مَفْعُولاً. احزاب (33) 37

479. نفس محمّد صلی الله علیه و آله متحمّل رنج و تأسّفی عمیق از ایمان نیاوردن نابخردانه کافران در برابر قرآن:

فَلَعَلَّکَ بٰاخِعٌ نَفْسَکَ عَلیٰ آثٰارِهِمْ إِنْ لَمْ یُؤْمِنُوا بِهٰذَا الْحَدِیثِ أَسَفاً. کهف (18) 6

لَعَلَّکَ بٰاخِعٌ نَفْسَکَ أَلاّٰ یَکُونُوا مُؤْمِنِینَ . شعراء (26) 3

... فَلاٰ تَذْهَبْ نَفْسُکَ عَلَیْهِمْ حَسَرٰاتٍ إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ بِمٰا یَصْنَعُونَ . فاطر (35) 8

480. محمّد صلی الله علیه و آله مأمور همراهی نفس خویش با مؤمنان متذکّر یاد خدا، در صبحگاهان و شامگاهان:

وَ اصْبِرْ نَفْسَکَ مَعَ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدٰاةِ وَ الْعَشِیِّ یُرِیدُونَ وَجْهَهُ .... کهف (18) 28

نیز ==> محمّد صلی الله علیه و آله ، نفس محمّد صلی الله علیه و آله

نفس مرضیه

481. مورد رضایت خداوند قرار گرفتن نفس، یکی از صفات نفس انسانی:

یٰا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ

اِرْجِعِی إِلیٰ رَبِّکِ ... مَرْضِیَّةً . فجر (89) 27 و 28

482. مورد رضایت خدا قرار گرفتن نفس به‌واسطۀ

1) 1) . مقصود از«انفسنا»در آیۀ شریفه حضرت علی علیه السلام است و نمی‌تواند مقصود خود پیامبر صلی الله علیه و آله باشد، چون او دعوت‌کننده است و درست نیست که انسان خودش را دعوت کند، بلکه تنها دعوت کردن از غیر خودش می‌تواند درست باشد وقتی که عبارت«انفسنا»حتماً باید به غیر پیامبر صلی الله علیه و آله اشاره داشته باشد، لازم است که بر علی علیه السلام اشاره داشته باشد، چون احدی ادعا نکرده است که غیر از علی علیه السلام و همسرش علیها السلام و دو فرزندش علیهما السلام در مباهله بودند. (مجمع البیان، ج 1 - 2، ص 764)

اعمال نیکش در دنیا:

یٰا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ

اِرْجِعِی إِلیٰ رَبِّکِ ... مَرْضِیَّةً . (1)فجر (89) 27 و 28

483. خشنودی خداوند، از نفس مطمئنّه در قیامت:

یٰا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ

اِرْجِعِی إِلیٰ رَبِّکِ ... مَرْضِیَّةً . فجر (89) 27 و 28

484. مورد رضایت خدا قرار گرفتن نفس به‌واسطۀ راضی بودن او در دنیا به قضای الهی:

یٰا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ

اِرْجِعِی إِلیٰ رَبِّکِ رٰاضِیَةً مَرْضِیَّةً . (2)فجر (89) 27 و 28

485. خشنود بودن نفس از خدا، زمینه‌ساز کسب رضایت او:

یٰا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ

اِرْجِعِی إِلیٰ رَبِّکِ رٰاضِیَةً مَرْضِیَّةً . (3)فجر (89) 27 و 28

نفس مطمئنّه

==> نفس مطمئنّه

نفس ملهمه

==> همین مدخل، احوال نفس، الهام یافته

نفس موسی علیه السلام

486. ایجاد ترس در نفس موسی علیه السلام پس از مشاهدۀ سحر ساحران:

قٰالَ بَلْ أَلْقُوا فَإِذٰا حِبٰالُهُمْ وَ عِصِیُّهُمْ یُخَیَّلُ إِلَیْهِ مِنْ سِحْرِهِمْ أَنَّهٰا تَسْعیٰ

فَأَوْجَسَ فِی نَفْسِهِ خِیفَةً مُوسیٰ . طه (20) 66 و 67

487. احساس ترس موسی علیه السلام در نفس خویش، از غلبۀ احتمالی جاهلان و حکومتهای گمراه:

قٰالَ بَلْ أَلْقُوا فَإِذٰا حِبٰالُهُمْ وَ عِصِیُّهُمْ یُخَیَّلُ إِلَیْهِ مِنْ سِحْرِهِمْ أَنَّهٰا تَسْعیٰ

فَأَوْجَسَ فِی نَفْسِهِ خِیفَةً مُوسیٰ . (4)طه (20) 66 و 67

نفس مؤمنان

488. مؤمنان، همچون اعضای یک پیکر، برخوردار از نفسی واحد:

... فَإِذٰا دَخَلْتُمْ بُیُوتاً فَسَلِّمُوا عَلیٰ أَنْفُسِکُمْ تَحِیَّةً مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ ... (5)نور (24) 61

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ لاٰ تَلْمِزُوا أَنْفُسَکُمْ ... (6)حجرات (49) 11

489. مؤمنان بهشتی غرق و جاودان در نعمتها، مطابق خواسته و اشتهای نفس آنان:

1) 1) . گفته شده:«مرضیه»یعنی به‌واسطۀ عمل نفس در دنیا، خدا از او راضی گشته است. (مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 742)

2) 2) . گفته شده:«مرضیه»یعنی به‌واسطۀ رضایت نفس به قضای الهی در دنیا، خدا از او راضی است. (مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 742)

3) 3) . ترتیب ذکری، ممکن است ناظر به ترتیب واقعی باشد، لذا، حالت«مرضیه نفس»فرع حالت رضایت است

4) 4) . از امیرالمؤمنین علیه السلام روایت شده است: موسی علیه السلام بر جان خویش نترسید بلکه ترسید که مبادا جاهلان، پیروز شوند و گمراهان حاکم کردند. (نهج البلاغه، خطبه 4)

5) 5) . سلام بر دیگران در هنگام ورود به خانه، با تعبیر سلام به خود، آمده است و این بیانگر یکی بودن مؤمنان است

6) 6) . طعن نزدن یکی به دیگری با طعن نزدن به خودتان تعبیر شده است. (مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 204) و این می‌رساند مؤمنان با هم چون یکی هستند

لاٰ یَسْمَعُونَ حَسِیسَهٰا وَ هُمْ فِی مَا اشْتَهَتْ أَنْفُسُهُمْ خٰالِدُونَ . انبیاء (21) 102

490. تمامی خواسته‌های نفسانی مؤمنان، قابل دستیابی برای آنان در بهشت:

... وَ لَکُمْ فِیهٰا مٰا تَشْتَهِی أَنْفُسُکُمْ وَ لَکُمْ فِیهٰا مٰا تَدَّعُونَ . فصّلت (41) 31

491. هشدار خدا به مؤمنان دربارۀ خود فراموشی و غفلت از نفسشان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّٰهَ وَ لْتَنْظُرْ نَفْسٌ مٰا قَدَّمَتْ لِغَدٍ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ خَبِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ

وَ لاٰ تَکُونُوا کَالَّذِینَ نَسُوا اللّٰهَ فَأَنْسٰاهُمْ أَنْفُسَهُمْ .... حشر (59) 18 و 19

492. خودفراموشی و غفلت از نفس آدمی و یاد خدا، زمینۀ ایجاد فسق در مؤمنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّٰهَ وَ لْتَنْظُرْ نَفْسٌ مٰا قَدَّمَتْ لِغَدٍ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ خَبِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ

وَ لاٰ تَکُونُوا کَالَّذِینَ نَسُوا اللّٰهَ فَأَنْسٰاهُمْ أَنْفُسَهُمْ أُولٰئِکَ هُمُ الْفٰاسِقُونَ . حشر (59) 18 و 19

نفس یعقوب علیه السلام

493. انجام شدن خواستۀ نفسانی یعقوب علیه السلام (ورود پسران از دربهای متعدّد) به توفیق الهی:

وَ قٰالَ یٰا بَنِیَّ لاٰ تَدْخُلُوا مِنْ بٰابٍ وٰاحِدٍ وَ ادْخُلُوا مِنْ أَبْوٰابٍ مُتَفَرِّقَةٍ وَ مٰا أُغْنِی عَنْکُمْ مِنَ اللّٰهِ مِنْ شَیْءٍ إِنِ الْحُکْمُ إِلاّٰ لِلّٰهِ عَلَیْهِ تَوَکَّلْتُ وَ عَلَیْهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُتَوَکِّلُونَ

وَ لَمّٰا دَخَلُوا مِنْ حَیْثُ أَمَرَهُمْ أَبُوهُمْ مٰا کٰانَ یُغْنِی عَنْهُمْ مِنَ اللّٰهِ مِنْ شَیْءٍ إِلاّٰ حٰاجَةً فِی نَفْسِ یَعْقُوبَ قَضٰاهٰا .... یوسف (12) 67 و 68

494. حاجت و خواستۀ نفس یعقوب علیه السلام فقط تلاشی برای سلامتی فرزندانش:

وَ لَمّٰا دَخَلُوا مِنْ حَیْثُ أَمَرَهُمْ أَبُوهُمْ مٰا کٰانَ یُغْنِی عَنْهُمْ مِنَ اللّٰهِ مِنْ شَیْءٍ إِلاّٰ حٰاجَةً فِی نَفْسِ یَعْقُوبَ قَضٰاهٰا .... یوسف (12) 68

495. مانع نبودن حاجت نفس یعقوب علیه السلام برای فرزندانش، از پیشامد مقدّر شده از سوی خداوند:

وَ لَمّٰا دَخَلُوا مِنْ حَیْثُ أَمَرَهُمْ أَبُوهُمْ مٰا کٰانَ یُغْنِی عَنْهُمْ مِنَ اللّٰهِ مِنْ شَیْءٍ إِلاّٰ حٰاجَةً فِی نَفْسِ یَعْقُوبَ قَضٰاهٰا وَ إِنَّهُ لَذُو عِلْمٍ لِمٰا عَلَّمْنٰاهُ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَعْلَمُونَ . یوسف (12) 68

نفس یوسف علیه السلام

496. یوسف علیه السلام ، نهان‌کنندۀ اظهارات برادرانش در نفس خویش:

قٰالُوا إِنْ یَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ فَأَسَرَّهٰا یُوسُفُ فِی نَفْسِهِ وَ لَمْ یُبْدِهٰا لَهُمْ .... یوسف (12) 77

497. یوسف علیه السلام بهره‌مند از سیطره بر نفس خویشتن و برخوردار از حلم:

قٰالُوا إِنْ یَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ فَأَسَرَّهٰا یُوسُفُ فِی نَفْسِهِ وَ لَمْ یُبْدِهٰا لَهُمْ .... یوسف (12) 77

498. یوسف علیه السلام قدرتمند در مهار نفس خویش، در برابر کام‌جویی همسر عزیز مصر:

وَ رٰاوَدَتْهُ الَّتِی هُوَ فِی بَیْتِهٰا عَنْ نَفْسِهِ وَ غَلَّقَتِ الْأَبْوٰابَ وَ قٰالَتْ هَیْتَ لَکَ قٰالَ مَعٰاذَ اللّٰهِ .... یوسف (12) 23

ویژگیهای نفس

499. خوب و زیبانمایی کارهای ناروا، از جملۀ

ویژگیهای نفس انسان:

قٰالَ بَصُرْتُ بِمٰا لَمْ یَبْصُرُوا بِهِ فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ فَنَبَذْتُهٰا وَ کَذٰلِکَ سَوَّلَتْ لِی نَفْسِی . طه (20) 96

500. بر فطرت ایمان بودن نفس آدمی:

ذٰلِکَ بِأَنَّ اللّٰهَ لَمْ یَکُ مُغَیِّراً نِعْمَةً أَنْعَمَهٰا عَلیٰ قَوْمٍ حَتّٰی یُغَیِّرُوا مٰا بِأَنْفُسِهِمْ .... انفال (8) 53

501. نفس آدمی، دارای انگیزشهای منفی و مرموز:

... وَ نَعْلَمُ مٰا تُوَسْوِسُ بِهِ نَفْسُهُ .... ق (50) 16

502. نفس انسان، پدیده‌ای سود و زیان‌پذیر:

قَدْ جٰاءَکُمْ بَصٰائِرُ مِنْ رَبِّکُمْ فَمَنْ أَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ وَ مَنْ عَمِیَ فَعَلَیْهٰا .... انعام (6) 104

503. نفس، پدیده‌ای تسویه شده:

وَ نَفْسٍ وَ مٰا سَوّٰاهٰا. شمس (91) 7

504. نفس، پدیده‌ای مستعدّ برای الهام خوبیها و بدیها:

وَ نَفْسٍ وَ مٰا سَوّٰاهٰا

فَأَلْهَمَهٰا فُجُورَهٰا وَ تَقْوٰاهٰا. شمس (91) 7 و 8

505. نفس، پدیده‌ای توانا برای پنهان داشتن امور:

... أَوْ أَکْنَنْتُمْ فِی أَنْفُسِکُمْ ... وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ مٰا فِی أَنْفُسِکُمْ .... بقره (2) 235

... وَ إِنْ تُبْدُوا مٰا فِی أَنْفُسِکُمْ أَوْ تُخْفُوهُ یُحٰاسِبْکُمْ بِهِ اللّٰهُ .... بقره (2) 284

... قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ کُلَّهُ لِلّٰهِ یُخْفُونَ فِی أَنْفُسِهِمْ مٰا لاٰ یُبْدُونَ لَکَ یَقُولُونَ لَوْ کٰانَ لَنٰا مِنَ الْأَمْرِ شَیْءٌ مٰا قُتِلْنٰا هٰاهُنٰا قُلْ لَوْ کُنْتُمْ فِی بُیُوتِکُمْ لَبَرَزَ الَّذِینَ کُتِبَ عَلَیْهِمُ الْقَتْلُ إِلیٰ مَضٰاجِعِهِمْ .... آل عمران (3) 154

506. نفس، قدرتمند برای اظهار تجلّی آیات خدا:

سَنُرِیهِمْ آیٰاتِنٰا فِی الْآفٰاقِ وَ فِی أَنْفُسِهِمْ حَتّٰی یَتَبَیَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ .... فصّلت (41) 53

507. نفس انسانی پدیده‌ای قابل تثبیت، با عواملی چون انفاق:

وَ مَثَلُ الَّذِینَ یُنْفِقُونَ أَمْوٰالَهُمُ ابْتِغٰاءَ مَرْضٰاتِ اللّٰهِ وَ تَثْبِیتاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ کَمَثَلِ جَنَّةٍ بِرَبْوَةٍ أَصٰابَهٰا وٰابِلٌ فَآتَتْ أُکُلَهٰا ضِعْفَیْنِ فَإِنْ لَمْ یُصِبْهٰا وٰابِلٌ فَطَلٌّ .... بقره (2) 265

نیز ==> همین مدخل، احوال نفس

نفس امّاره

نفس امّاره، مایل به طبیعت بدنیّه و جامع قوّۀ غضب و شهوت در انسان است و به لذّات و شهوات فرمان می‌دهد و دل را به‌سوی پستیها می‌کشاند. و این نفس را به جهت آنکه به مقتضای شهوات و خواسته‌های شیطان روی آورده [و به بدیها امر می‌کند]

«امّارة بالسّوء»

نیز می‌گویند. (1)

اطاعت از نفس امّاره

اشاره

1. اطاعت برخی از انسانها از نفس امّاره:

فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِیهِ فَقَتَلَهُ فَأَصْبَحَ مِنَ الْخٰاسِرِینَ . مائده (5) 30

وَ جٰاؤُ عَلیٰ قَمِیصِهِ بِدَمٍ کَذِبٍ قٰالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَکُمْ


1) 1) . مبانی عرفان و احوال عارفان، ص 869 ؛ فرهنگ اصطلاحات عرفانی ابن عربی، ص 863 -\864 ؛ احیاء العلوم، جزء 8 ، ص 7

أَنْفُسُکُمْ أَمْراً فَصَبْرٌ جَمِیلٌ وَ اللّٰهُ الْمُسْتَعٰانُ عَلیٰ مٰا تَصِفُونَ . یوسف (12) 18

فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلاً جَسَداً لَهُ خُوٰارٌ فَقٰالُوا هٰذٰا إِلٰهُکُمْ وَ إِلٰهُ مُوسیٰ فَنَسِیَ

قٰالَ فَمٰا خَطْبُکَ یٰا سٰامِرِیُّ

قٰالَ بَصُرْتُ بِمٰا لَمْ یَبْصُرُوا بِهِ فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ فَنَبَذْتُهٰا وَ کَذٰلِکَ سَوَّلَتْ لِی نَفْسِی . طه (20) 88 و 95 و 96

إِنْ هِیَ إِلاّٰ أَسْمٰاءٌ سَمَّیْتُمُوهٰا أَنْتُمْ وَ آبٰاؤُکُمْ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ بِهٰا مِنْ سُلْطٰانٍ إِنْ یَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَ مٰا تَهْوَی الْأَنْفُسُ وَ لَقَدْ جٰاءَهُمْ مِنْ رَبِّهِمُ الْهُدیٰ . نجم (53) 23

آثار اطاعت از نفس امّاره

1. توطئه
2. توطئۀ برادران یوسف بر علیه برادر خود برخاسته از اطاعت و پیروی آنان از نفس امّاره:

لَقَدْ کٰانَ فِی یُوسُفَ وَ إِخْوَتِهِ آیٰاتٌ لِلسّٰائِلِینَ

إِذْ قٰالُوا لَیُوسُفُ وَ أَخُوهُ أَحَبُّ إِلیٰ أَبِینٰا مِنّٰا وَ نَحْنُ عُصْبَةٌ إِنَّ أَبٰانٰا لَفِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ

اُقْتُلُوا یُوسُفَ أَوِ اطْرَحُوهُ أَرْضاً یَخْلُ لَکُمْ وَجْهُ أَبِیکُمْ وَ تَکُونُوا مِنْ بَعْدِهِ قَوْماً صٰالِحِینَ

قٰالَ قٰائِلٌ مِنْهُمْ لاٰ تَقْتُلُوا یُوسُفَ وَ أَلْقُوهُ فِی غَیٰابَتِ الْجُبِّ یَلْتَقِطْهُ بَعْضُ السَّیّٰارَةِ إِنْ کُنْتُمْ فٰاعِلِینَ

قٰالُوا یٰا أَبٰانٰا مٰا لَکَ لاٰ تَأْمَنّٰا عَلیٰ یُوسُفَ وَ إِنّٰا لَهُ لَنٰاصِحُونَ

أَرْسِلْهُ مَعَنٰا غَداً یَرْتَعْ وَ یَلْعَبْ وَ إِنّٰا لَهُ لَحٰافِظُونَ . یوسف (12) 7 -\12

فَلَمّٰا ذَهَبُوا بِهِ وَ أَجْمَعُوا أَنْ یَجْعَلُوهُ فِی غَیٰابَتِ الْجُبِّ وَ أَوْحَیْنٰا إِلَیْهِ لَتُنَبِّئَنَّهُمْ بِأَمْرِهِمْ هٰذٰا وَ هُمْ لاٰ یَشْعُرُونَ

وَ جٰاؤُ أَبٰاهُمْ عِشٰاءً یَبْکُونَ

قٰالُوا یٰا أَبٰانٰا إِنّٰا ذَهَبْنٰا نَسْتَبِقُ وَ تَرَکْنٰا یُوسُفَ عِنْدَ مَتٰاعِنٰا فَأَکَلَهُ الذِّئْبُ وَ مٰا أَنْتَ بِمُؤْمِنٍ لَنٰا وَ لَوْ کُنّٰا صٰادِقِینَ

وَ جٰاؤُ عَلیٰ قَمِیصِهِ بِدَمٍ کَذِبٍ قٰالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَکُمْ أَنْفُسُکُمْ أَمْراً فَصَبْرٌ جَمِیلٌ وَ اللّٰهُ الْمُسْتَعٰانُ عَلیٰ مٰا تَصِفُونَ . یوسف (12) 15 -\18

2. ساخت گوساله
3. ساخت گوساله از سوی سامری برای بنی اسرائیل به عنوان اله آنان برخاسته از اطاعت وی از نفس امّاره:

فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلاً جَسَداً لَهُ خُوٰارٌ فَقٰالُوا هٰذٰا إِلٰهُکُمْ وَ إِلٰهُ مُوسیٰ فَنَسِیَ

قٰالَ فَمٰا خَطْبُکَ یٰا سٰامِرِیُّ

قٰالَ بَصُرْتُ بِمٰا لَمْ یَبْصُرُوا بِهِ فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ فَنَبَذْتُهٰا وَ کَذٰلِکَ سَوَّلَتْ لِی نَفْسِی . طه (20) 88 و 95 و 96

3. قتل
4. قتل هابیل از سوی برادرش قابیل برخاسته از اطاعت و پیروی وی از نفس امّاره:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ ابْنَیْ آدَمَ بِالْحَقِّ ... لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَیَّ یَدَکَ لِتَقْتُلَنِی مٰا أَنَا بِبٰاسِطٍ یَدِیَ إِلَیْکَ لِأَقْتُلَکَ ... فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِیهِ ... (1)مائده (5) 27 و 28 و 30

نیز ==> همین مدخل، نقش اماره

اطاعت‌کنندگان از نفس امّاره

1. برادران یوسف

5. برادران یوسف اطاعت‌کنندگان از نفس امّاره و هواهای نفسانی در برخورد با یوسف علیه السلام :

وَ جٰاؤُ عَلیٰ قَمِیصِهِ بِدَمٍ کَذِبٍ قٰالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَکُمْ


1) 1) . مقصود از«بنی آدم»هابیل و قابیل است. (جامع البیان، ج 4، جزء 5 و 6، ص 527 - 530)

أَنْفُسُکُمْ أَمْراً فَصَبْرٌ جَمِیلٌ وَ اللّٰهُ الْمُسْتَعٰانُ عَلیٰ مٰا تَصِفُونَ . یوسف (12) 18

2. سامری

6. سامری اطاعت و پیروی‌کنندۀ نفس امّاره خود در ساخت گوساله برای بنی اسرائیل:

فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلاً جَسَداً لَهُ خُوٰارٌ فَقٰالُوا هٰذٰا إِلٰهُکُمْ وَ إِلٰهُ مُوسیٰ فَنَسِیَ

قٰالَ فَمٰا خَطْبُکَ یٰا سٰامِرِیُّ

قٰالَ بَصُرْتُ بِمٰا لَمْ یَبْصُرُوا بِهِ فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ فَنَبَذْتُهٰا وَ کَذٰلِکَ سَوَّلَتْ لِی نَفْسِی . طه (20) 88 و 95 و 96

3. قابیل

7. قابیل اطاعت‌کنندگان از نفس امّاره خود در برخورد با برادرش:

فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِیهِ فَقَتَلَهُ فَأَصْبَحَ مِنَ الْخٰاسِرِینَ . مائده (5) 30

تزئین نفس امّاره

==> همین مدخل، نقش نفس امّاره

جهاد با نفس امّاره

8. دستور خداوند به جهاد با نفس امّاره:

وَ جٰاهِدُوا فِی اللّٰهِ حَقَّ جِهٰادِهِ ... (1)حج (22) 78

9. جهاد با نفس امّاره، عامل برخورداری از هدایتهای خاصّ الهی:

وَ الَّذِینَ جٰاهَدُوا فِینٰا لَنَهْدِیَنَّهُمْ سُبُلَنٰا .... عنکبوت (29) 69

10. جهاد با نفس امّاره، لازمۀ ترس از مقام پروردگار:

وَ أَمّٰا مَنْ خٰافَ مَقٰامَ رَبِّهِ وَ نَهَی النَّفْسَ عَنِ الْهَویٰ . نازعات (79) 40

11. مبارزه با نفس امّاره، موجب برخورداری از پاداش بهشت:

وَ أَمّٰا مَنْ خٰافَ مَقٰامَ رَبِّهِ وَ نَهَی النَّفْسَ عَنِ الْهَویٰ

فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِیَ الْمَأْویٰ . (2)نازعات (79) 40 و 41

نجات از نفس امّاره

12. نجات انسان از نفس امّاره، برخاسته از غفران الهی:

... إِنَّ النَّفْسَ لَأَمّٰارَةٌ بِالسُّوءِ إِلاّٰ مٰا رَحِمَ رَبِّی إِنَّ رَبِّی غَفُورٌ رَحِیمٌ . یوسف (12) 53

13. رحمت الهی، عامل رهایی انسان از خطر نفس امّاره:

وَ مٰا أُبَرِّئُ نَفْسِی إِنَّ النَّفْسَ لَأَمّٰارَةٌ بِالسُّوءِ إِلاّٰ مٰا رَحِمَ رَبِّی .... یوسف (12) 53

نقش نفس امّاره

14. نفس امّاره، امرکنندۀ انسان به بدی:

وَ مٰا أُبَرِّئُ نَفْسِی إِنَّ النَّفْسَ لَأَمّٰارَةٌ بِالسُّوءِ .... یوسف (12) 53

15. نفس امّاره، تزیین‌کنندۀ زشتیهای اعمال:

وَ قَیَّضْنٰا لَهُمْ قُرَنٰاءَ فَزَیَّنُوا لَهُمْ مٰا بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ مٰا


1) 1) . لفظ جهاد، اطلاق دارد و شامل مخالفت با هوای نفس [امّاره] نیز می‌شود و نیز خودداری از اطاعت شیطان در وسوسه‌گری او که همانا پیامبر صلی الله علیه و آله مبارزه با نفس را جهاد اکبر نامید. (المیزان، ج 14، ص 411؛ الکشاف، ج 3، ص 173)

2) 2) . مقصود از نفس در آیۀ شریفه، نفس امّاره است. (تفسیر جلالین، ص 587)

خَلْفَهُمْ ... (1)فصّلت (41) 25

16. زیبا جلوه داده شدن کارهای زشت، به‌وسیلۀ نفس امّاره:

بَلْ سَوَّلَتْ لَکُمْ أَنْفُسُکُمْ أَمْراً ... (2)یوسف (12) 18

نیز ==> نفس

یوسف علیه السلام و نفس امّاره

17. همۀ انسانها، دارای نفس امّاره، از نظر یوسف علیه السلام :

وَ مٰا أُبَرِّئُ نَفْسِی إِنَّ النَّفْسَ لَأَمّٰارَةٌ بِالسُّوءِ .... یوسف (12) 53

نیز ==> هواپرستی

نفس لوّامه

نفس لوّامه یکی از مراتب نفس است که آرام نگرفته و دفع‌کنندۀ نفس شیطانی است و به جهت آنکه خود را پیوسته در کوتاهی اطاعت مولایش سرزنش می‌کند آن را نفس لوّامه می‌نامند. (3)

اهمّیّت نفس لوّامه

1. اهمّیّت وجود نفس لوّامه، در انسان:

وَ لاٰ أُقْسِمُ بِالنَّفْسِ اللَّوّٰامَةِ . (4)قیامت (75) 2

قسم به نفس لوّامه

2. سوگند مؤکّد خداوند به نفس ملامت‌گر:

وَ لاٰ أُقْسِمُ بِالنَّفْسِ اللَّوّٰامَةِ . (5)قیامت (75) 2

3. قسم خداوند به نفس لوّامه، دربارۀ حقّانیّت معاد:

وَ لاٰ أُقْسِمُ بِالنَّفْسِ اللَّوّٰامَةِ

أَ یَحْسَبُ الْإِنْسٰانُ أَلَّنْ نَجْمَعَ عِظٰامَهُ

بَلیٰ قٰادِرِینَ عَلیٰ أَنْ نُسَوِّیَ بَنٰانَهُ . قیامت (75) 2 -\4

نفس لوّامه در قیامت

4. انسان، ملامت‌کنندۀ خود در قیامت:

وَ لاٰ أُقْسِمُ بِالنَّفْسِ اللَّوّٰامَةِ . (6)قیامت (75) 2


1) 1) . مراد از«قرناء»در آیۀ شریفه،«نفس امّاره»و مقصود از«ما بین ایدیهم و ما خلفهم»، اعمال آدمی در گذشته، حال و آینده است. (التفسیر المبین، ص 633)

2) 2) . یعنی آنچه نفس امّاره به آن فرمان می‌دهد [از بدی] آن را برایتان زیبا نشان داد. (التحقیق، ج 1، ص 144)

3) 3) . مصباح الهدایه، عز الدّین کاشانی، ص 84؛ احیاء العلوم، جزء 8 ، ص 7؛ فرهنگ اصطلاحات عرفانی، ابن عربی، ص 864 ؛ مبانی عرفان و احوال عارفان، ص 869

4) 4) . بر این اساس که قسم بر هر چیزی دلالت بر تعظیم و تفخیم آن می‌کند [قسم به نفس لوّامه نیز نشانۀ عظمت آن است]. (التفسیر المنیر، ج 29، ص 253؛ روح البیان، ج 10، ص 287؛ التفسیر الکبیر، ج 11، ص 720)

5) 5) . از برخی ادبا نقل شده است که دخول حرف«لا»بر«اقسم»برای تأکید قسم است. (اعراب القرآن و بیانه، ج 10، ص 296؛ جامع البیان، ج 14، جزء 29، ص 216)

6) 6) . عطاء از ابن عبّاس نقل کرده است: نفس لوّامه نفس بسیار ملامت‌کننده است و هیچ نفسی نیست [خوب یا بد] مگر آنکه صاحب خود را در قیامت ملامت و توبیخ می‌کند. اگر کار خوب کرده باشد می‌گوید: چرا زیاد نکردی و اگر کار بد کرده باشد می‌گوید: ای‌کاش نکرده بودم. (مجمع البیان، ج 9-\10، ص 598؛ التفسیر الکبیر، ج 11، ص 730)

5. فریب خوردن انسان از شیطان و اطاعت از او، سزاوار سرنوشتی ملامت‌انگیز در قیامت:

وَ قٰالَ الشَّیْطٰانُ لَمّٰا قُضِیَ الْأَمْرُ إِنَّ اللّٰهَ وَعَدَکُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَ وَعَدْتُکُمْ فَأَخْلَفْتُکُمْ ... إِلاّٰ أَنْ دَعَوْتُکُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِی فَلاٰ تَلُومُونِی وَ لُومُوا أَنْفُسَکُمْ .... ابراهیم (14) 22

6. ملامت کردن خود به جهت مقصّر بودن در گمراهی خویش، پاسخ شیطان در مقابل ملامت وی از سوی پیروانش:

وَ قٰالَ الشَّیْطٰانُ لَمّٰا قُضِیَ الْأَمْرُ إِنَّ اللّٰهَ وَعَدَکُمْ وَعْدَ الْحَقِّ ... إِلاّٰ أَنْ دَعَوْتُکُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِی فَلاٰ تَلُومُونِی وَ لُومُوا أَنْفُسَکُمْ ... (1)ابراهیم (14) 22

نفس مطمئنّه

نفس ناطقه را به اعتبار اینکه متجلّی به فضایل و خالی از رذایل است و با مقتضیّات شهوات در معارضه است، مطمئنّه می‌گویند. نفس مطمئنّه تارک هوای نفسانی و لذّات فانیۀ دنیا است و راضیه و مرضیّه می‌باشد و با نور دل نورانیّت آن کامل می‌گردد، به‌گونه‌ای که صفات ناپسند را رها می‌کند و به اخلاق پسندیده متخلّق می‌شود و به جهت آرامش و سکون آن به حق (2)و براثر ایمان (3)نفس مطمئنّه نامیده می‌شود.

آثار نفس مطمئنّه

1. رضایت از خدا

1. نفس مطمئنّه دارای مقام خشنودی از خداوند:

یٰا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ

اِرْجِعِی إِلیٰ رَبِّکِ رٰاضِیَةً مَرْضِیَّةً

فَادْخُلِی فِی عِبٰادِی

وَ ادْخُلِی جَنَّتِی . فجر (89) 27 -\30

2. رضایت خدا

2. نفس مطمئنّه برخورداری از خشنودی و رضایت خداوند:

یٰا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ

اِرْجِعِی إِلیٰ رَبِّکِ رٰاضِیَةً مَرْضِیَّةً

فَادْخُلِی فِی عِبٰادِی

وَ ادْخُلِی جَنَّتِی . فجر (89) 27 -\30

3. عنایت خاصّ

3. نفس مطمئنّه بهره‌مند از عنایات خاصّ خداوند:

یٰا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ

اِرْجِعِی إِلیٰ رَبِّکِ رٰاضِیَةً مَرْضِیَّةً

فَادْخُلِی فِی عِبٰادِی

وَ ادْخُلِی جَنَّتِی . فجر (89) 27 -\30

بشارت به نفس مطمئنّه


1) 1) . از ابن عبّاس و حسن نقل شده:«لمّا قضی الامر»یعنی بعد از پایان حسابرسی اعمال در قیامت، اهل بهشت به‌سوی بهشت و اهل جهنّم به‌سوی جهنّم رهسپار می‌شوند. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 478)

2) 2) . فرهنگ اصطلاحات عرفانی، ابن عربی، ص 768؛مبانی عرفان و احوال عارفان، ص 869 ؛ شرح شطحیّات، روزبهان، ص 340

3) 3) . مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 742

4. بشارت به نفس مطمئنّه، هنگام مرگ، به ورود در زمرۀ بندگان و بهشت خاصّ خداوند:

یٰا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ

اِرْجِعِی إِلیٰ رَبِّکِ رٰاضِیَةً مَرْضِیَّةً

فَادْخُلِی فِی عِبٰادِی

وَ ادْخُلِی جَنَّتِی . (1)

فجر (89) 27 -\30

5. بشارت به نفس مطمئنّه، هنگام مرگ، به خشنودی خدا از آن:

یٰا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ

اِرْجِعِی إِلیٰ رَبِّکِ رٰاضِیَةً مَرْضِیَّةً . فجر (89) 27 و 28

6. رسیدن به مقام رضا و راضی بودن به قضای حق، از بشارتهای الهی به نفس مطمئنّه:

یٰا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ

اِرْجِعِی إِلیٰ رَبِّکِ رٰاضِیَةً مَرْضِیَّةً . فجر (89) 27 و 28

پاداش نفس مطمئنّه

7. بهشت پاداش نفس مطمئنّه:

یٰا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ

اِرْجِعِی إِلیٰ رَبِّکِ رٰاضِیَةً مَرْضِیَّةً

وَ ادْخُلِی جَنَّتِی . (2)فجر (89) 27 و 28 و 30

نیز ==> همین مدخل، بشارت به نفس مطمئنه

تکریم نفس مطمئنّه

8. تکریم پروردگار نسبت به نفس مطمئنّه:

یٰا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ

اِرْجِعِی إِلیٰ رَبِّکِ رٰاضِیَةً مَرْضِیَّةً

فَادْخُلِی فِی عِبٰادِی

وَ ادْخُلِی جَنَّتِی . (3)

فجر (89) 27 -\30

9. خطاب مهرآمیز خداوند با نفس مطمئنّه:

یٰا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ

اِرْجِعِی إِلیٰ رَبِّکِ رٰاضِیَةً مَرْضِیَّةً

فَادْخُلِی فِی عِبٰادِی

وَ ادْخُلِی جَنَّتِی . (4)

فجر (89) 27 -\30

دعوت از نفس مطمئنّه

10. دعوت خداوند از صاحبان نفس مطمئنّه، به حضور در ساحت قرب خویش:

یٰا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ

اِرْجِعِی إِلیٰ رَبِّکِ رٰاضِیَةً مَرْضِیَّةً . فجر (89) 27 و 28

11. دعوت خداوند به وارد شدن نفس مطمئنّه، در رحمت خاصّ الهی:

یٰا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ

اِرْجِعِی إِلیٰ رَبِّکِ رٰاضِیَةً مَرْضِیَّةً

فَادْخُلِی فِی عِبٰادِی

وَ ادْخُلِی جَنَّتِی . (5)

فجر (89) 27 -\30

12. دعوت پروردگار از نفس مطمئنّه، به وارد شدن در زمرۀ محمّد صلی الله علیه و آله و اهل‌بیت او:

یٰا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ

اِرْجِعِی إِلیٰ رَبِّکِ رٰاضِیَةً مَرْضِیَّةً

فَادْخُلِی فِی عِبٰادِی . (6)فجر (89) 27 -\29


1) 1) . این سخن، هنگام مرگ به نفس مطمئنّه گفته می‌شود.(مجمع البیان، ج 9 -\10 ، ص 742)

2) 2) . مراد از«راضیة مرضیّة»خشنودی آن به پاداش پروردگار است. (التفسیر المنیر، ج 30، ص 239؛ تفسیر مقاتل، ج 4، ص 692)

3) 3) . خطاب در آیات شریفه از قبیل«ثناء و تطمین»است.(فی ظلال القرآن، ج 6 ، ص 3907؛ الکشاف، ج 4، ص 752)

4) 4) . این خطاب، خطابی مهرآمیز از مصدر رحمانی و رحیمی پروردگار به نفس مطمئنّه است. (مخزن العرفان، ج 15، ص 137)

5) 5) . مقصود از«فادخلی فی عبادی و ادخلی جنّتی»داخل شدن در رحمت خاصّ خداوند است. (تفسیر مقاتل، ج 4، ص 692)

6) 6) . مقصود از«عبادی»محمّد صلی الله علیه و آله و اهل‌بیت علیهم السلام او است. (تفسیر نور الثقلین، ج 5، ص 577)

13. دعوت خداوند از نفس مطمئنّه، هنگام رهسپار شدن مردم به‌سوی بهشت یا جهنّم:

یٰا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ

اِرْجِعِی إِلیٰ رَبِّکِ رٰاضِیَةً مَرْضِیَّةً

فَادْخُلِی فِی عِبٰادِی

وَ ادْخُلِی جَنَّتِی . (1)

فجر (89) 27 -\30

14. دعوت خداوند از نفس مطمئنّه، هنگام مرگ:

یٰا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ

اِرْجِعِی إِلیٰ رَبِّکِ رٰاضِیَةً مَرْضِیَّةً

فَادْخُلِی فِی عِبٰادِی

وَ ادْخُلِی جَنَّتِی . (2)

فجر (89) 27 -\30

15. دعوت خداوند از صاحبان نفس مطمئنّه، برای ورود به بهشت خاصّ خود:

یٰا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ

وَ ادْخُلِی جَنَّتِی . (3)فجر (89) 27 و 30

منزلت نفس مطمئنّه

==> همین مدخل، تکریم نفس مطمئنّه، دعوت از نفس مطمئنّه، نفس مطمئنّه در


1) 1) . این خطاب، به صاحب نفس مطمئنّه، در موقع گسیل شدن مردم به‌سوی بهشت یا جهنّم است. (کتاب التسهیل لعلوم التنزیل، ج 2، ص 482)

2) 2) . از ابی صالح نقل شده است: این خطاب، موقع مرگ صاحب نفس مطمئنّه است. (کتاب التسهیل لعلوم التنزیل، ج 2، ص 482؛ مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 742)

3) 3) . در روایات حسین بن علی علیهما السلام (تفسیر نور الثقلین، ج 5، ص 577) شأن نزول آیات،«حمزة بن عبد المطلب»ذکر شده است. (الدر المنثور، ج 8 ، ص 514) علی علیه السلام . (البرهان، ج 5، ص 657 ؛ تأویل الآیات الظاهرة، ص 769؛ شواهد التنزیل، ج 2، ص 429) حضرت محمّد صلی الله علیه و آله . (الدر المنثور، ج 8 ، ص 514)«مؤمن»صاحب نفس مطمئنّه یاد شده است. (تفسیر جوامع الجامع، ج 2، ص 745)

قیامت

نفس مطمئنّه به هنگام مرگ

==> همین مدخل، دعوت از نفس مطمئنّه

نفس مطمئنّه در قیامت

16. تکریم خداوند از صاحبان نفس مطمئنّه، در قیامت:

یٰا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ

اِرْجِعِی إِلیٰ رَبِّکِ رٰاضِیَةً مَرْضِیَّةً

فَادْخُلِی فِی عِبٰادِی

وَ ادْخُلِی جَنَّتِی . فجر (89) 27 -\30

17. برخی انسانها دارای نفسی آرام و فارغ از دغدغه‌های خاطر، در قیامت:

یٰا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ

اِرْجِعِی إِلیٰ رَبِّکِ رٰاضِیَةً مَرْضِیَّةً . (1)فجر (89) 27 و 28

18. شمول جلوه‌های ربوبیّت خداوند به صاحبان نفس مطمئنّه، در قیامت:

یٰا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ

اِرْجِعِی إِلیٰ رَبِّکِ رٰاضِیَةً مَرْضِیَّةً . فجر (89) 27 و 28

19. صاحبان نفس مطمئنّه، شایستۀ حضور نزد خداوند، در قیامت:

یٰا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ

اِرْجِعِی إِلیٰ رَبِّکِ رٰاضِیَةً مَرْضِیَّةً . فجر (89) 27 و 28

نفقه

اشاره

نفقه از مادّۀ«نَفْق»و«نَفَقَ»در لغت به معنای سپری شد و از بین رفت، آمده است.«نفقه»اسم [مصدر] برای چیزی است که انفاق می‌شود (2)و در اصطلاح به معنای چیزی که انسان برای خانواده‌اش مصرف می‌کند، و آنچه از خوراک، پوشاک، مسکن و مانند اینها که [بر شوهر] واجب است برای همسرش مصرف کند، نفقۀ پدر، مادر، پدران و مادرانشان، هرچه بالاتر بروند بر فرزندان و فرزندانِ فرزندان واجب است، آمده است. (3)در این مدخل از واژۀ «نفق»و آیاتی که دلالت بر نفقه دارند، استفاده شده است.

اهمّ عناوین: نفقۀ زن.

احکام نفقه

1. وجوب تأمین نفقۀ زن بر پدر فرزند:

وَ الْوٰالِدٰاتُ ... وَ عَلَی الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَ کِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ .... بقره (2) 233

اَلرِّجٰالُ قَوّٰامُونَ عَلَی النِّسٰاءِ ... وَ بِمٰا أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوٰالِهِمْ .... نساء (4) 34

أَسْکِنُوهُنَّ مِنْ حَیْثُ سَکَنْتُمْ مِنْ وُجْدِکُمْ ... وَ إِنْ کُنَّ أُولاٰتِ حَمْلٍ فَأَنْفِقُوا عَلَیْهِنَّ حَتّٰی یَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ فَإِنْ أَرْضَعْنَ لَکُمْ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ وَ أْتَمِرُوا بَیْنَکُمْ بِمَعْرُوفٍ ... لِیُنْفِقْ ذُو سَعَةٍ مِنْ سَعَتِهِ وَ مَنْ قُدِرَ عَلَیْهِ رِزْقُهُ فَلْیُنْفِقْ مِمّٰا آتٰاهُ اللّٰهُ .... طلاق (65) 6 و 7

2. مکلّف نبودن شوهران، در پرداخت نفقه به همسرانشان، به بیش از توان خود:

... وَ عَلَی الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَ کِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ لاٰ تُکَلَّفُ نَفْسٌ إِلاّٰ وُسْعَهٰا .... بقره (2) 233

أَسْکِنُوهُنَّ مِنْ حَیْثُ سَکَنْتُمْ مِنْ وُجْدِکُمْ ... وَ إِنْ کُنَّ أُولاٰتِ حَمْلٍ فَأَنْفِقُوا عَلَیْهِنَّ حَتّٰی یَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ ...

لِیُنْفِقْ ذُو سَعَةٍ مِنْ سَعَتِهِ وَ مَنْ قُدِرَ عَلَیْهِ رِزْقُهُ فَلْیُنْفِقْ مِمّٰا آتٰاهُ اللّٰهُ لاٰ یُکَلِّفُ اللّٰهُ نَفْساً إِلاّٰ مٰا آتٰاهٰا سَیَجْعَلُ اللّٰهُ بَعْدَ عُسْرٍ یُسْراً. طلاق (65) 6 و 7

3. وجوب پرداخت نفقۀ زنان مطلّقۀ رجعیّه به مقدار متعارف بر شوهران:

وَ الْمُطَلَّقٰاتُ یَتَرَبَّصْنَ ... وَ بُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فِی ذٰلِکَ ... وَ لَهُنَّ مِثْلُ الَّذِی عَلَیْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ ... (4)بقره (2) 228

لاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّسٰاءَ مٰا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ أَوْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَرِیضَةً وَ مَتِّعُوهُنَّ عَلَی الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَ عَلَی الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ مَتٰاعاً بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَی الْمُحْسِنِینَ . بقره (2) 236


1) 1) . نفس مطمئنّه آن است که با ذکر خداوند و یا با تحصیل فضایل اخلاقی و عقاید صحیح به آرامش رسیده باشد. (تفسیر غرائب القرآن، ج 6، ص 501)

2) 2) . مفردات، ص 819،«نفق».

3) 3) . القاموس الفقهی، ص 358،«النفقة»؛ تحریر الوسیله،ج 2، ص 315، م 8

4) 4) . سعد بن ابی خلف گوید: از امام کاظم علیه السلام پرسیدم [و] گفتم: آیا خداوند - عز و جل - نفرمود:«لا تخرجوهن... و لا یخرجن»حضرت فرمود: خداوند [در این دستور] زنی را قصد کرده که دوبار [به طلاق رجعی] طلاق داده می‌شود. این زن نباید [در زمان عده] از خانه خارج شود و نباید شوهر او را خارج کند تا اینکه طلاق سوم واقع شود، پس آنگاه که برای بار سوم طلاق داده شد از شوهر جدا می‌شود و برای او نفقه نیست. (الکافی، ج 6، ص 90، ح 5؛ تفسیر نور الثقلین، ج 5، ص 350، ح 14)

وَ لِلْمُطَلَّقٰاتِ مَتٰاعٌ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَی الْمُتَّقِینَ . بقره (2) 241

أَسْکِنُوهُنَّ مِنْ حَیْثُ سَکَنْتُمْ مِنْ وُجْدِکُمْ ... وَ إِنْ کُنَّ أُولاٰتِ حَمْلٍ فَأَنْفِقُوا عَلَیْهِنَّ حَتّٰی یَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ فَإِنْ أَرْضَعْنَ لَکُمْ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ وَ أْتَمِرُوا بَیْنَکُمْ بِمَعْرُوفٍ وَ إِنْ تَعٰاسَرْتُمْ فَسَتُرْضِعُ لَهُ أُخْریٰ . طلاق (65) 6

4. وجوب نفقۀ زنان مطلّقه تا وقت تولّد فرزند، بر عهدۀ همسرانشان:

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ إِذٰا طَلَّقْتُمُ النِّسٰاءَ .... وَ إِنْ کُنَّ أُولاٰتِ حَمْلٍ فَأَنْفِقُوا عَلَیْهِنَّ حَتّٰی یَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ ... (1)طلاق (65) 1 و 6

5. حکم وجوب نفقه به زنان مطلّقۀ رجعیّه، برخاسته از عزّت و حکمت خداوند:

وَ الْمُطَلَّقٰاتُ یَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاٰثَةَ قُرُوءٍ ... وَ لَهُنَّ مِثْلُ الَّذِی عَلَیْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ ... وَ اللّٰهُ عَزِیزٌ حَکِیمٌ . بقره (2) 228

6. وجوب پرداخت نفقه (کالای شایسته و مناسب) به زنان مطلّقه بدون مهریّه:

لاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّسٰاءَ مٰا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ أَوْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَرِیضَةً وَ مَتِّعُوهُنَّ عَلَی الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَ عَلَی الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ مَتٰاعاً بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَی الْمُحْسِنِینَ . (2)بقره (2) 236

وَ لِلْمُطَلَّقٰاتِ مَتٰاعٌ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَی الْمُتَّقِینَ . (3)بقره (2) 241

7. حکم تأمین نفقۀ زنان مطلّقه، از آیات الهی:

وَ لِلْمُطَلَّقٰاتِ مَتٰاعٌ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَی الْمُتَّقِینَ

کَذٰلِکَ یُبَیِّنُ اللّٰهُ لَکُمْ آیٰاتِهِ لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ . بقره (2) 241 و 242

نیز ==> همین مدخل، محرومیت از نفقه، نفقۀ زن، نفقۀ سفیه، نفقۀ فرزند و نفقۀ یتیمان

ترک نفقه

8. خودداری پدر از تأمین نفقۀ زن شیرده، موجب زیان به کودک خویش:

وَ الْوٰالِدٰاتُ یُرْضِعْنَ أَوْلاٰدَهُنَّ حَوْلَیْنِ کٰامِلَیْنِ لِمَنْ أَرٰادَ أَنْ یُتِمَّ الرَّضٰاعَةَ وَ عَلَی الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَ کِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ لاٰ تُکَلَّفُ نَفْسٌ إِلاّٰ وُسْعَهٰا لاٰ تُضَارَّ وٰالِدَةٌ بِوَلَدِهٰا وَ لاٰ مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ وَ عَلَی الْوٰارِثِ مِثْلُ ذٰلِکَ فَإِنْ أَرٰادٰا فِصٰالاً عَنْ تَرٰاضٍ مِنْهُمٰا وَ تَشٰاوُرٍ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْهِمٰا وَ إِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلاٰدَکُمْ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ إِذٰا سَلَّمْتُمْ مٰا آتَیْتُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ. بقره (2) 233

قدرت در نفقه

9. مکلّف نبودن شوهران در پرداخت نفقه به همسرانشان، به بیش از توان خود:

1) 1) . مقصود از ضمیر«کنَّ»زنان مطلّقه است، چه رجعیه باشند و چه بائنه. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 464؛ الکشاف، ج 4، ص 559)

2) 2) .«او تفرضوا لهن فریضة»یعنی اگر مهریۀ معیّنی برای او قرار نداده‌اید. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 595؛ الکشاف، ج 1، ص 284)

3) 3) . مقصود از«متاع»بنا بر قولی متعه [بهره‌مند شدن] و بنا بر قولی نفقه است که برای مطلّقه‌ای ثابت است که بر او دخول نشده باشد و مهریه‌ای برای او معین نشده باشد. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 603 ؛ روح المعانی، ج 2، جزء 2، ص 241)

... وَ عَلَی الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَ کِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ لاٰ تُکَلَّفُ نَفْسٌ إِلاّٰ وُسْعَهٰا .... بقره (2) 233

أَسْکِنُوهُنَّ مِنْ حَیْثُ سَکَنْتُمْ مِنْ وُجْدِکُمْ ... وَ إِنْ کُنَّ أُولاٰتِ حَمْلٍ فَأَنْفِقُوا عَلَیْهِنَّ حَتّٰی یَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ ...

لِیُنْفِقْ ذُو سَعَةٍ مِنْ سَعَتِهِ وَ مَنْ قُدِرَ عَلَیْهِ رِزْقُهُ فَلْیُنْفِقْ مِمّٰا آتٰاهُ اللّٰهُ لاٰ یُکَلِّفُ اللّٰهُ نَفْساً إِلاّٰ مٰا آتٰاهٰا ....

طلاق (65) 6 و 7

محرومیت از نفقه

10. ممنوعیت محروم کردن همسر از تأمین مخارج و نفقه، حتی پس از طلاق:

وَ إِذٰا طَلَّقْتُمُ النِّسٰاءَ .... وَ عَلَی الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَ کِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ ... لاٰ تُضَارَّ وٰالِدَةٌ بِوَلَدِهٰا وَ لاٰ مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ .... بقره (2) 232 و 233

11. ارتکاب عمل زشت (نشوز)، باعث سلب نفقه زن:

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ إِذٰا طَلَّقْتُمُ النِّسٰاءَ فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ ...

لاٰ تُخْرِجُوهُنَّ مِنْ بُیُوتِهِنَّ وَ لاٰ یَخْرُجْنَ إِلاّٰ أَنْ یَأْتِینَ بِفٰاحِشَةٍ مُبَیِّنَةٍ ... (1)طلاق (65) 1

12. محروم کردن همسران (زنان) از نفقه و کوتاهی در پرداخت آن، مورد تهدید خداوند:

... لاٰ تُضَارَّ وٰالِدَةٌ بِوَلَدِهٰا ... وَ عَلَی الْوٰارِثِ مِثْلُ ذٰلِکَ ... وَ إِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلاٰدَکُمْ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ إِذٰا سَلَّمْتُمْ مٰا آتَیْتُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ. (2)بقره (2) 233

ملاک در نفقه

13. توان مالی مردان، ملاک پرداخت نفقه به زن شیرده مطلّقه:

وَ الْوٰالِدٰاتُ یُرْضِعْنَ أَوْلاٰدَهُنَّ حَوْلَیْنِ کٰامِلَیْنِ لِمَنْ أَرٰادَ أَنْ یُتِمَّ الرَّضٰاعَةَ وَ عَلَی الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَ کِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ لاٰ تُکَلَّفُ نَفْسٌ إِلاّٰ وُسْعَهٰا لاٰ تُضَارَّ وٰالِدَةٌ بِوَلَدِهٰا وَ لاٰ مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ وَ عَلَی الْوٰارِثِ مِثْلُ ذٰلِکَ فَإِنْ أَرٰادٰا فِصٰالاً عَنْ تَرٰاضٍ مِنْهُمٰا وَ تَشٰاوُرٍ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْهِمٰا وَ إِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلاٰدَکُمْ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ إِذٰا سَلَّمْتُمْ مٰا آتَیْتُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ. بقره (2) 233

أَسْکِنُوهُنَّ مِنْ حَیْثُ سَکَنْتُمْ مِنْ وُجْدِکُمْ وَ لاٰ تُضآرُّوهُنَّ لِتُضَیِّقُوا عَلَیْهِنَّ وَ إِنْ کُنَّ أُولاٰتِ حَمْلٍ فَأَنْفِقُوا عَلَیْهِنَّ حَتّٰی یَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ فَإِنْ أَرْضَعْنَ لَکُمْ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ وَ أْتَمِرُوا بَیْنَکُمْ بِمَعْرُوفٍ وَ إِنْ تَعٰاسَرْتُمْ فَسَتُرْضِعُ لَهُ أُخْریٰ

لِیُنْفِقْ ذُو سَعَةٍ مِنْ سَعَتِهِ وَ مَنْ قُدِرَ عَلَیْهِ رِزْقُهُ فَلْیُنْفِقْ مِمّٰا آتٰاهُ اللّٰهُ لاٰ یُکَلِّفُ اللّٰهُ نَفْساً إِلاّٰ مٰا آتٰاهٰا سَیَجْعَلُ اللّٰهُ بَعْدَ عُسْرٍ یُسْراً. طلاق (65) 6 و 7

موارد نفقه

1. پوشاک

14. شوهر، موظف به تأمین پوشاک (نفقه) زن شیرده، به طور متعارف:

1) 1) . استثناء«الّا ان یأتین»در آیه اگر از اول باشد«لا تخرجوهن»و به عنوان نشوز، که یکی از مصادیق فاحشه می‌باشد. سلب نفقه صحیح است، اما اگر«فاحشه»به معنای«زنا»باشد سلب نفقه صحیح نیست فقط برای اقامه حد از خانه بیرون می‌برند. (انوار التنزیل، بیضاوی، ج 4، ص 285؛ الکشاف، ج 4، ص 554)

2) 2) . تهدید از جملۀ«و اعلموا ان الله بما تعملون بصیر»استفاده شده است

وَ الْوٰالِدٰاتُ یُرْضِعْنَ أَوْلاٰدَهُنَّ ... وَ عَلَی الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَ کِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ .... بقره (2) 233

2. خوراک

15. شوهر، موظف به تأمین خوراک (نفقه) زن شیرده، به طور متعارف:

وَ الْوٰالِدٰاتُ یُرْضِعْنَ أَوْلاٰدَهُنَّ ... وَ عَلَی الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ ... بِالْمَعْرُوفِ .... بقره (2) 233

3. مسکن

16. تهیۀ مسکن متعارف و مقدور برای زنان مطلّقه در ایام عده، از وظایف شوهر طلاق‌دهندۀ او:

... فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ ... أَسْکِنُوهُنَّ مِنْ حَیْثُ سَکَنْتُمْ مِنْ وُجْدِکُمْ ... (1)طلاق (65) 1 و 6

17. حق سکونت زن مطلّقه در خانۀ شوهر و بهره‌گیری از اموال او به مدت یک سال:

وَ الَّذِینَ یُتَوَفَّوْنَ مِنْکُمْ وَ یَذَرُونَ أَزْوٰاجاً وَصِیَّةً لِأَزْوٰاجِهِمْ مَتٰاعاً إِلَی الْحَوْلِ غَیْرَ إِخْرٰاجٍ فَإِنْ خَرَجْنَ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ فِی مٰا فَعَلْنَ فِی أَنْفُسِهِنَّ مِنْ مَعْرُوفٍ وَ اللّٰهُ عَزِیزٌ حَکِیمٌ . بقره (2) 240

نفقۀ زن

اشاره

18. نفقۀ زنان (همسران) بر عهدۀ شوهرانشان:

وَ الْوٰالِدٰاتُ یُرْضِعْنَ أَوْلاٰدَهُنَّ حَوْلَیْنِ کٰامِلَیْنِ لِمَنْ أَرٰادَ أَنْ یُتِمَّ الرَّضٰاعَةَ وَ عَلَی الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَ کِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ لاٰ تُکَلَّفُ نَفْسٌ إِلاّٰ وُسْعَهٰا لاٰ تُضَارَّ وٰالِدَةٌ بِوَلَدِهٰا وَ لاٰ مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ وَ عَلَی الْوٰارِثِ مِثْلُ ذٰلِکَ فَإِنْ أَرٰادٰا فِصٰالاً عَنْ تَرٰاضٍ مِنْهُمٰا وَ تَشٰاوُرٍ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْهِمٰا وَ إِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلاٰدَکُمْ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ إِذٰا سَلَّمْتُمْ مٰا آتَیْتُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ. بقره (2) 233

اَلرِّجٰالُ قَوّٰامُونَ عَلَی النِّسٰاءِ ... وَ بِمٰا أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوٰالِهِمْ .... نساء (4) 34

أَسْکِنُوهُنَّ مِنْ حَیْثُ سَکَنْتُمْ مِنْ وُجْدِکُمْ وَ لاٰ تُضآرُّوهُنَّ لِتُضَیِّقُوا عَلَیْهِنَّ وَ إِنْ کُنَّ أُولاٰتِ حَمْلٍ فَأَنْفِقُوا عَلَیْهِنَّ حَتّٰی یَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ فَإِنْ أَرْضَعْنَ لَکُمْ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ وَ أْتَمِرُوا بَیْنَکُمْ بِمَعْرُوفٍ وَ إِنْ تَعٰاسَرْتُمْ فَسَتُرْضِعُ لَهُ أُخْریٰ

لِیُنْفِقْ ذُو سَعَةٍ مِنْ سَعَتِهِ وَ مَنْ قُدِرَ عَلَیْهِ رِزْقُهُ فَلْیُنْفِقْ مِمّٰا آتٰاهُ اللّٰهُ لاٰ یُکَلِّفُ اللّٰهُ نَفْساً إِلاّٰ مٰا آتٰاهٰا سَیَجْعَلُ اللّٰهُ بَعْدَ عُسْرٍ یُسْراً. طلاق (65) 6 و 7

19. پرداخت نفقۀ زن به مقدار متعارف، از وظایف شوهران:

وَ الْوٰالِدٰاتُ یُرْضِعْنَ أَوْلاٰدَهُنَّ حَوْلَیْنِ کٰامِلَیْنِ لِمَنْ أَرٰادَ أَنْ یُتِمَّ الرَّضٰاعَةَ وَ عَلَی الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَ کِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ لاٰ تُکَلَّفُ نَفْسٌ إِلاّٰ وُسْعَهٰا لاٰ تُضَارَّ وٰالِدَةٌ بِوَلَدِهٰا وَ لاٰ مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ وَ عَلَی الْوٰارِثِ مِثْلُ ذٰلِکَ فَإِنْ أَرٰادٰا فِصٰالاً عَنْ تَرٰاضٍ مِنْهُمٰا وَ تَشٰاوُرٍ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْهِمٰا وَ إِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلاٰدَکُمْ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ إِذٰا سَلَّمْتُمْ مٰا آتَیْتُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ. بقره (2) 233

أَسْکِنُوهُنَّ مِنْ حَیْثُ سَکَنْتُمْ مِنْ وُجْدِکُمْ وَ لاٰ تُضآرُّوهُنَّ لِتُضَیِّقُوا عَلَیْهِنَّ وَ إِنْ کُنَّ أُولاٰتِ حَمْلٍ فَأَنْفِقُوا عَلَیْهِنَّ حَتّٰی یَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ فَإِنْ أَرْضَعْنَ لَکُمْ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ وَ أْتَمِرُوا بَیْنَکُمْ بِمَعْرُوفٍ وَ إِنْ


1) 1) .«وُجِدَ»به معنای طاقت و توانایی مالی است. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 463؛ روح المعانی، ج 15، جزء 28، ص 205)

تَعٰاسَرْتُمْ فَسَتُرْضِعُ لَهُ أُخْریٰ

لِیُنْفِقْ ذُو سَعَةٍ مِنْ سَعَتِهِ وَ مَنْ قُدِرَ عَلَیْهِ رِزْقُهُ فَلْیُنْفِقْ مِمّٰا آتٰاهُ اللّٰهُ لاٰ یُکَلِّفُ اللّٰهُ نَفْساً إِلاّٰ مٰا آتٰاهٰا سَیَجْعَلُ اللّٰهُ بَعْدَ عُسْرٍ یُسْراً. طلاق (65) 6 و 7

آثار نفقۀ زن

20. تأمین هزینۀ مسکن و لباس و خوراک همسران، عامل مدیریت و برتری مردان بر آنان:

اَلرِّجٰالُ قَوّٰامُونَ عَلَی النِّسٰاءِ بِمٰا فَضَّلَ اللّٰهُ بَعْضَهُمْ عَلیٰ بَعْضٍ وَ بِمٰا أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوٰالِهِمْ ... (1)نساء (4) 34

عدالت در نفقه زن

21. جواز تعدد همسران، مشروط به رعایت عدالت در نفقۀ آنها:

وَ إِنْ خِفْتُمْ أَلاّٰ تُقْسِطُوا فِی الْیَتٰامیٰ فَانْکِحُوا مٰا طٰابَ لَکُمْ مِنَ النِّسٰاءِ مَثْنیٰ وَ ثُلاٰثَ وَ رُبٰاعَ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلاّٰ تَعْدِلُوا فَوٰاحِدَةً أَوْ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ ذٰلِکَ أَدْنیٰ أَلاّٰ تَعُولُوا. (2)نساء (4) 3

نفقۀ زنان پیامبر

22. نفقۀ افزون و زیور آلات، درخواست برخی از زنان پیامبر از آن حضرت:

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ قُلْ لِأَزْوٰاجِکَ إِنْ کُنْتُنَّ تُرِدْنَ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا وَ زِینَتَهٰا فَتَعٰالَیْنَ أُمَتِّعْکُنَّ وَ أُسَرِّحْکُنَّ سَرٰاحاً جَمِیلاً. (3)احزاب (33) 28

23. درخواست نفقۀ بیشتر از پیامبر صلی الله علیه و آله از سوی برخی همسران او، موجب مخیر شدن آنان بین زندگی با حضرت با نفقه کمتر و جدایی از حضرت با نفقۀ بیشتر:

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ قُلْ لِأَزْوٰاجِکَ إِنْ کُنْتُنَّ تُرِدْنَ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا وَ زِینَتَهٰا فَتَعٰالَیْنَ أُمَتِّعْکُنَّ وَ أُسَرِّحْکُنَّ سَرٰاحاً جَمِیلاً

وَ إِنْ کُنْتُنَّ تُرِدْنَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ الدّٰارَ الْآخِرَةَ فَإِنَّ اللّٰهَ أَعَدَّ لِلْمُحْسِنٰاتِ مِنْکُنَّ أَجْراً عَظِیماً. احزاب (33) 28 و 29

نفقۀ زن باردار

24. لزوم پرداخت نفقه به زن باردار، تا هنگام زایمان او:

أَسْکِنُوهُنَّ مِنْ حَیْثُ سَکَنْتُمْ مِنْ وُجْدِکُمْ وَ لاٰ تُضآرُّوهُنَّ لِتُضَیِّقُوا عَلَیْهِنَّ وَ إِنْ کُنَّ أُولاٰتِ حَمْلٍ فَأَنْفِقُوا عَلَیْهِنَّ حَتّٰی یَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ فَإِنْ أَرْضَعْنَ لَکُمْ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ وَ أْتَمِرُوا بَیْنَکُمْ بِمَعْرُوفٍ وَ إِنْ تَعٰاسَرْتُمْ فَسَتُرْضِعُ لَهُ أُخْریٰ

لِیُنْفِقْ ذُو سَعَةٍ مِنْ سَعَتِهِ وَ مَنْ قُدِرَ عَلَیْهِ رِزْقُهُ فَلْیُنْفِقْ مِمّٰا آتٰاهُ اللّٰهُ لاٰ یُکَلِّفُ اللّٰهُ نَفْساً إِلاّٰ مٰا آتٰاهٰا سَیَجْعَلُ اللّٰهُ بَعْدَ عُسْرٍ یُسْراً. طلاق (65) 6 و 7

نفقۀ زن بیوه

==> همین مدخل، نفقۀ زن، نفقۀ زن شوهر مرده و نفقۀ زن مطلّقه

نفقه زن شوهرمرده

25. حق سکونت در خانۀ شوهر و بهره‌گیری از اموال او به مدت یک سال، از حقوق زنان شوهر مرده، برطبق وصیت (پیش از نزول آیه میراث):

1) 1) .«بما انفقوا»یعنی مرد از زن برتر است، زیرا او [مرد] به زن مهریه و نفقه می‌دهد. (التفسیر الکبیر، ج 4، ص 71)

2) 2) . امام صادق علیه السلام دربارۀ«فان خفتم الا تعدلوا»فرمود: یعنی در نفقه. (الکافی، ج 5، ص 363، ح 1)

3) 3) . مفسّران گفته‌اند: همسران پیامبر از او درخواست کالای دنیا و افزایش نفقه را داشتند و حضرت را آزار رساندند، حضرت یک ماه از آنان دوری کرد، و سپس آیۀ تخییر نازل شد. (مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 554)

وَ الَّذِینَ یُتَوَفَّوْنَ مِنْکُمْ وَ یَذَرُونَ أَزْوٰاجاً وَصِیَّةً لِأَزْوٰاجِهِمْ مَتٰاعاً إِلَی الْحَوْلِ غَیْرَ إِخْرٰاجٍ ... (1)بقره (2) 240

26. باقی ماندن زن در خانۀ شوهر، شرط پرداخت هزینۀ زندگی وی تا یک سال پس از مرگ شوهر:

وَ الَّذِینَ یُتَوَفَّوْنَ مِنْکُمْ وَ یَذَرُونَ أَزْوٰاجاً وَصِیَّةً لِأَزْوٰاجِهِمْ مَتٰاعاً إِلَی الْحَوْلِ غَیْرَ إِخْرٰاجٍ فَإِنْ خَرَجْنَ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ فِی مٰا فَعَلْنَ فِی أَنْفُسِهِنَّ مِنْ مَعْرُوفٍ وَ اللّٰهُ عَزِیزٌ حَکِیمٌ . بقره (2) 240

نیز ==> همین مدخل، وصیت به نفقه

نفقۀ زن شیرده

27. تأمین نفقۀ (نیازها و پوشاک) مادران (زنان شیرده فرزندان) به مقدار متعارف، بر عهدۀ پدران:

وَ الْوٰالِدٰاتُ یُرْضِعْنَ أَوْلاٰدَهُنَّ حَوْلَیْنِ کٰامِلَیْنِ ... وَ عَلَی الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَ کِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ .... بقره (2) 233

28. لزوم پرداخت نفقۀ زن شیرده، حتی پس از طلاق:

وَ إِذٰا طَلَّقْتُمُ النِّسٰاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلاٰ تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ یَنْکِحْنَ أَزْوٰاجَهُنَّ إِذٰا تَرٰاضَوْا بَیْنَهُمْ بِالْمَعْرُوفِ ذٰلِکَ یُوعَظُ بِهِ مَنْ کٰانَ مِنْکُمْ یُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ ذٰلِکُمْ أَزْکیٰ لَکُمْ وَ أَطْهَرُ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ وَ أَنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ

وَ الْوٰالِدٰاتُ یُرْضِعْنَ أَوْلاٰدَهُنَّ حَوْلَیْنِ کٰامِلَیْنِ لِمَنْ أَرٰادَ أَنْ یُتِمَّ الرَّضٰاعَةَ وَ عَلَی الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَ کِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ لاٰ تُکَلَّفُ نَفْسٌ إِلاّٰ وُسْعَهٰا لاٰ تُضَارَّ وٰالِدَةٌ بِوَلَدِهٰا وَ لاٰ مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ وَ عَلَی الْوٰارِثِ مِثْلُ ذٰلِکَ فَإِنْ أَرٰادٰا فِصٰالاً عَنْ تَرٰاضٍ مِنْهُمٰا وَ تَشٰاوُرٍ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْهِمٰا وَ إِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلاٰدَکُمْ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ إِذٰا سَلَّمْتُمْ مٰا آتَیْتُمْ بِالْمَعْرُوفِ .... بقره (2) 232 و 233

أَسْکِنُوهُنَّ مِنْ حَیْثُ سَکَنْتُمْ مِنْ وُجْدِکُمْ وَ لاٰ تُضآرُّوهُنَّ لِتُضَیِّقُوا عَلَیْهِنَّ وَ إِنْ کُنَّ أُولاٰتِ حَمْلٍ فَأَنْفِقُوا عَلَیْهِنَّ حَتّٰی یَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ فَإِنْ أَرْضَعْنَ لَکُمْ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ وَ أْتَمِرُوا بَیْنَکُمْ بِمَعْرُوفٍ ...

لِیُنْفِقْ ذُو سَعَةٍ مِنْ سَعَتِهِ وَ مَنْ قُدِرَ عَلَیْهِ رِزْقُهُ فَلْیُنْفِقْ مِمّٰا آتٰاهُ اللّٰهُ لاٰ یُکَلِّفُ اللّٰهُ نَفْساً إِلاّٰ مٰا آتٰاهٰا سَیَجْعَلُ اللّٰهُ بَعْدَ عُسْرٍ یُسْراً. طلاق (65) 6 و 7

29. خودداری پدر از تأمین مخارج زن شیرده، موجب زیان به کودک خویش:

وَ الْوٰالِدٰاتُ یُرْضِعْنَ أَوْلاٰدَهُنَّ حَوْلَیْنِ کٰامِلَیْنِ لِمَنْ أَرٰادَ أَنْ یُتِمَّ الرَّضٰاعَةَ وَ عَلَی الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَ کِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ لاٰ تُکَلَّفُ نَفْسٌ إِلاّٰ وُسْعَهٰا لاٰ تُضَارَّ وٰالِدَةٌ بِوَلَدِهٰا وَ لاٰ مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ ... . بقره (2) 233

30. لزوم تأمین نفقۀ زن شیردهندۀ فرزند میت، از سوی وارثان آن میت:

وَ الْوٰالِدٰاتُ یُرْضِعْنَ أَوْلاٰدَهُنَّ حَوْلَیْنِ کٰامِلَیْنِ لِمَنْ أَرٰادَ أَنْ یُتِمَّ الرَّضٰاعَةَ وَ عَلَی الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَ کِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ لاٰ تُکَلَّفُ نَفْسٌ إِلاّٰ وُسْعَهٰا لاٰ تُضَارَّ وٰالِدَةٌ بِوَلَدِهٰا وَ لاٰ مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ وَ عَلَی الْوٰارِثِ مِثْلُ ذٰلِکَ ... (2)بقره (2) 233

نفقۀ زن مطلقه

31. مسکن، نفقه‌ای برای زنان مطلّقه در ایام عدّه:

1) 1) . مقصود از«متاعاً»نفقه [خوراک، پوشاک و مسکن] است. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 602)

2) 2) . ظاهر این است که مقصود از«وارث»وارثان پدر کودک است

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ إِذٰا طَلَّقْتُمُ النِّسٰاءَ فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ وَ أَحْصُوا الْعِدَّةَ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ رَبَّکُمْ لاٰ تُخْرِجُوهُنَّ مِنْ بُیُوتِهِنَّ وَ لاٰ یَخْرُجْنَ إِلاّٰ أَنْ یَأْتِینَ بِفٰاحِشَةٍ مُبَیِّنَةٍ وَ تِلْکَ حُدُودُ اللّٰهِ وَ مَنْ یَتَعَدَّ حُدُودَ اللّٰهِ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ .... طلاق (65) 1

32. نفقۀ زن مطلّقه، از مصادیق احسان و حقی لازم بر عهدۀ محسنان:

لاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّسٰاءَ مٰا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ أَوْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَرِیضَةً وَ مَتِّعُوهُنَّ عَلَی الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَ عَلَی الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ مَتٰاعاً بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَی الْمُحْسِنِینَ . بقره (2) 236

33. تأمین نفقۀ زنان مطلّقه به طور متعارف، حقی بر عهدۀ اهل تقوا:

وَ لِلْمُطَلَّقٰاتِ مَتٰاعٌ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَی الْمُتَّقِینَ . بقره (2) 241

34. مسئولیّت وارث پدر، در پرداخت نفقه (غذا و لباس) زن مطلّقه مرضعه:

وَ إِذٰا طَلَّقْتُمُ النِّسٰاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلاٰ تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ یَنْکِحْنَ أَزْوٰاجَهُنَّ إِذٰا تَرٰاضَوْا بَیْنَهُمْ بِالْمَعْرُوفِ ذٰلِکَ یُوعَظُ بِهِ مَنْ کٰانَ مِنْکُمْ یُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ ذٰلِکُمْ أَزْکیٰ لَکُمْ وَ أَطْهَرُ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ وَ أَنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ

وَ الْوٰالِدٰاتُ یُرْضِعْنَ أَوْلاٰدَهُنَّ حَوْلَیْنِ کٰامِلَیْنِ لِمَنْ أَرٰادَ أَنْ یُتِمَّ الرَّضٰاعَةَ وَ عَلَی الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَ کِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ لاٰ تُکَلَّفُ نَفْسٌ إِلاّٰ وُسْعَهٰا لاٰ تُضَارَّ وٰالِدَةٌ بِوَلَدِهٰا وَ لاٰ مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ وَ عَلَی الْوٰارِثِ مِثْلُ ذٰلِکَ فَإِنْ أَرٰادٰا فِصٰالاً عَنْ تَرٰاضٍ مِنْهُمٰا وَ تَشٰاوُرٍ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْهِمٰا وَ إِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلاٰدَکُمْ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ إِذٰا سَلَّمْتُمْ مٰا آتَیْتُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ. (1)بقره (2) 232 و 233

35. تفاوت مردان غنی و فقیر، در تأمین دیۀ نفقۀ زنان مطلّقه و اجرت رضاع فرزند:

أَسْکِنُوهُنَّ مِنْ حَیْثُ سَکَنْتُمْ مِنْ وُجْدِکُمْ وَ لاٰ تُضآرُّوهُنَّ لِتُضَیِّقُوا عَلَیْهِنَّ وَ إِنْ کُنَّ أُولاٰتِ حَمْلٍ فَأَنْفِقُوا عَلَیْهِنَّ حَتّٰی یَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ فَإِنْ أَرْضَعْنَ لَکُمْ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ وَ أْتَمِرُوا بَیْنَکُمْ بِمَعْرُوفٍ وَ إِنْ تَعٰاسَرْتُمْ فَسَتُرْضِعُ لَهُ أُخْریٰ

لِیُنْفِقْ ذُو سَعَةٍ مِنْ سَعَتِهِ وَ مَنْ قُدِرَ عَلَیْهِ رِزْقُهُ فَلْیُنْفِقْ مِمّٰا آتٰاهُ اللّٰهُ لاٰ یُکَلِّفُ اللّٰهُ نَفْساً إِلاّٰ مٰا آتٰاهٰا سَیَجْعَلُ اللّٰهُ بَعْدَ عُسْرٍ یُسْراً. طلاق (65) 6 و 7

36. عرف، مرجع تشخیص میزان نفقۀ زنان مطلقه:

وَ لِلْمُطَلَّقٰاتِ مَتٰاعٌ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَی الْمُتَّقِینَ . بقره (2) 241

37. حکم تأمین نفقۀ زنان مطلقه از سوی همسران طلاق‌دهنده، شایستۀ تعقل و تفکر:

وَ لِلْمُطَلَّقٰاتِ مَتٰاعٌ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَی الْمُتَّقِینَ

کَذٰلِکَ یُبَیِّنُ اللّٰهُ لَکُمْ آیٰاتِهِ لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ . بقره (2) 241 و 242

38. رعایت نکردن احکام طلاق و پرداخت نفقه به زنان مطلّقه از سوی شوهران، ظلم به نفس و تجاوز از حدود خداوند:

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ إِذٰا طَلَّقْتُمُ النِّسٰاءَ فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ وَ أَحْصُوا الْعِدَّةَ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ رَبَّکُمْ لاٰ تُخْرِجُوهُنَّ مِنْ


1) 1) .«علی الوارث مثل ذلک»ظاهراً یعنی آنچه از لباس و نفقه بر عهدۀ پدر قرار داده شده بود، برعهده وارث او است، اگر بمیرد. (المیزان، ج 2، ص 241)

بُیُوتِهِنَّ وَ لاٰ یَخْرُجْنَ إِلاّٰ أَنْ یَأْتِینَ بِفٰاحِشَةٍ مُبَیِّنَةٍ وَ تِلْکَ حُدُودُ اللّٰهِ وَ مَنْ یَتَعَدَّ حُدُودَ اللّٰهِ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ لاٰ تَدْرِی لَعَلَّ اللّٰهَ یُحْدِثُ بَعْدَ ذٰلِکَ أَمْراً. طلاق (65) 1

نفقۀ سفیه

39. لزوم خودداری از دادن اموال سفیهان به آنان، برای تأمین نفقۀ آنان:

وَ لاٰ تُؤْتُوا السُّفَهٰاءَ أَمْوٰالَکُمُ الَّتِی جَعَلَ اللّٰهُ لَکُمْ قِیٰاماً وَ ارْزُقُوهُمْ فِیهٰا وَ اکْسُوهُمْ وَ قُولُوا لَهُمْ قَوْلاً مَعْرُوفاً. نساء (4) 5

40. لزوم تأمین نفقۀ سفیهان با اموال آنان، به‌وسیلۀ ولیّ ایشان:

وَ لاٰ تُؤْتُوا السُّفَهٰاءَ أَمْوٰالَکُمُ الَّتِی جَعَلَ اللّٰهُ لَکُمْ قِیٰاماً وَ ارْزُقُوهُمْ فِیهٰا وَ اکْسُوهُمْ وَ قُولُوا لَهُمْ قَوْلاً مَعْرُوفاً. (1)نساء (4) 5

نفقۀ فرزند

41. الزام پدران از جانب خداوند بر تأمین نفقۀ فرزندان شیرخوار خود:

وَ الْوٰالِدٰاتُ یُرْضِعْنَ أَوْلاٰدَهُنَّ حَوْلَیْنِ کٰامِلَیْنِ لِمَنْ أَرٰادَ أَنْ یُتِمَّ الرَّضٰاعَةَ وَ عَلَی الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَ کِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ لاٰ تُکَلَّفُ نَفْسٌ إِلاّٰ وُسْعَهٰا لاٰ تُضَارَّ وٰالِدَةٌ بِوَلَدِهٰا وَ لاٰ مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ وَ عَلَی الْوٰارِثِ مِثْلُ ذٰلِکَ فَإِنْ أَرٰادٰا فِصٰالاً عَنْ تَرٰاضٍ مِنْهُمٰا وَ تَشٰاوُرٍ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْهِمٰا وَ إِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلاٰدَکُمْ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ إِذٰا سَلَّمْتُمْ مٰا آتَیْتُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ. بقره (2) 233

42. الزام وارثان میّت بر تأمین نفقۀ فرزند شیرخوار میّت:

وَ الْوٰالِدٰاتُ یُرْضِعْنَ أَوْلاٰدَهُنَّ حَوْلَیْنِ کٰامِلَیْنِ لِمَنْ أَرٰادَ أَنْ یُتِمَّ الرَّضٰاعَةَ وَ عَلَی الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَ کِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ لاٰ تُکَلَّفُ نَفْسٌ إِلاّٰ وُسْعَهٰا لاٰ تُضَارَّ وٰالِدَةٌ بِوَلَدِهٰا وَ لاٰ مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ وَ عَلَی الْوٰارِثِ مِثْلُ ذٰلِکَ فَإِنْ أَرٰادٰا فِصٰالاً عَنْ تَرٰاضٍ مِنْهُمٰا وَ تَشٰاوُرٍ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْهِمٰا وَ إِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلاٰدَکُمْ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ إِذٰا سَلَّمْتُمْ مٰا آتَیْتُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ. بقره (2) 233

43. لزوم مشورت و تفاهم مرد و زن مطلّقه، در مورد رضاع و حضانت فرزندان خود:

أَسْکِنُوهُنَّ مِنْ حَیْثُ سَکَنْتُمْ مِنْ وُجْدِکُمْ وَ لاٰ تُضآرُّوهُنَّ لِتُضَیِّقُوا عَلَیْهِنَّ وَ إِنْ کُنَّ أُولاٰتِ حَمْلٍ فَأَنْفِقُوا عَلَیْهِنَّ حَتّٰی یَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ فَإِنْ أَرْضَعْنَ لَکُمْ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ وَ أْتَمِرُوا بَیْنَکُمْ بِمَعْرُوفٍ وَ إِنْ تَعٰاسَرْتُمْ فَسَتُرْضِعُ لَهُ أُخْریٰ . طلاق (65) 6

44. خوف از ناتوانی در تأمین مخارج و نفقۀ فرزندان، انگیزۀ قتل آنان به‌وسیلۀ پدرانشان در جاهلیّت:

... وَ لاٰ تَقْتُلُوا أَوْلاٰدَکُمْ مِنْ إِمْلاٰقٍ ... (2)انعام (6) 151


1) 1) . بنا بر یک تفسیر، مقصود از«اموالکم»اموالهم است. با این بیان اموال سفیه در دست ولیّ آنان است که برای ایشان خرج کند. (مجمع البیان، ج 3 -\4 ، ص 14؛ النکت و العیون، ماوردی، ج 1، ص 453)

2) 2) .«من إملاق»یعنی«ترس از گرسنگی»، عرب دختران را زنده زنده دفن می‌کردند، بعضی به سبب غیرت و بعضی به سبب خوف از فقر. (التفسیر الکبیر، ج 5، ص 178)

وَ لاٰ تَقْتُلُوا أَوْلاٰدَکُمْ خَشْیَةَ إِمْلاٰقٍ ... (1)اسراء (17) 31

45. کشتن فرزندان با انگیزۀ خوف از ناتوانی در نفقه، مورد نهی خداوند و کاری حرام:

... وَ لاٰ تَقْتُلُوا أَوْلاٰدَکُمْ مِنْ إِمْلاٰقٍ .... انعام (6) 151

وَ لاٰ تَقْتُلُوا أَوْلاٰدَکُمْ خَشْیَةَ إِمْلاٰقٍ .... اسراء (17) 31

نفقۀ یتیمان

46. لزوم تأمین نفقۀ یتیمان، از اموال خودشان، به‌وسیلۀ ولیّ آنان:

وَ لاٰ تُؤْتُوا السُّفَهٰاءَ أَمْوٰالَکُمُ الَّتِی جَعَلَ اللّٰهُ لَکُمْ قِیٰاماً وَ ارْزُقُوهُمْ فِیهٰا وَ اکْسُوهُمْ وَ قُولُوا لَهُمْ قَوْلاً مَعْرُوفاً

وَ ابْتَلُوا الْیَتٰامیٰ حَتّٰی إِذٰا بَلَغُوا النِّکٰاحَ فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً فَادْفَعُوا إِلَیْهِمْ أَمْوٰالَهُمْ وَ لاٰ تَأْکُلُوهٰا إِسْرٰافاً وَ بِدٰاراً أَنْ یَکْبَرُوا وَ مَنْ کٰانَ غَنِیًّا فَلْیَسْتَعْفِفْ وَ مَنْ کٰانَ فَقِیراً فَلْیَأْکُلْ بِالْمَعْرُوفِ فَإِذٰا دَفَعْتُمْ إِلَیْهِمْ أَمْوٰالَهُمْ فَأَشْهِدُوا عَلَیْهِمْ وَ کَفیٰ بِاللّٰهِ حَسِیباً. (2)نساء (4) 5 و 6

وصیّت به نفقه


1) 1) . عرب دختران را به سبب اینکه نمی‌توانستند [برای تأمین نفقۀ خود] کاسبی کنند می‌کشتند و نیز می‌ترسیدند که فقر آن دختران موجب نفرت و بی‌رغبتی کفوهای آنان از ازدواج با آنان بشود، ازاین‌رو خداوند فرمود:«و لا تقتلوا اولادکم». (التفسیر الکبیر، ج 7، ص 331)

2) 2) . بنا بر یک تفسیر از سعید بن جبیر، مقصود از«اموالکم»اموالهم است؛ یعنی اموال یتیمان را به خودشان ندهید و خرجی و لباسشان را از مال خودشان خرج کنید و این به عهدۀ ولیّ آنان است تا به رشد برسند. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 14؛ النکت و العیون، ماوردی، ج 1، ص 453)

47. حق سکونت در خانۀ شوهر و بهره‌گیری از اموال او به مدّت یک سال، از حقوق زنان شوهر مرده، برطبق وصیّت (پیش از نزول آیۀ میراث):

وَ الَّذِینَ یُتَوَفَّوْنَ مِنْکُمْ وَ یَذَرُونَ أَزْوٰاجاً وَصِیَّةً لِأَزْوٰاجِهِمْ مَتٰاعاً إِلَی الْحَوْلِ غَیْرَ إِخْرٰاجٍ فَإِنْ خَرَجْنَ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ فِی مٰا فَعَلْنَ فِی أَنْفُسِهِنَّ مِنْ مَعْرُوفٍ وَ اللّٰهُ عَزِیزٌ حَکِیمٌ . بقره (2) 240

نفی بلد

==>تبعید

نقبای بنی اسرائیل

اشاره

نقبا جمع نقیب برگرفته از مادّۀ«نقبَ»به معنای روزنه‌های وسیع است و اگر به فضایل اشخاص عنوان«مناقب»اطلاق می‌شود به خاطر آن است که با فحص و کنجکاوی باید از آنها آگاه گشت و به رهبر یک جمعیّت نیز نقیب گفته می‌شود زیرا از اسرار جمعیّت آگاه است و نیز به معنای ضامن و کفیل می‌باشد. (1)در قرآن کریم کلمۀ«نقیب»یک‌مرتبه آمده است که مقصود نقبای بنی اسرائیل است که برخی آن را به معنای جستجوگر از احوال قوم خویش دانسته‌اند (2)و عدّه‌ای بر این اعتقادند که آنان وزیران موسی بودند و بعد به مقام نبوّت رسیدند. (3)

برخی دیگر آنان را کفیل و ضامن معاهدات دینی مردم خویش دانسته‌اند (4)در حالی که بعضی گفته‌اند که دوازده نفری بودند که مسئول جمع‌آوری اطّلاعات از سرزمین شام و جبّاران بوده‌اند که به‌جز دو نفر از آنان مردم را از جبّاران ترسانیدند. (5)

در این مدخل از واژۀ«نقیب»و بعضی آیات استفاده شده است.

برگزیدگی نقبای بنی اسرائیل

1. انتخاب و گزینش دوازده نقیب از میان بنی اسرائیل، جهت نظارت بر طوائف دوازده‌گانۀ آنان:

وَ لَقَدْ أَخَذَ اللّٰهُ مِیثٰاقَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ وَ بَعَثْنٰا مِنْهُمُ اثْنَیْ عَشَرَ نَقِیباً ... (6)مائده (5) 12

تعداد نقبای بنی اسرائیل

2. انتخاب دوازده نقیب از بین بنی اسرائیل از سوی خداوند:

وَ لَقَدْ أَخَذَ اللّٰهُ مِیثٰاقَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ وَ بَعَثْنٰا مِنْهُمُ اثْنَیْ عَشَرَ نَقِیباً .... مائده (5) 12


1) 1) . مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 264 -\265

2) 2) . مفردات، ص 820،«نقب»؛ نثر طوبیٰ، ج 2، ص 491

3) 3) . روح المعانی، ج 4، جزء 6، ص 129

4) 4) . مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 264

5) 5) .

6) 6) . بنا بر اینکه آنان مبعوث و انتخاب‌شدۀ موسی علیه السلام باشند. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 265)

ظ

توصیۀ نقبای بنی اسرائیل

3. توکّل بر خدا، از توصیه‌های دو تن از نقبای بنی اسرائیل، در یورش بردن به سرزمین مقدس، برای مبارزه با جباران:

وَ لَقَدْ أَخَذَ اللّٰهُ مِیثٰاقَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ وَ بَعَثْنٰا مِنْهُمُ اثْنَیْ عَشَرَ نَقِیباً ... یٰا قَوْمِ ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ ... قٰالُوا یٰا مُوسیٰ إِنَّ فِیهٰا قَوْماً جَبّٰارِینَ ... قٰالَ رَجُلاٰنِ مِنَ الَّذِینَ یَخٰافُونَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمَا ادْخُلُوا عَلَیْهِمُ الْبٰابَ فَإِذٰا دَخَلْتُمُوهُ فَإِنَّکُمْ غٰالِبُونَ وَ عَلَی اللّٰهِ فَتَوَکَّلُوا إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ .

مائده (5) 12 و 21 - 23

4. تلاش و توصیۀ خالصانۀ دو تن از نقبای بنی اسرائیل، جهت ایجاد آمادگی بنی اسرائیل، برای مبارزه با حاکمان ستمگر:

وَ لَقَدْ أَخَذَ اللّٰهُ مِیثٰاقَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ وَ بَعَثْنٰا مِنْهُمُ اثْنَیْ عَشَرَ نَقِیباً ... قٰالَ رَجُلاٰنِ مِنَ الَّذِینَ یَخٰافُونَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمَا ادْخُلُوا عَلَیْهِمُ الْبٰابَ فَإِذٰا دَخَلْتُمُوهُ فَإِنَّکُمْ غٰالِبُونَ وَ عَلَی اللّٰهِ فَتَوَکَّلُوا إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ .

مائده (5) 12 و 23

خداترسی نقبای بنی اسرائیل

5. ترس از خدا، موجب تسلیم شدن دو تن از نقبای بنی اسرائیل، در برابر فرمان موسی علیه السلام برای مبارزه با جبّاران، در سرزمین مقدّس:

وَ لَقَدْ أَخَذَ اللّٰهُ مِیثٰاقَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ وَ بَعَثْنٰا مِنْهُمُ اثْنَیْ عَشَرَ نَقِیباً ... یٰا قَوْمِ ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ ... قٰالُوا یٰا مُوسیٰ إِنَّ فِیهٰا قَوْماً جَبّٰارِینَ ... قٰالَ رَجُلاٰنِ مِنَ الَّذِینَ یَخٰافُونَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمَا ادْخُلُوا عَلَیْهِمُ الْبٰابَ فَإِذٰا دَخَلْتُمُوهُ فَإِنَّکُمْ غٰالِبُونَ .... مائده (5) 12 و 21 -\23

6. ترس از خدا و احساس مسئولیّت دو تن از نقبای بنی اسرائیل (یوشع و کالب) موجب برخورداری از نعمتهای بزرگ الهی به آنان:

وَ لَقَدْ أَخَذَ اللّٰهُ مِیثٰاقَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ وَ بَعَثْنٰا مِنْهُمُ اثْنَیْ عَشَرَ نَقِیباً ... قٰالَ رَجُلاٰنِ مِنَ الَّذِینَ یَخٰافُونَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمَا ادْخُلُوا عَلَیْهِمُ الْبٰابَ فَإِذٰا دَخَلْتُمُوهُ فَإِنَّکُمْ غٰالِبُونَ .... مائده (5) 12 و 23

7. خداترسی دو تن از نقبای بنی اسرائیل، موجب شجاعت آنان در مقابل قدرت و نیروی دشمن:

وَ لَقَدْ أَخَذَ اللّٰهُ مِیثٰاقَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ وَ بَعَثْنٰا مِنْهُمُ اثْنَیْ عَشَرَ نَقِیباً ... قٰالُوا یٰا مُوسیٰ إِنَّ فِیهٰا قَوْماً جَبّٰارِینَ ... قٰالَ رَجُلاٰنِ مِنَ الَّذِینَ یَخٰافُونَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمَا ادْخُلُوا عَلَیْهِمُ الْبٰابَ فَإِذٰا دَخَلْتُمُوهُ فَإِنَّکُمْ غٰالِبُونَ .... مائده (5) 12 و 22 و 23

8. خداترسی و توکّل دو تن از نقبای بنی اسرائیل، موجب اطمینان آنان به پیروزی بنی اسرائیل، در صورت حمله بر حاکمان بیت‌المقدّس برای تصرّف آن:

وَ لَقَدْ أَخَذَ اللّٰهُ مِیثٰاقَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ وَ بَعَثْنٰا مِنْهُمُ اثْنَیْ عَشَرَ نَقِیباً ... یٰا قَوْمِ ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ ... قٰالَ رَجُلاٰنِ مِنَ الَّذِینَ یَخٰافُونَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمَا ادْخُلُوا عَلَیْهِمُ الْبٰابَ فَإِذٰا دَخَلْتُمُوهُ فَإِنَّکُمْ غٰالِبُونَ وَ عَلَی اللّٰهِ فَتَوَکَّلُوا إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ . (1)مائده (5) 12 و 21 و 23

نیز ==> اسباط

ریاست نقبای بنی اسرائیل

9. انتخاب شدن دوازده نقیب از بین بنی اسرائیل، جهت سرپرستی آنان:

وَ لَقَدْ أَخَذَ اللّٰهُ مِیثٰاقَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ وَ بَعَثْنٰا مِنْهُمُ اثْنَیْ عَشَرَ نَقِیباً ... (2)مائده (5) 12

عصیان نقبای بنی اسرائیل

10. عصیان عدّه‌ای از نقبای بنی اسرائیل از دستور موسی علیه السلام با فاش کردن اخبار دشمن، در بین بنی اسرائیل:

وَ لَقَدْ أَخَذَ اللّٰهُ مِیثٰاقَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ وَ بَعَثْنٰا مِنْهُمُ اثْنَیْ عَشَرَ نَقِیباً ... یٰا قَوْمِ ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ ... قٰالُوا یٰا مُوسیٰ إِنَّ فِیهٰا قَوْماً جَبّٰارِینَ وَ إِنّٰا لَنْ نَدْخُلَهٰا ... قٰالَ رَجُلاٰنِ مِنَ الَّذِینَ یَخٰافُونَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمَا ادْخُلُوا عَلَیْهِمُ الْبٰابَ ... (3)مائده (5) 12 و 21 - 23

مأموریّت نقبای بنی اسرائیل

11. اعزام دوازده نقیب بنی اسرائیل از سوی موسی علیه السلام به بیت‌المقدّس، جهت بررسی اوضاع و

1) 1) . مراد از«الارض المقدّسه»بنا بر یک احتمال، بیت‌المقدّس است. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 276؛ الکشاف، ج 1، ص 620)

2) 2) .«نقیب»به کسی گفته می‌شود که از سوی والی و حاکم بر گروه و طایفه‌ای قرار داده می‌شود تا از احوال آنان با خبر شود. (مفردات، ص 820 ،«نقب»؛ مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 264 -\265)

3) 3) . به نقل برخی مفسّران مقصود از«نقبای دوازده‌گانه»افرادی بودند که مسئول جمع‌آوری اطّلاعات از سرزمین و حال جبّاران بودند که به‌جز دو نفر«یوشع و کالب»از آنان مردم را از برخورد با جبّاران می‌ترسانیدند و اخباری که نمی‌بایست بازگو کنند، نقل می‌کردند. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 276 -\277)

اخبار حاکمان آن:

وَ لَقَدْ أَخَذَ اللّٰهُ مِیثٰاقَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ وَ بَعَثْنٰا مِنْهُمُ اثْنَیْ عَشَرَ نَقِیباً ... وَ إِذْ قٰالَ مُوسیٰ لِقَوْمِهِ ... یٰا قَوْمِ ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ ... قٰالَ رَجُلاٰنِ مِنَ الَّذِینَ یَخٰافُونَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمَا ادْخُلُوا عَلَیْهِمُ الْبٰابَ ... (1)مائده (5) 12 و 20 و 21 و 23

نقبای بنی اسرائیل

1. کالب

12. کالب، از نقبای بنی اسرائیل و برگزیدۀ خداوند و برخوردار از نعمت الهی:

وَ لَقَدْ أَخَذَ اللّٰهُ مِیثٰاقَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ وَ بَعَثْنٰا مِنْهُمُ اثْنَیْ عَشَرَ نَقِیباً ... قٰالَ رَجُلاٰنِ مِنَ الَّذِینَ یَخٰافُونَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمَا ادْخُلُوا عَلَیْهِمُ الْبٰابَ ... (2)مائده (5) 12 و 23

2. یوشع

13. یوشع، از نقبای بنی اسرائیل و برگزیده‌ای از سوی خداوند و بهره‌مند از نعمت الهی:

وَ لَقَدْ أَخَذَ اللّٰهُ مِیثٰاقَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ وَ بَعَثْنٰا مِنْهُمُ اثْنَیْ عَشَرَ نَقِیباً ... قٰالَ رَجُلاٰنِ مِنَ الَّذِینَ یَخٰافُونَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمَا ادْخُلُوا عَلَیْهِمُ الْبٰابَ ... (3)مائده (5) 12 و 23

مصادیق نعمتهای نقبای بنی اسرائیل

14. بهره‌مندی دو تن از نقبای بنی اسرائیل (یوشع و کالب) از نعمتهای خداوند:

وَ لَقَدْ أَخَذَ اللّٰهُ مِیثٰاقَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ وَ بَعَثْنٰا مِنْهُمُ اثْنَیْ عَشَرَ نَقِیباً ... قٰالَ رَجُلاٰنِ مِنَ الَّذِینَ یَخٰافُونَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمَا ادْخُلُوا عَلَیْهِمُ الْبٰابَ .... مائده (5) 12 و 23

وفاداری نقبای بنی اسرائیل

15. یوشع بن نون و کالب، دو نقیب بنی اسرائیل و وفادار به موسی علیه السلام :

وَ لَقَدْ أَخَذَ اللّٰهُ مِیثٰاقَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ وَ بَعَثْنٰا مِنْهُمُ اثْنَیْ عَشَرَ نَقِیباً ... قٰالَ رَجُلاٰنِ مِنَ الَّذِینَ یَخٰافُونَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمَا ادْخُلُوا عَلَیْهِمُ الْبٰابَ فَإِذٰا دَخَلْتُمُوهُ فَإِنَّکُمْ غٰالِبُونَ .... مائده (5) 12 و 23

نقره

اشاره

نقره، فلزی قیمتی و سپید رنگ است که از جهت ارزش، پس از زر قرار دارد (4)و از سودمندترین فلزات عالم است و کاربرد بسیاری در ساختن اشیای زینتی و جواهرسازی و زیورآلات دارد.

علاوه بر این، در جرّاحی و دندان‌سازی نیز کاربرد


1) 1) . مراد از«الارض المقدّسه»بیت‌المقدّس، دمشق، فلسطین، اردن، شام یا کوه طور است و برداشت یادشده براساس احتمال و قول اوّل است. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 276)

2) 2) . مراد از«رجلان»یوشع بن نون و کالب بن یوفنّا دو تن از نقبای بنی اسرائیل است. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 279؛ انوار التنزیل، بیضاوی، ج 2، ص 122)

3) 3) . مراد از«رجلان»یوشع بن نون و کالب بن یوفنّا دو تن از نقبای بنی اسرائیل است. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 279؛ انوار التنزیل، بیضاوی، ج 2، ص 122)

4) 4) . لغت‌نامه، ج 13، ص 20036،«نقره»

دارد. (1)در این مدخل از واژه‌های«فضّة»،«درهم»و«ورق»استفاده شده است.

اهمّ عناوین: نقره‌اندوزان.

ارزش نقره

1. نقره، کالای ارزشمند قبل از اسلام و وسیلۀ تبادل اقتصادی و خریدوفروش:

... وَ الَّذِینَ یَکْنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ وَ لاٰ یُنْفِقُونَهٰا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ .... توبه (9) 34

2. ناچیزی ارزش نقره در مقایسه با ارزشهای دیگر نزد خدا:

زُیِّنَ لِلنّٰاسِ حُبُّ الشَّهَوٰاتِ مِنَ النِّسٰاءِ وَ الْبَنِینَ وَ الْقَنٰاطِیرِ الْمُقَنْطَرَةِ مِنَ الذَّهَبِ وَ الْفِضَّةِ ... ذٰلِکَ مَتٰاعُ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ اللّٰهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الْمَآبِ قُلْ أَ أُنَبِّئُکُمْ بِخَیْرٍ مِنْ ذٰلِکُمْ .... آل عمران (3) 14 و 15

وَ لَوْ لاٰ أَنْ یَکُونَ النّٰاسُ أُمَّةً وٰاحِدَةً لَجَعَلْنٰا لِمَنْ یَکْفُرُ بِالرَّحْمٰنِ لِبُیُوتِهِمْ سُقُفاً مِنْ فِضَّةٍ ... وَ زُخْرُفاً وَ إِنْ کُلُّ ذٰلِکَ لَمّٰا مَتٰاعُ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةُ عِنْدَ رَبِّکَ لِلْمُتَّقِینَ . زخرف (43) 33 و 35

3. ارزشمندی و نقش نقره در تزیین خانه و ساختمان:

وَ لَوْ لاٰ أَنْ یَکُونَ النّٰاسُ أُمَّةً وٰاحِدَةً لَجَعَلْنٰا لِمَنْ یَکْفُرُ بِالرَّحْمٰنِ لِبُیُوتِهِمْ سُقُفاً مِنْ فِضَّةٍ وَ مَعٰارِجَ عَلَیْهٰا یَظْهَرُونَ . زخرف (43) 33

4. ارزشمندی و نقش نقره در تزیین ظروف خوردن

1) 1) . دایرةالمعارف نو، ج 5، ص 4362،«نقره»

و آشامیدن:

وَ یُطٰافُ عَلَیْهِمْ بِآنِیَةٍ مِنْ فِضَّةٍ وَ أَکْوٰابٍ کٰانَتْ قَوٰارِیرَا

قَوٰارِیرَا مِنْ فِضَّةٍ قَدَّرُوهٰا تَقْدِیراً. انسان (76) 15 و 16

نیز ==> همین مدخل، تاریخ نقره، تزیین با نقره، دستبند نقره، سقف نقره و نقش نقره

انفاق نقره

5. ترک انفاق نقره در راه خدا، موجب گرفتاری به عذاب دردناک جهنم:

وَ الَّذِینَ یَکْنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ وَ لاٰ یُنْفِقُونَهٰا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذٰابٍ أَلِیمٍ

یَوْمَ یُحْمیٰ عَلَیْهٰا فِی نٰارِ جَهَنَّمَ فَتُکْویٰ بِهٰا جِبٰاهُهُمْ وَ جُنُوبُهُمْ وَ ظُهُورُهُمْ هٰذٰا مٰا کَنَزْتُمْ لِأَنْفُسِکُمْ فَذُوقُوا مٰا کُنْتُمْ تَکْنِزُونَ . توبه (9) 34 و 35

6. وجوب انفاق از نقره‌های گردآوری شده (گنج):

وَ الَّذِینَ یَکْنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ وَ لاٰ یُنْفِقُونَهٰا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذٰابٍ أَلِیمٍ

یَوْمَ یُحْمیٰ عَلَیْهٰا فِی نٰارِ جَهَنَّمَ فَتُکْویٰ بِهٰا جِبٰاهُهُمْ وَ جُنُوبُهُمْ وَ ظُهُورُهُمْ هٰذٰا مٰا کَنَزْتُمْ لِأَنْفُسِکُمْ فَذُوقُوا مٰا کُنْتُمْ تَکْنِزُونَ . توبه (9) 34 و 35

پول نقره

==> همین مدخل، تاریخ نقره

تاریخ نقره

7. رواج پول نقره برای مبادلات اقتصادی، در جامعۀ عصر اصحاب کهف:

أَمْ حَسِبْتَ أَنَّ أَصْحٰابَ الْکَهْفِ .... قٰالُوا ... فَابْعَثُوا أَحَدَکُمْ بِوَرِقِکُمْ هٰذِهِ إِلَی الْمَدِینَةِ فَلْیَنْظُرْ أَیُّهٰا أَزْکیٰ طَعٰاماً فَلْیَأْتِکُمْ بِرِزْقٍ مِنْهُ ... (1)کهف (18) 9 و 19

8. استفادۀ اصحاب کهف از سکّه‌های نقره‌ای خود برای تهیّۀ غذا، پس از بیدار شدن از خواب طولانی:

أَمْ حَسِبْتَ أَنَّ أَصْحٰابَ الْکَهْفِ ... وَ کَذٰلِکَ بَعَثْنٰاهُمْ لِیَتَسٰاءَلُوا بَیْنَهُمْ ... قٰالُوا رَبُّکُمْ أَعْلَمُ بِمٰا لَبِثْتُمْ فَابْعَثُوا أَحَدَکُمْ بِوَرِقِکُمْ هٰذِهِ إِلَی الْمَدِینَةِ فَلْیَنْظُرْ أَیُّهٰا أَزْکیٰ طَعٰاماً فَلْیَأْتِکُمْ بِرِزْقٍ مِنْهُ .... کهف (18) 9 و 19

9. درهم (سکّۀ نقره‌ای)، پولی رایج در عصر یعقوب علیه السلام :

وَ شَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ دَرٰاهِمَ مَعْدُودَةٍ وَ کٰانُوا فِیهِ مِنَ الزّٰاهِدِینَ . یوسف (12) 20

10. فروختن یوسف علیه السلام به بهای ناچیزی از درهم (نقره) در بازار مصر:

... وَ تَرَکْنٰا یُوسُفَ عِنْدَ مَتٰاعِنٰا ... وَ شَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ دَرٰاهِمَ مَعْدُودَةٍ .... یوسف (12) 17 و 20

تزیین با نقره

11. نقره، فلزی زیبا و ابزاری برای تزیین و زیبایی:

زُیِّنَ لِلنّٰاسِ حُبُّ الشَّهَوٰاتِ مِنَ النِّسٰاءِ وَ الْبَنِینَ وَ الْقَنٰاطِیرِ الْمُقَنْطَرَةِ مِنَ الذَّهَبِ وَ الْفِضَّةِ .... آل عمران (3) 14

وَ لَوْ لاٰ أَنْ یَکُونَ النّٰاسُ أُمَّةً وٰاحِدَةً لَجَعَلْنٰا لِمَنْ یَکْفُرُ بِالرَّحْمٰنِ لِبُیُوتِهِمْ سُقُفاً مِنْ


1) 1) .«ورق»به معنای درهم و«درهم»نقره‌ای مسکوک است که با آن معامله می‌شود. (مفردات، ص 866 ،«ورق»؛ ص 312،«درهم») نام سکّه‌ای است که مدوّر که از نقره زده می‌شود. (لغت‌نامه، ج 7، ص 9416،«درهم»)

فِضَّةٍ .... زخرف (43) 33

... وَ حُلُّوا أَسٰاوِرَ مِنْ فِضَّةٍ .... انسان (76) 21

12. نقره، وسیله‌ای برای تزیین و آراسته کردن ساختمان:

وَ لَوْ لاٰ أَنْ یَکُونَ النّٰاسُ أُمَّةً وٰاحِدَةً لَجَعَلْنٰا لِمَنْ یَکْفُرُ بِالرَّحْمٰنِ لِبُیُوتِهِمْ سُقُفاً مِنْ فِضَّةٍ وَ مَعٰارِجَ عَلَیْهٰا یَظْهَرُونَ . زخرف (43) 33

نیز ==> همین مدخل، دستبند نقره و ظرف نقره‌ای

دستبند نقره

13. دستبندهایی از نقره، زینت ابرار و بندگان خدا در بهشت:

إِنَّ الْأَبْرٰارَ یَشْرَبُونَ مِنْ کَأْسٍ کٰانَ مِزٰاجُهٰا کٰافُوراً

عَیْناً یَشْرَبُ بِهٰا عِبٰادُ اللّٰهِ ... عٰالِیَهُمْ ثِیٰابُ سُندُسٍ خُضْرٌ وَ إِسْتَبْرَقٌ وَ حُلُّوا أَسٰاوِرَ مِنْ فِضَّةٍ وَ سَقٰاهُمْ رَبُّهُمْ شَرٰاباً طَهُوراً. انسان (76) 5 و 6 و 21

سقف نقره

14. امتیاز نبودن داشتن خانه‌هایی با سقفها و نردبانهای نقره‌ای:

وَ لَوْ لاٰ أَنْ یَکُونَ النّٰاسُ أُمَّةً وٰاحِدَةً لَجَعَلْنٰا لِمَنْ یَکْفُرُ بِالرَّحْمٰنِ لِبُیُوتِهِمْ سُقُفاً مِنْ فِضَّةٍ وَ مَعٰارِجَ عَلَیْهٰا یَظْهَرُونَ . زخرف (43) 33

15. خداوند قادر بر توانا ساختن کافران بر ایجاد خانه‌هایی با سقف نقره‌ای:

وَ لَوْ لاٰ أَنْ یَکُونَ النّٰاسُ أُمَّةً وٰاحِدَةً لَجَعَلْنٰا لِمَنْ یَکْفُرُ بِالرَّحْمٰنِ لِبُیُوتِهِمْ سُقُفاً مِنْ فِضَّةٍ وَ مَعٰارِجَ عَلَیْهٰا یَظْهَرُونَ . (1)زخرف (43) 33

16. گرایش مردم به کفر، مانع از قادر ساختن کافران بر ساختن سقف خانه‌هایشان از نقره:

وَ لَوْ لاٰ أَنْ یَکُونَ النّٰاسُ أُمَّةً وٰاحِدَةً لَجَعَلْنٰا لِمَنْ یَکْفُرُ بِالرَّحْمٰنِ لِبُیُوتِهِمْ سُقُفاً مِنْ فِضَّةٍ وَ مَعٰارِجَ عَلَیْهٰا یَظْهَرُونَ . زخرف (43) 33

ظرف نقره‌ای

17. پذیرایی از نیکان در بهشت، با کاسه‌ها و ظرفهای (قدح و جامهای) نقره‌ای:

إِنَّ الْأَبْرٰارَ یَشْرَبُونَ مِنْ کَأْسٍ کٰانَ مِزٰاجُهٰا کٰافُوراً

وَ جَزٰاهُمْ بِمٰا صَبَرُوا جَنَّةً وَ حَرِیراً

وَ یُطٰافُ عَلَیْهِمْ بِآنِیَةٍ مِنْ فِضَّةٍ وَ أَکْوٰابٍ کٰانَتْ قَوٰارِیرَا

قَوٰارِیرَا مِنْ فِضَّةٍ .... انسان (76) 5 و 12 و 15 و 16

18. پذیرایی با ظروف طلا و نقره، پاداش اطعام و انفاق‌کنندگان با اخلاص در راه خدا:

وَ یُطْعِمُونَ الطَّعٰامَ عَلیٰ حُبِّهِ مِسْکِیناً وَ یَتِیماً وَ أَسِیراً

إِنَّمٰا نُطْعِمُکُمْ لِوَجْهِ اللّٰهِ ... وَ یُطٰافُ عَلَیْهِمْ بِآنِیَةٍ مِنْ فِضَّةٍ وَ أَکْوٰابٍ کٰانَتْ قَوٰارِیرَا قَوٰارِیرَا مِنْ فِضَّةٍ قَدَّرُوهٰا تَقْدِیراً. انسان (76) 8 و 9 و 15 و 16

19. وجود ظرف نقره‌ای در بهشت:

وَ یُطٰافُ عَلَیْهِمْ بِآنِیَةٍ مِنْ فِضَّةٍ وَ أَکْوٰابٍ کٰانَتْ قَوٰارِیرَا

قَوٰارِیرَا مِنْ فِضَّةٍ قَدَّرُوهٰا تَقْدِیراً. انسان (76) 15 و 16

20. ظروف نقره‌ای به اندازه‌های گوناگون در بهشت:

وَ جَزٰاهُمْ بِمٰا صَبَرُوا جَنَّةً وَ حَرِیراً

قَوٰارِیرَا مِنْ فِضَّةٍ قَدَّرُوهٰا تَقْدِیراً. انسان (76) 12 و 16

21. طواف حور و غلمان بهشتی با ظروف نقره‌ای به

1) 1) . مقصود از«معارج»نردبانهای نقره‌ای است. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 72؛ زاد المسیر، ج 7، ص 313)

دور بهشتیان:

إِنَّ الْأَبْرٰارَ ... وَ جَزٰاهُمْ بِمٰا صَبَرُوا جَنَّةً وَ حَرِیراً وَ یُطٰافُ عَلَیْهِمْ بِآنِیَةٍ مِنْ فِضَّةٍ وَ أَکْوٰابٍ کٰانَتْ قَوٰارِیرَا وَ یَطُوفُ عَلَیْهِمْ وِلْدٰانٌ مُخَلَّدُونَ .... انسان (76) 5 و 12 و 16 و 19

عذاب با نقره

==> همین مدخل، نقره‌اندوزان

علاقه به نقره

22. علاقۀ انسانها به فلزهای نقره‌ای:

زُیِّنَ لِلنّٰاسِ حُبُّ الشَّهَوٰاتِ مِنَ النِّسٰاءِ وَ الْبَنِینَ وَ الْقَنٰاطِیرِ الْمُقَنْطَرَةِ مِنَ الذَّهَبِ وَ الْفِضَّةِ .... آل عمران (3) 14

23. تزیین شیطان در مورد علاقه به نقره‌جات و اندوختن آنها:

زُیِّنَ لِلنّٰاسِ حُبُّ الشَّهَوٰاتِ مِنَ النِّسٰاءِ وَ الْبَنِینَ وَ الْقَنٰاطِیرِ الْمُقَنْطَرَةِ مِنَ الذَّهَبِ وَ الْفِضَّةِ ... (1)آل عمران (3) 14

گنج نقره

24. مذمّت خداوند در مورد ذخیره کردن نقره و انفاق نکردن آن در راه خدا:

وَ الَّذِینَ یَکْنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ وَ لاٰ یُنْفِقُونَهٰا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذٰابٍ أَلِیمٍ

یَوْمَ یُحْمیٰ عَلَیْهٰا فِی نٰارِ جَهَنَّمَ فَتُکْویٰ بِهٰا جِبٰاهُهُمْ وَ جُنُوبُهُمْ وَ ظُهُورُهُمْ هٰذٰا مٰا کَنَزْتُمْ لِأَنْفُسِکُمْ فَذُوقُوا مٰا کُنْتُمْ تَکْنِزُونَ . توبه (9) 34 و 35

25. حرمت ذخیره کردن نقره و انفاق نکردن آن از سوی گنج‌اندوزان:

وَ الَّذِینَ یَکْنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ وَ لاٰ یُنْفِقُونَهٰا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذٰابٍ أَلِیمٍ

یَوْمَ یُحْمیٰ عَلَیْهٰا فِی نٰارِ جَهَنَّمَ فَتُکْویٰ بِهٰا جِبٰاهُهُمْ وَ جُنُوبُهُمْ وَ ظُهُورُهُمْ هٰذٰا مٰا کَنَزْتُمْ لِأَنْفُسِکُمْ فَذُوقُوا مٰا کُنْتُمْ تَکْنِزُونَ . توبه (9) 34 و 35

26. بسیاری از احبار و رهبانان از اهل کتاب، از گنج‌اندوزان طلا و نقره:

وَ الَّذِینَ یَکْنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ وَ لاٰ یُنْفِقُونَهٰا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذٰابٍ أَلِیمٍ

یَوْمَ یُحْمیٰ عَلَیْهٰا فِی نٰارِ جَهَنَّمَ فَتُکْویٰ بِهٰا جِبٰاهُهُمْ وَ جُنُوبُهُمْ وَ ظُهُورُهُمْ هٰذٰا مٰا کَنَزْتُمْ لِأَنْفُسِکُمْ فَذُوقُوا مٰا کُنْتُمْ تَکْنِزُونَ . توبه (9) 34 و 35

نیز ==> همین مدخل، گنج‌اندوزان

نردبان نقره

==> همین مدخل، سقف نقره

نقره‌اندوزان

27. انباشته‌کنندگان نقره، مستحقّ عذاب دردناک در جهنّم:

... وَ الَّذِینَ یَکْنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ وَ لاٰ یُنْفِقُونَهٰا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذٰابٍ أَلِیمٍ یَوْمَ یُحْمیٰ عَلَیْهٰا فِی نٰارِ جَهَنَّمَ .... توبه (9) 34 و 35

28. استفاده از گنجینه‌های نقره‌اندوزان، برای نقره‌داغ کردن آنان در جهنّم:

... وَ الَّذِینَ یَکْنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ وَ لاٰ یُنْفِقُونَهٰا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذٰابٍ أَلِیمٍ یَوْمَ یُحْمیٰ عَلَیْهٰا فِی نٰارِ جَهَنَّمَ .... توبه (9) 34 و 35

29. نقره‌داغ کردن، عذاب دردناک نقره‌اندوزان در جهنّم:

... وَ الَّذِینَ یَکْنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ وَ لاٰ یُنْفِقُونَهٰا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذٰابٍ أَلِیمٍ یَوْمَ یُحْمیٰ عَلَیْهٰا فِی نٰارِ جَهَنَّمَ فَتُکْویٰ بِهٰا جِبٰاهُهُمْ وَ جُنُوبُهُمْ وَ ظُهُورُهُمْ هٰذٰا مٰا کَنَزْتُمْ لِأَنْفُسِکُمْ فَذُوقُوا مٰا کُنْتُمْ تَکْنِزُونَ . توبه (9) 34 و 35

30. داغ نهادن بر صورت، پیشانی، پهلو و پشت نقره‌اندوزان در آتش جهنّم:

... وَ الَّذِینَ یَکْنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ وَ لاٰ یُنْفِقُونَهٰا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذٰابٍ أَلِیمٍ یَوْمَ یُحْمیٰ عَلَیْهٰا فِی نٰارِ جَهَنَّمَ فَتُکْویٰ بِهٰا جِبٰاهُهُمْ وَ جُنُوبُهُمْ وَ ظُهُورُهُمْ .... توبه (9) 34 و 35

31. نقره‌های گداخته شده در آتش جهنّم و عذاب شدن با آن، تجسّم انباشتن آنها توسط نقره‌اندوزان:

... وَ الَّذِینَ یَکْنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ وَ لاٰ یُنْفِقُونَهٰا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذٰابٍ أَلِیمٍ یَوْمَ یُحْمیٰ عَلَیْهٰا فِی نٰارِ جَهَنَّمَ فَتُکْویٰ بِهٰا جِبٰاهُهُمْ وَ جُنُوبُهُمْ وَ ظُهُورُهُمْ هٰذٰا مٰا کَنَزْتُمْ لِأَنْفُسِکُمْ فَذُوقُوا مٰا کُنْتُمْ تَکْنِزُونَ . توبه (9) 34 و 35

32. خداوند، تهدیدکنندۀ نقره‌اندوزان، به عذاب دردناک نقره‌داغ شدن در جهنّم:

... وَ الَّذِینَ یَکْنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ وَ لاٰ یُنْفِقُونَهٰا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذٰابٍ أَلِیمٍ یَوْمَ یُحْمیٰ عَلَیْهٰا


1) 1) . برداشت فوق در صورتی است که«زینت‌دهنده»،«شیطان»باشد. (الکشاف، ج 1، ص 342؛ روح البیان، ج 2، ص 14)

فِی نٰارِ جَهَنَّمَ فَتُکْویٰ بِهٰا جِبٰاهُهُمْ وَ جُنُوبُهُمْ وَ ظُهُورُهُمْ هٰذٰا مٰا کَنَزْتُمْ لِأَنْفُسِکُمْ فَذُوقُوا مٰا کُنْتُمْ تَکْنِزُونَ . توبه (9) 34 و 35

نیز ==> همین مدخل، عذاب با نقره

نقره‌اندوزی

==> همین مدخل، نقره‌اندوزان

نقره در بهشت

==> همین مدخل، دستبند نقره و ظرف نقره‌ای

نقش نقره

33. نقره، وسیله‌ای برای اندوختن سرمایه:

زُیِّنَ لِلنّٰاسِ حُبُّ الشَّهَوٰاتِ مِنَ النِّسٰاءِ وَ الْبَنِینَ وَ الْقَنٰاطِیرِ الْمُقَنْطَرَةِ مِنَ الذَّهَبِ وَ الْفِضَّةِ ... ذٰلِکَ مَتٰاعُ الْحَیٰاةِ .... آل عمران (3) 14

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّ کَثِیراً مِنَ الْأَحْبٰارِ وَ الرُّهْبٰانِ لَیَأْکُلُونَ أَمْوٰالَ النّٰاسِ بِالْبٰاطِلِ وَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ یَکْنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ وَ لاٰ یُنْفِقُونَهٰا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذٰابٍ أَلِیمٍ . توبه (9) 34

34. نقش نقره و پولهای نقره‌ای در خریدوفروش کالا و مبادلات اقتصادی در زمان اصحاب کهف:

أَمْ حَسِبْتَ أَنَّ أَصْحٰابَ الْکَهْفِ ... وَ کَذٰلِکَ بَعَثْنٰاهُمْ لِیَتَسٰاءَلُوا بَیْنَهُمْ ... قٰالُوا رَبُّکُمْ أَعْلَمُ بِمٰا لَبِثْتُمْ فَابْعَثُوا أَحَدَکُمْ بِوَرِقِکُمْ هٰذِهِ إِلَی الْمَدِینَةِ فَلْیَنْظُرْ أَیُّهٰا أَزْکیٰ طَعٰاماً فَلْیَأْتِکُمْ بِرِزْقٍ مِنْهُ .... کهف (18) 9 و 19

35. نقش نقره و پولهای نقره‌ای در خریدوفروش کالا و مبادلات اقتصادی در زمان یوسف علیه السلام :

... وَ تَرَکْنٰا یُوسُفَ عِنْدَ مَتٰاعِنٰا ... وَ شَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ دَرٰاهِمَ مَعْدُودَةٍ .... یوسف (12) 17 و 20

نیز ==> همین مدخل، تاریخ نقره، تزیین با نقره

نکاح

==>ازدواج

نگاه

اشاره

نگاه به معنای نظر و دید است. (1)در این مدخل از مشتقّات«بصر»،«رأی»،«نظر»و بعضی آیات استفاده شده است.

اهمّ عناوین: آثار نگاه، احکام نگاه، نگاه به نامحرم و نگاه عبرت.

آثار نگاه

1. اظهار باطن

1. نگاه، نشان‌دهندۀ احوال درونی افراد:

... فَإِذٰا جٰاءَ الْخَوْفُ رَأَیْتَهُمْ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ تَدُورُ أَعْیُنُهُمْ کَالَّذِی یُغْشیٰ عَلَیْهِ مِنَ الْمَوْتِ .... احزاب (33) 19

... رَأَیْتَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ نَظَرَ الْمَغْشِیِّ عَلَیْهِ مِنَ الْمَوْتِ .... محمّد (47) 20

2. سرور

2. نگاه به رنگ زرد خالص، موجب سرور و شادی انسان:

قٰالُوا ادْعُ لَنٰا رَبَّکَ یُبَیِّنْ لَنٰا مٰا لَوْنُهٰا قٰالَ إِنَّهُ یَقُولُ إِنَّهٰا


1) 1) . فرهنگ فارسی، ج 4، ص 4805،«نگاه»

بَقَرَةٌ صَفْرٰاءُ فٰاقِعٌ لَوْنُهٰا تَسُرُّ النّٰاظِرِینَ . بقره (2) 69

3. شناخت

3. نگاه مکرّر و تفکّر عمیق‌تر در آفرینش جهان، موجب آگاهی و شناخت فزون‌تر به نظم و انسجام آن:

اَلَّذِی خَلَقَ سَبْعَ سَمٰاوٰاتٍ طِبٰاقاً مٰا تَریٰ فِی خَلْقِ الرَّحْمٰنِ مِنْ تَفٰاوُتٍ فَارْجِعِ الْبَصَرَ هَلْ تَریٰ مِنْ فُطُورٍ

ثُمَّ ارْجِعِ الْبَصَرَ کَرَّتَیْنِ یَنْقَلِبْ إِلَیْکَ الْبَصَرُ خٰاسِئاً وَ هُوَ حَسِیرٌ. ملک (67) 3 و 4

4. لذّت

4. لذّت بردن با نگاه، از جمله پاداشهای بهشتیان:

اُدْخُلُوا الْجَنَّةَ .... وَ فِیهٰا مٰا تَشْتَهِیهِ الْأَنْفُسُ وَ تَلَذُّ الْأَعْیُنُ .... زخرف (43) 70 و 71

احکام نگاه

5. وجوب اجتناب از چشم‌چرانی و نگاه پیگیر به نامحرم:

قُلْ لِلْمُؤْمِنِینَ یَغُضُّوا مِنْ أَبْصٰارِهِمْ وَ یَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ... وَ قُلْ لِلْمُؤْمِنٰاتِ یَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصٰارِهِنَّ .... نور (24) 30 و 31

6. وجوب چشم فروبستن ، از عورت و شرمگاه دیگران:

قُلْ لِلْمُؤْمِنِینَ یَغُضُّوا مِنْ أَبْصٰارِهِمْ وَ یَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ... وَ قُلْ لِلْمُؤْمِنٰاتِ یَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصٰارِهِنَّ وَ یَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ ... (1)نور (24) 30 و 31

7. حرمت نگاه مرد به زن نامحرم:

قُلْ لِلْمُؤْمِنِینَ یَغُضُّوا مِنْ أَبْصٰارِهِمْ ... نور (24) 30

8. حرمت نگاه زن به مرد نامحرم:

وَ قُلْ لِلْمُؤْمِنٰاتِ یَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصٰارِهِنَّ .... نور (24) 31

9. جواز نگاه کردن مرد به بدن همسر خویش:

وَ قُلْ لِلْمُؤْمِنٰاتِ ... وَ لاٰ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّٰ لِبُعُولَتِهِنَّ ... (2)نور (24) 31

10. جواز نگاه کردن پدر و اجداد به مواضع زینت دختران خویش:

وَ قُلْ لِلْمُؤْمِنٰاتِ ... وَ لاٰ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّٰ ... أَوْ آبٰائِهِنَّ .... نور (24) 31

11. جواز نگاه کردن پدران شوهر به مواضع زینت عروس خویش:

وَ قُلْ لِلْمُؤْمِنٰاتِ ... وَ لاٰ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّٰ ... أَوْ آبٰاءِ بُعُولَتِهِنَّ .... نور (24) 31

12. جواز نگاه کردن پسران به مواضع زینت مادر خویش:

وَ قُلْ لِلْمُؤْمِنٰاتِ ... وَ لاٰ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّٰ لِبُعُولَتِهِنَّ ... أَوْ أَبْنٰائِهِنَّ .... نور (24) 31

13. جواز نگاه کردن پسران شوهر به مواضع زینت نامادری خویش:

وَ قُلْ لِلْمُؤْمِنٰاتِ ... وَ لاٰ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّٰ لِبُعُولَتِهِنَّ ... أَوْ أَبْنٰاءِ بُعُولَتِهِنَّ .... نور (24) 31

14. جواز نگاه کردن برادران به مواضع زینت خواهران خویش:

وَ قُلْ لِلْمُؤْمِنٰاتِ ... وَ لاٰ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّٰ لِبُعُولَتِهِنَّ ... أَوْ إِخْوٰانِهِنَّ .... نور (24) 31


1) 1) . امر به پوشش عورت، قرینه است که مقصود از چشم فروبستن در آیات، چشم فروبستن از عورت و شرمگاه دیگران است

2) 2) . مقصود از«لا یبدین زینتهنّ»نهی از اظهار مواضع زینت است. (مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 217)

15. جواز نگاه کردن پسران برادر به مواضع زینت عمّه‌های خویش:

وَ قُلْ لِلْمُؤْمِنٰاتِ ... وَ لاٰ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّٰ لِبُعُولَتِهِنَّ ... أَوْ إِخْوٰانِهِنَّ .... نور (24) 31

16.جواز نگاه کردن پسران خواهر به مواضع زینت خاله‌های خویش:

وَ قُلْ لِلْمُؤْمِنٰاتِ ... وَ لاٰ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّٰ لِبُعُولَتِهِنَّ ... أَوْ بَنِی أَخَوٰاتِهِنَّ .... نور (24) 31

17. جواز نگاه کردن زنان مؤمن به مواضع زینت یکدیگر:

وَ قُلْ لِلْمُؤْمِنٰاتِ ... وَ لاٰ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّٰ لِبُعُولَتِهِنَّ ... أَوْ نِسٰائِهِنَّ .... نور (24) 31

18. جواز نگاه کردن بردگان به مواضع زینت زنان مالک خویش:

وَ قُلْ لِلْمُؤْمِنٰاتِ ... وَ لاٰ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّٰ لِبُعُولَتِهِنَّ ... أَوْ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُهُنَّ .... نور (24) 31

19. جواز نگاه کردن مردان سفیه و فاقد شهوت، به مواضع زینت بدن زنان:

وَ قُلْ لِلْمُؤْمِنٰاتِ ... وَ لاٰ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّٰ لِبُعُولَتِهِنَّ ... أَوِ التّٰابِعِینَ غَیْرِ أُولِی الْإِرْبَةِ مِنَ الرِّجٰالِ ... (1)نور (24) 31

20. جواز نگاه کردن پسران غیر ممیّز به مواضع زینت بدن زنان:

وَ قُلْ لِلْمُؤْمِنٰاتِ ... وَ لاٰ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّٰ لِبُعُولَتِهِنَّ ... أَوِ الطِّفْلِ الَّذِینَ لَمْ یَظْهَرُوا عَلیٰ عَوْرٰاتِ النِّسٰاءِ .... نور (24) 31

21. جواز نگاه کردن مردان نامحرم به زنان سالمند، در صورت عدم زینت‌نمایی و آرایش آنها:

وَ الْقَوٰاعِدُ مِنَ النِّسٰاءِ اللاّٰتِی لاٰ یَرْجُونَ نِکٰاحاً فَلَیْسَ عَلَیْهِنَّ جُنٰاحٌ أَنْ یَضَعْنَ ثِیٰابَهُنَّ غَیْرَ مُتَبَرِّجٰاتٍ بِزِینَةٍ وَ أَنْ یَسْتَعْفِفْنَ خَیْرٌ لَهُنَّ .... نور (24) 60

نیز ==> همین مدخل، نگاه به عورت

تصرّف در نگاه

22. اندک نمایاندن هریک از سپاه کفر و ایمان در نگاه دیگری، به امر خداوند در جنگ بدر:

إِذْ یُرِیکَهُمُ اللّٰهُ فِی مَنٰامِکَ قَلِیلاً وَ لَوْ أَرٰاکَهُمْ کَثِیراً لَفَشِلْتُمْ وَ لَتَنٰازَعْتُمْ فِی الْأَمْرِ وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ سَلَّمَ إِنَّهُ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ

وَ إِذْ یُرِیکُمُوهُمْ إِذِ الْتَقَیْتُمْ فِی أَعْیُنِکُمْ قَلِیلاً وَ یُقَلِّلُکُمْ فِی أَعْیُنِهِمْ ... (2)انفال (8) 43 و 44

23. تصرّف خداوند در نگاه سپاهیان اسلام و دشمنانشان در جنگ بدر، جهت تحقّق قضای خود، مبنی بر عزّت بخشیدن به دین از راه جهاد:

وَ إِذْ یُرِیکُمُوهُمْ إِذِ الْتَقَیْتُمْ فِی أَعْیُنِکُمْ قَلِیلاً وَ یُقَلِّلُکُمْ فِی أَعْیُنِهِمْ لِیَقْضِیَ اللّٰهُ أَمْراً کٰانَ مَفْعُولاً ... (3)انفال (8) 44

24. ایجاد هول و هراس در نگاه مردم، از سوی جادوگران فرعونی:

1) 1) . در برخی روایات«غیر اولی الاربة»به سفیهان فاقد احساس جنسی تفسیر شده است. (تفسیر نور الثقلین، ج 3، ص 593 -\594، ح 124 -\125 و 128)

2) 2) . آیه، مربوط به غزوۀ بدر است. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 840)

3) 3) .«لیقضی اللّه امراً مفعولاً»یعنی در عزّت بخشیدن دین به‌وسیلۀ جهاد شما. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 841)

قٰالَ أَلْقُوا فَلَمّٰا أَلْقَوْا سَحَرُوا أَعْیُنَ النّٰاسِ وَ اسْتَرْهَبُوهُمْ وَ جٰاؤُ بِسِحْرٍ عَظِیمٍ . اعراف (7) 116

نگاه ابرار

==> همین مدخل، نگاه بهشتیان

نگاه ابراهیم علیه السلام

25. خوف ابراهیم علیه السلام از ورود فرشتگان بر وی، پس از دیدن آنان به صورت میهمانان ناشناس، در ماجرای عذاب قوم لوط:

وَ لَقَدْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ قٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ فَمٰا لَبِثَ أَنْ جٰاءَ بِعِجْلٍ حَنِیذٍ

فَلَمّٰا رَأیٰ أَیْدِیَهُمْ لاٰ تَصِلُ إِلَیْهِ نَکِرَهُمْ وَ أَوْجَسَ مِنْهُمْ خِیفَةً قٰالُوا لاٰ تَخَفْ إِنّٰا أُرْسِلْنٰا إِلیٰ قَوْمِ لُوطٍ. هود (11) 69 و 70

وَ نَبِّئْهُمْ عَنْ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ

إِذْ دَخَلُوا عَلَیْهِ فَقٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ إِنّٰا مِنْکُمْ وَجِلُونَ

قٰالُوا لاٰ تَوْجَلْ إِنّٰا نُبَشِّرُکَ بِغُلاٰمٍ عَلِیمٍ . حجر (15) 51 -\53

هَلْ أَتٰاکَ حَدِیثُ ضَیْفِ إِبْرٰاهِیمَ الْمُکْرَمِینَ

إِذْ دَخَلُوا عَلَیْهِ فَقٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ قَوْمٌ مُنْکَرُونَ

فَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِیفَةً .... قٰالُوا إِنّٰا أُرْسِلْنٰا إِلیٰ قَوْمٍ مُجْرِمِینَ لِنُرْسِلَ عَلَیْهِمْ حِجٰارَةً مِنْ طِینٍ مُسَوَّمَةً عِنْدَ رَبِّکَ لِلْمُسْرِفِینَ . ذاریات (51) 24 و 25 و 28 و 32 -\34

نگاه به آسمان

26. خداوند، زینت‌بخش برجهای آسمان، در نگاه انسانها:

وَ لَقَدْ جَعَلْنٰا فِی السَّمٰاءِ بُرُوجاً وَ زَیَّنّٰاهٰا لِلنّٰاظِرِینَ . حجر (15) 16

27. نگاه به آسمان، به منظور پی بردن به نظم و انسجام دقیق جهان آفرینش، مورد تشویق خدا:

اَلَّذِی خَلَقَ سَبْعَ سَمٰاوٰاتٍ طِبٰاقاً مٰا تَریٰ فِی خَلْقِ الرَّحْمٰنِ مِنْ تَفٰاوُتٍ فَارْجِعِ الْبَصَرَ هَلْ تَریٰ مِنْ فُطُورٍ

ثُمَّ ارْجِعِ الْبَصَرَ کَرَّتَیْنِ یَنْقَلِبْ إِلَیْکَ الْبَصَرُ خٰاسِئاً وَ هُوَ حَسِیرٌ. (1)ملک (67) 3 و 4

نگاه به ابرار

28. مشهود بودن درخشندگی و طراوت نعمتهای آخرت، در چهرۀ ابرار، برای بیننده و نظاره‌گر:

کَلاّٰ إِنَّ کِتٰابَ الْأَبْرٰارِ لَفِی عِلِّیِّینَ

تَعْرِفُ فِی وُجُوهِهِمْ نَضْرَةَ النَّعِیمِ . (2)مطفّفین (83) 18 و 24

نگاه به اژدها

==> همین مدخل، نگاه موسی علیه السلام

نگاه به برقهای آسمانی

29. نگاه به برقهای امیدزا و خوف‌آفرین، از راههای خداشناسی:

هُوَ الَّذِی یُرِیکُمُ الْبَرْقَ خَوْفاً وَ طَمَعاً .... رعد (13) 12

وَ مِنْ آیٰاتِهِ یُرِیکُمُ الْبَرْقَ خَوْفاً وَ طَمَعاً ... إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ . روم (30) 24


1) 1) .«فارجع البصر»تقدیر و معنای آیه این است: نگاه کن، سپس نگاه کن به آسمان. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 484)

2) 2) .«تعرف فی وجوههم نضرة النّعیم»یعنی آنگاه که آنان را ببینی می‌فهمی که آنان از اهل نعمت‌اند و در چهره‌های آنان نور، نیکویی، سفیدی و سرور می‌بینی. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 692)

30. نگاه به برقهای آسمانی، به منظور شناخت خدا، نشانۀ خردمندی:

وَ مِنْ آیٰاتِهِ یُرِیکُمُ الْبَرْقَ خَوْفاً وَ طَمَعاً ... إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ . روم (30) 24

نگاه به جبرئیل

31. نگاه پیامبر صلی الله علیه و آله به هنگام ظهور جبرئیل به سیمای اصلی خود، در افق اعلیٰ (جانب مشرق):

وَ هُوَ بِالْأُفُقِ الْأَعْلیٰ

مٰا کَذَبَ الْفُؤٰادُ مٰا رَأیٰ . (1)نجم (53) 7 و 11

32. مشاهده و نگاه محمّد صلی الله علیه و آله به صورت اصلی جبرئیل، نزد سدرةالمنتهی در معراج:

وَ لَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْریٰ

عِنْدَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهیٰ . نجم (53) 13 و 14

نیز ==> جبرئیل، تمثّل جبرئیل و همین مدخل، نگاه مریم علیها السلام

نگاه به خدا

33. درخواست موسی علیه السلام برای دیدن خدا:

وَ لَمّٰا جٰاءَ مُوسیٰ لِمِیقٰاتِنٰا وَ کَلَّمَهُ رَبُّهُ قٰالَ رَبِّ أَرِنِی أَنْظُرْ إِلَیْکَ .... اعراف (7) 143

34. ناممکن بودن نگاه به خداوند، پاسخ خداوند به درخواست موسی علیه السلام :

وَ لَمّٰا جٰاءَ مُوسیٰ ... قٰالَ رَبِّ أَرِنِی أَنْظُرْ إِلَیْکَ قٰالَ لَنْ تَرٰانِی .... اعراف (7) 143

35. آشکارا دیدن خداوند، شرط بنی اسرائیل، برای ایمان به موسی علیه السلام :

وَ إِذْ قُلْتُمْ یٰا مُوسیٰ لَنْ نُؤْمِنَ لَکَ حَتّٰی نَرَی اللّٰهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْکُمُ الصّٰاعِقَةُ وَ أَنْتُمْ تَنْظُرُونَ . بقره (2) 55

36. عذاب شدن بنی اسرائیل با صاعقه آسمانی، در پی درخواست رؤیت خداوند:

وَ إِذْ قُلْتُمْ یٰا مُوسیٰ لَنْ نُؤْمِنَ لَکَ حَتّٰی نَرَی اللّٰهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْکُمُ الصّٰاعِقَةُ وَ أَنْتُمْ تَنْظُرُونَ . بقره (2) 55

37. تقاضای دیدن آشکار خداوند از سوی بنی اسرائیل و فرود آمدن صاعقه بر آنان، شایستۀ یادآوری:

وَ إِذْ قُلْتُمْ یٰا مُوسیٰ لَنْ نُؤْمِنَ لَکَ حَتّٰی نَرَی اللّٰهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْکُمُ الصّٰاعِقَةُ وَ أَنْتُمْ تَنْظُرُونَ . بقره (2) 55

نیز ==> همین مدخل، نگاه به صاعقه و نگاه به کوه

نگاه به دست موسی علیه السلام

38. سفید شدن (نورانی شدن) دست موسی علیه السلام در نگاه بینندگان، دومین معجزۀ ایشان:

وَ قٰالَ مُوسیٰ یٰا فِرْعَوْنُ إِنِّی رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعٰالَمِینَ

قٰالَ إِنْ کُنْتَ جِئْتَ بِآیَةٍ فَأْتِ بِهٰا إِنْ کُنْتَ مِنَ الصّٰادِقِینَ

فَأَلْقیٰ عَصٰاهُ فَإِذٰا هِیَ ثُعْبٰانٌ مُبِینٌ

وَ نَزَعَ یَدَهُ فَإِذٰا هِیَ بَیْضٰاءُ لِلنّٰاظِرِینَ . اعراف (7) 104 و 106 -\108

وَ إِذْ نٰادیٰ رَبُّکَ مُوسیٰ أَنِ ائْتِ الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ

فَأَلْقیٰ عَصٰاهُ فَإِذٰا هِیَ ثُعْبٰانٌ مُبِینٌ

وَ نَزَعَ یَدَهُ فَإِذٰا هِیَ بَیْضٰاءُ لِلنّٰاظِرِینَ . شعراء (26) 10 و 32 و 33

39. سفید شدن دست موسی علیه السلام پس از نمایان ساختن آن، قابل رؤیت برای همگان:

1) 1) . برخی مفسّران در ذیل آیه چنین بیان کرده‌اند: پیامبر صلی الله علیه و آله از جبرئیل خواست که خود را در صورت اصلی به وی بنمایاند، لذا او جهت اجابت این درخواست یک‌بار خود را در زمین در افق اعلیٰ و جانب مشرق نشان داد و مرتبۀ دیگر در آسمان، نزد سدرةالمنتهیٰ. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 262)

وَ قٰالَ مُوسیٰ یٰا فِرْعَوْنُ إِنِّی رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعٰالَمِینَ

وَ نَزَعَ یَدَهُ فَإِذٰا هِیَ بَیْضٰاءُ لِلنّٰاظِرِینَ . اعراف (7) 104 و 108

وَ إِذْ نٰادیٰ رَبُّکَ مُوسیٰ أَنِ ائْتِ الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ

وَ نَزَعَ یَدَهُ فَإِذٰا هِیَ بَیْضٰاءُ لِلنّٰاظِرِینَ . شعراء (26) 10 و 33

نگاه به رنگ زرد

==> همین مدخل، آثار نگاه، سرور

نگاه به ستارگان

40. نگاه ابراهیم علیه السلام به ستارگان، به منظور تصمیم‌گیری هنگام فراخوانده شدن برای خروج از شهر:

وَ إِنَّ مِنْ شِیعَتِهِ لَإِبْرٰاهِیمَ

فَنَظَرَ نَظْرَةً فِی النُّجُومِ . صافّات (37) 83 و 88

نگاه بهشتیان

41. نگاه بهشتیان به مناظر زیبا و دلنشین بهشت:

اُدْخُلُوا الْجَنَّةَ أَنْتُمْ وَ أَزْوٰاجُکُمْ تُحْبَرُونَ

یُطٰافُ عَلَیْهِمْ بِصِحٰافٍ مِنْ ذَهَبٍ وَ أَکْوٰابٍ وَ فِیهٰا مٰا تَشْتَهِیهِ الْأَنْفُسُ وَ تَلَذُّ الْأَعْیُنُ وَ أَنْتُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ . زخرف (43) 70 و 71

42. نگاه ابرار در بهشت به نعمتهای الهی:

کَلاّٰ إِنَّ کِتٰابَ الْأَبْرٰارِ لَفِی عِلِّیِّینَ

عَلَی الْأَرٰائِکِ یَنْظُرُونَ . (1)مطفّفین (83) 18 و 23

نگاه به صاعقه

==> همین مدخل، نگاه به عذاب

نگاه به طعام

43. نگاه به طعام و خوراکیها و توجّه به فرایند تولید آن، ازبین‌برندۀ کفر و ناسپاسی انسان:

قُتِلَ الْإِنْسٰانُ مٰا أَکْفَرَهُ

فَلْیَنْظُرِ الْإِنْسٰانُ إِلیٰ طَعٰامِهِ . (2)عبس (80) 17 و 24

44. نگاه به طعام و توجّه به مراحل تولید و مصرف آن، برانگیزندۀ انسان به اجرای فرمانهای خداوند:

کَلاّٰ لَمّٰا یَقْضِ مٰا أَمَرَهُ

فَلْیَنْظُرِ الْإِنْسٰانُ إِلیٰ طَعٰامِهِ . (3)عبس (80) 23 و 24

نگاه به عذاب

45. قوم موسی، در پی تقاضای رؤیت خدا، شاهد و نظاره‌گر فرود آمدن صاعقۀ عذاب بر خود:

وَ إِذْ قُلْتُمْ یٰا مُوسیٰ لَنْ نُؤْمِنَ لَکَ حَتّٰی نَرَی اللّٰهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْکُمُ الصّٰاعِقَةُ وَ أَنْتُمْ تَنْظُرُونَ . بقره (2) 55

46. نگاه کافران به عذاب الهی، هنگام مرگ و جان دادن:

فَإِنَّمٰا هِیَ زَجْرَةٌ وٰاحِدَةٌ فَإِذٰا هُمْ یَنْظُرُونَ . (4)صافّات (37) 19


1) 1) . مقصود از«ینظرون»نگاه به نعمتها و کرامتهایی است که خدا به آنان داده است. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 484)

2) 2) . براساس برخی احتمالات«فاء»تفریع بر کلام الهی«ما اکفره»می‌باشد که بیان می‌کند توجّه به طعام ازبین‌برندۀ شدّت کفر می‌باشد. (تفسیر التحریر و التنویر، جزء 30، ج 15، ص 129)

3) 3) . بر این اساس که«فاء»تفریع بر آیۀ قبل باشد

4) 4) . بنا بر قولی«ینظرون»یعنی در حالی که زنده می‌شوند عذاب الهی نازل شده بر خود را نگاه می‌کنند. (التبیان، ج 8 ، ص 488)

47. نگاه ترس‌آلود و زیرچشمی ستمکاران به عذاب الهی، در کنارۀ آتش دوزخ با حالت ذلّت‌بار:

... وَ تَرَی الظّٰالِمِینَ لَمّٰا رَأَوُا الْعَذٰابَ ... وَ تَرٰاهُمْ یُعْرَضُونَ عَلَیْهٰا خٰاشِعِینَ مِنَ الذُّلِّ یَنْظُرُونَ مِنْ طَرْفٍ خَفِیٍّ .... شوری (42) 44 و 45

48. نگاه و مشاهدۀ قوم ثمود به صاعقۀ عذاب، پس از سرپیچی آنان از فرمان پروردگار:

وَ فِی ثَمُودَ إِذْ قِیلَ لَهُمْ تَمَتَّعُوا حَتّٰی حِینٍ

فَعَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ فَأَخَذَتْهُمُ الصّٰاعِقَةُ وَ هُمْ یَنْظُرُونَ . ذاریات (51) 43 و 44

نگاه به عصا

==> همین مدخل، نگاه موسی علیه السلام

نگاه به عورت

49. مردان مؤمن، موظّف به پرهیز از نگاه به عورت دیگران:

قُلْ لِلْمُؤْمِنِینَ یَغُضُّوا مِنْ أَبْصٰارِهِمْ وَ یَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ... (1)نور (24) 30

50. زنان مؤمن، مکلّف به پرهیز از نگاه به عورت دیگران:

وَ قُلْ لِلْمُؤْمِنٰاتِ یَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصٰارِهِنَّ وَ یَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ .... نور (24) 31

51. زنان مؤمن، وظیفه‌دار حفظ عورت خود از نگاه دیگران:

وَ قُلْ لِلْمُؤْمِنٰاتِ یَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصٰارِهِنَّ وَ یَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ .... نور (24) 31

52. مردان مؤمن، موظّف به حفظ عورت خود از نگاه دیگران:

قُلْ لِلْمُؤْمِنِینَ یَغُضُّوا مِنْ أَبْصٰارِهِمْ وَ یَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ... (2)نور (24) 30

53. حفظ عورت از نگاه دیگران، زمینه‌ساز طهارت و پاکی:

قُلْ لِلْمُؤْمِنِینَ یَغُضُّوا مِنْ أَبْصٰارِهِمْ وَ یَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ذٰلِکَ أَزْکیٰ لَهُمْ .... نور (24) 30

54. علم به خبیر بودن خداوند، زمینۀ حفظ عورت از نگاه دیگران:

قُلْ لِلْمُؤْمِنِینَ یَغُضُّوا مِنْ أَبْصٰارِهِمْ وَ یَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ... إِنَّ اللّٰهَ خَبِیرٌ بِمٰا یَصْنَعُونَ . (3)نور (24) 30

نگاه به غرق فرعونیان

55. بنی اسرائیل، نظاره‌گر غرق شدن فرعونیان:

... وَ أَغْرَقْنٰا آلَ فِرْعَوْنَ وَ أَنْتُمْ تَنْظُرُونَ . بقره (2) 50

نگاه به کوه

56. نگاه کردن موسی علیه السلام به کوه، فرمان الهی به وی، در پی درخواست رؤیت خداوند:

وَ لَمّٰا جٰاءَ مُوسیٰ لِمِیقٰاتِنٰا وَ کَلَّمَهُ رَبُّهُ قٰالَ رَبِّ أَرِنِی


1) 1) . براساس برخی روایات، مقصود از«یغضّوا من أبصارهم»نگاه به عورت دیگران است. (تفسیر نور الثقلین، ج 3، ص 589، ح 94)

2) 2) . از مقابلۀ بین«یغضّوا من ابصارهم»و«یحفظوا فروجهم»استفاده می‌شود که مراد از حفظ فروج، پوشاندن آن از نگاه است. (المیزان، ج 15، ص 111) از امام صادق علیه السلام دربارۀ سخن خدا«قل للمؤمنین یغضّوا من ابصارهم و یحفظوا فروجهم»روایت شده است: هر چیزی که در قرآن دربارۀ حفظ فرج آمده، مراد حفظ آن از زنا است مگر در این آیه که مقصود حفظ آن [عورت] از نگاه دیگران است. (الکافی، ج 1، ص 35، ح 1)

3) 3) . جملۀ«خبیرٌ بما یصنعون»می‌تواند بدین جهت باشد که توجّه به آگاهی خدا از اعمال آدمی، زمینه‌ساز عمل به فرامین ذکر شده در آیه باشد. (الکشاف، ج 3، ص 229)

أَنْظُرْ إِلَیْکَ قٰالَ لَنْ تَرٰانِی وَ لٰکِنِ انْظُرْ إِلَی الْجَبَلِ فَإِنِ اسْتَقَرَّ مَکٰانَهُ فَسَوْفَ تَرٰانِی .... اعراف (7) 143

57. استقرار پیدا نکردن کوه، پس از نگاه موسی علیه السلام در پی فرمان الهی، شاهدی بر ناممکن بودن نگاه به خداوند:

وَ لَمّٰا جٰاءَ مُوسیٰ لِمِیقٰاتِنٰا وَ کَلَّمَهُ رَبُّهُ قٰالَ رَبِّ أَرِنِی أَنْظُرْ إِلَیْکَ قٰالَ لَنْ تَرٰانِی وَ لٰکِنِ انْظُرْ إِلَی الْجَبَلِ فَإِنِ اسْتَقَرَّ مَکٰانَهُ فَسَوْفَ تَرٰانِی فَلَمّٰا تَجَلّٰی رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَکًّا وَ خَرَّ مُوسیٰ صَعِقاً فَلَمّٰا أَفٰاقَ قٰالَ سُبْحٰانَکَ تُبْتُ إِلَیْکَ وَ أَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِینَ . اعراف (7) 143

نگاه به محتضر

58. افراد حاضر در کنار محتضر، نظاره‌گر جان کندن وی و ناتوان از دفع مرگ:

فَلَوْ لاٰ إِذٰا بَلَغَتِ الْحُلْقُومَ

وَ أَنْتُمْ حِینَئِذٍ تَنْظُرُونَ . واقعه (56) 83 و 84

نگاه به محمّد صلی الله علیه و آله

59. نگاه کافران به پیامبر صلی الله علیه و آله ، خشم‌آلود و کینه‌توزانه:

وَ إِنْ یَکٰادُ الَّذِینَ کَفَرُوا لَیُزْلِقُونَکَ بِأَبْصٰارِهِمْ لَمّٰا سَمِعُوا الذِّکْرَ وَ یَقُولُونَ إِنَّهُ لَمَجْنُونٌ . قلم (68) 51

60. تصمیم کافران، مبنی بر صدمه زدن به پیامبر صلی الله علیه و آله با نگاه مخصوص و چشم‌زخم:

وَ إِنْ یَکٰادُ الَّذِینَ کَفَرُوا لَیُزْلِقُونَکَ بِأَبْصٰارِهِمْ لَمّٰا سَمِعُوا الذِّکْرَ وَ یَقُولُونَ إِنَّهُ لَمَجْنُونٌ . (1)قلم (68) 51

نیز ==> همین مدخل، نگاه بیماردلان، نگاه منافقان

نگاه به مرفّهان

61. نگاه پیگیر به زندگی مرفّه کافران و حسرت خوردن بر مال آنان، نکوهیده و ناروا:

وَ لاٰ تَمُدَّنَّ عَیْنَیْکَ إِلیٰ مٰا مَتَّعْنٰا بِهِ أَزْوٰاجاً مِنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا لِنَفْتِنَهُمْ فِیهِ وَ رِزْقُ رَبِّکَ خَیْرٌ وَ أَبْقیٰ . طه (20) 131

نگاه به نامحرم

62. مردان مؤمن، موظف به پرهیز از نگاه پی‌گیر به نامحرم:

قُلْ لِلْمُؤْمِنِینَ یَغُضُّوا مِنْ أَبْصٰارِهِمْ وَ یَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ذٰلِکَ أَزْکیٰ لَهُمْ إِنَّ اللّٰهَ خَبِیرٌ بِمٰا یَصْنَعُونَ . (2)نور (24) 30

63. زنان مؤمن، موظف به پرهیز از نگاه پی‌گیر به مردان نامحرم:

وَ قُلْ لِلْمُؤْمِنٰاتِ یَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصٰارِهِنَّ .... نور (24) 31

64. علم به خبیر بودن خدا، زمینۀ اجتناب از نگاههای غرض‌آلود به نامحرم:

قُلْ لِلْمُؤْمِنِینَ یَغُضُّوا مِنْ أَبْصٰارِهِمْ ... إِنَّ اللّٰهَ خَبِیرٌ بِمٰا


1) 1) . در احتمالی، مقصود از«لیزلقونک بابصارهم»توطئۀ کافران علیه پیامبر صلی الله علیه و آله به‌وسیلۀ چشم زخم بوده است. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص ؟)

2) 2) .«غض»به معنای کاستن از نگاه و صوت است. (مفردات، ص 607«غض»). براساس روایت امام محمّد باقر علیه السلام آیۀ«قل للمؤمنین...»مربوط به مردی بوده که به زن نامحرم نگاه کرد و صورتش براثر توجّه زیاد به وی به شیشه و یا استخوان در دیوار اصابت کرد و خون‌آلود شد. (المیزان، ج 15، ص 116؛ تفسیر نور الثقلین، ج 3، ص 588، ح 93)

یَصْنَعُونَ . نور (24) 30

یَعْلَمُ خٰائِنَةَ الْأَعْیُنِ وَ مٰا تُخْفِی الصُّدُورُ. غافر (40) 19

65. پرهیز از نگاه به نامحرم، زمینه‌ساز طهارت و پاکی:

قُلْ لِلْمُؤْمِنِینَ یَغُضُّوا مِنْ أَبْصٰارِهِمْ ... ذٰلِکَ أَزْکیٰ لَهُمْ .... نور (24) 30

نگاه بیماردلان

66. نگاه بیماردلان به پیامبر صلی الله علیه و آله ، پس از نزول آیات جهاد، نگاهی وحشت‌زده، همانند نگاه انسان در حال مرگ:

وَ إِذْ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ مٰا وَعَدَنَا اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ إِلاّٰ غُرُوراً

أَشِحَّةً عَلَیْکُمْ فَإِذٰا جٰاءَ الْخَوْفُ رَأَیْتَهُمْ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ تَدُورُ أَعْیُنُهُمْ کَالَّذِی یُغْشیٰ عَلَیْهِ مِنَ الْمَوْتِ .... احزاب (33) 12 و 19

... فَإِذٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْکَمَةٌ وَ ذُکِرَ فِیهَا الْقِتٰالُ رَأَیْتَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ نَظَرَ الْمَغْشِیِّ عَلَیْهِ مِنَ الْمَوْتِ .... محمّد (47) 20

نیز ==> همین مدخل، نگاه منافقان

نگاه خائنانه

67. آگاهی خداوند به نگاههای خیانت‌بار و زیرچشمی انسانها:

یَعْلَمُ خٰائِنَةَ الْأَعْیُنِ ... (1)غافر (40) 19

نگاه در قیامت

68. نگاه حسرت‌آمیز موجودات زندۀ آسمانها و زمین، پس از به پا خاستن با دومین نفخ صور در قیامت:

وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ إِلاّٰ مَنْ شٰاءَ اللّٰهُ ثُمَّ نُفِخَ فِیهِ أُخْریٰ فَإِذٰا هُمْ قِیٰامٌ یَنْظُرُونَ . (2)زمر (39) 68

69. نگاه حسرت‌آمیز مشرکان و منکران معاد در قیامت:

وَ قٰالُوا إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ سِحْرٌ مُبِینٌ

أَ إِذٰا مِتْنٰا وَ کُنّٰا تُرٰاباً وَ عِظٰاماً أَ إِنّٰا لَمَبْعُوثُونَ

فَإِنَّمٰا هِیَ زَجْرَةٌ وٰاحِدَةٌ فَإِذٰا هُمْ یَنْظُرُونَ

وَ قٰالُوا یٰا وَیْلَنٰا هٰذٰا یَوْمُ الدِّینِ .

صافّات (37) 15 و 16 و 19 و 20

70. بازایستادن نگاه انسانها در قیامت، به سبب خوف شدید:

... لِیَوْمٍ تَشْخَصُ فِیهِ الْأَبْصٰارُ. (3)ابراهیم (14) 42

71. بازایستادن نگاه کافران از شدّت خوف، در آستانۀ قیامت:

وَ اقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ فَإِذٰا هِیَ شٰاخِصَةٌ أَبْصٰارُ الَّذِینَ کَفَرُوا .... انبیاء (21) 97

نیز ==> همین مدخل، نگاه ابرار و نگاه به ابرار


1) 1) . راوی می‌گوید: از امام صادق علیه السلام از آیۀ«یعلم خائنة الاعین»سؤال کردم. حضرت فرمود: آیا ندیده‌ای که شخصی به چیزی نگاه می‌کند که گویا به آن نگاه نمی‌کند، این همان خیانت چشمهاست. (تفسیر نور الثقلین، ج 4، ص 517، ح 33)

2) 2) . براساس این احتمال که«ینظرون»به معنای نگاه باشد، نه به معنای انتظار. (المیزان، ج 17، ص 294)

3) 3) . بازایستادن چشمان در آن روز، به سبب خوف از چیزهایی است که می‌بینند. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 7، جزء 13، ص 246)

نگاه سامری

72. فرمان موسی علیه السلام به سامری، برای نگاه کردن به چگونگی سوزاندن گوساله‌اش:

قٰالَ ... وَ انْظُرْ إِلیٰ إِلٰهِکَ الَّذِی ظَلْتَ عَلَیْهِ عٰاکِفاً ... (1)طه (20) 97

73. سوزاندن گوسالۀ سامری در مقابل نگاه وی، از سوی موسی علیه السلام :

... وَ انْظُرْ إِلیٰ إِلٰهِکَ الَّذِی ظَلْتَ عَلَیْهِ عٰاکِفاً لَنُحَرِّقَنَّهُ ثُمَّ لَنَنْسِفَنَّهُ فِی الْیَمِّ نَسْفاً. طه (20) 97

74. پاشیدن سوختۀ گوسالۀ سامری از سوی موسی علیه السلام در مقابل نگاه سامری:

... وَ انْظُرْ إِلیٰ إِلٰهِکَ الَّذِی ظَلْتَ عَلَیْهِ عٰاکِفاً لَنُحَرِّقَنَّهُ ثُمَّ لَنَنْسِفَنَّهُ فِی الْیَمِّ نَسْفاً. طه (20) 97

نگاه ظالمان

==> همین مدخل، نگاه به عذاب

نگاه عبرت

75. نگاه عبرت‌آموز به فرجام ناخوشایند امّتهای پیشین، مورد تشویق خدا:

أَ وَ لَمْ یَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَیَنْظُرُوا کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ کٰانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَ أَثٰارُوا الْأَرْضَ وَ عَمَرُوهٰا أَکْثَرَ مِمّٰا عَمَرُوهٰا وَ جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ فَمٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیَظْلِمَهُمْ وَ لٰکِنْ کٰانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ . روم (30) 9

أَ وَ لَمْ یَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَیَنْظُرُوا کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ کٰانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً ... . فاطر (35) 44

أَ وَ لَمْ یَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَیَنْظُرُوا کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الَّذِینَ کٰانُوا مِنْ قَبْلِهِمْ کٰانُوا هُمْ أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَ آثٰاراً فِی الْأَرْضِ فَأَخَذَهُمُ اللّٰهُ بِذُنُوبِهِمْ وَ مٰا کٰانَ لَهُمْ مِنَ اللّٰهِ مِنْ وٰاقٍ . غافر (40) 21

أَ فَلَمْ یَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَیَنْظُرُوا کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ کٰانُوا أَکْثَرَ مِنْهُمْ وَ أَشَدَّ قُوَّةً وَ آثٰاراً فِی الْأَرْضِ فَمٰا أَغْنیٰ عَنْهُمْ مٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ . غافر (40) 82

أَ فَلَمْ یَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَیَنْظُرُوا کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ دَمَّرَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ وَ لِلْکٰافِرِینَ أَمْثٰالُهٰا. محمّد (47) 10

76. عبرت نگرفتن مشرکان، از نگاه خود به معجزات پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَنْظُرُ إِلَیْکَ أَ فَأَنْتَ تَهْدِی الْعُمْیَ وَ لَوْ کٰانُوا لاٰ یُبْصِرُونَ . (2)یونس (10) 43

نگاه عزیر علیه السلام

77. مأمور شدن عزیر علیه السلام مبنی بر نگاه کردن به طعام و شراب خود، پس از پایان مرگ صدساله و حیات مجدّد خویش:

أَوْ کَالَّذِی مَرَّ عَلیٰ قَرْیَةٍ ... قٰالَ بَلْ لَبِثْتَ مِائَةَ عٰامٍ فَانْظُرْ إِلیٰ طَعٰامِکَ وَ شَرٰابِکَ ... (3)بقره (2) 259


1) 1) . جملۀ«و انظر»، به قرینۀ آیات قبل، خطاب موسی علیه السلام به سامری است

2) 2) . یکی از معانی آیه این است: بعضی از مشرکان به«افعال و گفتارت»نگاه می‌کنند، بدون آنکه نگاه آنان حق‌جویانه و به جهت عبرت‌گیری باشد، لذا فایده‌ای از نگاه‌شان نمی‌برند. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 169)

3) 3) . بنا بر اینکه مقصود از«او کالّذی مرّ علیٰ قریة»عزیر علیه السلام باشد. (جامع البیان، جزء 3، ج 3، ص 31)

78. نگاه به استخوانهای الاغ خود و چگونگی زنده شدن آن، پس از پایان مرگ صدساله ، فرمان خدا به عزیر علیه السلام :

أَوْ کَالَّذِی مَرَّ عَلیٰ قَرْیَةٍ ... قٰالَ ... وَ انْظُرْ إِلیٰ حِمٰارِکَ ... وَ انْظُرْ إِلَی الْعِظٰامِ کَیْفَ نُنْشِزُهٰا ثُمَّ نَکْسُوهٰا لَحْماً .... بقره (2) 259

79. اعتراف عزیر علیه السلام به قدرت مطلق خدا، پس از نگاه به استخوانهای الاغ خود و چگونگی زنده شدن آن از سوی خداوند:

أَوْ کَالَّذِی مَرَّ عَلیٰ قَرْیَةٍ وَ هِیَ خٰاوِیَةٌ عَلیٰ عُرُوشِهٰا قٰالَ أَنّٰی یُحْیِی هٰذِهِ اللّٰهُ بَعْدَ مَوْتِهٰا فَأَمٰاتَهُ اللّٰهُ مِائَةَ عٰامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ قٰالَ کَمْ لَبِثْتَ قٰالَ لَبِثْتُ یَوْماً أَوْ بَعْضَ یَوْمٍ قٰالَ بَلْ لَبِثْتَ مِائَةَ عٰامٍ فَانْظُرْ إِلیٰ طَعٰامِکَ وَ شَرٰابِکَ لَمْ یَتَسَنَّهْ وَ انْظُرْ إِلیٰ حِمٰارِکَ وَ لِنَجْعَلَکَ آیَةً لِلنّٰاسِ وَ انْظُرْ إِلَی الْعِظٰامِ کَیْفَ نُنْشِزُهٰا ثُمَّ نَکْسُوهٰا لَحْماً فَلَمّٰا تَبَیَّنَ لَهُ قٰالَ أَعْلَمُ أَنَّ اللّٰهَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ. بقره (2) 259

نگاه قوم ثمود

==> همین مدخل، نگاه به عذاب

نگاه محتضر

80. وحشت شدید و گردش چشمهای کافران، هنگام دیدن فرشتۀ مرگ:

بَلْ یُرِیدُ الْإِنْسٰانُ لِیَفْجُرَ أَمٰامَهُ

یَسْئَلُ أَیّٰانَ یَوْمُ الْقِیٰامَةِ

فَإِذٰا بَرِقَ الْبَصَرُ

یَقُولُ الْإِنْسٰانُ یَوْمَئِذٍ أَیْنَ الْمَفَرُّ. (1)قیامت (75) 5 -\7 و 10

نگاه مریم علیها السلام

81. تمثّل جبرئیل در نگاه مریم علیها السلام به چهرۀ مردی ناشناس، عامل پناه بردن وی به خدا:

وَ اذْکُرْ فِی الْکِتٰابِ مَرْیَمَ إِذِ انْتَبَذَتْ مِنْ أَهْلِهٰا مَکٰاناً شَرْقِیًّا

فَاتَّخَذَتْ مِنْ دُونِهِمْ حِجٰاباً فَأَرْسَلْنٰا إِلَیْهٰا رُوحَنٰا فَتَمَثَّلَ لَهٰا بَشَراً سَوِیًّا

قٰالَتْ إِنِّی أَعُوذُ بِالرَّحْمٰنِ مِنْکَ إِنْ کُنْتَ تَقِیًّا. مریم (19) 16 -\18

نگاه منافقان

82. نگاه منافقان و بیماردلان به پیامبر صلی الله علیه و آله هنگام جهاد، وحشت‌زده، همانند نگاه آدمی در حال مرگ:

وَ إِذْ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ مٰا وَعَدَنَا اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ إِلاّٰ غُرُوراً

أَشِحَّةً عَلَیْکُمْ فَإِذٰا جٰاءَ الْخَوْفُ رَأَیْتَهُمْ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ تَدُورُ أَعْیُنُهُمْ کَالَّذِی یُغْشیٰ عَلَیْهِ مِنَ الْمَوْتِ ... (2)احزاب (33) 12 و 19

83. نگاه مرموز و طعن‌آمیز منافقان به یکدیگر، پس از نزول هر سوره‌ای از قرآن:

وَ إِذٰا مٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ نَظَرَ بَعْضُهُمْ إِلیٰ بَعْضٍ ... (3)توبه (9) 127

نگاه موسی علیه السلام


1) 1) .«إذا برق البصر»یعنی هنگامی که فرشتۀ مرگ را می‌بیند چشمانش تیز می‌شود و از شدّت ترس، پلک چشمانش حرکت نمی‌کند. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 598)

2) 2) . آیات، مربوط به غزوۀ احزاب است. (الکشاف، ج 3، ص 530)

3) 3) . بنا بر اینکه نگاه منافقان به یکدیگر، طعنه‌آمیز و انکارگرایانه باشد. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 129)

84. نگاه موسی علیه السلام به عصای تبدیل شده به اژدها، موجب خوف او:

یٰا مُوسیٰ إِنَّهُ أَنَا اللّٰهُ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ

وَ أَلْقِ عَصٰاکَ فَلَمّٰا رَآهٰا تَهْتَزُّ کَأَنَّهٰا جَانٌّ وَلّٰی مُدْبِراً وَ لَمْ یُعَقِّبْ یٰا مُوسیٰ لاٰ تَخَفْ .... نمل (27) 9 و 10

فَلَمّٰا أَتٰاهٰا نُودِیَ مِنْ شٰاطِئِ الْوٰادِ الْأَیْمَنِ فِی الْبُقْعَةِ الْمُبٰارَکَةِ مِنَ الشَّجَرَةِ أَنْ یٰا مُوسیٰ إِنِّی أَنَا اللّٰهُ رَبُّ الْعٰالَمِینَ

وَ أَنْ أَلْقِ عَصٰاکَ فَلَمّٰا رَآهٰا تَهْتَزُّ کَأَنَّهٰا جَانٌّ وَلّٰی مُدْبِراً وَ لَمْ یُعَقِّبْ یٰا مُوسیٰ أَقْبِلْ وَ لاٰ تَخَفْ .... قصص (28) 30 و 31

85. ترس و گریز بی‌تأمّل موسی علیه السلام با مشاهدۀ تبدیل عصای دست خویش به اژدها:

وَ مٰا تِلْکَ بِیَمِینِکَ یٰا مُوسیٰ

فَأَلْقٰاهٰا فَإِذٰا هِیَ حَیَّةٌ تَسْعیٰ

قٰالَ خُذْهٰا وَ لاٰ تَخَفْ سَنُعِیدُهٰا سِیرَتَهَا الْأُولیٰ . طه (20) 17 و 20 و 21

وَ أَلْقِ عَصٰاکَ فَلَمّٰا رَآهٰا تَهْتَزُّ کَأَنَّهٰا جَانٌّ وَلّٰی مُدْبِراً وَ لَمْ یُعَقِّبْ یٰا مُوسیٰ لاٰ تَخَفْ .... نمل (27) 10

فَلَمّٰا أَتٰاهٰا نُودِیَ مِنْ شٰاطِئِ الْوٰادِ الْأَیْمَنِ فِی الْبُقْعَةِ الْمُبٰارَکَةِ مِنَ الشَّجَرَةِ أَنْ یٰا مُوسیٰ إِنِّی أَنَا اللّٰهُ رَبُّ الْعٰالَمِینَ

وَ أَنْ أَلْقِ عَصٰاکَ فَلَمّٰا رَآهٰا تَهْتَزُّ کَأَنَّهٰا جَانٌّ وَلّٰی مُدْبِراً وَ لَمْ یُعَقِّبْ یٰا مُوسیٰ أَقْبِلْ وَ لاٰ تَخَفْ .... قصص (28) 30 و 31

86. فرمان خداوند به نهراسیدن موسی علیه السلام ، در پی مشاهده و ترس وی از تبدیل شدن عصای دست خویش به اژدها:

وَ أَلْقِ عَصٰاکَ فَلَمّٰا رَآهٰا تَهْتَزُّ کَأَنَّهٰا جَانٌّ وَلّٰی مُدْبِراً وَ لَمْ یُعَقِّبْ یٰا مُوسیٰ لاٰ تَخَفْ إِنِّی لاٰ یَخٰافُ لَدَیَّ الْمُرْسَلُونَ . نمل (27) 10

فَلَمّٰا أَتٰاهٰا نُودِیَ مِنْ شٰاطِئِ الْوٰادِ الْأَیْمَنِ فِی الْبُقْعَةِ الْمُبٰارَکَةِ مِنَ الشَّجَرَةِ أَنْ یٰا مُوسیٰ إِنِّی أَنَا اللّٰهُ رَبُّ الْعٰالَمِینَ

وَ أَنْ أَلْقِ عَصٰاکَ فَلَمّٰا رَآهٰا تَهْتَزُّ کَأَنَّهٰا جَانٌّ وَلّٰی مُدْبِراً وَ لَمْ یُعَقِّبْ یٰا مُوسیٰ أَقْبِلْ وَ لاٰ تَخَفْ إِنَّکَ مِنَ الْآمِنِینَ . قصص (28) 30 و 31

نیز ==> همین مدخل، نگاه به خدا و نگاه به کوه

نگاه هدهد

87. مأموریّت هدهد برای مشاهدۀ بازتاب نامۀ سلیمان علیه السلام در میان درباریان سبأ و شنود کردن سخنان ایشان:

وَ تَفَقَّدَ الطَّیْرَ فَقٰالَ مٰا لِیَ لاٰ أَرَی الْهُدْهُدَ أَمْ کٰانَ مِنَ الْغٰائِبِینَ

اِذْهَبْ بِکِتٰابِی هٰذٰا فَأَلْقِهْ إِلَیْهِمْ ثُمَّ تَوَلَّ عَنْهُمْ فَانْظُرْ مٰا ذٰا یَرْجِعُونَ

إِنَّهُ مِنْ سُلَیْمٰانَ وَ إِنَّهُ بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ . نمل (27) 20 و 28 و 30

نیز ==> چشم، شناخت و تفکّر

نماز

اشاره

نماز، بندگی و اطاعت، (1)فرمان‌برداری، کرنش، تعظیم، سر فرود آوری برای تعظیم و عبادت مخصوص مسلمانان است. معادل این واژه در عربی،«صلات»است. (2)در اصطلاح شرع عبارت است از رکوع و سجود به صورت ویژه و ارکان و


1) 1) . برهان قاطع، ص 1145،«نماز»

2) 2) . لغت‌نامه، ج 13، ص 20100،«نماز»؛ فرهنگ معین،ج 4، ص 4810،«نماز»

اذکار مخصوص. (1)در این مدخل معنای اصطلاحی مورد نظر است و از واژۀ«صلات»و مشتقّات آن و بعضی کلمات مفید معنای نماز، استفاده شده است.

اهمّ عناوین: آثار نماز، آداب نماز، اقامۀ نماز، حکم نماز و نمازگزاران.

آثار نماز

اشاره

1. تکلیف بندگان به نماز، مایۀ بهره‌مندی آنان از آثار آن:

وَ أْمُرْ أَهْلَکَ بِالصَّلاٰةِ وَ اصْطَبِرْ عَلَیْهٰا لاٰ نَسْئَلُکَ رِزْقاً نَحْنُ نَرْزُقُکَ وَ الْعٰاقِبَةُ لِلتَّقْویٰ . (2)طه (20) 132

1. آرامش

2. برپاداشتن نماز، مایۀ آرامش و امنیّت:

... وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ ... وَ لاٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ . بقره (2) 277

2. آسانی

3. نماز، آسان‌کنندۀ سختیها برای انسان:

وَ اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاٰةِ وَ إِنَّهٰا لَکَبِیرَةٌ إِلاّٰ عَلَی الْخٰاشِعِینَ . (3)بقره (2) 45

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاٰةِ إِنَّ اللّٰهَ مَعَ الصّٰابِرِینَ . بقره (2) 153

وَ أْمُرْ أَهْلَکَ بِالصَّلاٰةِ وَ اصْطَبِرْ عَلَیْهٰا لاٰ نَسْئَلُکَ رِزْقاً نَحْنُ نَرْزُقُکَ وَ الْعٰاقِبَةُ لِلتَّقْویٰ . طه (20) 132

3. آمادگی برای جهاد

4. نقش نماز، در خودسازی و آمادگی برای جهاد و فداکاری در راه دفاع از اسلام:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ قِیلَ لَهُمْ کُفُّوا أَیْدِیَکُمْ وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ ... فَلَمّٰا کُتِبَ عَلَیْهِمُ الْقِتٰالُ ... (4)نساء (4) 77

4. اخوّت دینی

5. اقامۀ نماز مشرکان پس از توبه از شرک، سبب ایجاد برادری دینی بین آنان و مسلمانان:

کَیْفَ یَکُونُ لِلْمُشْرِکِینَ عَهْدٌ ... فَإِنْ تٰابُوا وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ ... فَإِخْوٰانُکُمْ فِی الدِّینِ .... توبه (9) 7 و 11

5. از ابرار

6. به پاداشتن نماز، از عوامل قرار گرفتن در زمرۀ ابرار:

لَیْسَ الْبِرَّ ... وَ لٰکِنَّ الْبِرَّ ... وَ أَقٰامَ الصَّلاٰةَ .... بقره (2) 177

6 . از خاضعان

==> همین مدخل، آثار نماز، از مخبتین

7. از صادقان

7. برپاداشتن نماز، سبب قرار گرفتن آدمی، در شمار صادقان و اهل صداقت:

1) 1) . التبیان، ج 1، ص 56

2) 2) . مفاد جملۀ«لا نسألک رزقاً»ممکن است این باشد که ما با فرمان نماز، نمی‌خواهیم از تو رزقی را طلب کنیم و نیاز خود را برآورده سازیم، بلکه می‌خواهیم خود تو بهره‌مند شوی

3) 3) . مقصود این است که در برابر بلایا و سختیها به نماز پناه ببرید. (الکشاف، ج 1، ص 134)

4) 4) . از آیۀ مزبور استفاده می‌شود تشریع نماز، قبل از جهاد بوده است (مجمع البیان، ج 3 - 4، ص 119 ؛ المیزان، ج 5، ص 6) و این تقدم می‌تواند از باب زمینه‌سازی برای جهاد باشد. (روح المعانی، ج 4، جزء 5، ص 125)

... وَ لٰکِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ ... وَ أَقٰامَ الصَّلاٰةَ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ صَدَقُوا .... بقره (2) 177

8 . از متّقین

8. اقامۀ نماز، عامل قرار گرفتن انسان، در زمرۀ تقواپیشگان:

... هُدیً لِلْمُتَّقِینَ اَلَّذِینَ ... وَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ .... بقره (2) 2 و 3

... وَ لٰکِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ ... وَ أَقٰامَ الصَّلاٰةَ ... وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُتَّقُونَ . بقره (2) 177

9. از محسنان

9. اقامۀ نماز، سبب قرار گرفتن در زمرۀ محسنان:

وَ أَقِمِ الصَّلاٰةَ ... إِنَّ الْحَسَنٰاتِ ... وَ اصْبِرْ فَإِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُضِیعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِینَ . هود (11) 114 و 115

... لِلْمُحْسِنِینَ اَلَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ ... . لقمان (31) 3 و 4

10. از مُخبتین

10. اقامۀ نماز، سبب قرار گرفتن در زمرۀ مخبتان و خاضعان در برابر خدا:

... فَإِلٰهُکُمْ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ فَلَهُ أَسْلِمُوا وَ بَشِّرِ الْمُخْبِتِینَ اَلَّذِینَ ... وَ الْمُقِیمِی الصَّلاٰةِ .... حج (22) 34 و 35

11. از مصلحان

11. اقامۀ نماز، عامل قرار گرفتن در زمرۀ مصلحان جامعه:

وَ الَّذِینَ یُمَسِّکُونَ بِالْکِتٰابِ وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ إِنّٰا لاٰ نُضِیعُ أَجْرَ الْمُصْلِحِینَ . اعراف (7) 170

12. از مؤمنان

12. اقامۀ نماز، از عوامل قرار گرفتن آدمی، در زمرۀ مؤمنان حقیقی:

اَلَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ ... أُولٰئِکَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا .... انفال (8) 3 و 4

13. استقامت

13. اقامۀ نماز، تکیه‌گاهی برای استقامت در راه دین و تبلیغ آن:

فَاسْتَقِمْ کَمٰا أُمِرْتَ ... وَ أَقِمِ الصَّلاٰةَ .... هود (11) 112 و 114

14. استواری در دین

14. اقامۀ نماز، از عوامل پایداری و استواری در دین:

وَ مٰا أُمِرُوا إِلاّٰ لِیَعْبُدُوا اللّٰهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ حُنَفٰاءَ وَ یُقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ یُؤْتُوا الزَّکٰاةَ وَ ذٰلِکَ دِینُ الْقَیِّمَةِ . (1)بیّنه (98) 5

15. اقامۀ نماز، مایۀ قوام و سامان‌دهندۀ امور اجتماعی:

وَ مٰا تَفَرَّقَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ إِلاّٰ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَتْهُمُ الْبَیِّنَةُ

وَ مٰا أُمِرُوا إِلاّٰ لِیَعْبُدُوا اللّٰهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ حُنَفٰاءَ وَ یُقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ یُؤْتُوا الزَّکٰاةَ وَ ذٰلِکَ دِینُ الْقَیِّمَةِ . (2)بیّنه (98) 4 و 5

15. اسوه بودن

16. نقش اقامۀ نماز، در اسوه قرار گرفتن مؤمنان برای دیگران:

... وَ تَکُونُوا شُهَدٰاءَ عَلَی النّٰاسِ فَأَقِیمُوا الصَّلاٰةَ ... (3)حجّ (22) 78

16. اصلاح جامعه


1) 1) . بنا بر اینکه منظور از«دین القیّمة»دین ملت استوار باشد. (الکشاف، ج 4، ص 781)

2) 2) . بنا بر قولی، مقصود از«دین القیّمة»احکام و دستوراتی است که حافظ مصالح جامعه است. (المیزان، ج 20، ص 339 - 340)

3) 3) . بنابراین احتمال که مراد از«شهدا»گواهان بر اعمال باشد. (المیزان، ج 14، ص 412)

17. نقش نماز، در اصلاح فرد و جامعه:

وَ الَّذِینَ یُمَسِّکُونَ بِالْکِتٰابِ وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ إِنّٰا لاٰ نُضِیعُ أَجْرَ الْمُصْلِحِینَ . اعراف (7) 170

17. امداد الهی

18. اقامۀ نماز، زمینۀ برخورداری از امداد الهی:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاٰةِ إِنَّ اللّٰهَ مَعَ الصّٰابِرِینَ . بقره (2) 153

... وَ قٰالَ اللّٰهُ إِنِّی مَعَکُمْ لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلاٰةَ .... مائده (5) 12

... وَ لَیَنْصُرَنَّ اللّٰهُ مَنْ یَنْصُرُهُ إِنَّ اللّٰهَ لَقَوِیٌّ عَزِیزٌ اَلَّذِینَ إِنْ مَکَّنّٰاهُمْ فِی الْأَرْضِ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ .... حج (22) 40 و 41

... فَأَقِیمُوا الصَّلاٰةَ ... هُوَ مَوْلاٰکُمْ ... وَ نِعْمَ النَّصِیرُ. حج (22) 78

19. برپایی نماز، زمینۀ بهره‌مندی از امداد الهی در قیامت:

وَ اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاٰةِ وَ إِنَّهٰا لَکَبِیرَةٌ إِلاّٰ عَلَی الْخٰاشِعِینَ

وَ اتَّقُوا یَوْماً لاٰ تَجْزِی نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَیْئاً وَ لاٰ یُقْبَلُ مِنْهٰا شَفٰاعَةٌ وَ لاٰ یُؤْخَذُ مِنْهٰا عَدْلٌ وَ لاٰ هُمْ یُنْصَرُونَ . بقره (2) 45 و 48

18. امیدواری

20. اقامۀ نماز، زمینه‌ساز امیدواری به لطف و پاداش جاوید الهی:

إِنَّ الَّذِینَ یَتْلُونَ کِتٰابَ اللّٰهِ وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ وَ أَنْفَقُوا مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ سِرًّا وَ عَلاٰنِیَةً یَرْجُونَ تِجٰارَةً لَنْ تَبُورَ. فاطر (35) 29

21. اقامۀ نماز، زمینۀ امید به هدایت الهی:

إِنَّمٰا یَعْمُرُ مَسٰاجِدَ اللّٰهِ مَنْ ... وَ أَقٰامَ الصَّلاٰةَ ... فَعَسیٰ أُولٰئِکَ أَنْ یَکُونُوا مِنَ الْمُهْتَدِینَ . توبه (9) 18

22. نماز، زمینه‌ساز امید برای رسیدن به مقام رضا و شفاعت:

فَاصْبِرْ عَلیٰ مٰا یَقُولُونَ وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَ قَبْلَ غُرُوبِهٰا وَ مِنْ آنٰاءِ اللَّیْلِ فَسَبِّحْ وَ أَطْرٰافَ النَّهٰارِ لَعَلَّکَ تَرْضیٰ . (1)طه (20) 130

23. اقامۀ نماز، زمینه‌ساز امید به رحمت الهی:

وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِنٰاتُ ... وَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ ... أُولٰئِکَ سَیَرْحَمُهُمُ اللّٰهُ .... توبه (9) 71

وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ ... لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ . نور (24) 56

24. اقامۀ نماز، زمینۀ امید به افزایش فضل الهی:

إِنَّ الَّذِینَ یَتْلُونَ کِتٰابَ اللّٰهِ وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ وَ أَنْفَقُوا مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ سِرًّا وَ عَلاٰنِیَةً یَرْجُونَ تِجٰارَةً لَنْ تَبُورَ

لِیُوَفِّیَهُمْ أُجُورَهُمْ وَ یَزِیدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّهُ غَفُورٌ شَکُورٌ. فاطر (35) 29 و 30

19. انفاق

25. نقش نماز، در انفاق مالی نسبت به دیگران:

اَلَّذِینَ ... وَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ وَ مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ یُنْفِقُونَ . بقره (2) 3

اَلَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ وَ مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ یُنْفِقُونَ . انفال (8) 3

وَ الَّذِینَ صَبَرُوا ابْتِغٰاءَ وَجْهِ رَبِّهِمْ وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ وَ أَنْفَقُوا مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ سِرًّا وَ عَلاٰنِیَةً وَ یَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّیِّئَةَ أُولٰئِکَ لَهُمْ عُقْبَی


1) 1) . براساس بعضی روایات، آیۀ یادشده اشاره به نماز و اوقات آن دارد (تفسیر نور الثقلین، ج 3، ص 407، ح 180 - 181) و مقصود از«لعلک ترضی»مقام شفاعت است. (التبیان، ج 7، ص 223)

اَلدّٰارِ. رعد (13) 22

قُلْ لِعِبٰادِیَ الَّذِینَ آمَنُوا یُقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ یُنْفِقُوا مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ سِرًّا وَ عَلاٰنِیَةً مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَ یَوْمٌ لاٰ بَیْعٌ فِیهِ وَ لاٰ خِلاٰلٌ . ابراهیم (14) 31

إِنَّ الَّذِینَ یَتْلُونَ کِتٰابَ اللّٰهِ وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ وَ أَنْفَقُوا مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ سِرًّا وَ عَلاٰنِیَةً یَرْجُونَ تِجٰارَةً لَنْ تَبُورَ. فاطر (35) 29

وَ إِذٰا مَسَّهُ الْخَیْرُ مَنُوعاً

إِلاَّ الْمُصَلِّینَ . معارج (70) 21 و 22

20. برتری

26. برگزاری نماز همراه با تلاوت قرآن، مایۀ فضیلت و برتری نمازگزاران:

لَیْسُوا سَوٰاءً مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ أُمَّةٌ قٰائِمَةٌ یَتْلُونَ آیٰاتِ اللّٰهِ آنٰاءَ اللَّیْلِ وَ هُمْ یَسْجُدُونَ . (1)آل عمران (3) 113

21. بهرۀ آخرتی

27. اقامۀ نماز، مایۀ بهرۀ اخروی برای انسان:

وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ ... وَ مٰا تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِکُمْ مِنْ خَیْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللّٰهِ .... بقره (2) 110

قُلْ لِعِبٰادِیَ الَّذِینَ آمَنُوا یُقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ یُنْفِقُوا مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ سِرًّا وَ عَلاٰنِیَةً مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَ یَوْمٌ لاٰ بَیْعٌ فِیهِ وَ لاٰ خِلاٰلٌ . ابراهیم (14) 31

... وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ ... وَ مٰا تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِکُمْ مِنْ خَیْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللّٰهِ .... مزمّل (73) 20

22. بهره‌مندی از بشارت

28. نماز و احوال معنوی انسان، زمینۀ دریافت بشارتهای خداوند:

فَنٰادَتْهُ الْمَلاٰئِکَةُ وَ هُوَ قٰائِمٌ یُصَلِّی فِی الْمِحْرٰابِ أَنَّ اللّٰهَ یُبَشِّرُکَ بِیَحْییٰ .... آل عمران (3) 39

29. نقش اقامۀ نماز، در بهره‌مندی اهل ایمان از بشارتهای الهی:

... اَلْعٰابِدُونَ ... اَلرّٰاکِعُونَ السّٰاجِدُونَ ... وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِینَ . (2)توبه (9) 112

وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ مُوسیٰ وَ أَخِیهِ أَنْ تَبَوَّءٰا لِقَوْمِکُمٰا بِمِصْرَ بُیُوتاً وَ اجْعَلُوا بُیُوتَکُمْ قِبْلَةً وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِینَ . یونس (10) 87

30. نقش اقامۀ نماز، در بهره‌مندی اهل ایمان از بشارتهای قرآن:

... تِلْکَ آیٰاتُ الْقُرْآنِ ... هُدیً وَ بُشْریٰ لِلْمُؤْمِنِینَ اَلَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ ... . نمل (27) 1 - 3

23. بهره‌مندی از رحمت الهی

31. به پاداشتن نماز، عامل جلب رحمت الهی:

... فَإِنْ تٰابُوا وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ ... إِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . توبه (9) 5

وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِنٰاتُ ... وَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ ... أُولٰئِکَ سَیَرْحَمُهُمُ اللّٰهُ .... توبه (9) 71

وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ ... لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ . نور (24) 56

هُدیً وَ رَحْمَةً لِلْمُحْسِنِینَ

اَلَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکٰاةَ وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ یُوقِنُونَ . لقمان (31) 3 و 4

... وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ ... إِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . مزمّل (73) 20


1) 1) .«آناء اللیل»هنگام نماز عشاء و یا ما بین مغرب و عشاء است و مقصود از سجده نیز نماز است. (مجمع البیان، ج 1 - 2، ص 816)

2) 2) . مقصود از«راکعون الساجدون»نمازگزاران است. (التبیان، ج 5، ص 307)

24. بهره‌مندی از رزق الهی

32. نقش نماز، در بهره‌مندی از رزق الهی:

اَلَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ ... أُولٰئِکَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا لَهُمْ ... وَ رِزْقٌ کَرِیمٌ . انفال (8) 3 و 4

وَ أْمُرْ أَهْلَکَ بِالصَّلاٰةِ وَ اصْطَبِرْ عَلَیْهٰا لاٰ نَسْئَلُکَ رِزْقاً نَحْنُ نَرْزُقُکَ وَ الْعٰاقِبَةُ لِلتَّقْویٰ . طه (20) 132

... عَنْ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ إِقٰامِ الصَّلاٰةِ ... لِیَجْزِیَهُمُ اللّٰهُ ...

وَ اللّٰهُ یَرْزُقُ مَنْ یَشٰاءُ بِغَیْرِ حِسٰابٍ . نور (24) 37 و 38

فَإِذٰا قُضِیَتِ الصَّلاٰةُ فَانْتَشِرُوا فِی الْأَرْضِ وَ ابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللّٰهِ وَ اذْکُرُوا اللّٰهَ کَثِیراً لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ

وَ إِذٰا رَأَوْا تِجٰارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَیْهٰا وَ تَرَکُوکَ قٰائِماً قُلْ مٰا عِنْدَ اللّٰهِ خَیْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَ مِنَ التِّجٰارَةِ وَ اللّٰهُ خَیْرُ الرّٰازِقِینَ . جمعه (62) 10 و 11

25. بهره‌مندی از شفاعت

33. نماز، عامل بهره‌مندی از شفاعت در قیامت:

مٰا سَلَکَکُمْ فِی سَقَرَ

قٰالُوا لَمْ نَکُ مِنَ الْمُصَلِّینَ

فَمٰا تَنْفَعُهُمْ شَفٰاعَةُ الشّٰافِعِینَ . مدّثر (74) 42 و 43 و 48

26. بهره‌مندی از فضل خدا

34. نقش نماز، در بهره‌مندی انسان از فضل الهی:

رِجٰالٌ لاٰ تُلْهِیهِمْ ... وَ إِقٰامِ الصَّلاٰةِ ... لِیَجْزِیَهُمُ اللّٰهُ أَحْسَنَ مٰا عَمِلُوا وَ یَزِیدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ ... . نور (24) 37 و 38

إِنَّ الَّذِینَ ... وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ ... لِیُوَفِّیَهُمْ أُجُورَهُمْ وَ یَزِیدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ .... فاطر (35) 29 و 30

... تَرٰاهُمْ رُکَّعاً سُجَّداً یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنَ اللّٰهِ ... (1)فتح (48) 29

27. بهره‌مندی از قرآن

==> همین مدخل، آثار نماز، هدایت

28. پاکی

==> همین مدخل، آثار نماز، طهارت روح

29. تأثیر انذار

35. برپاداشتن نماز، زمینه‌ساز اثرپذیری از انذارهای پیامبر صلی الله علیه و آله :

... إِنَّمٰا تُنْذِرُ الَّذِینَ ... وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ .... فاطر (35) 18

30. تبلیغ

36. برگزاری نماز، زمینه‌ای برای ترغیب و تبلیغ دیگران به خوبیها:

عَبْداً إِذٰا صَلّٰی

أَ رَأَیْتَ إِنْ کٰانَ عَلَی الْهُدیٰ

أَوْ أَمَرَ بِالتَّقْویٰ . علق (96) 10 -\12

31. تحمّل سختیها

37. نقش نماز، در تحمّل سختیها:

وَ اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاٰةِ وَ إِنَّهٰا لَکَبِیرَةٌ إِلاّٰ عَلَی الْخٰاشِعِینَ . بقره (2) 45

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاٰةِ إِنَّ اللّٰهَ مَعَ الصّٰابِرِینَ . بقره (2) 153

وَ أْمُرْ أَهْلَکَ بِالصَّلاٰةِ وَ اصْطَبِرْ عَلَیْهٰا لاٰ نَسْئَلُکَ رِزْقاً نَحْنُ نَرْزُقُکَ وَ الْعٰاقِبَةُ لِلتَّقْویٰ . طه (20) 132

32. تربیت

38. تأثیر مراقبت و پیگیری بر اقامۀ نماز، در تربیت آدمی:

رَبَّنٰا إِنِّی أَسْکَنْتُ مِنْ ذُرِّیَّتِی بِوٰادٍ غَیْرِ ذِی زَرْعٍ عِنْدَ بَیْتِکَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنٰا لِیُقِیمُوا الصَّلاٰةَ فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النّٰاسِ تَهْوِی إِلَیْهِمْ وَ ارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَرٰاتِ لَعَلَّهُمْ یَشْکُرُونَ . ابراهیم (14) 37

رَبِّ اجْعَلْنِی مُقِیمَ الصَّلاٰةِ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِی رَبَّنٰا وَ تَقَبَّلْ


1) 1) . مراد از«رکّعاً سجداً»اقامۀ نماز است. (المیزان، ج 18، ص 299)

دُعٰاءِ. ابراهیم (14) 40

وَ کٰانَ یَأْمُرُ أَهْلَهُ بِالصَّلاٰةِ وَ الزَّکٰاةِ وَ کٰانَ عِنْدَ رَبِّهِ مَرْضِیًّا. مریم (19) 55

وَ أْمُرْ أَهْلَکَ بِالصَّلاٰةِ وَ اصْطَبِرْ عَلَیْهٰا لاٰ نَسْئَلُکَ رِزْقاً نَحْنُ نَرْزُقُکَ وَ الْعٰاقِبَةُ لِلتَّقْویٰ . طه (20) 132

اُتْلُ مٰا أُوحِیَ إِلَیْکَ مِنَ الْکِتٰابِ وَ أَقِمِ الصَّلاٰةَ إِنَّ الصَّلاٰةَ تَنْهیٰ عَنِ الْفَحْشٰاءِ وَ الْمُنْکَرِ وَ لَذِکْرُ اللّٰهِ أَکْبَرُ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ مٰا تَصْنَعُونَ . عنکبوت (29) 45

وَ إِذْ قٰالَ لُقْمٰانُ لاِبْنِهِ وَ هُوَ یَعِظُهُ یٰا بُنَیَّ لاٰ تُشْرِکْ بِاللّٰهِ إِنَّ الشِّرْکَ لَظُلْمٌ عَظِیمٌ

یٰا بُنَیَّ أَقِمِ الصَّلاٰةَ وَ أْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ وَ انْهَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ اصْبِرْ عَلیٰ مٰا أَصٰابَکَ إِنَّ ذٰلِکَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ. لقمان (31) 13 و 17

39. وجوب نماز شب بر پیامبر صلی الله علیه و آله دستوری تربیتی در راستای آماده‌سازی آن حضرت برای دریافت قرآن:

قُمِ اللَّیْلَ إِلاّٰ قَلِیلاً

نِصْفَهُ أَوِ انْقُصْ مِنْهُ قَلِیلاً

أَوْ زِدْ عَلَیْهِ وَ رَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِیلاً

إِنّٰا سَنُلْقِی عَلَیْکَ قَوْلاً ثَقِیلاً

إِنَّ نٰاشِئَةَ اللَّیْلِ هِیَ أَشَدُّ وَطْئاً وَ أَقْوَمُ قِیلاً. مزمّل (73) 2 -\6

40. دستور تهجّد و نماز شب به پیامبر صلی الله علیه و آله ، تأثیرگذار در پرورش و تربیت او برای رسیدن به مقام محمود:

وَ مِنَ اللَّیْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نٰافِلَةً لَکَ عَسیٰ أَنْ یَبْعَثَکَ رَبُّکَ مَقٰاماً مَحْمُوداً. اسراء (17) 79

41. مراقبت و پیگیری بر اقامۀ نماز، از عوامل مؤثر در تربیت خانواده:

رَبَّنٰا إِنِّی أَسْکَنْتُ مِنْ ذُرِّیَّتِی بِوٰادٍ غَیْرِ ذِی زَرْعٍ عِنْدَ بَیْتِکَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنٰا لِیُقِیمُوا الصَّلاٰةَ فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النّٰاسِ تَهْوِی إِلَیْهِمْ وَ ارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَرٰاتِ لَعَلَّهُمْ یَشْکُرُونَ . ابراهیم (14) 37

رَبِّ اجْعَلْنِی مُقِیمَ الصَّلاٰةِ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِی رَبَّنٰا وَ تَقَبَّلْ دُعٰاءِ. ابراهیم (14) 40

وَ کٰانَ یَأْمُرُ أَهْلَهُ بِالصَّلاٰةِ وَ الزَّکٰاةِ وَ کٰانَ عِنْدَ رَبِّهِ مَرْضِیًّا. مریم (19) 55

وَ أْمُرْ أَهْلَکَ بِالصَّلاٰةِ وَ اصْطَبِرْ عَلَیْهٰا لاٰ نَسْئَلُکَ رِزْقاً نَحْنُ نَرْزُقُکَ وَ الْعٰاقِبَةُ لِلتَّقْویٰ . طه (20) 132

42. اقامۀ نماز، از تعالیم الهی برای تربیت همسران پیامبر:

یٰا نِسٰاءَ النَّبِیِّ لَسْتُنَّ کَأَحَدٍ مِنَ النِّسٰاءِ إِنِ اتَّقَیْتُنَّ فَلاٰ تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ فَیَطْمَعَ الَّذِی فِی قَلْبِهِ مَرَضٌ وَ قُلْنَ قَوْلاً مَعْرُوفاً

وَ قَرْنَ فِی بُیُوتِکُنَّ وَ لاٰ تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجٰاهِلِیَّةِ الْأُولیٰ وَ أَقِمْنَ الصَّلاٰةَ وَ آتِینَ الزَّکٰاةَ وَ أَطِعْنَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ إِنَّمٰا یُرِیدُ اللّٰهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً. احزاب (33) 32 و 33

33. ترغیب به تقوا

43. نقش نماز، در ترغیب دیگران به تقوا:

عَبْداً إِذٰا صَلّٰی

أَ رَأَیْتَ إِنْ کٰانَ عَلَی الْهُدیٰ

أَوْ أَمَرَ بِالتَّقْویٰ . علق (96) 10 -\12

34. ترفیع درجه

==> همین مدخل، نمازگزاران، درجات نمازگزاران

35. تقرّب

44. اقامۀ نماز، مایۀ نیل به مقام قرب الهی:

اَلَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ وَ مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ یُنْفِقُونَ

أُولٰئِکَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا لَهُمْ دَرَجٰاتٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ مَغْفِرَةٌ وَ رِزْقٌ کَرِیمٌ . انفال (8) 3 و 4

وَ تَوَکَّلْ عَلَی الْعَزِیزِ الرَّحِیمِ

اَلَّذِی یَرٰاکَ حِینَ تَقُومُ

وَ تَقَلُّبَکَ فِی السّٰاجِدِینَ . شعراء (26) 217 -\219

أَ رَأَیْتَ الَّذِی یَنْهیٰ

عَبْداً إِذٰا صَلّٰی

کَلاّٰ لاٰ تُطِعْهُ وَ اسْجُدْ وَ اقْتَرِبْ . (1)علق (96) 9 و 10 و 19

36. تقوا

45. اقامۀ نماز، از عوامل تقواپیشگی:

... لِلْمُتَّقِینَ اَلَّذِینَ ... وَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ ... . بقره (2) 2 و 3

... وَ لٰکِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ ... وَ أَقٰامَ الصَّلاٰةَ ... وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُتَّقُونَ . بقره (2) 177

وَ أَنْ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ اتَّقُوهُ ... . انعام (6) 72

وَ أْمُرْ أَهْلَکَ بِالصَّلاٰةِ وَ اصْطَبِرْ عَلَیْهٰا لاٰ نَسْئَلُکَ رِزْقاً نَحْنُ نَرْزُقُکَ وَ الْعٰاقِبَةُ لِلتَّقْویٰ . طه (20) 132

37. تکریم

46. اقامه‌کنندگان نماز، مورد تکریم در بهشت:

إِنَّ الْإِنْسٰانَ خُلِقَ هَلُوعاً

إِذٰا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزُوعاً

إِلاَّ الْمُصَلِّینَ

أُولٰئِکَ فِی جَنّٰاتٍ مُکْرَمُونَ . معارج (70) 19 و 20 و 22 و 35

47. مؤمنان نمازگزار، بهره‌مند از روزی کریمانۀ خدا:

اَلَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ ... أُولٰئِکَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا لَهُمْ ... وَ رِزْقٌ کَرِیمٌ . انفال (8) 3 و 4

38. تکفیر گناه

48. برپایی نماز، سبب تکفیر گناهان و محو آنها:

... لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلاٰةَ ... لَأُکَفِّرَنَّ عَنْکُمْ سَیِّئٰاتِکُمْ .... مائده (5) 12

وَ أَقِمِ الصَّلاٰةَ ... إِنَّ الْحَسَنٰاتِ یُذْهِبْنَ السَّیِّئٰاتِ ذٰلِکَ ذِکْریٰ لِلذّٰاکِرِینَ . هود (11) 114

نیز ==> همین مدخل، آثار نماز، مغفرت

39. توشۀ آخرت

49. اقامۀ نماز، توشه‌ای ارزشمند برای آخرت:

وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ آتُوا الزَّکٰاةَ وَ مٰا تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِکُمْ مِنْ خَیْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ. بقره (2) 110

40. خشیت قلب

50. اقامۀ نماز، موجب خشیت قلب مؤمنان:

إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِینَ إِذٰا ذُکِرَ اللّٰهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ ...

اَلَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ .... انفال (8) 2 و 3

41. خیر

51. اقامۀ نماز، از مصادیق خیر:

وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ ... وَ مٰا تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِکُمْ مِنْ خَیْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللّٰهِ .... بقره (2) 110

... وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ ... وَ مٰا تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِکُمْ مِنْ خَیْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللّٰهِ .... مزمّل (73) 20

52. تأثیر نماز در خیررسانی و انفاق به دیگران:

وَ إِذٰا مَسَّهُ الْخَیْرُ مَنُوعاً

إِلاَّ الْمُصَلِّینَ . معارج (70) 21 و 22

42. دوستی خدا

53. اقامۀ نماز، راهی برای دوستی خدا با انسان در قیامت:

قُلْ لِعِبٰادِیَ الَّذِینَ آمَنُوا یُقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ یُنْفِقُوا مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ سِرًّا وَ عَلاٰنِیَةً مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَ یَوْمٌ لاٰ بَیْعٌ فِیهِ وَ لاٰ خِلاٰلٌ . ابراهیم (14) 31

43. ذکر


1) 1) . مقصود از«سجده»به قرینۀ«عبداً اذا صلّی»نماز است. (المیزان، ج 20، ص 327)

54. اقامۀ نماز، وسیلۀ یاد خدا:

... وَ إِذٰا قٰامُوا إِلَی الصَّلاٰةِ قٰامُوا کُسٰالیٰ یُرٰاؤُنَ النّٰاسَ وَ لاٰ یَذْکُرُونَ اللّٰهَ إِلاّٰ قَلِیلاً. نساء (4) 142

وَ أَقِمِ الصَّلاٰةَ ... إِنَّ الْحَسَنٰاتِ یُذْهِبْنَ السَّیِّئٰاتِ ذٰلِکَ ذِکْریٰ لِلذّٰاکِرِینَ . هود (11) 114

إِنَّنِی أَنَا اللّٰهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ أَنَا فَاعْبُدْنِی وَ أَقِمِ الصَّلاٰةَ لِذِکْرِی . طه (20) 14

55. یاد خدا، بالاترین اثر نماز برای نمازگزاران:

... وَ أَقِمِ الصَّلاٰةَ إِنَّ الصَّلاٰةَ تَنْهیٰ عَنِ الْفَحْشٰاءِ وَ الْمُنْکَرِ وَ لَذِکْرُ اللّٰهِ أَکْبَرُ ... (1)عنکبوت (29) 45

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا نُودِیَ لِلصَّلاٰةِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلیٰ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ ذَرُوا الْبَیْعَ ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ . جمعه (62) 9

56. اقامۀ نماز خوف، زمینه‌ساز یاد خدا از سوی نمازگزاران:

وَ إِذٰا کُنْتَ فِیهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاٰةَ فَلْتَقُمْ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَکَ ... فَإِذٰا قَضَیْتُمُ الصَّلاٰةَ فَاذْکُرُوا اللّٰهَ .... نساء (4) 102 و 103

57. نماز، مایۀ یاد کردن خداوند از نمازگزاران:

اُتْلُ مٰا أُوحِیَ إِلَیْکَ مِنَ الْکِتٰابِ وَ أَقِمِ الصَّلاٰةَ إِنَّ الصَّلاٰةَ تَنْهیٰ عَنِ الْفَحْشٰاءِ وَ الْمُنْکَرِ وَ لَذِکْرُ اللّٰهِ أَکْبَرُ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ مٰا تَصْنَعُونَ . (2)عنکبوت (29) 45

44. رستگاری

58. برپایی نماز، مایۀ فلاح و رستگاری آدمی:

اَلَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِالْغَیْبِ وَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ وَ مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ یُنْفِقُونَ

أُولٰئِکَ عَلیٰ هُدیً مِنْ رَبِّهِمْ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ . بقره (2) 3 و 5

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَ صٰابِرُوا وَ رٰابِطُوا وَ اتَّقُوا اللّٰهَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ . (3)آل عمران (3) 200

... لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ إِنَّمٰا یُرِیدُ الشَّیْطٰانُ ... وَ یَصُدَّکُمْ عَنْ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ عَنِ الصَّلاٰةِ ... . مائده (5) 90 و 91

وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِنٰاتُ ... وَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ ...

وَعَدَ اللّٰهُ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا وَ مَسٰاکِنَ طَیِّبَةً فِی جَنّٰاتِ عَدْنٍ وَ رِضْوٰانٌ مِنَ اللّٰهِ أَکْبَرُ ذٰلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ . توبه (9) 71 و 72

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ارْکَعُوا وَ اسْجُدُوا وَ اعْبُدُوا رَبَّکُمْ وَ افْعَلُوا الْخَیْرَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ . حجّ (22) 77

قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ

اَلَّذِینَ هُمْ فِی صَلاٰتِهِمْ خٰاشِعُونَ . مؤمنون (23) 1 و 2

اَلَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ .... وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ . لقمان (31) 4 و 5

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا نُودِیَ لِلصَّلاٰةِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلیٰ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ ذَرُوا الْبَیْعَ ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ

فَإِذٰا قُضِیَتِ الصَّلاٰةُ فَانْتَشِرُوا فِی الْأَرْضِ وَ ابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللّٰهِ وَ اذْکُرُوا اللّٰهَ کَثِیراً لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ . جمعه (62) 9 و 10

قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَکّٰی

وَ ذَکَرَ اسْمَ رَبِّهِ


1) 1) . بنابراین احتمال که مقصود از«ذکر اللّه»اثر نماز باشد که در این صورت معنا چنین است: ذکر خدا بالاترین اثر نماز است. (المیزان، ج 16، ص 136 - 137)

2) 2) . در روایتی از امام باقر علیه السلام جملۀ«و لذکر اللّه اکبر»به برتری یاد خدا از نمازگزاران نسبت به یاد نمازگزاران از خدا تفسیر شده است. (تفسیر نور الثقلین، ج 4، ص 162، ح 60)

3) 3) . بنا بر قول بعضی از مفسران و روایتی منقول از امام علی علیه السلام ، منظور از«رابطوا»انتظار برای رسیدن وقت نماز است. (التبیان، ج 3، ص 95)

فَصَلّٰی . اعلی (87) 14 و 15

45. رضای خدا

59. اقامۀ نماز از سوی اهل ایمان، سبب بهره‌مندی آنان از رضوان الهی:

وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِنٰاتُ ... وَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ ...

وَعَدَ اللّٰهُ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ ... وَ رِضْوٰانٌ مِنَ اللّٰهِ أَکْبَرُ .... توبه (9) 71 و 72

... تَرٰاهُمْ رُکَّعاً سُجَّداً یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنَ اللّٰهِ وَ رِضْوٰاناً .... فتح (48) 29

46. رفع فقر

60. نقش نماز، در رفع فقر و نیازمندی انسان:

وَ أْمُرْ أَهْلَکَ بِالصَّلاٰةِ وَ اصْطَبِرْ عَلَیْهٰا لاٰ نَسْئَلُکَ رِزْقاً نَحْنُ نَرْزُقُکَ وَ الْعٰاقِبَةُ لِلتَّقْویٰ . (1)طه (20) 132

47. رفع مشکلات

61. استعانت از نماز برای رفع مشکلات، مورد توصیۀ خداوند:

وَ اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاٰةِ وَ إِنَّهٰا لَکَبِیرَةٌ إِلاّٰ عَلَی الْخٰاشِعِینَ . بقره (2) 45

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاٰةِ إِنَّ اللّٰهَ مَعَ الصّٰابِرِینَ . بقره (2) 153

وَ أْمُرْ أَهْلَکَ بِالصَّلاٰةِ وَ اصْطَبِرْ عَلَیْهٰا .... طه (20) 132

48. شکر خدا

62. برپاداشتن نماز، مایۀ بهره‌مندی از شکر و سپاس الهی:

إِنَّ الَّذِینَ ... وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ .... إِنَّهُ غَفُورٌ شَکُورٌ. فاطر (35) 29 و 30

63. اقامۀ نماز، نوعی شکرگزاری در برابر نعمتهای الهی:

إِنّٰا أَعْطَیْنٰاکَ الْکَوْثَرَ

فَصَلِّ لِرَبِّکَ وَ انْحَرْ. کوثر (108) 1 و 2

64. عبادت خدا با اقامۀ نماز در صبح و شام، نمود شکر در برابر خدا:

وَ لاٰ تَطْرُدِ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدٰاةِ وَ الْعَشِیِّ یُرِیدُونَ وَجْهَهُ مٰا عَلَیْکَ مِنْ حِسٰابِهِمْ مِنْ شَیْءٍ وَ مٰا مِنْ حِسٰابِکَ عَلَیْهِمْ مِنْ شَیْءٍ فَتَطْرُدَهُمْ فَتَکُونَ مِنَ الظّٰالِمِینَ

وَ کَذٰلِکَ فَتَنّٰا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لِیَقُولُوا أَ هٰؤُلاٰءِ مَنَّ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنْ بَیْنِنٰا أَ لَیْسَ اللّٰهُ بِأَعْلَمَ بِالشّٰاکِرِینَ . (2)انعام (6) 52 و 53

49. صبر

65. نقش نماز، در صبر و شکیبایی انسان در برابر بلاها و ناگواریها:

... فَاعْفُوا وَ اصْفَحُوا ... وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ ... (3)بقره (2) 109 و 110

إِذٰا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزُوعاً

وَ إِذٰا مَسَّهُ الْخَیْرُ مَنُوعاً

إِلاَّ الْمُصَلِّینَ . معارج (70) 20 -\22

50. صداقت

66. برپاداشتن نماز، از نشانه‌های صدق مؤمنان، در ایمانشان:

1) 1) . نقل شده است: وقتی رسول خدا صلی الله علیه و آله به اهل فقر و گرفتاران می‌رسید می‌فرمود: نماز به‌جاآورید، و آیۀ مذکور را تلاوت می‌کرد. (زبدة البیان، ص 83 -\84 ؛ الکشاف، ج 3، ص 99)

2) 2) . جملۀ«یدعون ربهم...»به اقامۀ نماز در صبح و شام تفسیر شده است. (التبیان، ج 4، ص 144 ؛ مجمع البیان، ج 3 - 4، ص 473)

3) 3) . نظر به اینکه عفو و گذشت از تجاوزات کفرپیشگان، برای اهل ایمان مشقت داشته، خداوند آنان را به استعانت از نماز امر کرده است. (مجمع البیان، ج 1 - 2، ص 354)

... وَ أَقٰامَ الصَّلاٰةَ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ صَدَقُوا .... بقره (2) 177

إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِینَ ... اَلَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ ... أُولٰئِکَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا .... انفال (8) 2 -\4

67. نقش نماز، در صداقت انسان، در سوگند خویش:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا شَهٰادَةُ بَیْنِکُمْ إِذٰا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ حِینَ الْوَصِیَّةِ اثْنٰانِ ذَوٰا عَدْلٍ مِنْکُمْ أَوْ آخَرٰانِ مِنْ غَیْرِکُمْ إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِی الْأَرْضِ فَأَصٰابَتْکُمْ مُصِیبَةُ الْمَوْتِ تَحْبِسُونَهُمٰا مِنْ بَعْدِ الصَّلاٰةِ فَیُقْسِمٰانِ بِاللّٰهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ لاٰ نَشْتَرِی بِهِ ثَمَناً وَ لَوْ کٰانَ ذٰا قُرْبیٰ وَ لاٰ نَکْتُمُ شَهٰادَةَ اللّٰهِ إِنّٰا إِذاً لَمِنَ الْآثِمِینَ . مائده (5) 106

51. طهارت روح

68. نماز، عامل خودسازی و پاکی روح و اندیشه:

لاٰ تَقُمْ فِیهِ أَبَداً لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَی التَّقْویٰ مِنْ أَوَّلِ یَوْمٍ أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِیهِ فِیهِ رِجٰالٌ یُحِبُّونَ أَنْ یَتَطَهَّرُوا وَ اللّٰهُ یُحِبُّ الْمُطَّهِّرِینَ . توبه (9) 108

69. نقش نماز، در پاکیزگی و زدودن هرگونه آلودگی و پلیدی از انسان:

... وَ أَقِمْنَ الصَّلاٰةَ ... إِنَّمٰا یُرِیدُ اللّٰهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً. احزاب (33) 33

... إِنَّمٰا تُنْذِرُ ... وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ وَ مَنْ تَزَکّٰی فَإِنَّمٰا یَتَزَکّٰی لِنَفْسِهِ .... فاطر (35) 18

52. عفو

70. نقش برپایی نماز، در عفو و گذشت از دیگران:

وَدَّ کَثِیرٌ مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ لَوْ یَرُدُّونَکُمْ مِنْ بَعْدِ إِیمٰانِکُمْ کُفّٰاراً حَسَداً مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ مِنْ بَعْدِ مٰا تَبَیَّنَ لَهُمُ الْحَقُّ فَاعْفُوا وَ اصْفَحُوا حَتّٰی یَأْتِیَ اللّٰهُ بِأَمْرِهِ ... وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ .... بقره (2) 109 و 110

53. عمران مسجد

71. اقامۀ نماز از سوی اهل ایمان، مایۀ صلاحیت آنان برای تعمیر و رسیدگی به امور مساجد:

إِنَّمٰا یَعْمُرُ مَسٰاجِدَ اللّٰهِ مَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ أَقٰامَ الصَّلاٰةَ .... توبه (9) 18

72. اقامۀ نماز در مساجد، سبب عمران و آبادی آن:

إِنَّمٰا یَعْمُرُ مَسٰاجِدَ اللّٰهِ مَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ أَقٰامَ الصَّلاٰةَ وَ آتَی الزَّکٰاةَ وَ لَمْ یَخْشَ إِلاَّ اللّٰهَ فَعَسیٰ أُولٰئِکَ أَنْ یَکُونُوا مِنَ الْمُهْتَدِینَ . توبه (9) 18

54. فرجام نیک

73. اقامۀ نماز، زمینه‌ساز عاقبت به خیری و فرجام نیک انسان:

اَلَّذِینَ إِنْ مَکَّنّٰاهُمْ فِی الْأَرْضِ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ ... وَ لِلّٰهِ عٰاقِبَةُ الْأُمُورِ. حج (22) 41

وَ الَّذِینَ ... وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ ... أُولٰئِکَ لَهُمْ عُقْبَی الدّٰارِ ... فَنِعْمَ عُقْبَی الدّٰارِ. رعد (13) 22 و 24

55. قبول اسلام

74. اقامۀ نماز، نشان پذیرش اسلام مشرکان و کافران:

فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِکِینَ ... فَإِنْ تٰابُوا وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ ... فَخَلُّوا سَبِیلَهُمْ إِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . توبه (9) 5

فَإِنْ تٰابُوا وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ ... فَإِخْوٰانُکُمْ فِی الدِّینِ .... توبه (9) 11

56. قبول اعمال

75. نقش نماز، در قبولی دیگر اعمال آدمی از سوی

خداوند:

وَ مٰا مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقٰاتُهُمْ إِلاّٰ أَنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللّٰهِ وَ بِرَسُولِهِ وَ لاٰ یَأْتُونَ الصَّلاٰةَ إِلاّٰ وَ هُمْ کُسٰالیٰ وَ لاٰ یُنْفِقُونَ إِلاّٰ وَ هُمْ کٰارِهُونَ . توبه (9) 54

57. قبول قسم

76. نقش نماز، در اعتبار و پذیرش سوگند شاهدان بر وصیّت:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا شَهٰادَةُ بَیْنِکُمْ إِذٰا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ حِینَ الْوَصِیَّةِ اثْنٰانِ ... تَحْبِسُونَهُمٰا مِنْ بَعْدِ الصَّلاٰةِ فَیُقْسِمٰانِ بِاللّٰهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ لاٰ نَشْتَرِی بِهِ ثَمَناً وَ لَوْ کٰانَ ذٰا قُرْبیٰ وَ لاٰ نَکْتُمُ شَهٰادَةَ اللّٰهِ .... مائده (5) 106

58. مانع بخل

77. نماز، بازدارندۀ آدمی از بخل‌ورزی نسبت به دیگران:

وَ إِذٰا مَسَّهُ الْخَیْرُ مَنُوعاً

إِلاَّ الْمُصَلِّینَ

اَلَّذِینَ هُمْ عَلیٰ صَلاٰتِهِمْ دٰائِمُونَ

وَ الَّذِینَ فِی أَمْوٰالِهِمْ حَقٌّ مَعْلُومٌ

لِلسّٰائِلِ وَ الْمَحْرُومِ . معارج (70) 21 -\25

59. مانع حرص

78. تأثیر نماز، در جلوگیری از خصلت حرص و آزمندی:

إِنَّ الْإِنْسٰانَ خُلِقَ هَلُوعاً

إِذٰا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزُوعاً

وَ إِذٰا مَسَّهُ الْخَیْرُ مَنُوعاً

إِلاَّ الْمُصَلِّینَ .

معارج (70) 19 -\22

60 . مانع حُزن

79. برپایی نماز، از موانع حزن و اندوه در آخرت:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ ... وَ لاٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ . بقره (2) 277

80. اقامۀ نماز، زدایندۀ نگرانیها و تقویت‌کنندۀ روحیۀ پایداری:

وَ لَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّکَ یَضِیقُ صَدْرُکَ بِمٰا یَقُولُونَ

فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ وَ کُنْ مِنَ السّٰاجِدِینَ . حجر (15) 97 و 98

61 . مانع خوف

81. اقامۀ نماز، مانع ترس و بیم در آخرت:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ وَ آتَوُا الزَّکٰاةَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ لاٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ . بقره (2) 277

62 . مانع دنیاطلبی

82. اقامۀ نماز و مداومت برآن ، مانع تمایلات دنیاطلبانه و چشم دوختن به دنیای دیگران:

وَ لاٰ تَمُدَّنَّ عَیْنَیْکَ إِلیٰ مٰا مَتَّعْنٰا بِهِ أَزْوٰاجاً مِنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا لِنَفْتِنَهُمْ فِیهِ وَ رِزْقُ رَبِّکَ خَیْرٌ وَ أَبْقیٰ

وَ أْمُرْ أَهْلَکَ بِالصَّلاٰةِ وَ اصْطَبِرْ عَلَیْهٰا لاٰ نَسْئَلُکَ رِزْقاً نَحْنُ نَرْزُقُکَ وَ الْعٰاقِبَةُ لِلتَّقْویٰ . (1)طه (20) 131 و 132

63 . مانع شقاوت

83. نماز، مانع گرفتاری آدمی به شقاوت و بدبختی:

وَ جَعَلَنِی مُبٰارَکاً أَیْنَ مٰا کُنْتُ وَ أَوْصٰانِی بِالصَّلاٰةِ وَ الزَّکٰاةِ مٰا دُمْتُ حَیًّا

وَ بَرًّا بِوٰالِدَتِی وَ لَمْ یَجْعَلْنِی جَبّٰاراً شَقِیًّا. مریم (19) 31 و 32

وَ یَتَجَنَّبُهَا الْأَشْقَی

قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَکّٰی

وَ ذَکَرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلّٰی . اعلی (87) 11 و 14 و 15

64 . مانع شهوت‌رانی

84. اهتمام به نماز و ضایع نساختن آن، بازدارندۀ انسان از شهوات و هواهای نفسانی:

1) 1) . فرمان به اقامۀ پیگیر نماز، پس از نهی از چشم دوختن به داراییهای دیگران، مفید نکتۀ مزبور است

فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضٰاعُوا الصَّلاٰةَ وَ اتَّبَعُوا الشَّهَوٰاتِ فَسَوْفَ یَلْقَوْنَ غَیًّا. مریم (19) 59

65 . مانع غفلت

85. یاد خدا همراه با تضرّع در نماز، مانع غفلت آدمی از خدا:

إِنَّ الَّذِینَ عِنْدَ رَبِّکَ لاٰ یَسْتَکْبِرُونَ عَنْ عِبٰادَتِهِ وَ یُسَبِّحُونَهُ وَ لَهُ یَسْجُدُونَ . اعراف (7) 206

66 . مانع قسم دروغ

86. تأثیر نماز، در بازداشتن آدمی از سوگند دروغ:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا شَهٰادَةُ بَیْنِکُمْ إِذٰا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ حِینَ الْوَصِیَّةِ اثْنٰانِ ذَوٰا عَدْلٍ مِنْکُمْ ...

تَحْبِسُونَهُمٰا مِنْ بَعْدِ الصَّلاٰةِ ... وَ لاٰ نَکْتُمُ شَهٰادَةَ اللّٰهِ .... مائده (5) 106

67 . مانع کتمان شهادت

87. نقش نماز، در بازداشتن آدمی از کتمان شهادت:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا شَهٰادَةُ بَیْنِکُمْ إِذٰا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ حِینَ الْوَصِیَّةِ اثْنٰانِ ذَوٰا عَدْلٍ مِنْکُمْ أَوْ آخَرٰانِ مِنْ غَیْرِکُمْ إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِی الْأَرْضِ فَأَصٰابَتْکُمْ مُصِیبَةُ الْمَوْتِ تَحْبِسُونَهُمٰا مِنْ بَعْدِ الصَّلاٰةِ فَیُقْسِمٰانِ بِاللّٰهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ لاٰ نَشْتَرِی بِهِ ثَمَناً وَ لَوْ کٰانَ ذٰا قُرْبیٰ وَ لاٰ نَکْتُمُ شَهٰادَةَ اللّٰهِ إِنّٰا إِذاً لَمِنَ الْآثِمِینَ . (1)مائده (5) 106

68 . مانع گمراهی

88. اقامۀ نماز، مانع ضلالت و گمراهی:

... لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلاٰةَ ... فَمَنْ کَفَرَ بَعْدَ ذٰلِکَ مِنْکُمْ فَقَدْ ضَلَّ سَوٰاءَ السَّبِیلِ . مائده (5) 12

فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضٰاعُوا الصَّلاٰةَ وَ اتَّبَعُوا الشَّهَوٰاتِ فَسَوْفَ یَلْقَوْنَ غَیًّا. مریم (19) 59

69 . مانع گناه

89. نقش نماز، در بازداشتن آدمی از گناهان و منکرات:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا شَهٰادَةُ بَیْنِکُمْ إِذٰا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ حِینَ الْوَصِیَّةِ اثْنٰانِ ذَوٰا عَدْلٍ مِنْکُمْ أَوْ آخَرٰانِ مِنْ غَیْرِکُمْ إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِی الْأَرْضِ فَأَصٰابَتْکُمْ مُصِیبَةُ الْمَوْتِ تَحْبِسُونَهُمٰا مِنْ بَعْدِ الصَّلاٰةِ فَیُقْسِمٰانِ بِاللّٰهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ لاٰ نَشْتَرِی بِهِ ثَمَناً وَ لَوْ کٰانَ ذٰا قُرْبیٰ وَ لاٰ نَکْتُمُ شَهٰادَةَ اللّٰهِ إِنّٰا إِذاً لَمِنَ الْآثِمِینَ . (2)مائده (5) 106

وَ أَقِمِ الصَّلاٰةَ ... إِنَّ الْحَسَنٰاتِ یُذْهِبْنَ السَّیِّئٰاتِ ... (3)هود (11) 114

... وَ أَقِمِ الصَّلاٰةَ إِنَّ الصَّلاٰةَ تَنْهیٰ عَنِ الْفَحْشٰاءِ وَ الْمُنْکَرِ .... عنکبوت (29) 45

70. مدارا

90. نقش اقامۀ نماز، در مدارا کردن با مردم:

... فَاعْفُوا وَ اصْفَحُوا ... وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ .... بقره (2) 109 و 110

71. مصونیّت از رنج دوزخ

91. مصونیّت از آتش دوزخ، از آثار نماز:

اَلَّذِی یَصْلَی النّٰارَ الْکُبْریٰ

قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَکّٰی

وَ ذَکَرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلّٰی . اعلی (87) 12 و 14 و 15

72. مصونیّت از عذاب


1) 1) . از اینکه دستور داده شده گواهی پس از ادای نماز باشد، مطلب مذکور قابل برداشت است

2) 2) . از اینکه دستور داده شده سوگند پس از ادای نماز باشد، مطلب مذکور قابل برداشت است

3) 3) . مقصود از«الحسنات»نمازها است. (المیزان، ج 11، ص 58)

92. نماز، از جملۀ اسباب کارساز، برای دور ماندن از عذاب و اهوال قیامت:

وَ اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاٰةِ وَ إِنَّهٰا لَکَبِیرَةٌ إِلاّٰ عَلَی الْخٰاشِعِینَ ... وَ اتَّقُوا یَوْماً لاٰ تَجْزِی نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَیْئاً وَ لاٰ یُقْبَلُ مِنْهٰا شَفٰاعَةٌ وَ لاٰ یُؤْخَذُ مِنْهٰا عَدْلٌ وَ لاٰ هُمْ یُنْصَرُونَ . بقره (2) 45 و 48

... وَ لٰکِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ ... وَ أَقٰامَ الصَّلاٰةَ ... أُولٰئِکَ هُمُ الْمُتَّقُونَ . (1)بقره (2) 177

مٰا سَلَکَکُمْ فِی سَقَرَ

قٰالُوا لَمْ نَکُ مِنَ الْمُصَلِّینَ . مدّثر (74) 42 و 43

وَ یَتَجَنَّبُهَا الْأَشْقَی

اَلَّذِی یَصْلَی النّٰارَ الْکُبْریٰ

قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَکّٰی

وَ ذَکَرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلّٰی . اعلی (87) 11 و 12 و 14 و 15

73. مغفرت

93. نقش نماز، در جلب مغفرت و آمرزش الهی:

وَ لَقَدْ أَخَذَ اللّٰهُ مِیثٰاقَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ وَ بَعَثْنٰا مِنْهُمُ اثْنَیْ عَشَرَ نَقِیباً وَ قٰالَ اللّٰهُ إِنِّی مَعَکُمْ لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلاٰةَ وَ آتَیْتُمُ الزَّکٰاةَ وَ آمَنْتُمْ بِرُسُلِی وَ عَزَّرْتُمُوهُمْ وَ أَقْرَضْتُمُ اللّٰهَ قَرْضاً حَسَناً لَأُکَفِّرَنَّ عَنْکُمْ سَیِّئٰاتِکُمْ وَ لَأُدْخِلَنَّکُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ فَمَنْ کَفَرَ بَعْدَ ذٰلِکَ مِنْکُمْ فَقَدْ ضَلَّ سَوٰاءَ السَّبِیلِ . مائده (5) 12

اَلَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ .... لَهُمْ دَرَجٰاتٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ مَغْفِرَةٌ .... انفال (8) 3 و 4

... فَإِنْ تٰابُوا وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ ... إِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . توبه (9) 5

وَ أَقِمِ الصَّلاٰةَ طَرَفَیِ النَّهٰارِ وَ زُلَفاً مِنَ اللَّیْلِ إِنَّ الْحَسَنٰاتِ یُذْهِبْنَ السَّیِّئٰاتِ ذٰلِکَ ذِکْریٰ لِلذّٰاکِرِینَ . هود (11) 114

... وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ .... إِنَّهُ غَفُورٌ شَکُورٌ. فاطر (35) 29 و 30

... وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ ... إِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . مزمّل (73) 20

نیز ==> همین مدخل، نمازگزاران، نشانه‌های نمازگزاران

74. مهار شهوات

94. نقش نماز و نیایش به درگاه الهی، در مهار شهوات:

فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضٰاعُوا الصَّلاٰةَ وَ اتَّبَعُوا الشَّهَوٰاتِ فَسَوْفَ یَلْقَوْنَ غَیًّا. (2)مریم (19) 59

75. موعظه‌پذیری

95. نقش نماز، در پندپذیری از قرآن:

فَذَکِّرْ إِنْ نَفَعَتِ الذِّکْریٰ

سَیَذَّکَّرُ مَنْ یَخْشیٰ

وَ یَتَجَنَّبُهَا الْأَشْقَی

وَ ذَکَرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلّٰی . اعلی (87) 9 و 10 و 11 و 15

76. نزول فرشتگان

96. برپایی نماز، زمینه‌ای برای نزول فرشتگان:

فَنٰادَتْهُ الْمَلاٰئِکَةُ وَ هُوَ قٰائِمٌ یُصَلِّی فِی الْمِحْرٰابِ أَنَّ اللّٰهَ یُبَشِّرُکَ بِیَحْییٰ مُصَدِّقاً بِکَلِمَةٍ مِنَ اللّٰهِ وَ سَیِّداً وَ حَصُوراً وَ نَبِیًّا مِنَ الصّٰالِحِینَ . آل عمران (3) 39

77. نظم


1) 1) .«هم المتقون»دلالت دارد که با انجام دادن اعمال یادشده از عذاب الهی مصون خواهندماند. (مجمع البیان، ج 1 - 2، ص 478)

2) 2) . تقدیم«اضاعوا»بر«اتّبعوا الشهوات»گویای نقش تضییع نماز در پیروی از شهوات و اقامۀ نماز در مهار آن‌ها است

97. رعایت اوقات نمازها، ایجادکنندۀ نظم در زندگی برای نمازگزاران:

فَإِذٰا قَضَیْتُمُ الصَّلاٰةَ فَاذْکُرُوا اللّٰهَ قِیٰاماً وَ قُعُوداً وَ عَلیٰ جُنُوبِکُمْ فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ فَأَقِیمُوا الصَّلاٰةَ إِنَّ الصَّلاٰةَ کٰانَتْ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ کِتٰاباً مَوْقُوتاً. نساء (4) 103

78. نورانیّت

98. سجده و نماز اصحاب پیامبر، مایۀ نورانیّت سیمای آنان در قیامت:

مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ مَعَهُ ... تَرٰاهُمْ رُکَّعاً سُجَّداً ... سِیمٰاهُمْ فِی وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ ... (1)فتح (48) 29

79. ولایت

99. به پا داشتن نماز با تمامی احکام و حدود مقرر آن، شرطی برای شایستگی جهت ولایت و سرپرستی بر اهل ایمان:

إِنَّمٰا وَلِیُّکُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکٰاةَ وَ هُمْ رٰاکِعُونَ . مائده (5) 55

80 . هدایت

100. اقامۀ نماز، از عوامل هدایت انسان و راه یافتن وی به صراط مستقیم:

اَلَّذِینَ ... یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ ... أُولٰئِکَ عَلیٰ هُدیً مِنْ رَبِّهِمْ .... بقره (2) 3 و 5

... مَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ أَقٰامَ الصَّلاٰةَ ... فَعَسیٰ أُولٰئِکَ أَنْ یَکُونُوا مِنَ الْمُهْتَدِینَ . توبه (9) 18

وَ جَعَلَنِی مُبٰارَکاً أَیْنَ مٰا کُنْتُ وَ أَوْصٰانِی بِالصَّلاٰةِ وَ الزَّکٰاةِ مٰا دُمْتُ حَیًّا

وَ إِنَّ اللّٰهَ رَبِّی وَ رَبُّکُمْ فَاعْبُدُوهُ هٰذٰا صِرٰاطٌ مُسْتَقِیمٌ . مریم (19) 31 و 36

أُولٰئِکَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ مِنْ ذُرِّیَّةِ آدَمَ وَ مِمَّنْ حَمَلْنٰا مَعَ نُوحٍ وَ مِنْ ذُرِّیَّةِ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْرٰائِیلَ وَ مِمَّنْ هَدَیْنٰا وَ اجْتَبَیْنٰا إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِمْ آیٰاتُ الرَّحْمٰنِ خَرُّوا سُجَّداً وَ بُکِیًّا

فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضٰاعُوا الصَّلاٰةَ وَ اتَّبَعُوا الشَّهَوٰاتِ فَسَوْفَ یَلْقَوْنَ غَیًّا. مریم (19) 58 و 59

عَبْداً إِذٰا صَلّٰی

أَ رَأَیْتَ إِنْ کٰانَ عَلَی الْهُدیٰ . علق (96) 10 و 11

101. نقش نماز، در بهره‌مندی از هدایتهای قرآن:

... آیٰاتُ الْقُرْآنِ وَ کِتٰابٍ مُبِینٍ هُدیً وَ بُشْریٰ لِلْمُؤْمِنِینَ اَلَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ .... نمل (27) 1 -\3

تِلْکَ آیٰاتُ الْکِتٰابِ الْحَکِیمِ

هُدیً وَ رَحْمَةً لِلْمُحْسِنِینَ

اَلَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکٰاةَ وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ یُوقِنُونَ

أُولٰئِکَ عَلیٰ هُدیً مِنْ رَبِّهِمْ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ . لقمان (31) 2 -\5

آداب نماز

102. لزوم رعایت آداب ظاهری و باطنی نماز:

حٰافِظُوا عَلَی الصَّلَوٰاتِ وَ الصَّلاٰةِ الْوُسْطیٰ وَ قُومُوا لِلّٰهِ قٰانِتِینَ . (2)بقره (2) 238


1) 1) . گفته شده: سفیدی و نورانیّت در چهرۀ صحابۀ پیامبر صلی الله علیه و آله ، نشان آنان در قیامت است. (مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 192)

2) 2) . مقصود از آیه، ادای نماز با همه آداب ظاهری و باطنی و احکام آن می‌باشد به گونه‌ای که شایستۀ آن است. (التفسیر الکبیر، ج 2، ص 486 ؛ روح المعانی، ج 2، جزء 2، ص 234)

... اَلَّذِینَ ... هُمْ عَلیٰ صَلاٰتِهِمْ یُحٰافِظُونَ . انعام (6) 92

قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ

وَ الَّذِینَ هُمْ عَلیٰ صَلَوٰاتِهِمْ یُحٰافِظُونَ . مؤمنون (23) 1 و 9

وَ الَّذِینَ هُمْ عَلیٰ صَلاٰتِهِمْ یُحٰافِظُونَ . معارج (70) 34

1. آراستگی

103. جمال و آراستگی ظاهر هنگام نماز، امری پسندیده:

یٰا بَنِی آدَمَ خُذُوا زِینَتَکُمْ عِنْدَ کُلِّ مَسْجِدٍ وَ کُلُوا وَ اشْرَبُوا وَ لاٰ تُسْرِفُوا إِنَّهُ لاٰ یُحِبُّ الْمُسْرِفِینَ . اعراف (7) 31

2. اذان

==> اذان و حکم، حکم اذان

3. استعاذه

104. استعاذه به خدا هنگام قرائت در نماز، امری پسندیده:

فَإِذٰا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللّٰهِ مِنَ الشَّیْطٰانِ الرَّجِیمِ . (1)نحل (16) 98

4. استغفار

105. استغفار در نماز به هنگام سحر، از صفات متقین:

قُلْ أَ أُنَبِّئُکُمْ بِخَیْرٍ مِنْ ذٰلِکُمْ لِلَّذِینَ اتَّقَوْا عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنّٰاتٌ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا وَ أَزْوٰاجٌ مُطَهَّرَةٌ وَ رِضْوٰانٌ مِنَ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ بَصِیرٌ بِالْعِبٰادِ

اَلصّٰابِرِینَ وَ الصّٰادِقِینَ وَ الْقٰانِتِینَ وَ الْمُنْفِقِینَ وَ الْمُسْتَغْفِرِینَ بِالْأَسْحٰارِ. (2)آل عمران (3) 15 و 17

5. انتظار

106. انتظار کشیدن برای درک نماز در وقت خود، امری مهم و شایسته:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ رٰابِطُوا ... (3)آل عمران (3) 200

6. بالا بردن دستها

107. بالا بردن دستها تا گلوگاه به هنگام گفتن تکبیرات نماز، امری پسندیده:

فَصَلِّ لِرَبِّکَ وَ انْحَرْ

إِنَّ شٰانِئَکَ هُوَ الْأَبْتَرُ. (4)کوثر (108) 2 و 3

7. پرهیز از عبث

108. ضرورت اجتناب از عبث و توجّه به اطراف، در نماز:

حٰافِظُوا عَلَی الصَّلَوٰاتِ وَ الصَّلاٰةِ الْوُسْطیٰ وَ قُومُوا لِلّٰهِ قٰانِتِینَ . (5)بقره (2) 238

8. پرهیز از کسالت

109. لزوم اقامۀ نماز با حالت نشاط و اجتناب از ادای آن در حالت کسالت و خواب‌آلودگی:

... لاٰ تَقْرَبُوا الصَّلاٰةَ وَ أَنْتُمْ سُکٰاریٰ ... (6)نساء (4) 43


1) 1) . اطلاق«اذا قرأت القرآن»شامل قرائت در نماز هم می‌شود. (مجمع البیان، ج 5- 6، ص 593)

2) 2) . براساس روایتی از امام صادق علیه السلام ، منظور از آیه، استغفار نمازگزاران در وقت سحر است. (مجمع البیان، ج 1 - 2، ص 714؛ تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 321، ح 60)

3) 3) . بنا بر قول بعضی مفسران و روایتی از علی علیه السلام منظور از«رابطوا»انتظار کشیدن برای وقت نماز است. (التبیان، ج 3، ص 95 ؛ البرهان، ج 1، ص 732، ح 9)

4) 4) . براساس بعضی روایات، مقصود از«و انحر»بالا بردن دستها تا گلوگاه، هنگام گفتن تکبیرات نماز است. (تفسیر نور الثقلین، ج 5، ص 683، ح 17 - 20 و 22)

5) 5) . گفته شده:«قنوت»به معنای خشوع است و لازمۀ آن ترک عبث و التفات به اطراف در نماز است. (التبیان، ج 2، ص 276)

6) 6) . در حدیث،«سکاری»به حالت کسلی و چرت‌آلود بودن معنا شده است. (تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 483، ح 261)

... وَ إِذٰا قٰامُوا إِلَی الصَّلاٰةِ قٰامُوا کُسٰالیٰ ... . نساء (4) 142

... وَ لاٰ یَأْتُونَ الصَّلاٰةَ إِلاّٰ وَ هُمْ کُسٰالیٰ ... . توبه (9) 54

فَوَیْلٌ لِلْمُصَلِّینَ

اَلَّذِینَ هُمْ عَنْ صَلاٰتِهِمْ سٰاهُونَ . (1)

ماعون (107) 4 و 5

9. تسبیح

==> همین مدخل، تسبیح در نماز

10. تعقیب

==> همین مدخل، آداب نماز، دعا

11. تقارن نمازگزاران

110. تقارن و هماهنگی نمازگزاران در افعال نماز جماعت، از آداب آن:

وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ آتُوا الزَّکٰاةَ وَ ارْکَعُوا مَعَ الرّٰاکِعِینَ . (2)بقره (2) 43

12. تلاوت آیات

111. تلاوت آیات خدا در نماز، از آداب نماز:

لَیْسُوا سَوٰاءً مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ أُمَّةٌ قٰائِمَةٌ یَتْلُونَ آیٰاتِ اللّٰهِ آنٰاءَ اللَّیْلِ وَ هُمْ یَسْجُدُونَ . (3)آل عمران (3) 113

13. توجّه به معنا

112. لزوم خواندن نماز، با قرائت صحیح و توجّه به معانی اذکار آن:

... لاٰ تَقْرَبُوا الصَّلاٰةَ وَ أَنْتُمْ سُکٰاریٰ حَتّٰی تَعْلَمُوا مٰا تَقُولُونَ .... نساء (4) 43

14. جماعت


1) 1) . در روایتی«ساهون»به معنای سستی و بی‌حالی در نماز تفسیر شده است. (البرهان، ج 5، ص 769، ح 8)

2) 2) . استفاده از واژۀ«مع»می‌تواند اشاره به نکتۀ یادشده داشته باشد

3) 3) .«آناء اللیل»هنگام نماز عشاء یا بین مغرب و عشاء است و مقصود از سجده، نماز است. (مجمع البیان، ج 1 - 2، ص 816؛ زاد المسیر، ج 1، ص 443 و 444)

113. اقامۀ نماز با جماعت، امری پسندیده و مورد تشویق خدا:

وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ ... وَ ارْکَعُوا مَعَ الرّٰاکِعِینَ . (1)بقره (2) 43

یٰا مَرْیَمُ اقْنُتِی لِرَبِّکِ وَ اسْجُدِی وَ ارْکَعِی مَعَ الرّٰاکِعِینَ . (2)آل عمران (3) 43

قُلْ أَمَرَ رَبِّی بِالْقِسْطِ وَ أَقِیمُوا وُجُوهَکُمْ عِنْدَ کُلِّ مَسْجِدٍ ... (3)اعراف (7) 29

15. حضور در مسجد

114. فضیلت اقامۀ نماز، در مسجد:

قُلْ أَمَرَ رَبِّی بِالْقِسْطِ وَ أَقِیمُوا وُجُوهَکُمْ عِنْدَ کُلِّ مَسْجِدٍ ... (4)اعراف (7) 29

16. حضور قلب

115. لزوم ادای نماز، همراه با نشاط و حضور قلب:

... لاٰ تَقْرَبُوا الصَّلاٰةَ وَ أَنْتُمْ سُکٰاریٰ حَتّٰی تَعْلَمُوا مٰا تَقُولُونَ ... (5)نساء (4) 43

نیز ==> همین مدخل، آداب نماز، پرهیز از کسالت، خشوع، خضوع

17. خشوع

116. حالت خشوع در نماز، امری شایسته و مطلوب:

وَ اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاٰةِ وَ إِنَّهٰا لَکَبِیرَةٌ إِلاّٰ عَلَی الْخٰاشِعِینَ . بقره (2) 45

حٰافِظُوا عَلَی الصَّلَوٰاتِ وَ الصَّلاٰةِ الْوُسْطیٰ وَ قُومُوا لِلّٰهِ قٰانِتِینَ . (6)بقره (2) 238

قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ

اَلَّذِینَ هُمْ فِی صَلاٰتِهِمْ خٰاشِعُونَ . مؤمنون (23) 1 و 2

117. خشوع در نماز از سوی مؤمنان، مورد فرمان خداوند:

حٰافِظُوا عَلَی الصَّلَوٰاتِ وَ الصَّلاٰةِ الْوُسْطیٰ وَ قُومُوا لِلّٰهِ قٰانِتِینَ . بقره (2) 238

118. فرونهادن چشم، نشانۀ خشوع در نماز:

اَلَّذِینَ هُمْ فِی صَلاٰتِهِمْ خٰاشِعُونَ . (7)مؤمنون (23) 2

18. خضوع

119. برگزاری نماز با خضوع و توأم با بندگی، از آداب نماز:

حٰافِظُوا عَلَی الصَّلَوٰاتِ وَ الصَّلاٰةِ الْوُسْطیٰ وَ قُومُوا لِلّٰهِ قٰانِتِینَ . (8)بقره (2) 238

إِنَّ الَّذِینَ عِنْدَ رَبِّکَ لاٰ یَسْتَکْبِرُونَ عَنْ عِبٰادَتِهِ وَ یُسَبِّحُونَهُ وَ لَهُ یَسْجُدُونَ . اعراف (7) 206

19. خوف از خدا

120. ادای نماز، همراه با خوف و خشیت از خدا، امری پسندیده:

... إِنَّمٰا تُنْذِرُ الَّذِینَ یَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَیْبِ وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ .... فاطر (35) 18

إِلاَّ الْمُصَلِّینَ ... وَ الَّذِینَ هُمْ مِنْ عَذٰابِ رَبِّهِمْ مُشْفِقُونَ . معارج (70) 22 و 27

فَذَکِّرْ إِنْ نَفَعَتِ الذِّکْریٰ

سَیَذَّکَّرُ مَنْ یَخْشیٰ

وَ یَتَجَنَّبُهَا الْأَشْقَی

وَ ذَکَرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلّٰی . اعلی (87) 9 و 10 و 11 و 15

20. دعا

121. مداومت بر دعا در نماز، امری پسندیده و مطلوب:

حٰافِظُوا عَلَی الصَّلَوٰاتِ وَ الصَّلاٰةِ الْوُسْطیٰ وَ قُومُوا لِلّٰهِ قٰانِتِینَ . (9)بقره (2) 238

122. فضیلت دعا، در حال قیام نماز:

حٰافِظُوا عَلَی الصَّلَوٰاتِ وَ الصَّلاٰةِ الْوُسْطیٰ وَ قُومُوا لِلّٰهِ قٰانِتِینَ . (10)بقره (2) 238

قُلْ أَمَرَ رَبِّی بِالْقِسْطِ وَ أَقِیمُوا وُجُوهَکُمْ عِنْدَ کُلِّ مَسْجِدٍ وَ ادْعُوهُ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ کَمٰا بَدَأَکُمْ تَعُودُونَ . اعراف (7) 29

123. استحباب دعا و تعقیب، پس از نماز:

1) 1) . گفته شده: جملۀ«و ارکعوا مع الراکعین»برای ترغیب و تشویق به نماز جماعت است. (التبیان، ج 1، ص 196 ؛ الکشاف، ج 1، ص 133)

2) 2) . گفته شده: مقصود از«و ارکعی مع الرّاکعین»نماز جماعت است. (التبیان، ج 2، ص 458)

3) 3) . بنا بر بعض وجوه ذکر شده در تفسیر آیه، مقصود، اقامۀ نماز با جماعت است. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 635)

4) 4) . بنا بر بعض وجوه ذکر شده در تفسیر آیه، مقصود، اقامۀ نماز با جماعت است. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 635)

5) 5) . جملۀ«حتّیٰ تعلموا ما تقولون»قرینه است بر اینکه مراد از«سکاریٰ»می‌تواند هر چیزی باشد که مانع از توجّه به نماز و مفاد آن است. این نکته بیانگر آن است که حضور قلب در نماز لازم است

6) 6) .«قنوت»به معنای خشوع و اقرار به عبودیّت است. (لسان العرب، ج 11، ص 313،«قنت»)

7) 7) . بنا بر روایتی از امام صادق علیه السلام منظور از«خشوع»فرونهادن چشم در نماز است. (بحار الانوار، ج 81 ، ص 264؛ دعائم الاسلام، ج 1، ص 158)

8) 8) .«قنوت»به معنای خضوع آمده است. (مفردات، ص 684،«قنت»)

9) 9) . گفته شده: مقصود از«قانتین»مداومت بر دعا در نماز است. (التبیان، ج 2، ص 276) از معانی«قنوت»دعا است. (لسان العرب، ج 11، ص 314،«قنت») گفتنی است در روایتی«قنوت»در آیه به معنای دعا ذکر شده است. (تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 237، ح 940)

10) 10) . گفته شده:«قنوت»به معنای دعا در حال قیام است. (مجمع البیان، ج 1 - 2، ص 600)

فَإِذٰا فَرَغْتَ فَانْصَبْ

وَ إِلیٰ رَبِّکَ فَارْغَبْ . (1)انشراح (94) 7 و 8

نیز ==> همین مدخل، تسبیح در نماز

21. ذکر خدا

124. لزوم ذکر نام خدا، همراه نماز:

فَإِذٰا قَضَیْتُمُ الصَّلاٰةَ فَاذْکُرُوا اللّٰهَ قِیٰاماً وَ قُعُوداً وَ عَلیٰ جُنُوبِکُمْ .... نساء (4) 103

وَ ذَکَرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلّٰی . اعلی (87) 15

125. مطلوبیّت ذکر خدا، در نماز:

حٰافِظُوا عَلَی الصَّلَوٰاتِ وَ الصَّلاٰةِ الْوُسْطیٰ وَ قُومُوا لِلّٰهِ قٰانِتِینَ . (2)بقره (2) 238

126. ذکر و یاد خدا پس از انجام نماز، جبران‌کنندۀ کاستیها و کمبودهای آن:

فَإِذٰا قَضَیْتُمُ الصَّلاٰةَ فَاذْکُرُوا اللّٰهَ قِیٰاماً وَ قُعُوداً وَ عَلیٰ جُنُوبِکُمْ ... (3)نساء (4) 103

22. رعایت وقت

127. مواظبت بر انجام دادن نمازها در اوقات فضیلت خود، امری مهم و مستحبّ:

حٰافِظُوا عَلَی الصَّلَوٰاتِ وَ الصَّلاٰةِ الْوُسْطیٰ ... (4)بقره (2) 238

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ رٰابِطُوا ... (5)آل عمران (3) 200

... اَلَّذِینَ ... وَ هُمْ عَلیٰ صَلاٰتِهِمْ یُحٰافِظُونَ . انعام (6) 92

وَ أَقِمِ الصَّلاٰةَ طَرَفَیِ النَّهٰارِ وَ زُلَفاً مِنَ اللَّیْلِ إِنَّ الْحَسَنٰاتِ یُذْهِبْنَ السَّیِّئٰاتِ ذٰلِکَ ذِکْریٰ لِلذّٰاکِرِینَ . هود (11) 114

أَقِمِ الصَّلاٰةَ لِدُلُوکِ الشَّمْسِ إِلیٰ غَسَقِ اللَّیْلِ وَ قُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ کٰانَ مَشْهُوداً. اسراء (17) 78

فَاصْبِرْ عَلیٰ مٰا یَقُولُونَ وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَ قَبْلَ غُرُوبِهٰا وَ مِنْ آنٰاءِ اللَّیْلِ فَسَبِّحْ وَ أَطْرٰافَ النَّهٰارِ لَعَلَّکَ تَرْضیٰ . طه (20) 130

قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ

وَ الَّذِینَ هُمْ عَلیٰ صَلَوٰاتِهِمْ یُحٰافِظُونَ . مؤمنون (23) 1 و 9

وَ الَّذِینَ هُمْ عَلیٰ صَلاٰتِهِمْ یُحٰافِظُونَ . معارج (70) 34

اَلَّذِینَ هُمْ عَنْ صَلاٰتِهِمْ سٰاهُونَ . (6)ماعون (107) 5

فَصَلِّ لِرَبِّکَ وَ انْحَرْ. (7)کوثر (108) 2

نیز ==> همین مدخل، اقامۀ نماز، حکم نماز، نماز صبح، نماز ظهر، نماز عشا، نماز عصر، نماز مغرب.

23. رفع نیازهای مردم

128. سعی برای رفع نیازمندیهای دیگران، هنگام نماز، امری پسندیده:

فَذٰلِکَ الَّذِی یَدُعُّ الْیَتِیمَ

وَ لاٰ یَحُضُّ عَلیٰ طَعٰامِ الْمِسْکِینِ

فَوَیْلٌ لِلْمُصَلِّینَ

وَ یَمْنَعُونَ الْمٰاعُونَ .

ماعون (107) 2 -\4 و 7

24. زینت


1) 1) . آیۀ یادشده بر استحباب تعقیبات و دعای پس از نماز، دلالت دارد. (زبدة البیان، ص 181)

2) 2) . مقصود از«قوموا لله قانتین»ذکر خدا در قیام نماز است. (زبدة البیان، ص 82)

3) 3) . احتمال دارد دستور ذکر و یاد خدا پس از ادای نماز برای جبران کاستیهای نماز باشد

4) 4) . مراد از«حافظوا...»مراعات اوقات نماز است. (التبیان، ج 2، ص 275)

5) 5) . بنا بر اینکه مقصود از«رابطوا»محافظت اوقات نماز و انتظار برای درک آن باشد. (التبیان، ج 3، ص 95؛ مفردات، ص 339،«ربط»)

6) 6) . در روایاتی«ساهون»به معنای رعایت نکردن اوقات نماز آمده است. (البرهان، ج 5، ص 769، ح 6 -\7)

7) 7) . گفته شده:«نحر الصلاة»یعنی نماز را در اول وقت خواند. (لسان العرب، ج 14، ص 69،«نحر»)

129. مطلوبیّت آراسته ساختن خویش با زینتها، هنگام حضور در مساجد و اقامۀ نماز:

یٰا بَنِی آدَمَ خُذُوا زِینَتَکُمْ عِنْدَ کُلِّ مَسْجِدٍ ... (1)اعراف (7) 31

25. سکوت

130. لزوم رعایت سکوت و اجتناب از کلام بیجا در نماز:

حٰافِظُوا عَلَی الصَّلَوٰاتِ وَ الصَّلاٰةِ الْوُسْطیٰ وَ قُومُوا لِلّٰهِ قٰانِتِینَ . (2)بقره (2) 238

131. لزوم رعایت سکوت نمازگزاران در نماز جماعت، به هنگام قرائت امام:

وَ إِذٰا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَ أَنْصِتُوا ... (3)اعراف (7) 204

26. طهارت

132. لزوم انجام دادن نماز در حال طهارت و پاکی:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَقْرَبُوا الصَّلاٰةَ وَ أَنْتُمْ سُکٰاریٰ حَتّٰی تَعْلَمُوا مٰا تَقُولُونَ وَ لاٰ جُنُباً إِلاّٰ عٰابِرِی سَبِیلٍ حَتَّیٰ تَغْتَسِلُوا وَ إِنْ کُنْتُمْ مَرْضیٰ أَوْ عَلیٰ سَفَرٍ أَوْ جٰاءَ أَحَدٌ مِنْکُمْ مِنَ الْغٰائِطِ أَوْ لاٰمَسْتُمُ النِّسٰاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مٰاءً فَتَیَمَّمُوا صَعِیداً طَیِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِکُمْ وَ أَیْدِیکُمْ إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ عَفُوًّا غَفُوراً. نساء (4) 43

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاٰةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرٰافِقِ وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ إِلَی الْکَعْبَیْنِ وَ إِنْ کُنْتُمْ جُنُباً فَاطَّهَّرُوا وَ إِنْ کُنْتُمْ مَرْضیٰ أَوْ عَلیٰ سَفَرٍ أَوْ جٰاءَ أَحَدٌ مِنْکُمْ مِنَ الْغٰائِطِ أَوْ لاٰمَسْتُمُ النِّسٰاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مٰاءً فَتَیَمَّمُوا صَعِیداً طَیِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِکُمْ وَ أَیْدِیکُمْ مِنْهُ مٰا یُرِیدُ اللّٰهُ لِیَجْعَلَ عَلَیْکُمْ مِنْ حَرَجٍ وَ لٰکِنْ یُرِیدُ لِیُطَهِّرَکُمْ وَ لِیُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکُمْ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ .

مائده (5) 6

وَ ثِیٰابَکَ فَطَهِّرْ. (4)مدّثر (74) 4

27. طول قیام

133. طولانی کردن قیام در نماز، امری پسندیده و مستحب:

حٰافِظُوا عَلَی الصَّلَوٰاتِ وَ الصَّلاٰةِ الْوُسْطیٰ وَ قُومُوا لِلّٰهِ قٰانِتِینَ . (5)بقره (2) 238

آسان‌گیری در نماز

==> آسانی، آسانی تکالیف، موارد آسانی تکالیف، تکلیف نماز

آگاهی از نماز

134. بصیرت و آگاهی خداوند به نماز بندگان خود:

وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ آتُوا الزَّکٰاةَ وَ مٰا تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِکُمْ مِنْ خَیْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ. بقره (2) 110


1) 1) . براساس برخی روایات، مقصود از«خذوا زینتکم عند کل مسجد»آراسته کردن خود با لباس زیبا و شانه کردن مو، هنگام عبادت و نماز است. (تفسیر نور الثقلین، ج 2، ص 18 -\19، ح 61 - 68)

2) 2) . گفته شده: مقصود از«قنوت»سکوت است. (التبیان، ج 2، ص 276 ؛ لسان العرب، ج 11، ص 313،«قنت»)

3) 3) . یک احتمال در رعایت سکوت به هنگام قرائت قرآن، مربوط به نماز جماعت است. (مجمع البیان، ج 3 - 4، ص 791 ؛ الکشاف، ج 2، ص 192)

4) 4) . بنا بر یک احتمال، مراد از«فطهر»طهارت از نجاست برای نماز است. (مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 580)

5) 5) . از معانی«قنوت»طول قیام در نماز است. (لسان العرب، ج 11، ص 314،«قنت»)

آمادگی نظامی در نماز

135. لزوم حفظ آمادگی نظامی و هوشیاری مجاهدان، در حال نماز:

وَ إِذٰا کُنْتَ فِیهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاٰةَ فَلْتَقُمْ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَکَ وَ لْیَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ فَإِذٰا سَجَدُوا فَلْیَکُونُوا مِنْ وَرٰائِکُمْ وَ لْتَأْتِ طٰائِفَةٌ أُخْریٰ لَمْ یُصَلُّوا فَلْیُصَلُّوا مَعَکَ وَ لْیَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَ أَسْلِحَتَهُمْ وَدَّ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِکُمْ وَ أَمْتِعَتِکُمْ فَیَمِیلُونَ عَلَیْکُمْ مَیْلَةً وٰاحِدَةً وَ لاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ إِنْ کٰانَ بِکُمْ أَذیً مِنْ مَطَرٍ أَوْ کُنْتُمْ مَرْضیٰ أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَکُمْ وَ خُذُوا حِذْرَکُمْ إِنَّ اللّٰهَ أَعَدَّ لِلْکٰافِرِینَ عَذٰاباً مُهِیناً. نساء (4) 102

اجزای نماز

==> اجزا، اجزای نماز

احکام نماز

==> همین مدخل، حکم نماز

اخلاص در نماز

136. اخلاص در نماز، فرمان خدا به پیامبر صلی الله علیه و آله :

قُلْ إِنَّ صَلاٰتِی وَ نُسُکِی وَ مَحْیٰایَ وَ مَمٰاتِی لِلّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِینَ . انعام (6) 162

إِنّٰا أَعْطَیْنٰاکَ الْکَوْثَرَ

فَصَلِّ لِرَبِّکَ وَ انْحَرْ. کوثر (108) 1 و 2

137. لزوم ادای نماز، با اخلاص و قصد قربت:

حٰافِظُوا عَلَی الصَّلَوٰاتِ وَ الصَّلاٰةِ الْوُسْطیٰ وَ قُومُوا لِلّٰهِ قٰانِتِینَ . (1)بقره (2) 238

إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ یُخٰادِعُونَ اللّٰهَ وَ هُوَ خٰادِعُهُمْ وَ إِذٰا قٰامُوا إِلَی الصَّلاٰةِ قٰامُوا کُسٰالیٰ یُرٰاؤُنَ النّٰاسَ وَ لاٰ یَذْکُرُونَ اللّٰهَ إِلاّٰ قَلِیلاً. نساء (4) 142

قُلْ إِنَّ صَلاٰتِی وَ نُسُکِی وَ مَحْیٰایَ وَ مَمٰاتِی لِلّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِینَ . انعام (6) 162

قُلْ أَمَرَ رَبِّی بِالْقِسْطِ وَ أَقِیمُوا وُجُوهَکُمْ عِنْدَ کُلِّ مَسْجِدٍ وَ ادْعُوهُ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ کَمٰا بَدَأَکُمْ تَعُودُونَ . اعراف (7) 29

إِنَّنِی أَنَا اللّٰهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ أَنَا فَاعْبُدْنِی وَ أَقِمِ الصَّلاٰةَ لِذِکْرِی . طه (20) 14

وَ مٰا أُمِرُوا إِلاّٰ لِیَعْبُدُوا اللّٰهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ حُنَفٰاءَ وَ یُقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ یُؤْتُوا الزَّکٰاةَ وَ ذٰلِکَ دِینُ الْقَیِّمَةِ . (2)بیّنه (98) 5

فَوَیْلٌ لِلْمُصَلِّینَ

اَلَّذِینَ هُمْ عَنْ صَلاٰتِهِمْ سٰاهُونَ

اَلَّذِینَ هُمْ یُرٰاؤُنَ . ماعون (107) 4 -\6

138. اخلاص اصحاب پیامبر در نمازهای خویش:

مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ مَعَهُ أَشِدّٰاءُ عَلَی الْکُفّٰارِ رُحَمٰاءُ بَیْنَهُمْ تَرٰاهُمْ رُکَّعاً سُجَّداً یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنَ اللّٰهِ وَ رِضْوٰاناً سِیمٰاهُمْ فِی وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ ... (3)فتح (48) 29

نیز ==> اخلاص، اخلاص در تهجّد، اخلاص در سجده، اخلاص در عبادت، اخلاص در نماز


1) 1) . جملۀ«قوموا للّه قانتین»ذکر عامّ پس از خاصّ [نماز] و قید«لله»نشانۀ اخلاص است

2) 2) . ذکر«و یقیموا الصلاة»بعد از«لیعبدوا اللّه مخلصین»از باب ذکر خاصّ پس از عامّ است و اخلاص در آن جریان دارد

3) 3) . جملۀ«یبتغون فضلا من اللّٰه و رضوانا»اخلاص آنان را در نماز می‌رساند. (التفسیر المنیر، ج 26، ص 207)

اذان نماز

==> اذان

استعانت از نماز

139. استعانت از نماز در رفع مشکلات، مورد توصیۀ خداوند:

وَ اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاٰةِ وَ إِنَّهٰا لَکَبِیرَةٌ إِلاّٰ عَلَی الْخٰاشِعِینَ . بقره (2) 45

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاٰةِ إِنَّ اللّٰهَ مَعَ الصّٰابِرِینَ . بقره (2) 153

140. استعانت از نماز، امری دشوار، جز برای خاشعان:

وَ اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاٰةِ وَ إِنَّهٰا لَکَبِیرَةٌ إِلاّٰ عَلَی الْخٰاشِعِینَ . بقره (2) 45

141. استعانت از نماز، امری سهل و آسان برای مؤمنان به لقای الهی:

وَ اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاٰةِ وَ إِنَّهٰا لَکَبِیرَةٌ إِلاّٰ عَلَی الْخٰاشِعِینَ

اَلَّذِینَ یَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاٰقُوا رَبِّهِمْ وَ أَنَّهُمْ إِلَیْهِ رٰاجِعُونَ . بقره (2) 45 و 46

استهزای نماز

142. استهزای نماز و عبادتهای شعیب علیه السلام ، از سوی مردم مدین:

وَ إِلیٰ مَدْیَنَ أَخٰاهُمْ شُعَیْباً قٰالَ ... قٰالُوا یٰا شُعَیْبُ أَ صَلاٰتُکَ تَأْمُرُکَ ... (1)هود (11) 84 و 87

143. استهزای نماز از سوی جاهلان اهل کتاب و کفرپیشگان بی‌خِرد:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَکُمْ هُزُواً وَ لَعِباً مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ مِنْ قَبْلِکُمْ وَ الْکُفّٰارَ أَوْلِیٰاءَ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ

وَ إِذٰا نٰادَیْتُمْ إِلَی الصَّلاٰةِ اتَّخَذُوهٰا هُزُواً وَ لَعِباً ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لاٰ یَعْقِلُونَ . مائده (5) 57 و 58

144. ممنوعیّت اهل ایمان، از معاشرت و رابطۀ دوستی با استهزاگران نماز:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَکُمْ هُزُواً وَ لَعِباً مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ مِنْ قَبْلِکُمْ وَ الْکُفّٰارَ أَوْلِیٰاءَ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ

وَ إِذٰا نٰادَیْتُمْ إِلَی الصَّلاٰةِ اتَّخَذُوهٰا هُزُواً وَ لَعِباً ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لاٰ یَعْقِلُونَ . مائده (5) 57 و 58

اسحاق علیه السلام و نماز

145. اقامۀ نماز، از آموزه‌های دینی اسحاق علیه السلام :

وَ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ .... وَ أَوْحَیْنٰا إِلَیْهِمْ فِعْلَ الْخَیْرٰاتِ وَ إِقٰامَ الصَّلاٰةِ .... انبیاء (21) 72 و 73

146. اقامۀ نماز، از مسئولیّتهای اسحاق علیه السلام :

وَ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ ... وَ جَعَلْنٰاهُمْ أَئِمَّةً یَهْدُونَ بِأَمْرِنٰا وَ أَوْحَیْنٰا إِلَیْهِمْ فِعْلَ الْخَیْرٰاتِ وَ إِقٰامَ الصَّلاٰةِ .... انبیاء (21) 72 و 73

اسماعیل علیه السلام و نماز

147. نماز، از دستورهای دین اسماعیل علیه السلام :

... وَ عَهِدْنٰا إِلیٰ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ أَنْ طَهِّرٰا بَیْتِیَ ... وَ الرُّکَّعِ السُّجُودِ . (2)بقره (2) 125

وَ اذْکُرْ فِی الْکِتٰابِ إِسْمٰاعِیلَ ... وَ کٰانَ یَأْمُرُ أَهْلَهُ


1) 1) . استفهام در«أ صلاتک»با انگیزۀ تمسخر و استهزا است. (الکشاف، ج 2، ص 419)

2) 2) . طبق یک قول، مقصود از«الرکع السجود»نمازگزاران است. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 385)

بِالصَّلاٰةِ ... (1)مریم (19) 54 و 55

148. سکونت اسماعیل علیه السلام در مکّه و کنار خانۀ خدا برای اقامۀ نماز، از اهداف ابراهیم علیه السلام :

وَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً وَ اجْنُبْنِی وَ بَنِیَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنٰامَ

رَبَّنٰا إِنِّی أَسْکَنْتُ مِنْ ذُرِّیَّتِی بِوٰادٍ غَیْرِ ذِی زَرْعٍ عِنْدَ بَیْتِکَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنٰا لِیُقِیمُوا الصَّلاٰةَ فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النّٰاسِ تَهْوِی إِلَیْهِمْ وَ ارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَرٰاتِ لَعَلَّهُمْ یَشْکُرُونَ . ابراهیم (14) 35 و 37

اقامۀ نماز

اشاره

149. ضرورت انجام دادن نماز، با رعایت تمامی حدود و احکام آن:

اَلَّذِینَ ... وَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ ... (2)بقره (2) 3

نیز ==> بقره (2) 43، 83، 110، 177، 277؛ نساء (4) 77، 103، 162؛ مائده (5) 12، 55؛ انعام (6) 72؛ اعراف (7) 170؛ انفال (8) 3؛ توبه (9) 5، 11، 18، 71؛ یونس (10) 87؛ هود (11) 114؛ رعد (13) 22؛ ابراهیم (14) 31، 37، 40؛ اسراء (17) 78؛ طه (20) 14؛ انبیاء (21) 73؛ حجّ (22) 35، 41، 78؛ نور (24) 37، 56؛ نمل (27) 3؛ عنکبوت (29) 45؛ روم (30) 31؛ لقمان (31) 4، 17؛ فاطر (35) 18، 29؛ شوری (42) 38؛ مجادله (58) 13؛ مزمل (73) 20؛ بیّنه (98) 5

150. اقامۀ نماز، مصداق خیر و توشه‌ای برای آخرت:

وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ ... وَ مٰا تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِکُمْ مِنْ خَیْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللّٰهِ .... بقره (2) 110

إِنَّ رَبَّکَ یَعْلَمُ أَنَّکَ تَقُومُ أَدْنیٰ مِنْ ثُلُثَیِ اللَّیْلِ وَ نِصْفَهُ وَ ثُلُثَهُ وَ طٰائِفَةٌ مِنَ الَّذِینَ مَعَکَ وَ اللّٰهُ یُقَدِّرُ اللَّیْلَ وَ النَّهٰارَ عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ فَتٰابَ عَلَیْکُمْ فَاقْرَؤُا مٰا تَیَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ عَلِمَ أَنْ سَیَکُونُ مِنْکُمْ مَرْضیٰ وَ آخَرُونَ یَضْرِبُونَ فِی الْأَرْضِ یَبْتَغُونَ مِنْ فَضْلِ اللّٰهِ وَ آخَرُونَ یُقٰاتِلُونَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَاقْرَؤُا مٰا تَیَسَّرَ مِنْهُ وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ آتُوا الزَّکٰاةَ وَ أَقْرِضُوا اللّٰهَ قَرْضاً حَسَناً وَ مٰا تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِکُمْ مِنْ خَیْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللّٰهِ هُوَ خَیْراً وَ أَعْظَمَ أَجْراً وَ اسْتَغْفِرُوا اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . مزمّل (73) 20

151. اقامۀ نماز و گسترش آن در جامعه، وظیفۀ حاکمان:

إِنَّمٰا وَلِیُّکُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکٰاةَ وَ هُمْ رٰاکِعُونَ . مائده (5) 55

اَلَّذِینَ إِنْ مَکَّنّٰاهُمْ فِی الْأَرْضِ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ وَ آتَوُا الزَّکٰاةَ وَ أَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَ نَهَوْا عَنِ الْمُنْکَرِ وَ لِلّٰهِ عٰاقِبَةُ الْأُمُورِ. حجّ (22) 41

152. اقامۀ نماز، از اوصاف سالکان صراط مستقیم:

وَ جَعَلَنِی مُبٰارَکاً أَیْنَ مٰا کُنْتُ وَ أَوْصٰانِی بِالصَّلاٰةِ وَ الزَّکٰاةِ مٰا دُمْتُ حَیًّا

وَ إِنَّ اللّٰهَ رَبِّی وَ رَبُّکُمْ فَاعْبُدُوهُ هٰذٰا صِرٰاطٌ مُسْتَقِیمٌ . مریم (19) 31 و 36

153. اقامۀ نماز، از شرایط ولایت و رهبری در جامعۀ اسلامی:

إِنَّمٰا وَلِیُّکُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکٰاةَ وَ هُمْ


1) 1) . بنا بر اینکه اسماعیل علیه السلام فرزند ابراهیم علیه السلام باشد

2) 2) . مقصود از«اقامه صلاة»انجام دادن آن با حدود، فرائض و واجبات است. (التبیان، ج 1، ص 56 ؛ جامع البیان، ج 1، جزء 1، ص 152؛ مفردات، ص 491،«صلا»)

رٰاکِعُونَ . مائده (5) 55

آسانی اقامۀ نماز

154. ایمان به لقاءالله و بازگشت به خدا، زمینۀ آسان شدن اقامۀ نماز:

وَ اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاٰةِ وَ إِنَّهٰا لَکَبِیرَةٌ إِلاّٰ عَلَی الْخٰاشِعِینَ

اَلَّذِینَ یَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاٰقُوا رَبِّهِمْ وَ أَنَّهُمْ إِلَیْهِ رٰاجِعُونَ . بقره (2) 45 و 46

زمینه‌های اقامۀ نماز

1. آخرت‌طلبی
155. نقش آخرت‌طلبی، در برپایی نماز:

وَ ذَکَرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلّٰی

بَلْ تُؤْثِرُونَ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا

وَ الْآخِرَةُ خَیْرٌ وَ أَبْقیٰ . (1)اعلی (87) 15 -\17

2. امنیّت
156. امنیّت و رفع خطر، زمینه‌ای برای اقامۀ نماز، به طور کامل و تمامی شرایط:

حٰافِظُوا عَلَی الصَّلَوٰاتِ وَ الصَّلاٰةِ الْوُسْطیٰ وَ قُومُوا لِلّٰهِ قٰانِتِینَ

فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجٰالاً أَوْ رُکْبٰاناً فَإِذٰا أَمِنْتُمْ فَاذْکُرُوا اللّٰهَ کَمٰا عَلَّمَکُمْ مٰا لَمْ تَکُونُوا تَعْلَمُونَ .

بقره (2) 238 و 239

اَلَّذِینَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیٰارِهِمْ بِغَیْرِ حَقٍّ إِلاّٰ أَنْ یَقُولُوا رَبُّنَا اللّٰهُ وَ لَوْ لاٰ دَفْعُ اللّٰهِ النّٰاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَهُدِّمَتْ صَوٰامِعُ وَ بِیَعٌ وَ صَلَوٰاتٌ وَ مَسٰاجِدُ یُذْکَرُ فِیهَا اسْمُ اللّٰهِ کَثِیراً وَ لَیَنْصُرَنَّ اللّٰهُ مَنْ یَنْصُرُهُ إِنَّ اللّٰهَ لَقَوِیٌّ عَزِیزٌ

اَلَّذِینَ إِنْ مَکَّنّٰاهُمْ فِی الْأَرْضِ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ وَ آتَوُا الزَّکٰاةَ وَ أَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَ نَهَوْا عَنِ الْمُنْکَرِ وَ لِلّٰهِ عٰاقِبَةُ الْأُمُورِ. حج (22) 40 و 41

وَعَدَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الْأَرْضِ کَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ لَیُمَکِّنَنَّ لَهُمْ دِینَهُمُ الَّذِی ارْتَضیٰ لَهُمْ وَ لَیُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً یَعْبُدُونَنِی لاٰ یُشْرِکُونَ بِی شَیْئاً وَ مَنْ کَفَرَ بَعْدَ ذٰلِکَ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْفٰاسِقُونَ

وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ آتُوا الزَّکٰاةَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ . نور (24) 55 و 56

3. ایمان
اشاره
157. ایمان، زمینه‌ساز اقامۀ نماز:

إِنَّمٰا وَلِیُّکُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکٰاةَ وَ هُمْ رٰاکِعُونَ . مائده (5) 55

... وَ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ یُؤْمِنُونَ بِهِ وَ هُمْ عَلیٰ صَلاٰتِهِمْ یُحٰافِظُونَ . انعام (6) 92

إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ ... اَلَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ .... انفال (8) 2 -\3

إِنَّمٰا ... مَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ أَقٰامَ الصَّلاٰةَ .... توبه (9) 18

وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِنٰاتُ ... وَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ .... توبه (9) 71

158. ایمان به آخرت، زمینه‌ای برای برپایی نماز:

وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ آتُوا الزَّکٰاةَ وَ ارْکَعُوا مَعَ الرّٰاکِعِینَ

وَ اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاٰةِ وَ إِنَّهٰا لَکَبِیرَةٌ إِلاّٰ عَلَی الْخٰاشِعِینَ

اَلَّذِینَ یَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاٰقُوا رَبِّهِمْ وَ أَنَّهُمْ إِلَیْهِ رٰاجِعُونَ . بقره (2) 43 و 45 و 46

... وَ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ یُؤْمِنُونَ بِهِ وَ هُمْ عَلیٰ


1) 1) .«بل تؤثرون...»اضراب و اعراض از ما قبل است و دلالت می‌کند که اگر آنان دنیا را بر آخرت مقدم نمی‌داشتند آنچه موجب فلاح آنان می‌شد، انجام می‌دادند. (روح المعانی، ج 16، جزء 30، ص 197)

صَلاٰتِهِمْ یُحٰافِظُونَ . انعام (6) 92

... مَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ أَقٰامَ الصَّلاٰةَ .... توبه (9) 18

159. نقش ایمان به قرآن، در مراقبت بر برگزاری نماز:

وَ هٰذٰا کِتٰابٌ أَنْزَلْنٰاهُ مُبٰارَکٌ ... وَ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ یُؤْمِنُونَ بِهِ وَ هُمْ عَلیٰ صَلاٰتِهِمْ یُحٰافِظُونَ . انعام (6) 92

4. ترس از قیامت
160. ترس از قیامت، زمینۀ اقامۀ نماز:

رِجٰالٌ لاٰ تُلْهِیهِمْ تِجٰارَةٌ وَ لاٰ بَیْعٌ عَنْ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ إِقٰامِ الصَّلاٰةِ وَ إِیتٰاءِ الزَّکٰاةِ یَخٰافُونَ یَوْماً تَتَقَلَّبُ فِیهِ الْقُلُوبُ وَ الْأَبْصٰارُ. نور (24) 37

5. تسلیم
161. تسلیم در برابر خدا، زمینه‌ساز برپاداشتن نماز:

... وَ أُمِرْنٰا لِنُسْلِمَ لِرَبِّ الْعٰالَمِینَ وَ أَنْ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ .... انعام (6) 71 و 72

6 . تقوا
162. تقوا، زمینۀ برپایی نماز به هنگام سحر:

قُلْ أَ أُنَبِّئُکُمْ بِخَیْرٍ مِنْ ذٰلِکُمْ لِلَّذِینَ اتَّقَوْا عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنّٰاتٌ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا وَ أَزْوٰاجٌ مُطَهَّرَةٌ وَ رِضْوٰانٌ مِنَ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ بَصِیرٌ بِالْعِبٰادِ

اَلصّٰابِرِینَ وَ الصّٰادِقِینَ وَ الْقٰانِتِینَ وَ الْمُنْفِقِینَ وَ الْمُسْتَغْفِرِینَ بِالْأَسْحٰارِ. (1)آل عمران (3) 15 و 17

163. رعایت تقوا، زمینه‌ساز اقامۀ نماز:

مُنِیبِینَ إِلَیْهِ وَ اتَّقُوهُ وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ لاٰ تَکُونُوا مِنَ الْمُشْرِکِینَ . روم (30) 31

7. تمسّک به کتاب خدا
164. کتابهای آسمانی و پایبندی به دستورات آن، زمینه‌ساز بر پاداشتن نماز:

وَ الَّذِینَ یُمَسِّکُونَ بِالْکِتٰابِ وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ إِنّٰا لاٰ نُضِیعُ أَجْرَ الْمُصْلِحِینَ . (2)اعراف (7) 170

8 . توجّه به حشر
165. توجّه به حشر، زمینه‌ساز اقامۀ نماز:

وَ أَنْ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ اتَّقُوهُ وَ هُوَ الَّذِی إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ .

انعام (6) 72

9. توجّه به نظارت خدا
166. باور و توجّه آدمی به آگاهی و نظارت خدا بر اعمال، زمینه‌ساز ادای نماز:

وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ آتُوا الزَّکٰاةَ وَ مٰا تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِکُمْ مِنْ خَیْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ. بقره (2) 110

10. توصیه

==> همین مدخل، توصیه به نماز

11. جهاد

==> همین مدخل، جهاد و نماز

12. حکومت

==> همین مدخل، زمینه‌های اقامۀ نماز، قدرت

13. دعا
167. نقش دعا در اقامۀ نماز برای توفیق آدمی:

وَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً وَ اجْنُبْنِی وَ بَنِیَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنٰامَ

رَبَّنٰا إِنِّی أَسْکَنْتُ مِنْ ذُرِّیَّتِی بِوٰادٍ غَیْرِ ذِی زَرْعٍ عِنْدَ بَیْتِکَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنٰا


1) 1) . براساس روایت منقول از امام صادق علیه السلام ، منظور از آیۀ یادشده نمازگزاران در وقت سحر است. (تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 321، ح 60)

2) 2) . استفاده از فعل مضارع«یمسکون»در بیان تمسک به کتاب و فعل ماضی«اقاموا»در بیان اقامۀ نماز می‌تواند اشاره به برداشت مزبور داشته باشد

لِیُقِیمُوا الصَّلاٰةَ فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النّٰاسِ تَهْوِی إِلَیْهِمْ وَ ارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَرٰاتِ لَعَلَّهُمْ یَشْکُرُونَ

رَبِّ اجْعَلْنِی مُقِیمَ الصَّلاٰةِ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِی رَبَّنٰا وَ تَقَبَّلْ دُعٰاءِ.

ابراهیم (14) 35 و 37 و 40

168. مطلوب بودن دعا برای توفیق خود و فرزندان، جهت اقامۀ نماز:

رَبِّ اجْعَلْنِی مُقِیمَ الصَّلاٰةِ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِی ... . ابراهیم (14) 40

14. ذکر خدا
169. یاد نام و اوصاف خدا، سوق‌دهندۀ انسان به عبادت و نماز:

قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَکّٰی

وَ ذَکَرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلّٰی . اعلی (87) 14 و 15

15. صبر
170. صبر، زمینه‌ساز اقامۀ نماز و مراقبت برآن :

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَ صٰابِرُوا وَ رٰابِطُوا ... (1)آل عمران (3) 200

وَ أَقِمِ الصَّلاٰةَ طَرَفَیِ النَّهٰارِ وَ زُلَفاً مِنَ اللَّیْلِ ...

وَ اصْبِرْ فَإِنَّ .... هود (11) 114 و 115

وَ الَّذِینَ صَبَرُوا ابْتِغٰاءَ وَجْهِ رَبِّهِمْ وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ ... . رعد (13) 22

وَ أْمُرْ أَهْلَکَ بِالصَّلاٰةِ وَ اصْطَبِرْ عَلَیْهٰا ... . طه (20) 132

یٰا بُنَیَّ أَقِمِ الصَّلاٰةَ ... وَ اصْبِرْ عَلیٰ مٰا أَصٰابَکَ .... لقمان (31) 17

نیز ==> همین مدخل، صبر بر نماز

16. عقل
171. عقل و خرد، زمینه‌ساز اقامۀ نماز:

وَ إِذٰا نٰادَیْتُمْ إِلَی الصَّلاٰةِ اتَّخَذُوهٰا هُزُواً وَ لَعِباً ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لاٰ یَعْقِلُونَ . مائده (5) 58

17. قدرت
172. برپایی و گسترش نماز در جامعه، مرهون قدرت و حکومت مؤمنان:

اَلَّذِینَ إِنْ مَکَّنّٰاهُمْ فِی الْأَرْضِ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ .... حج (22) 41

18. گمان به لقای خدا
173. گمان به لقای خدا زمینه اقامه نماز:

وَ اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاٰةِ وَ إِنَّهٰا لَکَبِیرَةٌ إِلاّٰ عَلَی الْخٰاشِعِینَ

اَلَّذِینَ یَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاٰقُوا رَبِّهِمْ وَ أَنَّهُمْ إِلَیْهِ رٰاجِعُونَ . (2)بقره (2) 45 و 46

19. محبّت
174. نقش برخورد دوستانه و محبّت‌آمیز، در دعوت دیگران به اقامۀ نماز:

وَ إِذْ قٰالَ لُقْمٰانُ لاِبْنِهِ وَ هُوَ یَعِظُهُ ... یٰا بُنَیَّ أَقِمِ الصَّلاٰةَ ... (3)لقمان (31) 13 و 17

20. موعظه
175. نقش موعظه، در به پا داشتن نماز:

وَ إِذْ قٰالَ لُقْمٰانُ لاِبْنِهِ وَ هُوَ یَعِظُهُ ... یٰا بُنَیَّ أَقِمِ الصَّلاٰةَ .... لقمان (31) 13 و 17


1) 1) . بنا بر گفتۀ برخی مفسران و روایات منقول از ائمه علیهم السلام مقصود از«صابروا»صبر بر نمازهای فریضه است. (تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 426، ح 499 - 500 و 503 ؛ الدر المنثور، ج 2، ص 418)

2) 2) . به کارگیری«یظنون»(گمان دارند) در مسئله رجوع به خداوند -\که هر مسلمانی باید اعتقاد جزمی به آن داشته باشد -\اشاره با این دارد که: حتی گمان به قیامت و رجوع به خداوند نیز در اقامه نماز تأثیر بسزایی دارد. (المیزان، ج 1، ص 153)

3) 3) . مصغَّر آوردن«بُنیَّ»برای مهرورزی و شفقت است

21. یقین به آخرت
176. نقش یقین به آخرت، در برپاداشتن نماز:

اَلَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکٰاةَ وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ یُوقِنُونَ . نمل (27) 3

اَلَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکٰاةَ وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ یُوقِنُونَ . لقمان (31) 4

انفاق در نماز

==> همین مدخل، صدقه در نماز

اوقات نماز

==> همین مدخل، حکم نماز، اوقات نماز

اوّلین نماز

177. نماز ظهر، اوّلین فریضۀ واجب در اسلام:

أَقِمِ الصَّلاٰةَ لِدُلُوکِ الشَّمْسِ إِلیٰ غَسَقِ اللَّیْلِ وَ قُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ کٰانَ مَشْهُوداً. (1)اسراء (17) 78

اهمّیّت نماز

178. نماز، از تکالیف مهمّ و مورد ترغیب خداوند:

... هُدیً لِلْمُتَّقِینَ ... وَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ ...

أُولٰئِکَ عَلیٰ هُدیً مِنْ رَبِّهِمْ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ .

بقره (2) 2 و 3 و 5

نیز ==>بقره (2) 43 و 45 و 83 و 110 و 153 و 177 و 238 و 277؛ نساء (4) 43 و 77 و 101 و 102 و 103 و 162؛ مائده (5) 12 و 55 و 58 و 91؛ انعام (6) 72 و 92 و 162؛ (2)اعراف (7) 170 ؛ انفال (8) 3 ؛ توبه (9) 5 و 11 و 18 و 71؛ یونس (10) 87 ؛ هود (11) 114؛ رعد (13) 22؛ ابراهیم (14) 31 و 37 و 40؛ اسراء (17) 78؛ مریم (19) 31 و 55 و 59؛ طه (20) 14 و 132؛ انبیا (21) 73؛ حج (22) 35 و 41 و 78؛ مؤمنون (23) 1 و 2؛ نور (24) 37 و 56؛ نمل (27) 3؛ عنکبوت (29) 45؛ روم (30) 31؛ لقمان (31) 4 و 17؛ احزاب (33) 33؛ فاطر (35) 18 و 29؛ شوری (42) 38؛ مجادله (58) 13؛ معارج (70) 23 و 34 ؛ مزمل (73) 20؛ مدثر (74) 43؛ بینه (98) 5

179. نماز، از ارکان اساسی دین:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَکُمْ هُزُواً وَ لَعِباً ... وَ إِذٰا نٰادَیْتُمْ إِلَی الصَّلاٰةِ اتَّخَذُوهٰا هُزُواً وَ لَعِباً ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لاٰ یَعْقِلُونَ . (3)مائده (5) 57 و 58

180. ضرورت برگزاری نماز، حتّی در شرایط دشوار و صحنه‌های نبرد:

حٰافِظُوا عَلَی الصَّلَوٰاتِ وَ الصَّلاٰةِ الْوُسْطیٰ وَ قُومُوا لِلّٰهِ قٰانِتِینَ

فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجٰالاً أَوْ رُکْبٰاناً فَإِذٰا أَمِنْتُمْ فَاذْکُرُوا اللّٰهَ کَمٰا عَلَّمَکُمْ مٰا لَمْ تَکُونُوا تَعْلَمُونَ .

بقره (2) 238 و 239

وَ إِذٰا ضَرَبْتُمْ فِی الْأَرْضِ فَلَیْسَ عَلَیْکُمْ جُنٰاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاٰةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ یَفْتِنَکُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا


1) 1) . براساس روایتی منقول از امام صادق علیه السلام ، اولین نماز فریضه در اسلام نماز ظهر است، به دلیل اقم الصلاة لدلوک الشمس... (تفسیر نور الثقلین، ج 3، ص 200، ح 372)

2) 2) . ذکر نماز قبل از«نسک»، بااینکه نماز هم از نسک و عبادات است، برای بیان اهمیت آن است

3) 3) . از اینکه در آیه اول استهزای دین مطرح شده و در آیۀ بعد استهزای نماز، مطلب، قابل استفاده است

إِنَّ الْکٰافِرِینَ کٰانُوا لَکُمْ عَدُوًّا مُبِیناً

فَإِذٰا قَضَیْتُمُ الصَّلاٰةَ فَاذْکُرُوا اللّٰهَ قِیٰاماً وَ قُعُوداً وَ عَلیٰ جُنُوبِکُمْ فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ فَأَقِیمُوا الصَّلاٰةَ إِنَّ الصَّلاٰةَ کٰانَتْ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ کِتٰاباً مَوْقُوتاً. نساء (4) 101 و 103

181. اقامۀ نماز، عهد و پیمان الهی با بنی اسرائیل:

وَ إِذْ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ لاٰ تَعْبُدُونَ إِلاَّ اللّٰهَ وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً وَ ذِی الْقُرْبیٰ وَ الْیَتٰامیٰ وَ الْمَسٰاکِینِ وَ قُولُوا لِلنّٰاسِ حُسْناً وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ آتُوا الزَّکٰاةَ ثُمَّ تَوَلَّیْتُمْ إِلاّٰ قَلِیلاً مِنْکُمْ وَ أَنْتُمْ مُعْرِضُونَ . بقره (2) 83

182. ضرورت ادای نماز، در هر حالت ممکن:

اَلَّذِینَ یَذْکُرُونَ اللّٰهَ قِیٰاماً وَ قُعُوداً وَ عَلیٰ جُنُوبِهِمْ ... (1)آل عمران (3) 191

183. اسکان دادن برخی فرزندان ابراهیم در جوار خانۀ خدا، از سوی آن حضرت، به جهت توفیق یافتن برای نماز:

وَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ ... رَبَّنٰا إِنِّی أَسْکَنْتُ مِنْ ذُرِّیَّتِی بِوٰادٍ غَیْرِ ذِی زَرْعٍ عِنْدَ بَیْتِکَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنٰا لِیُقِیمُوا الصَّلاٰةَ .... ابراهیم (14) 35 و 37

184. نماز، عبادتی والا و دارای مقام و منزلت:

... لاٰ تَقْرَبُوا الصَّلاٰةَ وَ أَنْتُمْ سُکٰاریٰ ... (2)نساء (4) 43

185. واجب بودن اقامۀ نماز بر میّت، بیانگر اهمیت نماز:

وَ لاٰ تُصَلِّ عَلیٰ أَحَدٍ مِنْهُمْ مٰاتَ أَبَداً وَ لاٰ تَقُمْ عَلیٰ قَبْرِهِ إِنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ مٰاتُوا وَ هُمْ فٰاسِقُونَ . (3)توبه (9) 84

بهداشت و نماز

186. ارتباط تنگاتنگ نماز و عبادت، با طهارت و نظافت نمازگزاران:

... وَ عَهِدْنٰا إِلیٰ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ أَنْ طَهِّرٰا بَیْتِیَ لِلطّٰائِفِینَ وَ الْعٰاکِفِینَ وَ الرُّکَّعِ السُّجُودِ. بقره (2) 125

187. لزوم تحصیل طهارت و پاکیزگی، برای نماز و عبادت:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَقْرَبُوا الصَّلاٰةَ وَ أَنْتُمْ سُکٰاریٰ حَتّٰی تَعْلَمُوا مٰا تَقُولُونَ وَ لاٰ جُنُباً إِلاّٰ عٰابِرِی سَبِیلٍ حَتَّیٰ تَغْتَسِلُوا وَ إِنْ کُنْتُمْ مَرْضیٰ أَوْ عَلیٰ سَفَرٍ أَوْ جٰاءَ أَحَدٌ مِنْکُمْ مِنَ الْغٰائِطِ أَوْ لاٰمَسْتُمُ النِّسٰاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مٰاءً فَتَیَمَّمُوا صَعِیداً طَیِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِکُمْ وَ أَیْدِیکُمْ إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ عَفُوًّا غَفُوراً. نساء (4) 43

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاٰةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرٰافِقِ وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ إِلَی الْکَعْبَیْنِ وَ إِنْ کُنْتُمْ جُنُباً فَاطَّهَّرُوا وَ إِنْ کُنْتُمْ مَرْضیٰ أَوْ عَلیٰ سَفَرٍ أَوْ جٰاءَ أَحَدٌ مِنْکُمْ مِنَ الْغٰائِطِ أَوْ لاٰمَسْتُمُ النِّسٰاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مٰاءً فَتَیَمَّمُوا صَعِیداً طَیِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِکُمْ وَ أَیْدِیکُمْ مِنْهُ مٰا یُرِیدُ اللّٰهُ لِیَجْعَلَ عَلَیْکُمْ مِنْ حَرَجٍ وَ لٰکِنْ یُرِیدُ لِیُطَهِّرَکُمْ وَ لِیُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکُمْ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ .


1) 1) . مقصود آیه انجام نماز در حالات مختلف سلامتی و بیماری و عذر است. (الکشاف، ج 1، ص 453)

2) 2) .«لا تقربوا الصلاة...»شراب‌خوار نباید نزدیک نماز شود. این عبارت بیانگر مقام و منزلت نماز است

3) 3) . از اینکه اقامۀ نماز بر جنازۀ مسلمان واجب شده و در روایتی آمده اقامۀ نماز با پنج تکبیر بر جنازه به جای فرائض پنجگانه است، (الکافی، ج 3، ص 181، ح 4؛ علل الشرائع، ص 302، ح 2؛ وسائل الشیعه، ج 3، ص 73، ح 2 - 4) اهمیت نماز استفاده می‌شود

مائده (5) 6

نیز ==> بهداشت، بهداشت و عبادت

پاداش نماز

188. اقامۀ نماز همراه با خشوع، موجب بهره‌مندی از پاداش الهی:

اَلَّذِینَ هُمْ فِی صَلاٰتِهِمْ خٰاشِعُونَ

اَلَّذِینَ یَرِثُونَ الْفِرْدَوْسَ هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ . مؤمنون (23) 2 و 11

189. مراقبت بر انجام نماز در اوقات مقرّر آن سبب برخورداری از پاداش الهی:

وَ الَّذِینَ هُمْ عَلیٰ صَلَوٰاتِهِمْ یُحٰافِظُونَ

اَلَّذِینَ یَرِثُونَ الْفِرْدَوْسَ هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ . مؤمنون (23) 9 و 11

إِلاَّ الْمُصَلِّینَ

اَلَّذِینَ هُمْ عَلیٰ صَلاٰتِهِمْ دٰائِمُونَ

وَ الَّذِینَ هُمْ عَلیٰ صَلاٰتِهِمْ یُحٰافِظُونَ

أُولٰئِکَ فِی جَنّٰاتٍ مُکْرَمُونَ . معارج (70) 22 و 23 و 34 و 35

190. به پا داشتن نماز، موجب بهره‌مندی از پاداش الهی:

اَلَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِالْغَیْبِ وَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ وَ مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ یُنْفِقُونَ

أُولٰئِکَ عَلیٰ هُدیً مِنْ رَبِّهِمْ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ . بقره (2) 3 و 5

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ وَ آتَوُا الزَّکٰاةَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ لاٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ . بقره (2) 277

لٰکِنِ الرّٰاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ مِنْهُمْ وَ الْمُؤْمِنُونَ یُؤْمِنُونَ بِمٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ وَ مٰا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِکَ وَ الْمُقِیمِینَ الصَّلاٰةَ وَ الْمُؤْتُونَ الزَّکٰاةَ وَ الْمُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ أُولٰئِکَ سَنُؤْتِیهِمْ أَجْراً عَظِیماً. نساء (4) 162

وَ هٰذٰا کِتٰابٌ أَنْزَلْنٰاهُ مُبٰارَکٌ مُصَدِّقُ الَّذِی بَیْنَ یَدَیْهِ وَ لِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُریٰ وَ مَنْ حَوْلَهٰا وَ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ یُؤْمِنُونَ بِهِ وَ هُمْ عَلیٰ صَلاٰتِهِمْ یُحٰافِظُونَ . انعام (6) 92

وَ الَّذِینَ یُمَسِّکُونَ بِالْکِتٰابِ وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ إِنّٰا لاٰ نُضِیعُ أَجْرَ الْمُصْلِحِینَ . اعراف (7) 170

اَلَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ وَ مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ یُنْفِقُونَ

أُولٰئِکَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا لَهُمْ دَرَجٰاتٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ مَغْفِرَةٌ وَ رِزْقٌ کَرِیمٌ . انفال (8) 3 و 4

وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِنٰاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکٰاةَ وَ یُطِیعُونَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ أُولٰئِکَ سَیَرْحَمُهُمُ اللّٰهُ إِنَّ اللّٰهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ

وَعَدَ اللّٰهُ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا وَ مَسٰاکِنَ طَیِّبَةً فِی جَنّٰاتِ عَدْنٍ وَ رِضْوٰانٌ مِنَ اللّٰهِ أَکْبَرُ ذٰلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ . توبه (9) 71 و 72

وَ أَقِمِ الصَّلاٰةَ طَرَفَیِ النَّهٰارِ وَ زُلَفاً مِنَ اللَّیْلِ إِنَّ الْحَسَنٰاتِ یُذْهِبْنَ السَّیِّئٰاتِ ذٰلِکَ ذِکْریٰ لِلذّٰاکِرِینَ

وَ اصْبِرْ فَإِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُضِیعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِینَ . هود (11) 114 و 115

وَ الَّذِینَ صَبَرُوا ابْتِغٰاءَ وَجْهِ رَبِّهِمْ وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ وَ أَنْفَقُوا مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ سِرًّا وَ عَلاٰنِیَةً وَ یَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّیِّئَةَ أُولٰئِکَ لَهُمْ عُقْبَی الدّٰارِ

جَنّٰاتُ عَدْنٍ یَدْخُلُونَهٰا وَ مَنْ صَلَحَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ أَزْوٰاجِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ وَ الْمَلاٰئِکَةُ یَدْخُلُونَ عَلَیْهِمْ مِنْ کُلِّ بٰابٍ

سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ بِمٰا صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَی الدّٰارِ. رعد (13) 22 - 24

إِنَّنِی أَنَا اللّٰهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ أَنَا فَاعْبُدْنِی وَ أَقِمِ الصَّلاٰةَ لِذِکْرِی

إِنَّ السّٰاعَةَ آتِیَةٌ أَکٰادُ أُخْفِیهٰا لِتُجْزیٰ کُلُّ نَفْسٍ بِمٰا تَسْعیٰ . طه (20) 14 و 15

رِجٰالٌ لاٰ تُلْهِیهِمْ تِجٰارَةٌ وَ لاٰ بَیْعٌ عَنْ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ إِقٰامِ الصَّلاٰةِ وَ إِیتٰاءِ الزَّکٰاةِ یَخٰافُونَ یَوْماً تَتَقَلَّبُ فِیهِ الْقُلُوبُ وَ الْأَبْصٰارُ

لِیَجْزِیَهُمُ اللّٰهُ أَحْسَنَ مٰا عَمِلُوا وَ یَزِیدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ وَ اللّٰهُ یَرْزُقُ مَنْ یَشٰاءُ بِغَیْرِ حِسٰابٍ . نور (24) 37 و 38

اَلَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکٰاةَ وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ یُوقِنُونَ

أُولٰئِکَ عَلیٰ هُدیً مِنْ رَبِّهِمْ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ . لقمان (31) 4 و 5

إِنَّ الَّذِینَ یَتْلُونَ کِتٰابَ اللّٰهِ وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ وَ أَنْفَقُوا مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ سِرًّا وَ عَلاٰنِیَةً یَرْجُونَ تِجٰارَةً لَنْ تَبُورَ

لِیُوَفِّیَهُمْ أُجُورَهُمْ وَ یَزِیدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّهُ غَفُورٌ شَکُورٌ. فاطر (35) 29 و 30

فَمٰا أُوتِیتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَمَتٰاعُ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ مٰا عِنْدَ اللّٰهِ خَیْرٌ وَ أَبْقیٰ لِلَّذِینَ آمَنُوا وَ عَلیٰ رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ

وَ الَّذِینَ اسْتَجٰابُوا لِرَبِّهِمْ وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ وَ أَمْرُهُمْ شُوریٰ بَیْنَهُمْ وَ مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ یُنْفِقُونَ . شوری (42) 36 و 38

إِلاَّ الْمُصَلِّینَ

اَلَّذِینَ هُمْ عَلیٰ صَلاٰتِهِمْ دٰائِمُونَ

وَ الَّذِینَ هُمْ عَلیٰ صَلاٰتِهِمْ یُحٰافِظُونَ

أُولٰئِکَ فِی جَنّٰاتٍ مُکْرَمُونَ . معارج (70) 22 و 23 و 34 و 35

إِنَّ رَبَّکَ یَعْلَمُ أَنَّکَ تَقُومُ أَدْنیٰ مِنْ ثُلُثَیِ اللَّیْلِ وَ نِصْفَهُ وَ ثُلُثَهُ وَ طٰائِفَةٌ مِنَ الَّذِینَ مَعَکَ وَ اللّٰهُ یُقَدِّرُ اللَّیْلَ وَ النَّهٰارَ عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ فَتٰابَ عَلَیْکُمْ فَاقْرَؤُا مٰا تَیَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ عَلِمَ أَنْ سَیَکُونُ مِنْکُمْ مَرْضیٰ وَ آخَرُونَ یَضْرِبُونَ فِی الْأَرْضِ یَبْتَغُونَ مِنْ فَضْلِ اللّٰهِ وَ آخَرُونَ یُقٰاتِلُونَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَاقْرَؤُا مٰا تَیَسَّرَ مِنْهُ وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ آتُوا الزَّکٰاةَ وَ أَقْرِضُوا اللّٰهَ قَرْضاً حَسَناً وَ مٰا تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِکُمْ مِنْ خَیْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللّٰهِ هُوَ خَیْراً وَ أَعْظَمَ أَجْراً وَ اسْتَغْفِرُوا اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . مزمّل (73) 20

191. برپاداشتن نماز، دارای پاداشی تضمین شده از جانب خداوند:

وَ الَّذِینَ یُمَسِّکُونَ بِالْکِتٰابِ وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ إِنّٰا لاٰ نُضِیعُ أَجْرَ الْمُصْلِحِینَ . اعراف (7) 170

نیز ==> همین مدخل، آثار نماز و بهشت، مصادیق بهشتیان، نمازگزاران و موجبات بهشت، نماز

تارکان نماز

==> همین مدخل، ترک نماز

تأخیر نماز

==> همین مدخل، تضییع نماز

تبلیغ نماز

==> همین مدخل، توصیه به نماز

تجارت با نماز

192. اقامۀ نماز، نوعی تجارت و دادوستد با خداوند:

قُلْ لِعِبٰادِیَ الَّذِینَ آمَنُوا یُقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ یُنْفِقُوا مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ سِرًّا وَ عَلاٰنِیَةً مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَ یَوْمٌ لاٰ بَیْعٌ فِیهِ وَ لاٰ خِلاٰلٌ . ابراهیم (14) 31

إِنَّ الَّذِینَ ... وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ ... یَرْجُونَ تِجٰارَةً لَنْ تَبُورَ. فاطر (35) 29

ترک نماز

193. ترک نماز، از عوامل جهنّمی شدن آدمی:

فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضٰاعُوا الصَّلاٰةَ وَ اتَّبَعُوا الشَّهَوٰاتِ فَسَوْفَ یَلْقَوْنَ غَیًّا. (1)مریم (19) 59

فِی جَنّٰاتٍ یَتَسٰاءَلُونَ

عَنِ الْمُجْرِمِینَ

مٰا سَلَکَکُمْ فِی سَقَرَ

قٰالُوا لَمْ نَکُ مِنَ الْمُصَلِّینَ . مدّثر (74) 40 - 43

194. ترک نماز، عامل قرار گرفتن در زمرۀ کافران:

... لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلاٰةَ ... فَمَنْ کَفَرَ بَعْدَ ذٰلِکَ .... مائده (5) 12

195. ترک نماز، زمینۀ گمراهی از صراط مستقیم:

... لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلاٰةَ ... فَمَنْ کَفَرَ بَعْدَ ذٰلِکَ مِنْکُمْ فَقَدْ ضَلَّ سَوٰاءَ السَّبِیلِ . مائده (5) 12

196. اعتراف مجرمان در قیامت، به ترک نماز:

فِی جَنّٰاتٍ یَتَسٰاءَلُونَ

عَنِ الْمُجْرِمِینَ

مٰا سَلَکَکُمْ فِی سَقَرَ

قٰالُوا لَمْ نَکُ مِنَ الْمُصَلِّینَ . مدّثر (74) 40 - 43

197. ترک نماز، عامل گرفتاری به ضلالت و گمراهی:

فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضٰاعُوا الصَّلاٰةَ وَ اتَّبَعُوا الشَّهَوٰاتِ فَسَوْفَ یَلْقَوْنَ غَیًّا. (2)مریم (19) 59

198.ترک نماز، مایۀ گرفتاری به مشکلات و سختیها، هنگام مرگ و جدایی از دنیا:

کَلاّٰ إِذٰا بَلَغَتِ التَّرٰاقِیَ

وَ قِیلَ مَنْ رٰاقٍ

وَ ظَنَّ أَنَّهُ الْفِرٰاقُ

وَ الْتَفَّتِ السّٰاقُ بِالسّٰاقِ

إِلیٰ رَبِّکَ یَوْمَئِذٍ الْمَسٰاقُ

فَلاٰ صَدَّقَ وَ لاٰ صَلّٰی . قیامت (75) 26 - 31

199. غمناک و عبوس بودن چهرۀ تارکان نماز، در قیامت:

وَ وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ بٰاسِرَةٌ

فَلاٰ صَدَّقَ وَ لاٰ صَلّٰی . (3)قیامت (75) 24 و 31

200. جایز نبودن ترک نماز، حتّی در شرایط سخت و دشوار:

حٰافِظُوا عَلَی الصَّلَوٰاتِ وَ الصَّلاٰةِ الْوُسْطیٰ وَ قُومُوا لِلّٰهِ قٰانِتِینَ

فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجٰالاً أَوْ رُکْبٰاناً فَإِذٰا أَمِنْتُمْ فَاذْکُرُوا اللّٰهَ کَمٰا عَلَّمَکُمْ مٰا لَمْ تَکُونُوا تَعْلَمُونَ .

بقره (2) 238 و 239

201.ترک نماز، جرمی بزرگ و نابخشودنی:

عَنِ الْمُجْرِمِینَ

مٰا سَلَکَکُمْ فِی سَقَرَ

قٰالُوا لَمْ نَکُ مِنَ الْمُصَلِّینَ . مدّثر (74) 41 - 43

202. ترک نماز، عامل محرومیّت آدمی از هرگونه شفاعت در قیامت:

عَنِ الْمُجْرِمِینَ

مٰا سَلَکَکُمْ فِی سَقَرَ

قٰالُوا لَمْ نَکُ مِنَ الْمُصَلِّینَ

فَمٰا تَنْفَعُهُمْ شَفٰاعَةُ الشّٰافِعِینَ . مدّثر (74) 41 -\43 و 48

203. ترک رکوع (نماز) نشانۀ کفر و تکذیب روز قیامت:

هٰذٰا یَوْمُ الْفَصْلِ جَمَعْنٰاکُمْ وَ الْأَوَّلِینَ

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمُ ارْکَعُوا لاٰ یَرْکَعُونَ

وَیْلٌ یَوْمَئِذٍ لِلْمُکَذِّبِینَ . مرسلات (77) 38 و 48 و 49

204. ترک نماز، به منزلۀ روی‌گردانی از پذیرش دین و پشت کردن به تعالیم آن:

فَلاٰ صَدَّقَ وَ لاٰ صَلّٰی

وَ لٰکِنْ کَذَّبَ وَ تَوَلّٰی . قیامت (75) 31 و 32


1) 1) . گفته شده: مقصود از«اضاعوا الصلاة»ترک نماز و«غیّ»وادی جهنم است. (التبیان، ج 7، ص 136)

2) 2) . از معانی«غیّ»ضلالت است. (المصباح، ج 1 - 2، ص 457، غویٰ»)

3) 3) .«باسره»از«بَسور»همانند«عبوس»به آشکار شدن اندوه در صورت گفته می‌شود. (التبیان، ج 10، ص 199)

205. حرمت اطاعت از مخالفان نماز، در ترک آن:

أَ رَأَیْتَ الَّذِی یَنْهیٰ

عَبْداً إِذٰا صَلّٰی

کَلاّٰ لاٰ تُطِعْهُ وَ اسْجُدْ وَ اقْتَرِبْ . علق (96) 9 و 10 و 19

206. سعی دشمنان و مخالفان، برای بازداشتن پیامبر صلی الله علیه و آله از نماز:

أَ رَأَیْتَ الَّذِی یَنْهیٰ

عَبْداً إِذٰا صَلّٰی

کَلاّٰ لاٰ تُطِعْهُ وَ اسْجُدْ وَ اقْتَرِبْ . علق (96) 9 و 10 و 19

207. ترک نماز، از سوی بسیاری از بنی اسرائیل:

وَ إِذْ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ ... وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ ... ثُمَّ تَوَلَّیْتُمْ إِلاّٰ قَلِیلاً مِنْکُمْ وَ أَنْتُمْ مُعْرِضُونَ . بقره (2) 83

208. ابوجهل، ترک‌کنندۀ نماز:

فَلاٰ صَدَّقَ وَ لاٰ صَلّٰی

وَ لٰکِنْ کَذَّبَ وَ تَوَلّٰی

ثُمَّ ذَهَبَ إِلیٰ أَهْلِهِ یَتَمَطّٰی

أَوْلیٰ لَکَ فَأَوْلیٰ

ثُمَّ أَوْلیٰ لَکَ فَأَوْلیٰ . (1)قیامت (75) 31 - 35

209. ترک نماز، عامل گرفتاری آدمی به شقاوت و بدبختی:

وَ جَعَلَنِی مُبٰارَکاً أَیْنَ مٰا کُنْتُ وَ أَوْصٰانِی بِالصَّلاٰةِ وَ الزَّکٰاةِ مٰا دُمْتُ حَیًّا

وَ بَرًّا بِوٰالِدَتِی وَ لَمْ یَجْعَلْنِی جَبّٰاراً شَقِیًّا. مریم (19) 31 و 32

وَ یَتَجَنَّبُهَا الْأَشْقَی

قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَکّٰی

وَ ذَکَرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلّٰی . اعلی (87) 11 و 14 و 15

210. ترک نماز، سبب تهدید خداوند به تارکان نماز:

فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضٰاعُوا الصَّلاٰةَ وَ اتَّبَعُوا الشَّهَوٰاتِ فَسَوْفَ یَلْقَوْنَ غَیًّا. مریم (19) 59

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمُ ارْکَعُوا لاٰ یَرْکَعُونَ

وَیْلٌ یَوْمَئِذٍ لِلْمُکَذِّبِینَ . مرسلات (77) 48 و 49

نیز ==> همین مدخل، تضییع نماز

تسبیح در نماز

211. لزوم تسبیح خدا در نمازهای نافله، از سوی پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ مِنَ اللَّیْلِ فَسَبِّحْهُ وَ أَدْبٰارَ السُّجُودِ. (2)ق (50) 40

وَ مِنَ اللَّیْلِ فَسَبِّحْهُ وَ إِدْبٰارَ النُّجُومِ . طور (52) 49

212. پیامبر صلی الله علیه و آله ، موظّف به تسبیح خدا، در نماز صبح، ظهر، عصر، مغرب و عشا:

فَاصْبِرْ عَلیٰ مٰا یَقُولُونَ وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَ قَبْلَ غُرُوبِهٰا وَ مِنْ آنٰاءِ اللَّیْلِ فَسَبِّحْ وَ أَطْرٰافَ النَّهٰارِ لَعَلَّکَ تَرْضیٰ . (3)طه (20) 130

فَاصْبِرْ عَلیٰ مٰا یَقُولُونَ وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَ قَبْلَ الْغُرُوبِ

وَ مِنَ اللَّیْلِ فَسَبِّحْهُ وَ أَدْبٰارَ السُّجُودِ. (4)ق (50) 39 و 40

213. لزوم تسبیح خدا و به عظمت یاد کردن او، در سجدۀ نماز:

سَبِّحِ اسْمَ رَبِّکَ الْأَعْلَی . (5)اعلی (87) 1

214. لزوم تسبیح و به عظمت یاد کردن خدا، در رکوع

1) 1) . گفته شده: آیات دربارۀ با ابوجهل نازل شده است. (التبیان، ج 10، ص 202 ؛ الکشاف، ج 4، ص 664)

2) 2) . مقصود از«من اللّیل»نماز شب و«ادبار السّجود»نافلۀ مغرب است. (التبیان، ج 9، ص 374 -\375)

3) 3) . آیات، نمازهای فریضۀ پنجگانه را نظر دارد. (مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 58 مثل ق (50) 39 و 40؛ ج 9 -\10، ص 225)

4) 4) . آیات، نمازهای فریضۀ پنجگانه را نظر دارد. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 225 همانند طه (20) 130؛ ج 7 -\8 ، ص 58)

5) 5) . براساس روایتی، پس از نزول آیۀ مذکور رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: آن را در سجدۀ نمازتان قرار دهید. (تفسیر نور الثقلین، ج 5، ص 554، ح 9 و 13)

نماز:

فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّکَ الْعَظِیمِ . (1)واقعه (56) 74

فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّکَ الْعَظِیمِ . واقعه (56) 96

215. اهمیّت تسبیح خدا، بعد از هر نماز:

وَ مِنَ اللَّیْلِ فَسَبِّحْهُ وَ أَدْبٰارَ السُّجُودِ. (2)ق (50) 40

نیز ==> تسبیح، تسبیح در نماز و حکم، حکم تسبیح

تشریع نماز

پیشینه تشریع نماز

216. نماز، دارای سابقه‌ای دیرینه، در ادیان الهی:

یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ اذْکُرُوا نِعْمَتِیَ الَّتِی أَنْعَمْتُ عَلَیْکُمْ وَ أَوْفُوا بِعَهْدِی أُوفِ بِعَهْدِکُمْ وَ إِیّٰایَ فَارْهَبُونِ

وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ آتُوا الزَّکٰاةَ وَ ارْکَعُوا مَعَ الرّٰاکِعِینَ . بقره (2) 40 و 43

وَ إِذْ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ لاٰ تَعْبُدُونَ إِلاَّ اللّٰهَ وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً وَ ذِی الْقُرْبیٰ وَ الْیَتٰامیٰ وَ الْمَسٰاکِینِ وَ قُولُوا لِلنّٰاسِ حُسْناً وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ آتُوا الزَّکٰاةَ ثُمَّ تَوَلَّیْتُمْ إِلاّٰ قَلِیلاً مِنْکُمْ وَ أَنْتُمْ مُعْرِضُونَ . بقره (2) 83

وَ إِذْ جَعَلْنَا الْبَیْتَ مَثٰابَةً لِلنّٰاسِ وَ أَمْناً وَ اتَّخِذُوا مِنْ مَقٰامِ إِبْرٰاهِیمَ مُصَلًّی وَ عَهِدْنٰا إِلیٰ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ أَنْ طَهِّرٰا بَیْتِیَ لِلطّٰائِفِینَ وَ الْعٰاکِفِینَ وَ الرُّکَّعِ السُّجُودِ. بقره (2) 125

هُنٰالِکَ دَعٰا زَکَرِیّٰا رَبَّهُ قٰالَ رَبِّ هَبْ لِی مِنْ لَدُنْکَ ذُرِّیَّةً طَیِّبَةً إِنَّکَ سَمِیعُ الدُّعٰاءِ

فَنٰادَتْهُ الْمَلاٰئِکَةُ وَ هُوَ قٰائِمٌ یُصَلِّی فِی الْمِحْرٰابِ أَنَّ اللّٰهَ یُبَشِّرُکَ بِیَحْییٰ مُصَدِّقاً بِکَلِمَةٍ مِنَ اللّٰهِ وَ سَیِّداً وَ حَصُوراً وَ نَبِیًّا مِنَ الصّٰالِحِینَ . آل عمران (3) 38 و 39

یٰا مَرْیَمُ اقْنُتِی لِرَبِّکِ وَ اسْجُدِی وَ ارْکَعِی مَعَ الرّٰاکِعِینَ .

آل عمران (3) 43

وَ لَقَدْ أَخَذَ اللّٰهُ مِیثٰاقَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ وَ بَعَثْنٰا مِنْهُمُ اثْنَیْ عَشَرَ نَقِیباً وَ قٰالَ اللّٰهُ إِنِّی مَعَکُمْ لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلاٰةَ وَ آتَیْتُمُ الزَّکٰاةَ وَ آمَنْتُمْ بِرُسُلِی وَ عَزَّرْتُمُوهُمْ وَ أَقْرَضْتُمُ اللّٰهَ قَرْضاً حَسَناً لَأُکَفِّرَنَّ عَنْکُمْ سَیِّئٰاتِکُمْ وَ لَأُدْخِلَنَّکُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ فَمَنْ کَفَرَ بَعْدَ ذٰلِکَ مِنْکُمْ فَقَدْ ضَلَّ سَوٰاءَ السَّبِیلِ . مائده (5) 12

وَ الَّذِینَ یُمَسِّکُونَ بِالْکِتٰابِ وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ إِنّٰا لاٰ نُضِیعُ أَجْرَ الْمُصْلِحِینَ . اعراف (7) 170

وَ مٰا کٰانَ صَلاٰتُهُمْ عِنْدَ الْبَیْتِ إِلاّٰ مُکٰاءً وَ تَصْدِیَةً فَذُوقُوا الْعَذٰابَ بِمٰا کُنْتُمْ تَکْفُرُونَ . انفال (8) 35

وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ مُوسیٰ وَ أَخِیهِ أَنْ تَبَوَّءٰا لِقَوْمِکُمٰا بِمِصْرَ بُیُوتاً وَ اجْعَلُوا بُیُوتَکُمْ قِبْلَةً وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِینَ . یونس (10) 87

قٰالُوا یٰا شُعَیْبُ أَ صَلاٰتُکَ تَأْمُرُکَ ... . هود (11) 87

وَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ ... رَبَّنٰا إِنِّی أَسْکَنْتُ مِنْ ذُرِّیَّتِی ...

لِیُقِیمُوا الصَّلاٰةَ .... ابراهیم (14) 35 و 37

ذِکْرُ رَحْمَتِ رَبِّکَ عَبْدَهُ زَکَرِیّٰا

فَخَرَجَ عَلیٰ قَوْمِهِ مِنَ الْمِحْرٰابِ فَأَوْحیٰ إِلَیْهِمْ أَنْ سَبِّحُوا بُکْرَةً وَ عَشِیًّا. مریم (19) 2 و 11

قٰالَ إِنِّی عَبْدُ اللّٰهِ آتٰانِیَ الْکِتٰابَ وَ جَعَلَنِی نَبِیًّا

وَ جَعَلَنِی مُبٰارَکاً أَیْنَ مٰا کُنْتُ وَ أَوْصٰانِی بِالصَّلاٰةِ


1) 1) . براساس روایتی پس از نزول آیۀ مذکور رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: آن را در رکوع نمازتان قرار دهید. (تفسیر نور الثقلین، ج 5، ص 225، ح 86 و 88)

2) 2) . گفته شده: مقصود از«و ادبار السجود»تسبیح خدا بعد از نماز است. (التبیان، ج 9، ص 375)

وَ الزَّکٰاةِ مٰا دُمْتُ حَیًّا. مریم (19) 30 و 31

وَ اذْکُرْ فِی الْکِتٰابِ إِسْمٰاعِیلَ ... وَ کٰانَ یَأْمُرُ أَهْلَهُ بِالصَّلاٰةِ .... مریم (19) 54 و 55

أُولٰئِکَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ مِنْ ذُرِّیَّةِ آدَمَ وَ مِمَّنْ حَمَلْنٰا مَعَ نُوحٍ وَ مِنْ ذُرِّیَّةِ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْرٰائِیلَ وَ مِمَّنْ هَدَیْنٰا وَ اجْتَبَیْنٰا إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِمْ آیٰاتُ الرَّحْمٰنِ خَرُّوا سُجَّداً وَ بُکِیًّا

فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضٰاعُوا الصَّلاٰةَ وَ اتَّبَعُوا الشَّهَوٰاتِ فَسَوْفَ یَلْقَوْنَ غَیًّا. مریم (19) 58 و 59

فَلَمّٰا أَتٰاهٰا نُودِیَ یٰا مُوسیٰ

إِنَّنِی أَنَا اللّٰهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ أَنَا فَاعْبُدْنِی وَ أَقِمِ الصَّلاٰةَ لِذِکْرِی . طه (20) 11 و 14

وَ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ نٰافِلَةً وَ کُلاًّ جَعَلْنٰا صٰالِحِینَ

وَ جَعَلْنٰاهُمْ أَئِمَّةً یَهْدُونَ بِأَمْرِنٰا وَ أَوْحَیْنٰا إِلَیْهِمْ فِعْلَ الْخَیْرٰاتِ وَ إِقٰامَ الصَّلاٰةِ وَ إِیتٰاءَ الزَّکٰاةِ وَ کٰانُوا لَنٰا عٰابِدِینَ . انبیاء (21) 72 و 73

وَ إِذْ قٰالَ لُقْمٰانُ لاِبْنِهِ ... یٰا بُنَیَّ أَقِمِ الصَّلاٰةَ ... . لقمان (31) 13 و 17

وَ وَهَبْنٰا لِدٰاوُدَ سُلَیْمٰانَ نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوّٰابٌ

إِذْ عُرِضَ عَلَیْهِ بِالْعَشِیِّ الصّٰافِنٰاتُ الْجِیٰادُ

فَقٰالَ إِنِّی أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَیْرِ عَنْ ذِکْرِ رَبِّی حَتّٰی تَوٰارَتْ بِالْحِجٰابِ . (1)ص (38) 30 - 32

مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ مَعَهُ أَشِدّٰاءُ عَلَی الْکُفّٰارِ رُحَمٰاءُ بَیْنَهُمْ تَرٰاهُمْ رُکَّعاً سُجَّداً یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنَ اللّٰهِ وَ رِضْوٰاناً سِیمٰاهُمْ فِی وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ ذٰلِکَ مَثَلُهُمْ فِی التَّوْرٰاةِ وَ مَثَلُهُمْ فِی الْإِنْجِیلِ کَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ فَآزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَویٰ عَلیٰ سُوقِهِ یُعْجِبُ الزُّرّٰاعَ لِیَغِیظَ بِهِمُ الْکُفّٰارَ وَعَدَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وَ أَجْراً عَظِیماً. فتح (48) 29

قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَکّٰی

وَ ذَکَرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلّٰی

إِنَّ هٰذٰا لَفِی الصُّحُفِ الْأُولیٰ

صُحُفِ إِبْرٰاهِیمَ وَ مُوسیٰ . اعلی (87) 14 و 15 و 18 و 19

217. تقدیم تشریع نماز بر جهاد:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ قِیلَ لَهُمْ کُفُّوا أَیْدِیَکُمْ وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ ... فَلَمّٰا کُتِبَ عَلَیْهِمُ الْقِتٰالُ ... (2)نساء (4) 77

218. تقدیم تشریع نماز بر زکات:

... وَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ وَ مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ یُنْفِقُونَ . (3)بقره (2) 3

نیز ==> بقره (2) 83 (4)و 110 و 177 و 277؛ نساء (4) 77؛ مائده (5) 12 و 55؛ توبه (9) 5 و 18 و 71؛ حج (22) 78؛ نور (24) 56؛ نمل (27) 3؛ لقمان (31) 4؛ احزاب (33) 33؛ مجادله (58) 13؛ مزمّل (73) 20

تضییع نماز

219. تضییع نماز، از نشانه‌های منافقان:

فَوَیْلٌ لِلْمُصَلِّینَ

اَلَّذِینَ هُمْ عَنْ صَلاٰتِهِمْ


1) 1) . گفته شده: مقصود از«ذکر ربی»نماز است. (الکشاف، ج 4، ص 92؛ مجمع البیان، ج 7 - 8، ص 740)

2) 2) . از آیۀ مزبور استفاده می‌شود، تشریع نماز، قبل از جهاد بوده است. (المیزان، ج 5، ص 6) گفتنی است تشریع نماز در مکّه و تشریع جهاد در مدینه بوده است. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 119)

3) 3) . گفته شده: آیۀ مذکور، قبل از تشریع حکم زکات نازل شده است. (التبیان، ج 1، ص 57 ؛ جامع البیان، ج 1، جزء 1، ص 154)

4) 4) . بنا بر این احتمال که تقدیم ذکری«صلاة»بر«زکاة»در آیات، دلیل بر تقدیم تشریع حکم«صلاة»باشد

سٰاهُونَ

اَلَّذِینَ هُمْ یُرٰاؤُنَ

وَ یَمْنَعُونَ الْمٰاعُونَ . (1)ماعون (107) 4 -\7

220. ترک و تضییع نماز، زمینۀ گرفتاری آدمی به شهوات و گناهان:

فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضٰاعُوا الصَّلاٰةَ وَ اتَّبَعُوا الشَّهَوٰاتِ فَسَوْفَ یَلْقَوْنَ غَیًّا. مریم (19) 59

221. شهوت‌رانی، سبب تضییع نماز و بندگی خدا:

فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضٰاعُوا الصَّلاٰةَ وَ اتَّبَعُوا الشَّهَوٰاتِ فَسَوْفَ یَلْقَوْنَ غَیًّا. (2)مریم (19) 59

222. ترک و تضییع عمدی نماز، نمود کفر عملی:

فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضٰاعُوا الصَّلاٰةَ وَ اتَّبَعُوا الشَّهَوٰاتِ فَسَوْفَ یَلْقَوْنَ غَیًّا

إِلاّٰ مَنْ تٰابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ صٰالِحاً فَأُولٰئِکَ یَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَ لاٰ یُظْلَمُونَ شَیْئاً. مریم (19) 59 و 60

223. تضییع نماز از سوی نسلهای ناصالح و ناخلف انبیای الهی:

أُولٰئِکَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ مِنْ ذُرِّیَّةِ آدَمَ وَ مِمَّنْ حَمَلْنٰا مَعَ نُوحٍ وَ مِنْ ذُرِّیَّةِ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْرٰائِیلَ وَ مِمَّنْ هَدَیْنٰا وَ اجْتَبَیْنٰا إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِمْ آیٰاتُ الرَّحْمٰنِ خَرُّوا سُجَّداً وَ بُکِیًّا

فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضٰاعُوا الصَّلاٰةَ وَ اتَّبَعُوا الشَّهَوٰاتِ فَسَوْفَ یَلْقَوْنَ غَیًّا. (3)مریم (19) 58 و 59

224. تضییع نماز، موجب گرفتاری به جهنّم:

فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضٰاعُوا الصَّلاٰةَ وَ اتَّبَعُوا الشَّهَوٰاتِ فَسَوْفَ یَلْقَوْنَ غَیًّا. (4)مریم (19) 59

225. تأخیر نماز از اوقات شرعی آن، مایۀ تضییع کردن آن:

فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضٰاعُوا الصَّلاٰةَ وَ اتَّبَعُوا الشَّهَوٰاتِ فَسَوْفَ یَلْقَوْنَ غَیًّا. (5)مریم (19) 59

اَلَّذِینَ هُمْ عَنْ صَلاٰتِهِمْ سٰاهُونَ . ماعون (107) 5

226. حرمت تضییع و سهل انگاری در نماز:

فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضٰاعُوا الصَّلاٰةَ وَ اتَّبَعُوا الشَّهَوٰاتِ فَسَوْفَ یَلْقَوْنَ غَیًّا

إِلاّٰ مَنْ تٰابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ صٰالِحاً فَأُولٰئِکَ یَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَ لاٰ یُظْلَمُونَ شَیْئاً. مریم (19) 59 و 60

227. پذیرش توبۀ ضایع‌کنندگان نماز:

فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضٰاعُوا الصَّلاٰةَ ... فَسَوْفَ یَلْقَوْنَ غَیًّا إِلاّٰ مَنْ تٰابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ صٰالِحاً فَأُولٰئِکَ یَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَ لاٰ یُظْلَمُونَ شَیْئاً. مریم (19) 59 و 60

نیز ==> همین مدخل، ترک نماز

تعلیم نماز

==> همین مدخل، توصیه به نماز و توقیفی بودن نماز

تکبیر در نماز

==> همین مدخل، حکم نماز،


1) 1) . براساس بعضی روایات، مراد از«ساهون»تضییع نماز است. (البرهان، ج 5، ص 769، ح 4 و 9) آیات مربوط به منافقان است. (مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 834)

2) 2) .«شهوات» هرآن چیزی است که آدمی را از نماز و ذکر خدا بازدارد . (روح المعانی، ج 9، جزء 16، ص 159)

3) 3) .«خَلَف»اعم از صالح و ناصالح است، ولی در این جا مقصود، خلف ناصالح است. (التبیان، ج 7، ص 136)

4) 4) .«غیّ»وادی جهنم است. (التبیان، ج 7، ص 136)

5) 5) . گفته شده: مقصود از«اضاعوا الصلاة»تأخیر آن از اوقات مقرر است. (التبیان، ج 7، ص 136)

واجبات نماز، تکبیرةالاحرام

تنبلی در نماز

==> همین مدخل، کسالت در نماز

توصیه به نماز

228. سفارش مداوم اسماعیل صادق الوعد علیه السلام به خاندان خود، دربارۀ اقامۀ نماز:

وَ اذْکُرْ فِی الْکِتٰابِ إِسْمٰاعِیلَ إِنَّهُ کٰانَ صٰادِقَ الْوَعْدِ وَ کٰانَ رَسُولاً نَبِیًّا

وَ کٰانَ یَأْمُرُ أَهْلَهُ بِالصَّلاٰةِ وَ الزَّکٰاةِ وَ کٰانَ عِنْدَ رَبِّهِ مَرْضِیًّا. مریم (19) 54 و 55

229. توصیه و تعلیم نماز از طریق وحی الهی به انبیا:

وَ نَجَّیْنٰاهُ وَ لُوطاً إِلَی الْأَرْضِ الَّتِی بٰارَکْنٰا فِیهٰا لِلْعٰالَمِینَ

وَ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ نٰافِلَةً وَ کُلاًّ جَعَلْنٰا صٰالِحِینَ

وَ جَعَلْنٰاهُمْ أَئِمَّةً یَهْدُونَ بِأَمْرِنٰا وَ أَوْحَیْنٰا إِلَیْهِمْ فِعْلَ الْخَیْرٰاتِ وَ إِقٰامَ الصَّلاٰةِ وَ إِیتٰاءَ الزَّکٰاةِ وَ کٰانُوا لَنٰا عٰابِدِینَ . انبیاء (21) 71 -\73

230. نقش توصیه و موعظۀ والدین به فرزندان، برای اقامۀ نماز:

وَ اذْکُرْ فِی الْکِتٰابِ إِسْمٰاعِیلَ إِنَّهُ کٰانَ صٰادِقَ الْوَعْدِ وَ کٰانَ رَسُولاً نَبِیًّا

وَ کٰانَ یَأْمُرُ أَهْلَهُ بِالصَّلاٰةِ وَ الزَّکٰاةِ وَ کٰانَ عِنْدَ رَبِّهِ مَرْضِیًّا. مریم (19) 54 و 55

وَ أْمُرْ أَهْلَکَ بِالصَّلاٰةِ .... طه (20) 132

وَ إِذْ قٰالَ لُقْمٰانُ لاِبْنِهِ وَ هُوَ یَعِظُهُ ... یٰا بُنَیَّ أَقِمِ الصَّلاٰةَ .... لقمان (31) 13 و 17

231. اقامۀ نماز، از توصیه‌های لقمان به پسرش:

وَ إِذْ قٰالَ لُقْمٰانُ لاِبْنِهِ وَ هُوَ یَعِظُهُ ... یٰا بُنَیَّ أَقِمِ الصَّلاٰةَ .... لقمان (31) 13 و 17

232. توصیه به برپایی نماز، نمودی از حکمت لقمان:

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا لُقْمٰانَ الْحِکْمَةَ ... یٰا بُنَیَّ أَقِمِ الصَّلاٰةَ .... لقمان (31) 12 و 17

233. اقامۀ نماز در تمامی عمر، از توصیه‌های خداوند به عیسی علیه السلام :

وَ جَعَلَنِی مُبٰارَکاً أَیْنَ مٰا کُنْتُ وَ أَوْصٰانِی بِالصَّلاٰةِ وَ الزَّکٰاةِ مٰا دُمْتُ حَیًّا

ذٰلِکَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ قَوْلَ الْحَقِّ الَّذِی فِیهِ یَمْتَرُونَ . مریم (19) 31 و 34

234. توصیه و تبلیغ پیگیر و مداوم، از عوامل تحقق فریضۀ نماز:

وَ کٰانَ یَأْمُرُ أَهْلَهُ بِالصَّلاٰةِ وَ الزَّکٰاةِ وَ کٰانَ عِنْدَ رَبِّهِ مَرْضِیًّا. (1)مریم (19) 55

وَ أْمُرْ أَهْلَکَ بِالصَّلاٰةِ وَ اصْطَبِرْ عَلَیْهٰا لاٰ نَسْئَلُکَ رِزْقاً نَحْنُ نَرْزُقُکَ وَ الْعٰاقِبَةُ لِلتَّقْویٰ . طه (20) 132

235. پیامبر صلی الله علیه و آله مأمور ابلاغ فرمان اقامۀ نماز به مؤمنان:

قُلْ لِعِبٰادِیَ الَّذِینَ آمَنُوا یُقِیمُوا الصَّلاٰةَ ... . ابراهیم (14) 31

236. پیامبر صلی الله علیه و آله موظّف به توصیه و دعوت خانواده‌اش به نماز:

وَ أْمُرْ أَهْلَکَ بِالصَّلاٰةِ وَ اصْطَبِرْ عَلَیْهٰا ... . طه (20) 132

237. اسوه بودن اسماعیل صادق الوعد علیه السلام ، به سبب سفارش مداوم وی به اقامۀ نماز:

وَ اذْکُرْ فِی الْکِتٰابِ إِسْمٰاعِیلَ إِنَّهُ کٰانَ صٰادِقَ الْوَعْدِ وَ کٰانَ رَسُولاً نَبِیًّا

وَ کٰانَ یَأْمُرُ أَهْلَهُ بِالصَّلاٰةِ وَ الزَّکٰاةِ وَ کٰانَ عِنْدَ رَبِّهِ مَرْضِیًّا. مریم (19) 54 و 55

238. دعوت الهی از اهل ایمان، برای انجام دادن نماز:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاٰةِ إِنَّ اللّٰهَ


1) 1) . جملۀ«کان یأمر»استمرار و دوام را می‌رساند

مَعَ الصّٰابِرِینَ . بقره (2) 153

حٰافِظُوا عَلَی الصَّلَوٰاتِ وَ الصَّلاٰةِ الْوُسْطیٰ وَ قُومُوا لِلّٰهِ قٰانِتِینَ . بقره (2) 238

وَ أَنْ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ اتَّقُوهُ وَ هُوَ الَّذِی إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ .

انعام (6) 72

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ارْکَعُوا وَ اسْجُدُوا وَ اعْبُدُوا رَبَّکُمْ ... فَأَقِیمُوا الصَّلاٰةَ .... حج (22) 77 و 78

وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ آتُوا الزَّکٰاةَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ . نور (24) 56

239. اقامۀ نماز، از توصیه‌های خداوند به بنی اسرائیل:

یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ ... وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ .... بقره (2) 40 و 43

وَ لَقَدْ أَخَذَ اللّٰهُ مِیثٰاقَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ ... لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلاٰةَ .... مائده (5) 12

240. تبلیغ و دعوت دیگران به نماز، نیازمند صبر و شکیبایی:

وَ أْمُرْ أَهْلَکَ بِالصَّلاٰةِ وَ اصْطَبِرْ عَلَیْهٰا .... طه (20) 132

توفیق نماز

241. اسکان برخی فرزندان ابراهیم، در کنار کعبه، از سوی آن حضرت، برای توفیق یافتن جهت اقامۀ نماز:

وَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ ... رَبَّنٰا إِنِّی أَسْکَنْتُ مِنْ ذُرِّیَّتِی بِوٰادٍ غَیْرِ ذِی زَرْعٍ عِنْدَ بَیْتِکَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنٰا لِیُقِیمُوا الصَّلاٰةَ .... ابراهیم (14) 35 و 37

242. دعای ابراهیم علیه السلام برای توفیق خود و فرزندانش، جهت اقامۀ نماز:

وَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ ... رَبِّ اجْعَلْنِی مُقِیمَ الصَّلاٰةِ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِی رَبَّنٰا وَ تَقَبَّلْ دُعٰاءِ. ابراهیم (14) 35 و 40

توقیفی بودن نماز

243. ضرورت توقّف کردن در نماز بر آموخته‌ها و احکام الهی:

فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجٰالاً أَوْ رُکْبٰاناً فَإِذٰا أَمِنْتُمْ فَاذْکُرُوا اللّٰهَ کَمٰا عَلَّمَکُمْ مٰا لَمْ تَکُونُوا تَعْلَمُونَ . (1)بقره (2) 239

244. عجز انسان از فراگیری احکام و چگونگی برگزاری نماز، بدون تعالیم الهی:

فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجٰالاً أَوْ رُکْبٰاناً فَإِذٰا أَمِنْتُمْ فَاذْکُرُوا اللّٰهَ کَمٰا عَلَّمَکُمْ مٰا لَمْ تَکُونُوا تَعْلَمُونَ . بقره (2) 239

جنّیان و نماز

245. ازدحام جنّیان در اطراف پیامبر صلی الله علیه و آله ، برای مشاهدۀ عبادت و نماز آن حضرت:

وَ أَنَّ الْمَسٰاجِدَ لِلّٰهِ فَلاٰ تَدْعُوا مَعَ اللّٰهِ أَحَداً

وَ أَنَّهُ لَمّٰا قٰامَ عَبْدُ اللّٰهِ یَدْعُوهُ کٰادُوا یَکُونُونَ عَلَیْهِ لِبَداً. (2)جنّ (72) 18 و 19

246. عبادت و نماز پیامبر صلی الله علیه و آله ، امری جذّاب و شگفت‌آور برای جنّیان:

وَ أَنَّ الْمَسٰاجِدَ لِلّٰهِ فَلاٰ تَدْعُوا مَعَ اللّٰهِ أَحَداً

وَ أَنَّهُ لَمّٰا قٰامَ عَبْدُ اللّٰهِ یَدْعُوهُ کٰادُوا یَکُونُونَ عَلَیْهِ


1) 1) . مقصود از«کما علّمکم»این است که باید نماز، طبق تعالیم الهی و دینی انجام شود. (المیزان، ج 2، ص 247)

2) 2) . گفته شده: مرجع ضمیر در«کادوا یکونون»جنّیان است که در اطراف حضرت تراکم کرده و با تعجب نماز و قرائت قرآن آن حضرت را مشاهده می‌کردند. (المیزان، ج 20، ص 50)

لِبَداً. جنّ (72) 18 و 19

جهاد و نماز

247. جهاد، از عوامل تخفیف در تهجّد و برداشته شدن وجوب نماز شب از مسلمانان:

إِنَّ رَبَّکَ یَعْلَمُ أَنَّکَ تَقُومُ أَدْنیٰ مِنْ ثُلُثَیِ اللَّیْلِ وَ نِصْفَهُ وَ ثُلُثَهُ وَ طٰائِفَةٌ مِنَ الَّذِینَ مَعَکَ وَ اللّٰهُ یُقَدِّرُ اللَّیْلَ وَ النَّهٰارَ عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ فَتٰابَ عَلَیْکُمْ فَاقْرَؤُا مٰا تَیَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ عَلِمَ أَنْ سَیَکُونُ مِنْکُمْ مَرْضیٰ وَ آخَرُونَ یَضْرِبُونَ فِی الْأَرْضِ یَبْتَغُونَ مِنْ فَضْلِ اللّٰهِ وَ آخَرُونَ یُقٰاتِلُونَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَاقْرَؤُا مٰا تَیَسَّرَ مِنْهُ وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ آتُوا الزَّکٰاةَ وَ أَقْرِضُوا اللّٰهَ قَرْضاً حَسَناً وَ مٰا تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِکُمْ مِنْ خَیْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللّٰهِ هُوَ خَیْراً وَ أَعْظَمَ أَجْراً وَ اسْتَغْفِرُوا اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . مزمّل (73) 20

248. جهاد در راه خدا، زمینه‌ساز حفظ مساجد، یاد خدا و نماز:

اَلَّذِینَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیٰارِهِمْ بِغَیْرِ حَقٍّ إِلاّٰ أَنْ یَقُولُوا رَبُّنَا اللّٰهُ وَ لَوْ لاٰ دَفْعُ اللّٰهِ النّٰاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَهُدِّمَتْ صَوٰامِعُ وَ بِیَعٌ وَ صَلَوٰاتٌ وَ مَسٰاجِدُ یُذْکَرُ فِیهَا اسْمُ اللّٰهِ کَثِیراً وَ لَیَنْصُرَنَّ اللّٰهُ مَنْ یَنْصُرُهُ إِنَّ اللّٰهَ لَقَوِیٌّ عَزِیزٌ

اَلَّذِینَ إِنْ مَکَّنّٰاهُمْ فِی الْأَرْضِ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ وَ آتَوُا الزَّکٰاةَ وَ أَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَ نَهَوْا عَنِ الْمُنْکَرِ وَ لِلّٰهِ عٰاقِبَةُ الْأُمُورِ. (1)حج (22) 40 و 41

نیز ==> همین مدخل، مجاهدان و نماز

حقیقت نماز

249. ذکر و یاد خدا در همۀ احوال، حقیقت نماز:

حٰافِظُوا عَلَی الصَّلَوٰاتِ وَ الصَّلاٰةِ الْوُسْطیٰ وَ قُومُوا لِلّٰهِ قٰانِتِینَ

فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجٰالاً أَوْ رُکْبٰاناً فَإِذٰا أَمِنْتُمْ فَاذْکُرُوا اللّٰهَ کَمٰا عَلَّمَکُمْ مٰا لَمْ تَکُونُوا تَعْلَمُونَ .

بقره (2) 238 و 239

اَلَّذِینَ یَذْکُرُونَ اللّٰهَ قِیٰاماً وَ قُعُوداً وَ عَلیٰ جُنُوبِهِمْ ... (2)آل عمران (3) 191

إِنَّمٰا یُرِیدُ الشَّیْطٰانُ أَنْ یُوقِعَ بَیْنَکُمُ الْعَدٰاوَةَ وَ الْبَغْضٰاءَ فِی الْخَمْرِ وَ الْمَیْسِرِ وَ یَصُدَّکُمْ عَنْ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ عَنِ الصَّلاٰةِ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ . مائده (5) 91

إِنَّنِی أَنَا اللّٰهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ أَنَا فَاعْبُدْنِی وَ أَقِمِ الصَّلاٰةَ لِذِکْرِی . طه (20) 14

... وَ أَقِمِ الصَّلاٰةَ ... وَ لَذِکْرُ اللّٰهِ أَکْبَرُ .... عنکبوت (29) 45

250. اظهار تذلّل و خضوع در پیشگاه خداوند، روح و حقیقت نماز:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ارْکَعُوا وَ اسْجُدُوا وَ اعْبُدُوا رَبَّکُمْ وَ افْعَلُوا الْخَیْرَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ . حجّ (22) 77

251. نمازهای یومیّه، از بارزترین کارهای نیک:

وَ أَقِمِ الصَّلاٰةَ طَرَفَیِ النَّهٰارِ وَ زُلَفاً مِنَ اللَّیْلِ إِنَّ الْحَسَنٰاتِ یُذْهِبْنَ السَّیِّئٰاتِ ذٰلِکَ ذِکْریٰ لِلذّٰاکِرِینَ . هود (11) 114

حکم نماز

اشاره


1) 1) . مقصود از«صلوات»کنیسۀ یهود است و وجه نامگذاری به این نام، اقامۀ نماز در آن است و«مساجد»معبد معروف مسلمانان است و نامگذاری آن به این اسم از باب اختصاص سجده به نماز مسلمانان است. (روح المعانی، ج 10، جزء 17، ص 242 و 243)

2) 2) . گفته شده: مقصود از«یذکرون الله...»ادای نماز در احوال گوناگون است. (الکشاف، ج 1، ص 453)

252. وجوب اقامۀ نماز:

یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ اذْکُرُوا ... وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ .... بقره (2) 40 و 43

وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ ... تَجِدُوهُ عِنْدَ اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ. بقره (2) 110

حٰافِظُوا عَلَی الصَّلَوٰاتِ وَ الصَّلاٰةِ الْوُسْطیٰ وَ قُومُوا لِلّٰهِ قٰانِتِینَ . بقره (2) 238

... وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ .... نساء (4) 77

وَ إِذٰا کُنْتَ فِیهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاٰةَ فَلْتَقُمْ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَکَ وَ لْیَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ فَإِذٰا سَجَدُوا فَلْیَکُونُوا مِنْ وَرٰائِکُمْ وَ لْتَأْتِ طٰائِفَةٌ أُخْریٰ لَمْ یُصَلُّوا فَلْیُصَلُّوا مَعَکَ ... . نساء (4) 102

فَإِذٰا قَضَیْتُمُ الصَّلاٰةَ فَاذْکُرُوا اللّٰهَ قِیٰاماً وَ قُعُوداً وَ عَلیٰ جُنُوبِکُمْ فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ فَأَقِیمُوا الصَّلاٰةَ إِنَّ الصَّلاٰةَ کٰانَتْ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ کِتٰاباً مَوْقُوتاً. نساء (4) 103

وَ أَنْ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ ... . انعام (6) 72

وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ مُوسیٰ وَ أَخِیهِ أَنْ تَبَوَّءٰا لِقَوْمِکُمٰا بِمِصْرَ بُیُوتاً وَ اجْعَلُوا بُیُوتَکُمْ قِبْلَةً وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ ... . یونس (10) 87

قٰالُوا یٰا شُعَیْبُ أَ صَلاٰتُکَ تَأْمُرُکَ أَنْ نَتْرُکَ مٰا یَعْبُدُ آبٰاؤُنٰا ... وَ أَقِمِ الصَّلاٰةَ طَرَفَیِ النَّهٰارِ وَ زُلَفاً مِنَ اللَّیْلِ ... . هود (11) 87 و 114

رَبَّنٰا إِنِّی أَسْکَنْتُ مِنْ ذُرِّیَّتِی بِوٰادٍ غَیْرِ ذِی زَرْعٍ عِنْدَ بَیْتِکَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنٰا لِیُقِیمُوا الصَّلاٰةَ ... رَبِّ اجْعَلْنِی مُقِیمَ الصَّلاٰةِ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِی رَبَّنٰا وَ تَقَبَّلْ دُعٰاءِ. ابراهیم (14) 37 و 40

أَقِمِ الصَّلاٰةَ لِدُلُوکِ الشَّمْسِ إِلیٰ غَسَقِ اللَّیْلِ وَ قُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ کٰانَ مَشْهُوداً. اسراء (17) 78

... وَ أَقِمِ الصَّلاٰةَ لِذِکْرِی . طه (20) 14

... وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَ قَبْلَ غُرُوبِهٰا وَ مِنْ آنٰاءِ اللَّیْلِ فَسَبِّحْ وَ أَطْرٰافَ النَّهٰارِ ... (1)طه (20) 130

وَ أْمُرْ أَهْلَکَ بِالصَّلاٰةِ وَ اصْطَبِرْ عَلَیْهٰا ... . طه (20) 132

... وَ أَوْحَیْنٰا إِلَیْهِمْ فِعْلَ الْخَیْرٰاتِ وَ إِقٰامَ الصَّلاٰةِ ... . انبیاء (21) 73

... فَأَقِیمُوا الصَّلاٰةَ ... . حجّ (22) 78

وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ ... . نور (24) 56

... وَ أَقِمِ الصَّلاٰةَ ... . عنکبوت (29) 45

... وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ ... . روم (30) 31

یٰا بُنَیَّ أَقِمِ الصَّلاٰةَ ... . لقمان (31) 17

... وَ أَقِمْنَ الصَّلاٰةَ ... . احزاب (33) 33

أَ أَشْفَقْتُمْ أَنْ تُقَدِّمُوا بَیْنَ یَدَیْ نَجْوٰاکُمْ صَدَقٰاتٍ فَإِذْ لَمْ تَفْعَلُوا وَ تٰابَ اللّٰهُ عَلَیْکُمْ فَأَقِیمُوا الصَّلاٰةَ ... . مجادله (58) 13

... وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ ... . مزمّل (73) 20

فَصَلِّ لِرَبِّکَ وَ انْحَرْ. (2)کوثر (108) 2

253. وجوب و اهمّیّت نماز صبح:

أَقِمِ الصَّلاٰةَ ... وَ قُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ کٰانَ مَشْهُوداً. اسراء (17) 78

254. وجوب نمازهای صبح، ظهر، عصر، مغرب و عشا:

وَ أَقِمِ الصَّلاٰةَ طَرَفَیِ النَّهٰارِ وَ زُلَفاً مِنَ اللَّیْلِ إِنَّ


1) 1) . مراد از آیه، نمازهای پنجگانه است. (مجمع البیان، ج 7 - 8، ص 57 - 58)

2) 2) . برخی گفته‌اند: مقصود از«فصلّ لربّک»نمازهای واجب است. (مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 837)

اَلْحَسَنٰاتِ یُذْهِبْنَ السَّیِّئٰاتِ ذٰلِکَ ذِکْریٰ لِلذّٰاکِرِینَ . (1)هود (11) 114

أَقِمِ الصَّلاٰةَ لِدُلُوکِ الشَّمْسِ إِلیٰ غَسَقِ اللَّیْلِ وَ قُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ کٰانَ مَشْهُوداً. (2)اسراء (17) 78

فَاصْبِرْ عَلیٰ مٰا یَقُولُونَ وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَ قَبْلَ غُرُوبِهٰا وَ مِنْ آنٰاءِ اللَّیْلِ فَسَبِّحْ وَ أَطْرٰافَ النَّهٰارِ لَعَلَّکَ تَرْضیٰ . (3)طه (20) 130

فَسُبْحٰانَ اللّٰهِ حِینَ تُمْسُونَ وَ حِینَ تُصْبِحُونَ

وَ لَهُ الْحَمْدُ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ عَشِیًّا وَ حِینَ تُظْهِرُونَ . روم (30) 17 و 18

فَاصْبِرْ عَلیٰ مٰا یَقُولُونَ وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَ قَبْلَ الْغُرُوبِ

وَ مِنَ اللَّیْلِ فَسَبِّحْهُ وَ أَدْبٰارَ السُّجُودِ. ق (50) 39 و 40

255. وجوب نماز بر کافران:

خٰاشِعَةً أَبْصٰارُهُمْ تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ وَ قَدْ کٰانُوا یُدْعَوْنَ إِلَی السُّجُودِ وَ هُمْ سٰالِمُونَ . قلم (68) 43

إِلاّٰ أَصْحٰابَ الْیَمِینِ

فِی جَنّٰاتٍ یَتَسٰاءَلُونَ

عَنِ الْمُجْرِمِینَ

مٰا سَلَکَکُمْ فِی سَقَرَ

قٰالُوا لَمْ نَکُ مِنَ الْمُصَلِّینَ

وَ کُنّٰا نُکَذِّبُ بِیَوْمِ الدِّینِ . مدّثر (74) 39 -\43 و 46

فَلاٰ صَدَّقَ وَ لاٰ صَلّٰی . قیامت (75) 31

256. وجوب نماز بر بنی اسرائیل:

یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ ... وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ .... بقره (2) 40 و 43

وَ إِذْ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ ... وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ .... بقره (2) 83

وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ مُوسیٰ وَ أَخِیهِ أَنْ تَبَوَّءٰا لِقَوْمِکُمٰا بِمِصْرَ بُیُوتاً وَ اجْعَلُوا بُیُوتَکُمْ قِبْلَةً وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِینَ . یونس (10) 87

257. وجوب اقامۀ نماز بر موسی علیه السلام :

... یٰا مُوسیٰ ... وَ أَقِمِ الصَّلاٰةَ لِذِکْرِی . طه (20) 11 و 14

258. وجوب اقامۀ نماز جماعت بر بنی اسرائیل:

یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ اذْکُرُوا نِعْمَتِیَ ... وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ آتُوا الزَّکٰاةَ وَ ارْکَعُوا مَعَ الرّٰاکِعِینَ . (4)بقره (2) 40 و 43

259. ترس از خطر، از موجبات رفع وجوب تمام خواندن نماز، و تبدیل آن به نماز شکسته:

وَ إِذٰا ضَرَبْتُمْ فِی الْأَرْضِ فَلَیْسَ عَلَیْکُمْ جُنٰاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاٰةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ یَفْتِنَکُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا إِنَّ الْکٰافِرِینَ کٰانُوا لَکُمْ عَدُوًّا مُبِیناً. نساء (4) 101

260. وجوب تمام خواندن نماز، پس از بازگشت از سفر و استقرار در وطن:

وَ إِذٰا ضَرَبْتُمْ فِی الْأَرْضِ فَلَیْسَ عَلَیْکُمْ جُنٰاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاٰةِ .... فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ فَأَقِیمُوا الصَّلاٰةَ إِنَّ الصَّلاٰةَ کٰانَتْ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ کِتٰاباً


1) 1) . بنا بر قولی، نماز«طرفی النّهار»شامل نماز صبح، ظهر، عصر و«زلفاً من اللّیل»شامل نماز مغرب و عشا می‌شود. (مجمع البیان، ج 5 - 6، ص 306)

2) 2) . آیۀ یادشده ، جامع نمازهای پنجگانه است، زیرا نماز به هنگام زوال خورشید شامل نماز ظهر و عصر و«غسق اللّیل»شامل نماز مغرب و عشا می‌شود و مقصود از«قرآن الفجر»نماز صبح است. (مجمع البیان، ج 5 - 6، ص 670)

3) 3) . بنا بر قولی، مراد از تسبیح در آیه، نماز است. (زبدة البیان، ص 96)

4) 4) . مقصود از«و ارکعوا مع الراکعین»ادای نماز به جماعت است. (الکشاف، ج 1، ص 132)

مَوْقُوتاً. نساء (4) 101 و 103

261. وجوب خضوع و به جا آوردن نماز برای خدا، از روی اطاعت و بندگی:

حٰافِظُوا عَلَی الصَّلَوٰاتِ وَ الصَّلاٰةِ ... وَ قُومُوا لِلّٰهِ قٰانِتِینَ . بقره (2) 238

262. وجوب نماز بر اهل کتاب:

وَ مٰا تَفَرَّقَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ إِلاّٰ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَتْهُمُ الْبَیِّنَةُ

وَ مٰا أُمِرُوا إِلاّٰ لِیَعْبُدُوا اللّٰهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ حُنَفٰاءَ وَ یُقِیمُوا الصَّلاٰةَ ... وَ ذٰلِکَ دِینُ الْقَیِّمَةِ . بیّنه (98) 4 و 5

263. وجوب اقامۀ نماز، حتّی در میدان جنگ و شرایط سخت:

حٰافِظُوا عَلَی الصَّلَوٰاتِ وَ الصَّلاٰةِ الْوُسْطیٰ وَ قُومُوا لِلّٰهِ قٰانِتِینَ

فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجٰالاً أَوْ رُکْبٰاناً .... بقره (2) 238 و 239

وَ إِذٰا کُنْتَ فِیهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاٰةَ فَلْتَقُمْ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَکَ وَ لْیَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ فَإِذٰا سَجَدُوا فَلْیَکُونُوا مِنْ وَرٰائِکُمْ وَ لْتَأْتِ طٰائِفَةٌ أُخْریٰ لَمْ یُصَلُّوا فَلْیُصَلُّوا مَعَکَ وَ لْیَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَ أَسْلِحَتَهُمْ ... . نساء (4) 102

264. رعایت جهت مسجد الحرام (قبله)، از شرایط نماز:

قَدْ نَریٰ تَقَلُّبَ وَجْهِکَ فِی السَّمٰاءِ فَلَنُوَلِّیَنَّکَ قِبْلَةً تَرْضٰاهٰا فَوَلِّ وَجْهَکَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ وَ حَیْثُ مٰا کُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَکُمْ شَطْرَهُ ... (1)بقره (2) 144

وَ مِنْ حَیْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَکَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ ... . بقره (2) 149

وَ مِنْ حَیْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَکَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ وَ حَیْثُ مٰا کُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَکُمْ شَطْرَهُ ... . بقره (2) 150

فَصَلِّ لِرَبِّکَ وَ انْحَرْ. (2)کوثر (108) 2

265. لزوم امر نمودن خانواده به نماز:

وَ أْمُرْ أَهْلَکَ بِالصَّلاٰةِ ... . طه (20) 132

266. لزوم اقامۀ نماز، به دور از ریاکاری:

إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ یُخٰادِعُونَ اللّٰهَ وَ هُوَ خٰادِعُهُمْ وَ إِذٰا قٰامُوا إِلَی الصَّلاٰةِ قٰامُوا کُسٰالیٰ یُرٰاؤُنَ النّٰاسَ ... . نساء (4) 142

فَوَیْلٌ لِلْمُصَلِّینَ

اَلَّذِینَ هُمْ یُرٰاؤُنَ . ماعون (107) 4 و 6

267. وجوب به جا آوردن نماز، در هر حال ممکن:

اَلَّذِینَ یَذْکُرُونَ اللّٰهَ قِیٰاماً وَ قُعُوداً وَ عَلیٰ جُنُوبِهِمْ ... (3)آل عمران (3) 191

268. وجوب اقامۀ نماز به حالت ایستاده، در صورت توان مکلّف:

اَلَّذِینَ یَذْکُرُونَ اللّٰهَ قِیٰاماً ... . آل عمران (3) 191

269. وجوب نماز به حالت نشسته، در صورت ناتوانی

1) 1) .«شطر»به معنای جهت است و برای کسانی که حاضر و در حکم حاضرند و در آنجا زندگی می‌کنند خود کعبه، قبلۀ آنها است، ولی کسانی که حاضر نیستند جهت قبله برای آنها مطرح است. (کنز العرفان، ج 1، ص 84 و 85)

2) 2) . طبق قولی، مقصود از«و انحر»استقبال قبله در نماز است. (زبدة البیان، ص 136)

3) 3) . بنا بر احتمال، مراد از«یذکرون»«یصلون»[نماز می‌خوانند] است که برحسب توان آن را انجام می‌دهند و روایات خاصّه و عامّه برآن دلالت دارد و بر خواندن نماز در همه حال با رعایت سلسلۀ مراتب متذکّر شده است. (زبدة البیان، ص 197 - 198)

از ایستادن:

اَلَّذِینَ یَذْکُرُونَ اللّٰهَ قِیٰاماً وَ قُعُوداً ... . آل عمران (3) 191

270. وجوب به جا آوردن نماز به پهلو، در صورت عدم امکان ایستادن یا نشستن:

اَلَّذِینَ یَذْکُرُونَ اللّٰهَ قِیٰاماً وَ قُعُوداً وَ عَلیٰ جُنُوبِهِمْ ... . آل عمران (3) 191

271. حرمت ضایع کردن نماز و سهل انگاری در آن:

فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضٰاعُوا الصَّلاٰةَ وَ اتَّبَعُوا الشَّهَوٰاتِ فَسَوْفَ یَلْقَوْنَ غَیًّا. مریم (19) 59

272. حرمت ترک نماز و سستی در آن:

فَوَیْلٌ لِلْمُصَلِّینَ

اَلَّذِینَ هُمْ عَنْ صَلاٰتِهِمْ سٰاهُونَ

اَلَّذِینَ هُمْ یُرٰاؤُنَ . (1)ماعون (107) 4 - 6

273. عدم جواز به جهر خواندن همۀ نمازها و به اخفات خواندن تمامی آنها:

... وَ لاٰ تَجْهَرْ بِصَلاٰتِکَ وَ لاٰ تُخٰافِتْ بِهٰا وَ ابْتَغِ بَیْنَ ذٰلِکَ سَبِیلاً. (2)اسراء (17) 110

274. روا نبودن بی‌حالی و سستی، در نماز:

... وَ إِذٰا قٰامُوا إِلَی الصَّلاٰةِ قٰامُوا کُسٰالیٰ ... إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ فِی الدَّرْکِ الْأَسْفَلِ مِنَ النّٰارِ وَ لَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِیراً. نساء (4) 142 و 145

وَ مٰا مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقٰاتُهُمْ إِلاّٰ أَنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللّٰهِ وَ بِرَسُولِهِ وَ لاٰ یَأْتُونَ الصَّلاٰةَ إِلاّٰ وَ هُمْ کُسٰالیٰ .... توبه (9) 54

275. حرمت نهی و بازداشتن دیگران از نماز:

أَ رَأَیْتَ الَّذِی یَنْهیٰ

عَبْداً إِذٰا صَلّٰی

کَلاّٰ لَئِنْ لَمْ یَنْتَهِ لَنَسْفَعاً بِالنّٰاصِیَةِ

نٰاصِیَةٍ کٰاذِبَةٍ خٰاطِئَةٍ

فَلْیَدْعُ نٰادِیَهُ

سَنَدْعُ الزَّبٰانِیَةَ . علق (96) 9 و 10 و 15 - 18

276. حرمت اطاعت از مخالفان نماز، در ترک آن:

أَ رَأَیْتَ الَّذِی یَنْهیٰ

عَبْداً إِذٰا صَلّٰی

کَلاّٰ لاٰ تُطِعْهُ وَ اسْجُدْ وَ اقْتَرِبْ . علق (96) 9 و 10 و 19

277. مطلوبیّت انتظار نماز، پس از نماز:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَ صٰابِرُوا وَ رٰابِطُوا ... (3)آل عمران (3) 200

278. مطلوبیّت بالا بردن دستها و به سمت قبله بودن آن در نماز:

وَ اذْکُرِ اسْمَ رَبِّکَ وَ تَبَتَّلْ إِلَیْهِ تَبْتِیلاً. (4)مزمّل (73) 8

فَصَلِّ لِرَبِّکَ وَ انْحَرْ. (5)کوثر (108) 2

279. استحباب آراستگی ظاهر، هنگام نماز:

1) 1) . از امام صادق علیه السلام دربارۀ سخن خداوند«الّذین هم عن صلاتهم ساهون»سؤال شد، فرمود: مقصود از آن ترک نماز و کوتاهی و سستی در برگزاری آن است. (مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 834 ؛ تفسیر نور الثقلین، ج 5، ص 678، ح 8)

2) 2) . طبق قولی، مقصود از آیۀ یادشده این است که همۀ نمازها را نباید به جهر خواند و همۀ آنها را هم نباید به اخفات خواند، بلکه نمازهای شب [مغرب، عشا و صبح] به جهر و نمازهای روز [ظهر و عصر] به اخفات خوانده شود. (مجمع البیان، ج 5 - 6، ص 689؛ زاد المسیر، ج 3، ص 66)

3) 3) . برخی مفسّران«رابطوا»را به انتظار نماز پس از نماز تفسیر کرده‌اند و این مطلب از علی علیه السلام نقل شده است. (مجمع البیان، ج 1 - 2، ص 918)

4) 4) . مقصود از«تبتیل»در آیه بنا بر روایت نقل شده از امام باقر و امام صادق علیهما السلام بالا بردن دستها در نماز است. (مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 571)

5) 5) . از امام صادق علیه السلام روایت شده که مراد از«و انحر»بالا بردن دستها به سمت قبله، در آغاز نماز است. (زبدة البیان، ص 137)

یٰا بَنِی آدَمَ خُذُوا زِینَتَکُمْ عِنْدَ کُلِّ مَسْجِدٍ ... (1)اعراف (7) 31

280. استحباب خشوع و حضور قلب در نماز:

وَ اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاٰةِ وَ إِنَّهٰا لَکَبِیرَةٌ إِلاّٰ عَلَی الْخٰاشِعِینَ . بقره (2) 45

قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ

اَلَّذِینَ هُمْ فِی صَلاٰتِهِمْ خٰاشِعُونَ . مؤمنون (23) 1 و 2

281. استحباب ترک کسب و کار، جهت اقامۀ نماز:

رِجٰالٌ لاٰ تُلْهِیهِمْ تِجٰارَةٌ وَ لاٰ بَیْعٌ عَنْ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ إِقٰامِ الصَّلاٰةِ ... (2)نور (24) 37

282. استحباب استعاذه به خدا، در آغاز نماز:

فَإِذٰا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللّٰهِ مِنَ الشَّیْطٰانِ الرَّجِیمِ . (3)نحل (16) 98

283. کراهت ورود به نماز، در حال خواب آلودگی:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَقْرَبُوا الصَّلاٰةَ وَ أَنْتُمْ سُکٰاریٰ ... (4)نساء (4) 43

284. مشروعیّت اذان، هنگام نماز:

وَ إِذٰا نٰادَیْتُمْ إِلَی الصَّلاٰةِ اتَّخَذُوهٰا هُزُواً وَ لَعِباً ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لاٰ یَعْقِلُونَ . (5)مائده (5) 58

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا نُودِیَ لِلصَّلاٰةِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلیٰ ذِکْرِ اللّٰهِ ... (6)جمعه (62) 9

285. بطلان نماز، در حال مستی:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَقْرَبُوا الصَّلاٰةَ وَ أَنْتُمْ سُکٰاریٰ حَتّٰی تَعْلَمُوا مٰا تَقُولُونَ ... . نساء (4) 43

286. جایز دانستن ترک نماز، موجب استحقاق قتل:

فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِکِینَ حَیْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَ خُذُوهُمْ وَ احْصُرُوهُمْ وَ اقْعُدُوا لَهُمْ کُلَّ مَرْصَدٍ فَإِنْ تٰابُوا وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ وَ آتَوُا الزَّکٰاةَ فَخَلُّوا سَبِیلَهُمْ إِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . (7)توبه (9) 5

اوقات نماز

287. وجوب نماز، در اوقات خاصّ و معیّن:

... فَأَقِیمُوا الصَّلاٰةَ إِنَّ الصَّلاٰةَ کٰانَتْ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ


1) 1) . مؤیّد برداشت یادشده روایت امام حسن مجتبی علیه السلام است که حضرت وقتی به نماز می‌ایستاد بهترین لباسش را می‌پوشید: به او گفته شد: یا ابن رسول اللّه، چرا بهترین لباست را می‌پوشی؟ فرمود: خدای متعال جمیل است و جمال را دوست می‌دارد و من لباس زیبا را برای پروردگارم می‌پوشم، چرا که می‌فرماید:«خذوا زینتکم عند کلّ مسجد»لذا دوست دارم بهترین لباسم را بپوشم. (تفسیر عیّاشی، ج 2، ص 14، ح 29 ؛ تفسیر نور الثقلین، ج 2، ص 19، ح 67)

2) 2) . مؤید برداشت مزبور روایت امام باقر و امام صادق علیهما السلام است که فرمودند: [مقصود از آیه] گروهی‌اند که هنگام فرارسیدن نماز، تجارت را ترک کرده، به‌سوی نماز می‌روند. (مجمع البیان، ج 7 - 8، ص 227 - 228 ؛ تفسیر نور الثقلین، ج 3، ص 610، ح 193)

3) 3) . مؤید این برداشت، عمل امام صادق علیه السلام است. (تفسیر نور الثقلین، ج 3، ص 84، ح 220 - 221)

4) 4) . امام صادق علیه السلام فرمودند: مقصود از آیه، مستی خواب است. (الکافی، ج 3، ص 371، ح 15 ؛ تفسیر عیّاشی، ج 1، ص 242، ح 134 و 137 ؛ تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 483، ح 260 - 264)

5) 5) . بنا بر قولی، این آیه می‌تواند دلیل باشد بر اثبات اذان به نصّ قرآن (الکشاف، ج 1، ص 650) و از ظاهر آیه استفاده می‌شود اذان گفتن هنگام نماز از سنتهای رایج بین مسلمانان بوده است و این امر حد اقل ظهور در استحباب دارد

6) 6) . مقصود از«إذا نودی للصّلاة»اذان است. (مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 434 ؛ الکشّاف، ج 4، ص 532)

7) 7) . از آیۀ مذکور استدلال شده بر اینکه، تارک نماز با اعتقاد به جواز آن مرتد و کشتن وی واجب است. (زبدة البیان، ص 163)

کِتٰاباً مَوْقُوتاً. (1)نساء (4) 103

288. وجوب نماز، در اوقات پنج‌گانۀ شبانه روز:

وَ أَقِمِ الصَّلاٰةَ طَرَفَیِ النَّهٰارِ وَ زُلَفاً مِنَ اللَّیْلِ إِنَّ الْحَسَنٰاتِ یُذْهِبْنَ السَّیِّئٰاتِ ذٰلِکَ ذِکْریٰ لِلذّٰاکِرِینَ . (2)هود (11) 114

أَقِمِ الصَّلاٰةَ لِدُلُوکِ الشَّمْسِ إِلیٰ غَسَقِ اللَّیْلِ وَ قُرْآنَ الْفَجْرِ ... (3)اسراء (17) 78

... وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَ قَبْلَ غُرُوبِهٰا وَ مِنْ آنٰاءِ اللَّیْلِ فَسَبِّحْ وَ أَطْرٰافَ النَّهٰارِ ... (4)طه (20) 130

فَسُبْحٰانَ اللّٰهِ حِینَ تُمْسُونَ وَ حِینَ تُصْبِحُونَ

وَ لَهُ الْحَمْدُ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ عَشِیًّا وَ حِینَ تُظْهِرُونَ . (5)روم (30) 17 و 18

فَاصْبِرْ عَلیٰ مٰا یَقُولُونَ وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَ قَبْلَ الْغُرُوبِ

وَ مِنَ اللَّیْلِ فَسَبِّحْهُ وَ أَدْبٰارَ السُّجُودِ. ق (50) 39 و 40

289. مطلوبیّت محافظت بر وقت نماز میانه:

حٰافِظُوا عَلَی الصَّلَوٰاتِ وَ الصَّلاٰةِ الْوُسْطیٰ وَ قُومُوا لِلّٰهِ قٰانِتِینَ . (6)بقره (2) 238

290. مطلوبیّت محافظت بر اوقات نماز، در هر حال:

حٰافِظُوا عَلَی الصَّلَوٰاتِ وَ الصَّلاٰةِ الْوُسْطیٰ ... (7)بقره (2) 238

291. فضیلت اقامۀ نماز صبح، در اوّل وقت (طلوع فجر):

أَقِمِ الصَّلاٰةَ لِدُلُوکِ الشَّمْسِ إِلیٰ غَسَقِ اللَّیْلِ وَ قُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ کٰانَ مَشْهُوداً. (8)اسراء (17) 78

292. نیمۀ‌شب، آخرین وقت نماز عشا:

أَقِمِ الصَّلاٰةَ لِدُلُوکِ الشَّمْسِ إِلیٰ غَسَقِ اللَّیْلِ ... (9)اسراء (17) 78


1) 1) . مقصود از«کتابا موقوتاً»این است که نماز، محدود به اوقات خاصی است که از آن تعدی نباید کرد. (الکشاف، ج 1، ص 561؛ التبیان، ج 3، ص 313)

2) 2) . بنا بر قولی، نماز«طرفی النّهار»شامل نماز صبح، ظهر، عصر و«زلفاً من اللّیل»شامل نماز مغرب و عشا می‌شود. (مجمع البیان، ج 5 - 6، ص 306؛ تفسیر القرآن العظیم، ابن کثیر، ج 4، ص 304)

3) 3) . آیۀ یادشده جامع نمازهای پنجگانه است، زیرا نماز به هنگام زوال خورشید شامل نماز ظهر و عصر و«غسق اللّیل»شامل نماز مغرب و عشا می‌شود و مقصود از«قرآن الفجر»نماز صبح است. (مجمع البیان، ج 5 - 6، ص 670)

4) 4) . بنا بر قولی، مراد از تسبیح در آیه، نماز است. (زبدة البیان، ص 96)

5) 5) . از ابن عبّاس سؤال شد: آیا نمازهای پنجگانه را در قرآن می‌یابی؟ گفت: آری، و آیه یادشده را قرائت نمود، بنابراین مقصود از تسبیح در«حین تمسون»نماز مغرب و عشا و در«حین تصبحون»نماز صبح و در«عشیّاً»نماز عصر و«حین تظهرون»نماز ظهر است. (زبدة البیان، ص 96)

6) 6) . بنا بر روایت وارده از امام باقر و امام صادق علیهما السلام مقصود از«الوسطی»نماز ظهر است و بنا بر قولی، مراد از آن نماز عصر است و روایتی از پیامبر صلی الله علیه و آله هم برآن دلالت دارد. (زبدة البیان، ص 81 - 82)

7) 7) . مراد از امر به محافظت بر نمازها، خواندن آنها در اوقات آن و مداومت نمودن برآن است. (زبدة البیان، ص 81)

8) 8) . مقصود از«قرآن الفجر»نماز فجر [صبح] است و جملۀ«کان مشهوداً»اشاره دارد بر تأکید و مبالغه نمودن خواندن نماز صبح در اوّل وقت. (زبدة البیان، ص 92)

9) 9) . مراد از«غسق اللّیل»تاریکی زیاد و شدید است که عبارت از نصف و نیمۀ‌شب است و آیۀ یادشده دلالت دارد بر اینکه آخر وقتِ نماز عشا، نصف شب است. این مطلب از امام باقر و امام صادق علیهما السلام روایت شده است. (کنز العرفان، ج 1، ص 67 و 72)

293. طلوع و غروب خورشید، راهی برای تشخیص اوقات نماز:

أَقِمِ الصَّلاٰةَ لِدُلُوکِ الشَّمْسِ إِلیٰ غَسَقِ اللَّیْلِ .... اسراء (17) 78

فَاصْبِرْ عَلیٰ مٰا یَقُولُونَ وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَ قَبْلَ الْغُرُوبِ . ق (50) 39

نیز ==> حکم، حکم نماز، اوقات نماز

واجبات نماز

1. تکبیرة الاحرام
294. تکبیرة الاحرام، از واجبات نماز:

... وَ کَبِّرْهُ تَکْبِیراً. (1)اسراء (17) 111

وَ رَبَّکَ فَکَبِّرْ. (2)مدّثر (74) 3

2. رکوع
295. رکوع، از واجبات نماز:

وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ آتُوا الزَّکٰاةَ وَ ارْکَعُوا مَعَ الرّٰاکِعِینَ . (3)بقره (2) 43

اَلتّٰائِبُونَ الْعٰابِدُونَ الْحٰامِدُونَ السّٰائِحُونَ الرّٰاکِعُونَ السّٰاجِدُونَ الْآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النّٰاهُونَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ الْحٰافِظُونَ لِحُدُودِ اللّٰهِ وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِینَ . (4)توبه (9) 112

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ارْکَعُوا وَ اسْجُدُوا وَ اعْبُدُوا رَبَّکُمْ ... (5)حج (22) 77

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمُ ارْکَعُوا لاٰ یَرْکَعُونَ . (6)مرسلات (77) 48

296. استحباب ذکر (سبحان ربیّ العظیم) در رکوع:

فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّکَ الْعَظِیمِ . (7)واقعه (56) 74

فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّکَ الْعَظِیمِ . (8)حاقّه (69) 52

3. سجده
297. سجده، از واجبات نماز:

اَلتّٰائِبُونَ الْعٰابِدُونَ الْحٰامِدُونَ السّٰائِحُونَ الرّٰاکِعُونَ السّٰاجِدُونَ ... (9)توبه (9) 112

فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ وَ کُنْ مِنَ السّٰاجِدِینَ . (10)حجر (15) 98


1) 1) . از این آیه بر وجوب تکبیرة الاحرام استدلال شده است. (زبدة البیان، ص 125)

2) 2) . مشهور [علما] از این آیات بر وجوب تکبیرة الاحرام، استدلال نموده‌اند. (زبدة البیان، ص 125)

3) 3) . این آیه دلالت می‌کند که رکوع، واجب است. (زبدة البیان، ص 182 - 183)

4) 4) .«الراکعون»کسانی‌اند که در نماز واجب، رکوع را به جا می‌آورند. (مجمع البیان، ج 5 - 6، ص 114)

5) 5) . امر به رکوع و سجود، مفید وجوب آنها است و ممکن است مقصود از«و ارکعوا...»نماز باشد و علت تعبیر از نماز به رکوع این است که رکوع از اعظم اجزای نماز است. (کنز العرفان، ج 1، ص 124 و 126)

6) 6) .«ارکعوا»یعنی«صلّوا؛ نماز بخوانید». (مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 636 ؛ روح المعانی، ج 16، جزء، 29، ص 307) وجه تعبیر نماز به رکوع این است که رکوع از واجبات نماز و از ارکان آن است

7) 7) . نقل شده: هنگامی که آیۀ یادشده نازل شد، پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: آن را در رکوعتان قرار دهید. (تفسیر نور الثقلین، ج 5، ص 225، ح 76 و 78)

8) 8) . بنا بر روایتی وقتی که آیۀ«فسبّح باسم ربّک العظیم»نازل شد پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: آن را در رکوعتان قرار دهید. (تفسیر نور الثقلین، ج 5، ص 554، ح 9 ؛ من لا یحضره الفقیه، ج 1، ص 315، ح 932)

9) 9) .«الساجدون» کسانی‌اند که در نماز واجب سجده به جا می‌آورند. (مجمع البیان، ج 5 - 6، ص 114؛ زاد المسیر، ج 2، ص 303)

10) 10) . مقصود از«ساجدین» مصلین‌اند. (مجمع البیان، ج 5 - 6، ص 534؛ تفسیر القرآن العظیم، ابن کثیر، ج 4، ص 474) بنا بر این می‌توان فهمید که سجده از اجزای مهم نماز است

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ارْکَعُوا وَ اسْجُدُوا ... . حجّ (22) 77

وَ الَّذِینَ یَبِیتُونَ لِرَبِّهِمْ سُجَّداً وَ قِیٰاماً. (1)فرقان (25) 64

وَ تَقَلُّبَکَ فِی السّٰاجِدِینَ . (2)شعراء (26) 219

أَمَّنْ هُوَ قٰانِتٌ آنٰاءَ اللَّیْلِ سٰاجِداً وَ قٰائِماً یَحْذَرُ الْآخِرَةَ وَ یَرْجُوا رَحْمَةَ رَبِّهِ ... . زمر (39) 9

... وَ قَدْ کٰانُوا یُدْعَوْنَ إِلَی السُّجُودِ وَ هُمْ سٰالِمُونَ . (3)قلم (68) 43

298. وجوب قرار دادن اعضای هفت‌گانه (پیشانی، دو کف دست، و سر زانوها و سر دو انگشت بزرگ پا) بر زمین، هنگام سجده:

وَ أَنَّ الْمَسٰاجِدَ لِلّٰهِ فَلاٰ تَدْعُوا مَعَ اللّٰهِ أَحَداً. (4)جنّ (72) 18

299. استحباب ذکر«سبحان ربیّ الاعلیٰ»در سجده:

سَبِّحِ اسْمَ رَبِّکَ الْأَعْلَی . (5)اعلی (87) 1

4. صلوات
300. وجوب صلوات بر محمّد صلی الله علیه و آله در تشهّد:

إِنَّ اللّٰهَ وَ مَلاٰئِکَتَهُ یُصَلُّونَ عَلَی النَّبِیِّ یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَیْهِ ... (6)احزاب (33) 56

5. قرائت
301. وجوب قرائت، در نماز:

أَقِمِ الصَّلاٰةَ لِدُلُوکِ الشَّمْسِ إِلیٰ غَسَقِ اللَّیْلِ وَ قُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ کٰانَ مَشْهُوداً. (7)اسراء (17) 78

... فَاقْرَؤُا مٰا تَیَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ ... فَاقْرَؤُا مٰا تَیَسَّرَ مِنْهُ ... (8)مزمّل (73) 20

302. مأموریّت پیامبر صلی الله علیه و آله برای قرائت قرآن در نمازهای شبانۀ خود، همراه با تأمّل و تأنّی در آن:

یٰا أَیُّهَا الْمُزَّمِّلُ

قُمِ اللَّیْلَ إِلاّٰ قَلِیلاً

نِصْفَهُ أَوِ انْقُصْ مِنْهُ قَلِیلاً

أَوْ زِدْ عَلَیْهِ وَ رَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِیلاً. (9)مزمّل (73) 1 -\4

303. سقوط قرائت از مأمومین در نماز جماعت:

1) 1) . مقصود از آیه این است که در شب برای پروردگارشان بیتوته می‌کنند و نماز شب می‌خوانند و در آن سجده به جا می‌آورند. (مجمع البیان، ج 7 - 8، ص 279) بنابراین می‌شود استفاده کرد که سجده از اجزای واجب در نماز است

2) 2) . مراد از«تقلّبک فی السّاجدین»،«مصلّین»است (مجمع البیان، ج 7 - 8، ص 322) و می‌شود از چنین تعبیری وجوب سجده را در نماز فهمید

3) 3) . امر به سجود، مفید وجوب آنها است. (کنز العرفان، ج 1، ص 124 و 126)

4) 4) . بنا بر قولی، مقصود از«المساجد»اعضای هفت‌گانۀ انسان است که به‌وسیلۀ آنها سجده می‌شود و این قول به‌واسطۀ سخن پیامبر صلی الله علیه و آله تأیید می‌گردد، فرمود: مأمور شدم با هفت عضو سجده کنم. (زبدة البیان، ص 126)

5) 5) . روایت شده: هنگامی که آیۀ یادشده نازل شد، پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: آن را در سجده قرار دهید. (تفسیر نور الثقلین، ج 5، ص 554، ح 9)

6) 6) . ظاهر«صلّوا»دالّ بر وجوب است و احتمال دارد مقصود از این وجوب [صلوات] همان صلواتی باشد که جزء تشهد است. (زبدة البیان، ص 131)

7) 7) .«قرآن الفجر»مفعول«اقم»و عطف به«الصّلاة»است، لذا همان گونه که نماز، متعلّق امر و واجب است، قرائت هم متعلّق همان امر و واجب است و مؤیّد این برداشت، سخن بعضی از مفسّران است که گفته‌اند:«قرآن الفجر»دلالت دارد بر اینکه نماز، جز با قرائت محقّق نمی‌شود، زیرا در آن امر شده که اقامۀ نماز همراه با قرائت باشد و حتّی به نماز«صبح»قرائت اطلاق شده است. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 670)

8) 8) . از آیۀ یادشده بر وجوب قرائت استدلال شده است. (زبدة البیان، ص 125)

9) 9) . ذکر ترتیل قرآن پس از دستور ادای نماز شب مفید معنای یاد شده است

وَ إِذٰا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَ أَنْصِتُوا لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ . (1)اعراف (7) 204

304. لزوم اعتدال در صدا، هنگام قرائت نماز:

... وَ لاٰ تَجْهَرْ بِصَلاٰتِکَ وَ لاٰ تُخٰافِتْ بِهٰا وَ ابْتَغِ بَیْنَ ذٰلِکَ سَبِیلاً. اسراء (17) 110

305. لزوم سکوت مأمومین، هنگام قرائت قرآن امام جماعت:

وَ إِذٰا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَ أَنْصِتُوا لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ . (2)اعراف (7) 204

6 . قصد قربت
306. لزوم اقامۀ نماز به قصد قربت و نیّت خالص:

حٰافِظُوا عَلَی الصَّلَوٰاتِ وَ الصَّلاٰةِ الْوُسْطیٰ وَ قُومُوا لِلّٰهِ قٰانِتِینَ . بقره (2) 238

إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ یُخٰادِعُونَ اللّٰهَ وَ هُوَ خٰادِعُهُمْ وَ إِذٰا قٰامُوا إِلَی الصَّلاٰةِ قٰامُوا کُسٰالیٰ یُرٰاؤُنَ النّٰاسَ .... نساء (4) 142

قُلْ إِنَّ صَلاٰتِی ... لِلّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِینَ . انعام (6) 162

وَ مٰا أُمِرُوا إِلاّٰ لِیَعْبُدُوا اللّٰهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ حُنَفٰاءَ وَ یُقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ یُؤْتُوا الزَّکٰاةَ وَ ذٰلِکَ دِینُ الْقَیِّمَةِ . (3)بیّنه (98) 5

7. قیام
307. وجوب نماز گزاردن، به صورت ایستادن:

حٰافِظُوا عَلَی الصَّلَوٰاتِ وَ الصَّلاٰةِ الْوُسْطیٰ وَ قُومُوا لِلّٰهِ قٰانِتِینَ . (4)بقره (2) 238

اَلَّذِینَ یَذْکُرُونَ اللّٰهَ قِیٰاماً وَ قُعُوداً ... (5)آل عمران (3) 191

فَإِذٰا قَضَیْتُمُ الصَّلاٰةَ فَاذْکُرُوا اللّٰهَ قِیٰاماً ... (6)نساء (4) 103

308. ضرورت رعایت اعتدال، در حال قیام نماز:

فَصَلِّ لِرَبِّکَ وَ انْحَرْ. (7)کوثر (108) 2

8 . نیّت
309. وجوب نیّت، در نماز:

حٰافِظُوا عَلَی الصَّلَوٰاتِ وَ الصَّلاٰةِ الْوُسْطیٰ وَ قُومُوا لِلّٰهِ قٰانِتِینَ . (8)بقره (2) 238


1) 1) . گفته شده: مقصود از آیۀ مزبور قرائت در نماز جماعت است. (زبدة البیان، ص 186)

2) 2) . نقل شده: برخی مسلمانان، هنگام نماز جماعت صحبت می‌کردند آیۀ شریفه نازل شد و دستور داد که در حال نماز به قرائت امام جماعت گوش فرادهند . (زبدة البیان، ص 186)

3) 3) . ذکر«و یقیموا الصّلاة»بعد از«لیعبدوا اللّه مخلصین»از باب ذکر خاصّ پس از عامّ است و اخلاص در آن جریان دارد

4) 4) . از این آیه به وجوب قیام در نماز استدلال شده است . (مجمع البیان، ج 1 - 2، ص 600 ؛ کنز العرفان، ج 1، ص 115)

5) 5) . مؤیّد برداشت مزبور سخن امام باقر علیه السلام است که فرمود: مقصود از«الّذین یذکرون اللّه قیاماً»«نمازگزاران»سالم است که باید نماز را به صورت ایستاده بخوانند. (الکافی، ج 3، ص 411، ح 11 ؛ تفسیر عیّاشی، ج 1، ص 211، ح 174)

6) 6) . احتمال داده شده که«فاذکروا اللّه»به این معنا باشد که نماز را در حال صحّت و سلامت، ایستاده بخوانید. (زبدة البیان، ص 179)

7) 7) . براساس روایتی از امام باقر علیه السلام مقصود از«و انحر»اعتدال در قیام است، به اینکه ستون فقرات و سینۀ خود را راست نگه دارد. (الکافی، ج 3، ص 336، ح 9 ؛ تفسیر نور الثقلین، ج 5، ص 684، ح 21)

8) 8) .«للّه»اشاره بر وجوب نیّت در نماز دارد. (کنز العرفان، ج 1، ص 115)

دعوت به نماز

==> همین مدخل، توصیه به نماز

رابطۀ نماز و زکات

310. رابطۀ تنگاتنگ نماز، زکات و انفاق در راه خدا:

وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ آتُوا الزَّکٰاةَ وَ ارْکَعُوا مَعَ الرّٰاکِعِینَ . بقره (2) 43

نیز ==> بقره (2) 83 و 110 و 177 و 277؛ نساء (4) 162؛ مائده (5) 12 و 55؛ انفال (8) 3؛ توبه (9) 5 و 11 و 18 و 71؛ مریم (19) 31 و 55؛ انبیاء (21) 73؛ حج (22) 41 و 78؛ نور (24) 56؛ نمل (27) 3؛ لقمان (31) 4؛ احزاب (33) 33؛ مجادله (58) 13؛ مزّمّل (73) 20

رکوع در نماز

==> همین مدخل، حکم نماز، واجبات نماز، رکوع

ریا در نماز

311. ریاکاری در برگزاری نماز، سبب گرفتاری به نفرین و عذاب الهی:

فَوَیْلٌ لِلْمُصَلِّینَ

اَلَّذِینَ هُمْ عَنْ صَلاٰتِهِمْ سٰاهُونَ

اَلَّذِینَ هُمْ یُرٰاؤُنَ . ماعون (107) 4 -\6

312. تکذیب قیامت زمینه‌ساز ریاکاری در نماز:

أَ رَأَیْتَ الَّذِی یُکَذِّبُ بِالدِّینِ

فَوَیْلٌ لِلْمُصَلِّینَ

اَلَّذِینَ هُمْ عَنْ صَلاٰتِهِمْ سٰاهُونَ

اَلَّذِینَ هُمْ یُرٰاؤُنَ . ماعون (107) 1 و 4 -\6

313. وجوب به جا آوردن نماز، بدون ریاکاری:

إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ یُخٰادِعُونَ اللّٰهَ وَ هُوَ خٰادِعُهُمْ وَ إِذٰا قٰامُوا إِلَی الصَّلاٰةِ قٰامُوا کُسٰالیٰ یُرٰاؤُنَ النّٰاسَ وَ لاٰ یَذْکُرُونَ اللّٰهَ إِلاّٰ قَلِیلاً. نساء (4) 142

فَوَیْلٌ لِلْمُصَلِّینَ

اَلَّذِینَ هُمْ یُرٰاؤُنَ . ماعون (107) 4 و 6

314. نماز منافقان، آمیخته به ریاکاری:

إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ یُخٰادِعُونَ اللّٰهَ وَ هُوَ خٰادِعُهُمْ وَ إِذٰا قٰامُوا إِلَی الصَّلاٰةِ قٰامُوا کُسٰالیٰ یُرٰاؤُنَ النّٰاسَ وَ لاٰ یَذْکُرُونَ اللّٰهَ إِلاّٰ قَلِیلاً. نساء (4) 142

315. ریاکاری در نماز، نوعی نیرنگ و خدعه با خداوند:

إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ یُخٰادِعُونَ اللّٰهَ ... وَ إِذٰا قٰامُوا إِلَی الصَّلاٰةِ قٰامُوا کُسٰالیٰ یُرٰاؤُنَ النّٰاسَ .... نساء (4) 142

316. ریاکاری در نماز، کاری نکوهیده و مورد سرزنش خداوند:

إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ یُخٰادِعُونَ اللّٰهَ وَ هُوَ خٰادِعُهُمْ وَ إِذٰا قٰامُوا إِلَی الصَّلاٰةِ قٰامُوا کُسٰالیٰ یُرٰاؤُنَ النّٰاسَ وَ لاٰ یَذْکُرُونَ اللّٰهَ إِلاّٰ قَلِیلاً. نساء (4) 142

اَلَّذِینَ هُمْ عَنْ صَلاٰتِهِمْ سٰاهُونَ

اَلَّذِینَ هُمْ یُرٰاؤُنَ . ماعون (107) 5 و 6

317. سهل‌انگاری و بی‌توجّهی به نماز، زمینۀ ریاکاری:

اَلَّذِینَ هُمْ عَنْ صَلاٰتِهِمْ سٰاهُونَ

اَلَّذِینَ هُمْ یُرٰاؤُنَ . ماعون (107) 5 و 6

318. تکذیب‌گران قیامت، از ریاکاران در نماز:

أَ رَأَیْتَ الَّذِی یُکَذِّبُ بِالدِّینِ

فَوَیْلٌ لِلْمُصَلِّینَ

اَلَّذِینَ هُمْ یُرٰاؤُنَ . ماعون (107) 1 و 4 و 6

319. ریاکاری در نماز، سبب تهدید خداوند به ریاکاران:

فَوَیْلٌ لِلْمُصَلِّینَ

اَلَّذِینَ هُمْ عَنْ صَلاٰتِهِمْ سٰاهُونَ

اَلَّذِینَ هُمْ یُرٰاؤُنَ . ماعون (107) 4 و 5 و 6

سبقت در نماز

320. سابقان در نماز، از مقرّبان درگاه الهی:

وَ السّٰابِقُونَ السّٰابِقُونَ

أُولٰئِکَ الْمُقَرَّبُونَ . (1)واقعه (56) 10 و 11

ستر عورت در نماز

==> همین مدخل، لباس در نماز

سجده در نماز

==> همین مدخل، حکم نماز، واجبات نماز، سجده

سختی نماز

321. برپایی نماز، کاری سنگین و دشوار، مگر برای خاشعان و فروتنان:

وَ اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاٰةِ وَ إِنَّهٰا لَکَبِیرَةٌ إِلاّٰ عَلَی الْخٰاشِعِینَ . بقره (2) 45

نیز ==> همین مدخل، صبر بر نماز

سلیمان علیه السلام و نماز

322. سلیمان علیه السلام ، از نمازگزاران:

وَ وَهَبْنٰا لِدٰاوُدَ سُلَیْمٰانَ نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوّٰابٌ

إِذْ عُرِضَ عَلَیْهِ بِالْعَشِیِّ الصّٰافِنٰاتُ الْجِیٰادُ

فَقٰالَ إِنِّی أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَیْرِ عَنْ ذِکْرِ رَبِّی حَتّٰی تَوٰارَتْ بِالْحِجٰابِ . (2)ص (38) 30 -\32

323. سان دیدن طولانی سلیمان علیه السلام از اسبان سپاه خویش، سبب غفلت وی از ادای نماز در اوّل وقت:

وَ وَهَبْنٰا لِدٰاوُدَ سُلَیْمٰانَ نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوّٰابٌ

إِذْ عُرِضَ عَلَیْهِ بِالْعَشِیِّ الصّٰافِنٰاتُ الْجِیٰادُ

فَقٰالَ إِنِّی أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَیْرِ عَنْ ذِکْرِ رَبِّی حَتّٰی تَوٰارَتْ بِالْحِجٰابِ . (3)ص (38) 30 -\32

سهل‌انگاری در نماز

324. سهل‌انگاری و بی‌اعتنایی به نماز، زمینه‌ساز گرفتاری به نفرین و عذاب الهی:

فَوَیْلٌ لِلْمُصَلِّینَ

اَلَّذِینَ هُمْ عَنْ صَلاٰتِهِمْ سٰاهُونَ . ماعون (107) 4 و 5

325. سهل انگاری در نماز، زمینۀ ریاکاری هنگام به جا آوردن آن:

فَوَیْلٌ لِلْمُصَلِّینَ

اَلَّذِینَ هُمْ عَنْ صَلاٰتِهِمْ سٰاهُونَ

اَلَّذِینَ هُمْ یُرٰاؤُنَ . ماعون (107) 4 -\6

326. بی‌اعتنایی به امر نماز، زمینۀ بی‌تفاوتی انسان در برابر نیازمندان:

فَوَیْلٌ لِلْمُصَلِّینَ

اَلَّذِینَ هُمْ عَنْ صَلاٰتِهِمْ سٰاهُونَ

اَلَّذِینَ هُمْ یُرٰاؤُنَ

وَ یَمْنَعُونَ الْمٰاعُونَ .

ماعون (107) 4 -\7

شرایط نماز

1. پاکی لباس

==> همین مدخل، شرایط نماز، طهارت


1) 1) . در روایتی از امام علی علیه السلام«سابقون»به پیشی‌گیرندگان در نمازهای پنجگانه تفسیر شده است. (تفسیر نور الثقلین، ج 5، ص 209، ح 17)

2) 2) . گفته شده: مقصود از«ذکر ربی»نماز عصر است. (الکشاف، ج 4، ص 92 ؛ مجمع البیان، ج 7 - 8، ص 740)

3) 3) . گفته شده: سان دیدن سلیمان علیه السلام از اسبان خویش، سبب ترک نماز در اول وقت از وی شد. (التبیان، ج 8، ص 560)

2. تیمّم

==> تیمّم و همین مدخل، شرایط نماز، طهارت

3. طهارت

327. وجوب تحصیل طهارت (وضو) برای صحّت نماز:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَقْرَبُوا الصَّلاٰةَ وَ أَنْتُمْ سُکٰاریٰ حَتّٰی تَعْلَمُوا مٰا تَقُولُونَ وَ لاٰ جُنُباً إِلاّٰ عٰابِرِی سَبِیلٍ حَتَّیٰ تَغْتَسِلُوا وَ إِنْ کُنْتُمْ مَرْضیٰ أَوْ عَلیٰ سَفَرٍ أَوْ جٰاءَ أَحَدٌ مِنْکُمْ مِنَ الْغٰائِطِ أَوْ لاٰمَسْتُمُ النِّسٰاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مٰاءً فَتَیَمَّمُوا صَعِیداً طَیِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِکُمْ وَ أَیْدِیکُمْ إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ عَفُوًّا غَفُوراً. نساء (4) 43

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاٰةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرٰافِقِ وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ إِلَی الْکَعْبَیْنِ وَ إِنْ کُنْتُمْ جُنُباً فَاطَّهَّرُوا وَ إِنْ کُنْتُمْ مَرْضیٰ أَوْ عَلیٰ سَفَرٍ أَوْ جٰاءَ أَحَدٌ مِنْکُمْ مِنَ الْغٰائِطِ أَوْ لاٰمَسْتُمُ النِّسٰاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مٰاءً فَتَیَمَّمُوا صَعِیداً طَیِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِکُمْ وَ أَیْدِیکُمْ مِنْهُ مٰا یُرِیدُ اللّٰهُ لِیَجْعَلَ عَلَیْکُمْ مِنْ حَرَجٍ وَ لٰکِنْ یُرِیدُ لِیُطَهِّرَکُمْ وَ لِیُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکُمْ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ .

مائده (5) 6

328. وجوب تحصیل طهارت (غسل) برای شخص جنب، جهت اقامۀ نماز:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَقْرَبُوا الصَّلاٰةَ وَ أَنْتُمْ سُکٰاریٰ حَتّٰی تَعْلَمُوا مٰا تَقُولُونَ وَ لاٰ جُنُباً إِلاّٰ عٰابِرِی سَبِیلٍ حَتَّیٰ تَغْتَسِلُوا وَ إِنْ کُنْتُمْ مَرْضیٰ أَوْ عَلیٰ سَفَرٍ أَوْ جٰاءَ أَحَدٌ مِنْکُمْ مِنَ الْغٰائِطِ أَوْ لاٰمَسْتُمُ النِّسٰاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مٰاءً فَتَیَمَّمُوا صَعِیداً طَیِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِکُمْ وَ أَیْدِیکُمْ إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ عَفُوًّا غَفُوراً. نساء (4) 43

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاٰةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرٰافِقِ وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ إِلَی الْکَعْبَیْنِ وَ إِنْ کُنْتُمْ جُنُباً فَاطَّهَّرُوا وَ إِنْ کُنْتُمْ مَرْضیٰ أَوْ عَلیٰ سَفَرٍ أَوْ جٰاءَ أَحَدٌ مِنْکُمْ مِنَ الْغٰائِطِ أَوْ لاٰمَسْتُمُ النِّسٰاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مٰاءً فَتَیَمَّمُوا صَعِیداً طَیِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِکُمْ وَ أَیْدِیکُمْ مِنْهُ مٰا یُرِیدُ اللّٰهُ لِیَجْعَلَ عَلَیْکُمْ مِنْ حَرَجٍ وَ لٰکِنْ یُرِیدُ لِیُطَهِّرَکُمْ وَ لِیُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکُمْ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ .

مائده (5) 6

329. وجوب تحصیل طهارت با تیمّم، برای معذوران از وضو و غسل، جهت اقامۀ نماز:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَقْرَبُوا الصَّلاٰةَ وَ أَنْتُمْ سُکٰاریٰ حَتّٰی تَعْلَمُوا مٰا تَقُولُونَ وَ لاٰ جُنُباً إِلاّٰ عٰابِرِی سَبِیلٍ حَتَّیٰ تَغْتَسِلُوا وَ إِنْ کُنْتُمْ مَرْضیٰ أَوْ عَلیٰ سَفَرٍ أَوْ جٰاءَ أَحَدٌ مِنْکُمْ مِنَ الْغٰائِطِ أَوْ لاٰمَسْتُمُ النِّسٰاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مٰاءً فَتَیَمَّمُوا صَعِیداً طَیِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِکُمْ وَ أَیْدِیکُمْ إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ عَفُوًّا غَفُوراً. نساء (4) 43

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاٰةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرٰافِقِ وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ إِلَی الْکَعْبَیْنِ وَ إِنْ کُنْتُمْ جُنُباً فَاطَّهَّرُوا وَ إِنْ کُنْتُمْ مَرْضیٰ أَوْ عَلیٰ سَفَرٍ أَوْ جٰاءَ أَحَدٌ مِنْکُمْ مِنَ الْغٰائِطِ أَوْ لاٰمَسْتُمُ النِّسٰاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مٰاءً فَتَیَمَّمُوا صَعِیداً طَیِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِکُمْ وَ أَیْدِیکُمْ مِنْهُ مٰا یُرِیدُ اللّٰهُ لِیَجْعَلَ عَلَیْکُمْ مِنْ حَرَجٍ وَ لٰکِنْ یُرِیدُ لِیُطَهِّرَکُمْ وَ لِیُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکُمْ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ .

مائده (5) 6

330. وجوب تطهیر لباس از نجاسات، جهت خواندن نماز با آن:

وَ رَبَّکَ فَکَبِّرْ

وَ ثِیٰابَکَ فَطَهِّرْ

وَ الرُّجْزَ

فَاهْجُرْ. (1)مدّثر (74) 3 -\5

نیز ==> حکم، حکم تیمم، حکم جنابت، حکم طهارت، حکم غسل، حکم وضو

4. غسل

==> غسل و همین مدخل، شرایط نماز، طهارت

5. قبله

331. وجوب اقامۀ نمازهای واجب، به‌سوی قبله و مسجد الحرام:

... وَ مٰا جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِی کُنْتَ عَلَیْهٰا إِلاّٰ ... قَدْ نَریٰ تَقَلُّبَ وَجْهِکَ فِی السَّمٰاءِ فَلَنُوَلِّیَنَّکَ قِبْلَةً تَرْضٰاهٰا فَوَلِّ وَجْهَکَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ وَ حَیْثُ مٰا کُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَکُمْ شَطْرَهُ ... . بقره (2) 143 و 144

وَ مِنْ حَیْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَکَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ وَ إِنَّهُ لَلْحَقُّ مِنْ رَبِّکَ ... وَ مِنْ حَیْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَکَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ وَ حَیْثُ مٰا کُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَکُمْ شَطْرَهُ .... بقره (2) 149 و 150

قُلْ أَمَرَ رَبِّی بِالْقِسْطِ وَ أَقِیمُوا وُجُوهَکُمْ عِنْدَ کُلِّ مَسْجِدٍ ... (2)اعراف (7) 29

332. عدم وجوب رعایت قبله، در نماز مستحبّی:

وَ لِلّٰهِ الْمَشْرِقُ وَ الْمَغْرِبُ فَأَیْنَمٰا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ وٰاسِعٌ عَلِیمٌ . (3)بقره (2) 115

نیز ==> قبله

6 . هوشیاری

333.هوشیاری و توجّه به قرائت و اذکار خویش در نماز، شرط صحّت آن:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَقْرَبُوا الصَّلاٰةَ وَ أَنْتُمْ سُکٰاریٰ حَتّٰی تَعْلَمُوا مٰا تَقُولُونَ .... نساء (4) 43

7. وضو

==> وضو و همین مدخل، شرایط نماز، طهارت

شعیب علیه السلام و نماز

334. نماز، بارزترین نمود آیین شعیب علیه السلام :

قٰالُوا یٰا شُعَیْبُ أَ صَلاٰتُکَ تَأْمُرُکَ ... (4)هود (11) 87

335. شعیب علیه السلام از اقامه‌کنندگان نماز:

قٰالُوا یٰا شُعَیْبُ أَ صَلاٰتُکَ تَأْمُرُکَ .... هود (11) 87

شکر با نماز

==> همین مدخل، آثار نماز، شکر خدا

شیطان و نماز

336. بازداشتن مؤمنان از نماز، خواستۀ شیطان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... إِنَّمٰا یُرِیدُ الشَّیْطٰانُ ... وَ یَصُدَّکُمْ عَنْ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ عَنِ الصَّلاٰةِ .... مائده (5) 90 و 91

337. میگساری، وسیله‌ای برای شیطان، جهت بازداشتن مردم از نماز:

1) 1) . منظور از«فطهّر»تطهیر لباس از نجاسات برای خواندن نماز با آن است. (التبیان، ج 10، ص 173)

2) 2) . براساس روایتی از امام صادق علیه السلام مورد آیۀ مذکور، مساجد نوبنیاد است که باید مسلمانان در آن، رو به مسجد الحرام نماز بخوانند. (تهذیب الاحکام، ج 2، ص 43، ح 4 ؛ تفسیر نور الثقلین، ج 2، ص 18، ح 57)

3) 3) . بنا بر روایتی از صادقین علیهما السلام آیۀ مزبور، مربوط به نماز مستحبی است که به هر طرف می‌شود انجام داد. (تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 118، ح 326 ؛ تفسیر عیّاشی، ج 1، ص 56، ح 81 - 82)

4) 4) . از اینکه قوم شعیب در مقام اعتراض به وی نماز او را عنوان کردند، مطلب مذکور قابل استفاده است

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ ... مِنْ عَمَلِ الشَّیْطٰانِ ... إِنَّمٰا یُرِیدُ الشَّیْطٰانُ ... وَ یَصُدَّکُمْ عَنْ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ عَنِ الصَّلاٰةِ ... . مائده (5) 90 و 91

338. قمار، از ابزار شیطان، برای بازداشتن مردم از نماز:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَ الْمَیْسِرُ ... مِنْ عَمَلِ الشَّیْطٰانِ ... إِنَّمٰا یُرِیدُ الشَّیْطٰانُ ... وَ یَصُدَّکُمْ عَنْ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ عَنِ الصَّلاٰةِ .... مائده (5) 90 و 91

صبر بر نماز

339. اقامۀ نماز، درپی‌دارندۀ دشواریها و نیازمند صبر و شکیبایی:

وَ أَقِمِ الصَّلاٰةَ ... وَ اصْبِرْ ... . هود (11) 114 و 115

وَ الَّذِینَ صَبَرُوا ابْتِغٰاءَ وَجْهِ رَبِّهِمْ وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ .... رعد (13) 22

وَ أْمُرْ أَهْلَکَ بِالصَّلاٰةِ وَ اصْطَبِرْ عَلَیْهٰا ... . طه (20) 132

یٰا بُنَیَّ أَقِمِ الصَّلاٰةَ ... وَ اصْبِرْ عَلیٰ مٰا أَصٰابَکَ .... لقمان (31) 17

340. مراقبت و مداومت بر اقامۀ نماز، نیازمند صبر و شکیبایی:

وَ أْمُرْ أَهْلَکَ بِالصَّلاٰةِ وَ اصْطَبِرْ عَلَیْهٰا .... طه (20) 132

وَ أَقِمِ الصَّلاٰةَ طَرَفَیِ النَّهٰارِ وَ زُلَفاً مِنَ اللَّیْلِ ...

وَ اصْبِرْ .... هود (11) 114 و 115

341. توجّه به تضمین روزی انسان از سوی خدا، مقتضی صبر بر نماز:

فَاصْبِرْ عَلیٰ مٰا یَقُولُونَ وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَ قَبْلَ غُرُوبِهٰا وَ مِنْ آنٰاءِ اللَّیْلِ فَسَبِّحْ وَ أَطْرٰافَ النَّهٰارِ لَعَلَّکَ تَرْضیٰ

وَ لاٰ تَمُدَّنَّ عَیْنَیْکَ إِلیٰ مٰا مَتَّعْنٰا بِهِ أَزْوٰاجاً مِنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا لِنَفْتِنَهُمْ فِیهِ وَ رِزْقُ رَبِّکَ خَیْرٌ وَ أَبْقیٰ . طه (20) 130 و 131

342. صبر بر اقامۀ نماز، از اسباب قرار گرفتن در زمرۀ نیکوکاران:

وَ أَقِمِ الصَّلاٰةَ طَرَفَیِ النَّهٰارِ وَ زُلَفاً مِنَ اللَّیْلِ إِنَّ الْحَسَنٰاتِ یُذْهِبْنَ السَّیِّئٰاتِ ذٰلِکَ ذِکْریٰ لِلذّٰاکِرِینَ

وَ اصْبِرْ فَإِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُضِیعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِینَ . هود (11) 114 و 115

نیز ==> صبر، موارد صبر، اقامۀ نماز

صحابه و نماز

343. تکلیف خداوند به صحابه پیامبر، به برپایی نماز شب:

إِنَّ رَبَّکَ یَعْلَمُ أَنَّکَ تَقُومُ أَدْنیٰ مِنْ ثُلُثَیِ اللَّیْلِ ... وَ طٰائِفَةٌ مِنَ الَّذِینَ مَعَکَ ... وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ ... . مزمّل (73) 20

344.اصحاب پیامبر، اهل نماز، رکوع و سجود:

مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ مَعَهُ ... تَرٰاهُمْ رُکَّعاً سُجَّداً ... سِیمٰاهُمْ فِی وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ ... . فتح (48) 29

345. آشکار بودن نورانیّت حاصل از نماز و سجده، در سیمای اصحاب پیامبر:

مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ مَعَهُ ... تَرٰاهُمْ رُکَّعاً سُجَّداً ... سِیمٰاهُمْ فِی وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ ... . فتح (48) 29

نیز ==> تهجّد و همین مدخل، نمازگزاران، مصادیق نمازگزاران، صحابه

صدا در نماز

346. لزوم جهر صدا در برخی نمازها و اخفات آن، در

برخی دیگر:

... وَ لاٰ تَجْهَرْ بِصَلاٰتِکَ وَ لاٰ تُخٰافِتْ بِهٰا وَ ابْتَغِ بَیْنَ ذٰلِکَ سَبِیلاً. (1)اسراء (17) 110

347. جایز نبودن خواندن نماز با صدای بلند یا بسیار آهسته:

... وَ لاٰ تَجْهَرْ بِصَلاٰتِکَ وَ لاٰ تُخٰافِتْ بِهٰا وَ ابْتَغِ بَیْنَ ذٰلِکَ سَبِیلاً. اسراء (17) 110

348. پیامبر صلی الله علیه و آله ، موظّف به رعایت اعتدال صدا، در قرائت نماز:

... وَ لاٰ تَجْهَرْ بِصَلاٰتِکَ وَ لاٰ تُخٰافِتْ بِهٰا وَ ابْتَغِ بَیْنَ ذٰلِکَ سَبِیلاً. اسراء (17) 110

349. لزوم گوش دادن به صدای قرائت امام جماعت، هنگام تلاوت آیات آن در نماز جماعت:

وَ إِذٰا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَ أَنْصِتُوا لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ . (2)اعراف (7) 204

صدقه در نماز

350. جواز صدقه و انفاق دادن، در حال رکوع در نماز:

إِنَّمٰا وَلِیُّکُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکٰاةَ وَ هُمْ رٰاکِعُونَ . مائده (5) 55

351. صدقۀ امام علی علیه السلام (به فقیر)، در حال رکوع نماز:

إِنَّمٰا وَلِیُّکُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکٰاةَ وَ هُمْ رٰاکِعُونَ . (3)مائده (5) 55

صلوات در نماز

352. لزوم صلوات بر محمّد صلی الله علیه و آله ، هنگام یاد او یا شنیدن نامش در حال نماز:

إِنَّ اللّٰهَ وَ مَلاٰئِکَتَهُ یُصَلُّونَ عَلَی النَّبِیِّ یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَیْهِ وَ سَلِّمُوا تَسْلِیماً. (4)احزاب (33) 56

علنی بودن نماز

353. لزوم اعلان و ندای علنی، هنگام نماز، برای توجّه دیگران به نماز:

وَ إِذٰا نٰادَیْتُمْ إِلَی الصَّلاٰةِ اتَّخَذُوهٰا هُزُواً وَ لَعِباً ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لاٰ یَعْقِلُونَ . مائده (5) 58

نیز ==> اذان

عهد بر نماز

354. اقامۀ نماز بنی اسرائیل، از موارد عهد الهی با آنان:

1) 1) . برداشت مذکور، با آنچه در سنّت ثابت شده که در بعضی فرائض یومیّه، مانند صبح و مغرب و عشا جهر در قرائت لازم است و در غیر آنها اخفات، تأیید می‌شود. (المیزان، ج 13، ص 226)

2) 2) .«إنصات»یعنی گوش دادن به صدا و ساکت بودن. (مفردات، ص 496،«صوت») گفته شده: مقصود از آیه استماع قرائت نماز امام جماعت از سوی اقتداکنندگان است. (مجمع البیان، ج 3 - 4، ص 791)

3) 3) . براساس گفتۀ برخی مفسران، آیۀ یادشده دربارۀ امام علی علیه السلام نازل شده است که در حال رکوع نماز، انگشتری خود را به فقیر عطا کرد. (الکشاف، ج 1، ص 649 ؛ روح المعانی، ج 4، جزء 6، ص 245 ؛ التبیان، ج 3، ص 558 - 564)

4) 4) . براساس روایتی از امام صادق علیه السلام در تفسیر آیۀ یادشده است. (تفسیر نور الثقلین، ج 4، ص 301، ح 217)

وَ إِذْ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ ... وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ .... بقره (2) 83

355. روی‌گردانی بسیاری از بنی اسرائیل از عهد و پیمان خود با خداوند، مبنی بر اقامۀ نماز:

وَ إِذْ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ ... وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ ... ثُمَّ تَوَلَّیْتُمْ إِلاّٰ قَلِیلاً مِنْکُمْ وَ أَنْتُمْ مُعْرِضُونَ . بقره (2) 83

عیسی علیه السلام و نماز

356. مداومت بر اقامۀ نماز، از توصیه‌های خدا به عیسی علیه السلام :

قٰالَ إِنِّی عَبْدُ اللّٰهِ آتٰانِیَ الْکِتٰابَ وَ جَعَلَنِی نَبِیًّا

وَ جَعَلَنِی مُبٰارَکاً أَیْنَ مٰا کُنْتُ وَ أَوْصٰانِی بِالصَّلاٰةِ وَ الزَّکٰاةِ مٰا دُمْتُ حَیًّا. مریم (19) 30 و 31

غفلت از نماز

357. غفلت از نماز، زمینه‌ساز گرفتاری به نفرین و عذاب الهی:

فَوَیْلٌ لِلْمُصَلِّینَ

اَلَّذِینَ هُمْ عَنْ صَلاٰتِهِمْ سٰاهُونَ . (1)

ماعون (107) 4 و 5

358. بی‌اعتنایی به نماز، زمینۀ بازماندن آدمی از کمک به مردم:

اَلَّذِینَ هُمْ عَنْ صَلاٰتِهِمْ سٰاهُونَ

وَ یَمْنَعُونَ الْمٰاعُونَ . ماعون (107) 5 و 7

359. اشتغال و سرگرمی سلیمان علیه السلام ، به سان دیدن از اسبان سپاه خویش، سبب غفلت وی از ادای نماز در اوّل وقت:

وَ وَهَبْنٰا لِدٰاوُدَ سُلَیْمٰانَ نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوّٰابٌ

إِذْ عُرِضَ عَلَیْهِ بِالْعَشِیِّ الصّٰافِنٰاتُ الْجِیٰادُ

فَقٰالَ إِنِّی أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَیْرِ عَنْ ذِکْرِ رَبِّی حَتّٰی تَوٰارَتْ بِالْحِجٰابِ . (2)ص (38) 30 -\32

360. غفلت و بی‌توجّهی در نماز، سبب تهدید خداوند به برخی نمازگزاران:

فَوَیْلٌ لِلْمُصَلِّینَ

اَلَّذِینَ هُمْ عَنْ صَلاٰتِهِمْ سٰاهُونَ . ماعون (107) 4 و 5

قبله در نماز

361. وجوب اقامۀ نماز، به‌سوی مسجد الحرام:

... وَ مٰا جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِی کُنْتَ عَلَیْهٰا إِلاّٰ لِنَعْلَمَ مَنْ یَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ یَنْقَلِبُ عَلیٰ عَقِبَیْهِ وَ إِنْ کٰانَتْ لَکَبِیرَةً إِلاّٰ عَلَی الَّذِینَ هَدَی اللّٰهُ .... قَدْ نَریٰ تَقَلُّبَ وَجْهِکَ فِی السَّمٰاءِ فَلَنُوَلِّیَنَّکَ قِبْلَةً تَرْضٰاهٰا فَوَلِّ وَجْهَکَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ وَ حَیْثُ مٰا کُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَکُمْ شَطْرَهُ ... (3)بقره (2) 143 و 144

وَ مِنْ حَیْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَکَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ وَ إِنَّهُ لَلْحَقُّ مِنْ رَبِّکَ وَ مَا اللّٰهُ بِغٰافِلٍ عَمّٰا تَعْمَلُونَ

وَ مِنْ حَیْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَکَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ وَ حَیْثُ مٰا کُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَکُمْ شَطْرَهُ لِئَلاّٰ یَکُونَ لِلنّٰاسِ عَلَیْکُمْ حُجَّةٌ إِلاَّ الَّذِینَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ فَلاٰ تَخْشَوْهُمْ وَ اخْشَوْنِی وَ لِأُتِمَّ نِعْمَتِی عَلَیْکُمْ وَ لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ . بقره (2) 149 و 150


1) 1) .«سهو»به معنای غفلت است. (لسان العرب، ج 6،ص 415،«سها»)

2) 2) . گفته شده: سان دیدن سلیمان علیه السلام از اسبان خویش، سبب ترک نماز اول وقت از وی شد. (التبیان، ج 8، ص 560)

3) 3) . مقصود از«القبلة التی کنت علیها»کعبه و مسجد الحرام است. (مجمع البیان، ج 1 - 2، ص 416)

قُلْ أَمَرَ رَبِّی بِالْقِسْطِ وَ أَقِیمُوا وُجُوهَکُمْ عِنْدَ کُلِّ مَسْجِدٍ وَ ادْعُوهُ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ کَمٰا بَدَأَکُمْ تَعُودُونَ . (1)اعراف (7) 29

362. عدم وجوب رعایت قبله، در نماز مستحبی:

وَ لِلّٰهِ الْمَشْرِقُ وَ الْمَغْرِبُ فَأَیْنَمٰا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ وٰاسِعٌ عَلِیمٌ . (2)بقره (2) 115

363. برگزاری نماز به جانب بیت المقدس، در برهه‌ای از زمان از سوی پیامبر صلی الله علیه و آله و مسلمانان:

سَیَقُولُ السُّفَهٰاءُ مِنَ النّٰاسِ مٰا وَلاّٰهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِی کٰانُوا عَلَیْهٰا .... وَ مٰا جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِی کُنْتَ عَلَیْهٰا إِلاّٰ لِنَعْلَمَ مَنْ یَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ یَنْقَلِبُ عَلیٰ عَقِبَیْهِ ... قَدْ نَریٰ تَقَلُّبَ وَجْهِکَ فِی السَّمٰاءِ فَلَنُوَلِّیَنَّکَ قِبْلَةً تَرْضٰاهٰا فَوَلِّ وَجْهَکَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ ... (3)بقره (2) 142 -\144

364. حرمت نمازگزاردن به‌سوی بیت‌المقدّس (پس از تغییر قبله به کعبه):

وَ کَذٰلِکَ جَعَلْنٰاکُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَکُونُوا شُهَدٰاءَ عَلَی النّٰاسِ وَ یَکُونَ الرَّسُولُ عَلَیْکُمْ شَهِیداً وَ مٰا جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِی کُنْتَ عَلَیْهٰا إِلاّٰ لِنَعْلَمَ مَنْ یَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ یَنْقَلِبُ عَلیٰ عَقِبَیْهِ وَ إِنْ کٰانَتْ لَکَبِیرَةً إِلاّٰ عَلَی الَّذِینَ هَدَی اللّٰهُ وَ مٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیُضِیعَ إِیمٰانَکُمْ إِنَّ اللّٰهَ بِالنّٰاسِ لَرَؤُفٌ رَحِیمٌ

قَدْ نَریٰ تَقَلُّبَ وَجْهِکَ فِی السَّمٰاءِ فَلَنُوَلِّیَنَّکَ قِبْلَةً تَرْضٰاهٰا فَوَلِّ وَجْهَکَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ وَ حَیْثُ مٰا کُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَکُمْ شَطْرَهُ وَ إِنَّ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ لَیَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَ مَا اللّٰهُ بِغٰافِلٍ عَمّٰا یَعْمَلُونَ

وَ لَئِنْ أَتَیْتَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ بِکُلِّ آیَةٍ مٰا تَبِعُوا قِبْلَتَکَ وَ مٰا أَنْتَ بِتٰابِعٍ قِبْلَتَهُمْ وَ مٰا بَعْضُهُمْ بِتٰابِعٍ قِبْلَةَ بَعْضٍ وَ لَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوٰاءَهُمْ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ إِنَّکَ إِذاً لَمِنَ الظّٰالِمِینَ

وَ مِنْ حَیْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَکَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ وَ حَیْثُ مٰا کُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَکُمْ شَطْرَهُ لِئَلاّٰ یَکُونَ لِلنّٰاسِ عَلَیْکُمْ حُجَّةٌ إِلاَّ الَّذِینَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ فَلاٰ تَخْشَوْهُمْ وَ اخْشَوْنِی وَ لِأُتِمَّ نِعْمَتِی عَلَیْکُمْ وَ لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ . بقره (2) 143 -\145 و 150

نیز ==> صورت، قبله و همین مدخل، شرایط نماز، قبله

قرائت در نماز

==> همین مدخل، حکم نماز، واجبات نماز، قرائت

قضای نماز

365. وجوب قضای نمازهای واجب، در صورت فوت شدن در وقت خود:

إِنَّنِی أَنَا اللّٰهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ أَنَا فَاعْبُدْنِی وَ أَقِمِ الصَّلاٰةَ لِذِکْرِی . (4)طه (20) 14


1) 1) . براساس روایتی از امام صادق علیه السلام مورد آیه، مساجد نوبنیاد است که مردم مأمورند هنگام نماز و عبادت در آنها رو به مسجد الحرام بایستند. (تهذیب الاحکام، ج 2، ص 43، ح 4 ؛ تفسیر نور الثقلین، ج 2، ص 18، ح 57)

2) 2) . براساس روایتی از امام باقر علیه السلام مورد آیه نمازهای مستحبی و نوافل است. (تفسیر عیاشی، ج 1، ص 56، ح 80؛ تفسیر برهان، ج 1، ص 145، ح 5)

3) 3) . مقصود از«قبلتهم التی کانوا علیها»بیت المقدس است که ابتدا مسلمانان به‌سوی آن نماز می‌خواندند. (مجمع البیان، ج 1 - 2، ص 412؛ الکشاف، ج 1، ص 198)

4) 4) . براساس بعضی اقوال و روایات، مقصود از«اقم الصلاة لذکری»قضای نمازهای فوت شده است. (مجمع البیان، ج 7 - 8، ص 11؛ زبدة البیان، ص 162 ؛ سنن ابن ماجه، ج 1، ص 227، ح 697)

وَ هُوَ الَّذِی جَعَلَ اللَّیْلَ وَ النَّهٰارَ خِلْفَةً لِمَنْ أَرٰادَ أَنْ یَذَّکَّرَ أَوْ أَرٰادَ شُکُوراً. (1)فرقان (25) 62

366. مطلوبیّت قضای نمازهای مستحبّی فوت شده:

وَ هُوَ الَّذِی جَعَلَ اللَّیْلَ وَ النَّهٰارَ خِلْفَةً لِمَنْ أَرٰادَ أَنْ یَذَّکَّرَ أَوْ أَرٰادَ شُکُوراً. (2)فرقان (25) 62

قنوت در نماز

367. به جا آوردن قنوت در نماز، امری پسندیده و مستحبّ:

حٰافِظُوا عَلَی الصَّلَوٰاتِ وَ الصَّلاٰةِ الْوُسْطیٰ وَ قُومُوا لِلّٰهِ قٰانِتِینَ . (3)بقره (2) 238

368. مریم علیها السلام ، مأمور ادای قنوت در نماز:

یٰا مَرْیَمُ اقْنُتِی لِرَبِّکِ وَ اسْجُدِی وَ ارْکَعِی مَعَ الرّٰاکِعِینَ . (4)آل عمران (3) 43

قیام در نماز

==> همین مدخل، حکم نماز، واجبات نماز، قیام

کافران و نماز

369. وجوب تکلیف نماز، بر کافران:

خٰاشِعَةً أَبْصٰارُهُمْ تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ وَ قَدْ کٰانُوا یُدْعَوْنَ إِلَی السُّجُودِ وَ هُمْ سٰالِمُونَ . قلم (68) 43

قٰالُوا لَمْ نَکُ مِنَ الْمُصَلِّینَ

وَ کُنّٰا نُکَذِّبُ بِیَوْمِ الدِّینِ .

مدّثر (74) 43 و 46

فَلاٰ صَدَّقَ وَ لاٰ صَلّٰی . قیامت (75) 31

370. استهزای نماز و اذان، از سوی کفرپیشگان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَکُمْ هُزُواً وَ لَعِباً مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ مِنْ قَبْلِکُمْ وَ الْکُفّٰارَ أَوْلِیٰاءَ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ

وَ إِذٰا نٰادَیْتُمْ إِلَی الصَّلاٰةِ اتَّخَذُوهٰا هُزُواً وَ لَعِباً ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لاٰ یَعْقِلُونَ . مائده (5) 57 و 58

نیز ==> همین مدخل، مشرکان و نماز

کسالت در نماز

371. کسالت و کاهلی در نماز، نشانۀ نفاق و دورویی:

إِنَّمٰا یَسْتَأْذِنُکَ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ ارْتٰابَتْ قُلُوبُهُمْ فَهُمْ فِی رَیْبِهِمْ یَتَرَدَّدُونَ

وَ مٰا مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقٰاتُهُمْ إِلاّٰ أَنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللّٰهِ وَ بِرَسُولِهِ وَ لاٰ یَأْتُونَ الصَّلاٰةَ إِلاّٰ وَ هُمْ کُسٰالیٰ وَ لاٰ یُنْفِقُونَ إِلاّٰ وَ هُمْ کٰارِهُونَ . توبه (9) 45 و 54

372. کسالت و سستی در امر نماز، مانع قبولی انفاقها:

وَ مٰا مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقٰاتُهُمْ إِلاّٰ أَنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللّٰهِ وَ بِرَسُولِهِ وَ لاٰ یَأْتُونَ الصَّلاٰةَ إِلاّٰ وَ هُمْ کُسٰالیٰ وَ لاٰ یُنْفِقُونَ إِلاّٰ وَ هُمْ کٰارِهُونَ . توبه (9) 54

373. کاهلی در نماز، سبب انفاق از روی بی‌میلی و

1) 1) . براساس روایتی از امام صادق علیه السلام آیۀ مذکور مربوط به قضای نمازهای فوت شده است. (تفسیر نور الثقلین، ج 4، ص 26، ح 88)

2) 2) . ظاهر برخی روایات وارده در تفسیر آیه این است که نمازهای نافلۀ ترک شده هم مطلوبیت قضا دارد. (تفسیر نور الثقلین، ج 4، ص 26، ح 87 - 88)

3) 3) .«قنوت»ذکر خدا در حال قیام است و استفادۀ استحباب قنوت در نماز از آیۀ یادشده بعید نیست. (زبدة البیان، ص 82 - 83)

4) 4) . مقصود از«قنوت»در آیه، قنوت و خضوع نمازگزار در برابر خدا است. (الکشاف، ج 1، ص 362)

نارضایتی:

وَ مٰا مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقٰاتُهُمْ إِلاّٰ أَنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللّٰهِ وَ بِرَسُولِهِ وَ لاٰ یَأْتُونَ الصَّلاٰةَ إِلاّٰ وَ هُمْ کُسٰالیٰ وَ لاٰ یُنْفِقُونَ إِلاّٰ وَ هُمْ کٰارِهُونَ . توبه (9) 54

کفر به نماز

374. کفرورزی به نماز، مایۀ ضلالت و گمراهی از راه مستقیم الهی:

... لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلاٰةَ ... فَمَنْ کَفَرَ بَعْدَ ذٰلِکَ مِنْکُمْ فَقَدْ ضَلَّ سَوٰاءَ السَّبِیلِ . مائده (5) 12

کوثر و نماز

375. برگزاری نماز برای پروردگار، پس از اعطای کوثر به پیامبر صلی الله علیه و آله دستور خدا به آن حضرت:

إِنّٰا أَعْطَیْنٰاکَ الْکَوْثَرَ

فَصَلِّ لِرَبِّکَ وَ انْحَرْ. کوثر (108) 1 و 2

لباس در نماز

376. استحباب پوشیدن لباسهای آراسته، هنگام نماز و عبادت:

یٰا بَنِی آدَمَ خُذُوا زِینَتَکُمْ عِنْدَ کُلِّ مَسْجِدٍ ... (1)اعراف (7) 31

377. وجوب لباس و پوشش در نماز:

یٰا بَنِی آدَمَ خُذُوا زِینَتَکُمْ عِنْدَ کُلِّ مَسْجِدٍ وَ کُلُوا وَ اشْرَبُوا وَ لاٰ تُسْرِفُوا إِنَّهُ لاٰ یُحِبُّ الْمُسْرِفِینَ . (2)اعراف (7) 31

378. وجوب ستر عورت، در نماز:

یٰا بَنِی آدَمَ قَدْ أَنْزَلْنٰا عَلَیْکُمْ لِبٰاساً یُوٰارِی سَوْآتِکُمْ وَ رِیشاً وَ لِبٰاسُ التَّقْویٰ ذٰلِکَ خَیْرٌ ذٰلِکَ مِنْ آیٰاتِ اللّٰهِ لَعَلَّهُمْ یَذَّکَّرُونَ . (3)اعراف (7) 26

379. وجوب استفاده از لباس مباح، در نماز:

یٰا بَنِی آدَمَ قَدْ أَنْزَلْنٰا عَلَیْکُمْ لِبٰاساً یُوٰارِی سَوْآتِکُمْ وَ رِیشاً وَ لِبٰاسُ التَّقْویٰ ذٰلِکَ خَیْرٌ ذٰلِکَ مِنْ آیٰاتِ اللّٰهِ لَعَلَّهُمْ یَذَّکَّرُونَ

یٰا بَنِی آدَمَ خُذُوا زِینَتَکُمْ عِنْدَ کُلِّ مَسْجِدٍ وَ کُلُوا وَ اشْرَبُوا وَ لاٰ تُسْرِفُوا إِنَّهُ لاٰ یُحِبُّ الْمُسْرِفِینَ . (4)اعراف (7) 26 و 31

380. حرمت و بطلان نماز، در لباس تهیّه شده از پوست حیوان مرده:

إِنَّمٰا حَرَّمَ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةَ .... بقره (2) 173

حُرِّمَتْ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةُ ... (5)مائده (5) 3

إِنَّمٰا حَرَّمَ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةَ .... نحل (16) 115

381. وجوب تطهیر لباس از نجاسات، در حالت نماز:

وَ ثِیٰابَکَ فَطَهِّرْ. (6)مدّثر (74) 4


1) 1) . براساس روایتی از امام حسن علیه السلام ، آیۀ مزبور مربوط به نماز است. (مجمع البیان، ج 3 - 4، ص 637)

2) 2) . گفته شده: در جاهلیّت مردم به صورت عریان طواف می‌کردند، لذا خداوند به مسلمانان دستور داد تا نماز را با لباس و پوشش انجام دهند. (مجمع البیان، ج 3 - 4، ص 637)

3) 3) . از آیه، وجوب ستر عورت به نحو مطلق [در نماز و غیر آن] استفاده می‌شود. (زبدة البیان، ص 111)

4) 4) . بنا بر این احتمال که آیات، شامل نماز نیز باشد بر مطلب مزبور دلالت کند، زیرا خداوند بر اعطای حرام منّت نمی‌نهد. (زبدة البیان، ص 111 -\112)

5) 5) . بنابراین احتمال که مقصود از تحریم میته، حرمت جمیع منافع ازآنچه در نماز و چه غیر نماز باشد. (زبدة البیان، ص 116)

6) 6) . گفته شده: منظور از«فطهّر»تطهیر لباس از نجاست در نماز است. (التبیان، ج 10، ص 173 ؛ الکشاف، ج 4، ص 645)

لقمان و نماز

382. اقامۀ نماز، از توصیه‌های لقمان به پسرش:

وَ إِذْ قٰالَ لُقْمٰانُ لاِبْنِهِ وَ هُوَ یَعِظُهُ ... یٰا بُنَیَّ أَقِمِ الصَّلاٰةَ .... لقمان (31) 13 و 17

383. توصیه به برپایی نماز، نمودی از حکمت لقمان:

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا لُقْمٰانَ الْحِکْمَةَ ... یٰا بُنَیَّ أَقِمِ الصَّلاٰةَ .... لقمان (31) 12 و 17

مبطلات نماز

1. جنابت

384. جنابت، از مبطلات نماز:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَقْرَبُوا الصَّلاٰةَ وَ أَنْتُمْ سُکٰاریٰ ... وَ لاٰ جُنُباً إِلاّٰ عٰابِرِی سَبِیلٍ حَتَّیٰ تَغْتَسِلُوا .... نساء (4) 43

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاٰةِ ... وَ إِنْ کُنْتُمْ جُنُباً فَاطَّهَّرُوا .... مائده (5) 6

2. خواب

385. خواب، از مبطلات نماز:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَقْرَبُوا الصَّلاٰةَ وَ أَنْتُمْ سُکٰاریٰ حَتّٰی تَعْلَمُوا مٰا تَقُولُونَ ... (1)نساء (4) 43

3. رعایت نکردن قبله

386. انجام دادن نمازهای واجب به جهت و سمت غیر قبله، موجب بطلان آن:

وَ کَذٰلِکَ جَعَلْنٰاکُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَکُونُوا شُهَدٰاءَ عَلَی


1) 1) . در روایتی از امام صادق علیه السلام جملۀ«و انتم سکاری»به خواب تفسیر شده است. (الکافی، ج 3، ص 371، ح 15)

اَلنّٰاسِ وَ یَکُونَ الرَّسُولُ عَلَیْکُمْ شَهِیداً وَ مٰا جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِی کُنْتَ عَلَیْهٰا إِلاّٰ لِنَعْلَمَ مَنْ یَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ یَنْقَلِبُ عَلیٰ عَقِبَیْهِ وَ إِنْ کٰانَتْ لَکَبِیرَةً إِلاّٰ عَلَی الَّذِینَ هَدَی اللّٰهُ وَ مٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیُضِیعَ إِیمٰانَکُمْ إِنَّ اللّٰهَ بِالنّٰاسِ لَرَؤُفٌ رَحِیمٌ

قَدْ نَریٰ تَقَلُّبَ وَجْهِکَ فِی السَّمٰاءِ فَلَنُوَلِّیَنَّکَ قِبْلَةً تَرْضٰاهٰا فَوَلِّ وَجْهَکَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ وَ حَیْثُ مٰا کُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَکُمْ شَطْرَهُ وَ إِنَّ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ لَیَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَ مَا اللّٰهُ بِغٰافِلٍ عَمّٰا یَعْمَلُونَ

وَ لَئِنْ أَتَیْتَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ بِکُلِّ آیَةٍ مٰا تَبِعُوا قِبْلَتَکَ وَ مٰا أَنْتَ بِتٰابِعٍ قِبْلَتَهُمْ وَ مٰا بَعْضُهُمْ بِتٰابِعٍ قِبْلَةَ بَعْضٍ وَ لَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوٰاءَهُمْ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ إِنَّکَ إِذاً لَمِنَ الظّٰالِمِینَ . بقره (2) 143 - 145

وَ مِنْ حَیْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَکَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ وَ حَیْثُ مٰا کُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَکُمْ شَطْرَهُ لِئَلاّٰ یَکُونَ لِلنّٰاسِ عَلَیْکُمْ حُجَّةٌ إِلاَّ الَّذِینَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ فَلاٰ تَخْشَوْهُمْ وَ اخْشَوْنِی وَ لِأُتِمَّ نِعْمَتِی عَلَیْکُمْ وَ لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ . بقره (2) 150

4. ریا

387. ریا، موجب بطلان نماز:

فَوَیْلٌ لِلْمُصَلِّینَ

اَلَّذِینَ هُمْ یُرٰاؤُنَ . ماعون (107) 4 و 6

5. عدم طهارت

388. فقدان طهارت (وضو، غسل و تیمم) از مبطلات نماز:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَقْرَبُوا الصَّلاٰةَ وَ أَنْتُمْ سُکٰاریٰ حَتّٰی تَعْلَمُوا مٰا تَقُولُونَ وَ لاٰ جُنُباً إِلاّٰ عٰابِرِی سَبِیلٍ حَتَّیٰ تَغْتَسِلُوا وَ إِنْ کُنْتُمْ مَرْضیٰ أَوْ عَلیٰ سَفَرٍ أَوْ جٰاءَ أَحَدٌ مِنْکُمْ مِنَ الْغٰائِطِ أَوْ لاٰمَسْتُمُ النِّسٰاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مٰاءً فَتَیَمَّمُوا صَعِیداً طَیِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِکُمْ وَ أَیْدِیکُمْ إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ عَفُوًّا غَفُوراً. نساء (4) 43

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاٰةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرٰافِقِ وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ إِلَی الْکَعْبَیْنِ وَ إِنْ کُنْتُمْ جُنُباً فَاطَّهَّرُوا وَ إِنْ کُنْتُمْ مَرْضیٰ أَوْ عَلیٰ سَفَرٍ أَوْ جٰاءَ أَحَدٌ مِنْکُمْ مِنَ الْغٰائِطِ أَوْ لاٰمَسْتُمُ النِّسٰاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مٰاءً فَتَیَمَّمُوا صَعِیداً طَیِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِکُمْ وَ أَیْدِیکُمْ مِنْهُ مٰا یُرِیدُ اللّٰهُ لِیَجْعَلَ عَلَیْکُمْ مِنْ حَرَجٍ وَ لٰکِنْ یُرِیدُ لِیُطَهِّرَکُمْ وَ لِیُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکُمْ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ .

مائده (5) 6

6. فقدان عقل

389. فقدان عقل (مستی، بیهوشی و دیوانگی) موجب بطلان نماز:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَقْرَبُوا الصَّلاٰةَ وَ أَنْتُمْ سُکٰاریٰ حَتّٰی تَعْلَمُوا مٰا تَقُولُونَ ... (1)نساء (4) 43

7. مستی

390. مستی، از مبطلات نماز:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَقْرَبُوا الصَّلاٰةَ وَ أَنْتُمْ سُکٰاریٰ حَتّٰی تَعْلَمُوا مٰا تَقُولُونَ وَ لاٰ جُنُباً إِلاّٰ عٰابِرِی سَبِیلٍ حَتَّیٰ تَغْتَسِلُوا .... نساء (4) 43

مجاهدان و نماز

391. اقامۀ نماز، از ویژگیهای بارز پیکارکنندگان و مجاهدان راه خدا:

... وَ لَوْ لاٰ دَفْعُ اللّٰهِ النّٰاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ ... وَ لَیَنْصُرَنَّ اللّٰهُ مَنْ یَنْصُرُهُ .... اَلَّذِینَ إِنْ مَکَّنّٰاهُمْ فِی الْأَرْضِ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ .... حج (22) 40 و 41

392. لزوم اقامۀ نماز با جماعت، حتّی در میدان جهاد:

وَ إِذٰا کُنْتَ فِیهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاٰةَ فَلْتَقُمْ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَکَ وَ لْیَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ فَإِذٰا سَجَدُوا فَلْیَکُونُوا مِنْ وَرٰائِکُمْ وَ لْتَأْتِ طٰائِفَةٌ أُخْریٰ لَمْ یُصَلُّوا فَلْیُصَلُّوا مَعَکَ وَ لْیَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَ أَسْلِحَتَهُمْ وَدَّ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِکُمْ وَ أَمْتِعَتِکُمْ فَیَمِیلُونَ عَلَیْکُمْ مَیْلَةً وٰاحِدَةً وَ لاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ إِنْ کٰانَ بِکُمْ أَذیً مِنْ مَطَرٍ أَوْ کُنْتُمْ مَرْضیٰ أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَکُمْ وَ خُذُوا حِذْرَکُمْ إِنَّ اللّٰهَ أَعَدَّ لِلْکٰافِرِینَ عَذٰاباً مُهِیناً. نساء (4) 102

393. وجوب تقصیر و شکسته خواندن نماز بر مجاهدان، در صورت خوف از دشمن:

وَ إِذٰا ضَرَبْتُمْ فِی الْأَرْضِ فَلَیْسَ عَلَیْکُمْ جُنٰاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاٰةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ یَفْتِنَکُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا إِنَّ الْکٰافِرِینَ کٰانُوا لَکُمْ عَدُوًّا مُبِیناً

وَ إِذٰا کُنْتَ فِیهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاٰةَ فَلْتَقُمْ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَکَ وَ لْیَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ فَإِذٰا سَجَدُوا فَلْیَکُونُوا مِنْ وَرٰائِکُمْ وَ لْتَأْتِ طٰائِفَةٌ أُخْریٰ لَمْ یُصَلُّوا فَلْیُصَلُّوا مَعَکَ وَ لْیَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَ أَسْلِحَتَهُمْ وَدَّ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِکُمْ وَ أَمْتِعَتِکُمْ فَیَمِیلُونَ عَلَیْکُمْ مَیْلَةً وٰاحِدَةً وَ لاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ إِنْ کٰانَ بِکُمْ أَذیً مِنْ مَطَرٍ أَوْ کُنْتُمْ مَرْضیٰ أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَکُمْ وَ خُذُوا حِذْرَکُمْ إِنَّ اللّٰهَ أَعَدَّ لِلْکٰافِرِینَ عَذٰاباً مُهِیناً. نساء (4) 101 و 102


1) 1) .«سُکر»حالتی است که بر عقل آدمی عارض می‌شود. (مفردات، ص 416،«سکر»)

نیز ==> همین مدخل، جهاد و نماز

محمّد صلی الله علیه و آله و نماز

==> محمّد صلی الله علیه و آله ، نماز محمّد صلی الله علیه و آله

محمّد صلی الله علیه و آله و وسوسه

394. پیامبر صلی الله علیه و آله در معرض تحریکها و وسوسه‌های شیطانی:

وَ إِمّٰا یَنْزَغَنَّکَ مِنَ الشَّیْطٰانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللّٰهِ ... (1)اعراف (7) 200

وَ قُلْ رَبِّ أَعُوذُ بِکَ مِنْ هَمَزٰاتِ الشَّیٰاطِینِ . مؤمنون (23) 97

وَ إِمّٰا یَنْزَغَنَّکَ مِنَ الشَّیْطٰانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللّٰهِ .... فصّلت (41) 36

قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النّٰاسِ

مِنْ شَرِّ الْوَسْوٰاسِ الْخَنّٰاسِ

اَلَّذِی یُوَسْوِسُ فِی صُدُورِ النّٰاسِ

مِنَ الْجِنَّةِ وَ النّٰاسِ . ناس (114) 1 و 4 - 6

مداومت بر نماز

395. ضرورت مداومت بر برپایی نماز و اجتناب از ترک آن:

اَلَّذِینَ ... وَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ ... (2)بقره (2) 3

نیز ==> بقره (2) 238؛ مائده (5) 55؛ انعام (6) 92؛ انفال (8) 3؛ توبه (9) 71؛ ابراهیم (14) 31، 37؛ مریم (19) 31؛ طه (20) 132؛ حج (22) 35؛ مؤمنون (23) 9؛ نمل (27) 3؛ لقمان (31) 4؛ فتح (48) 29 (3)معارج (70) 23، 34؛ بیّنه (98) 5

396. پیوسته به جا آوردن نماز، مایۀ کرامت آدمی:

إِلاَّ الْمُصَلِّینَ

اَلَّذِینَ هُمْ عَلیٰ صَلاٰتِهِمْ دٰائِمُونَ

أُولٰئِکَ فِی جَنّٰاتٍ مُکْرَمُونَ . معارج (70) 22 و 23 و 35

397. ضرورت مداومت بر نماز و انجام دادن آن در هر حال:

اَلَّذِینَ یَذْکُرُونَ اللّٰهَ قِیٰاماً وَ قُعُوداً وَ عَلیٰ جُنُوبِهِمْ ... (4)آل عمران (3) 191

398. مطلوبیّت انتظار برای نماز بعدی، پس از به جا آوردن هر نماز:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَ صٰابِرُوا وَ رٰابِطُوا وَ اتَّقُوا اللّٰهَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ . (5)آل عمران (3) 200

399. مداومت بر انجام دادن نمازهای مستحبّی، سبب بهره‌مندی از پاداش همراه با تکریم خداوند:

إِلاَّ الْمُصَلِّینَ

اَلَّذِینَ هُمْ عَلیٰ صَلاٰتِهِمْ دٰائِمُونَ

وَ الَّذِینَ هُمْ عَلیٰ صَلاٰتِهِمْ یُحٰافِظُونَ

أُولٰئِکَ فِی جَنّٰاتٍ مُکْرَمُونَ . (6)معارج (70) 22 و 23 و 34 و 35


1) 1) .«نزغ»یعنی وسوسه‌ای که به خلاف اوامر الهی وادار کند، و همچنین به معنای غرز و شبه وسوسه می‌تواند باشد که به معنای تحریک مردم به‌سوی معاصی است. (تفسیر بیضاوی، ج 2، ص 131)

2) 2) . تعبیر به«یقیمون»مفید دوام و استمرار است. (التبیان، ج 1، ص 56)

3) 3) . تعبیر به«تراهم»مفید استمرار است. (المیزان؛ ج 18؛ص 299)

4) 4) . گفته شده: مقصود از«یذکرون اللّه...»ادای نماز در هر حال است که مداومت بر انجام دادن آن را می‌رساند. (الکشاف، ج 1، ص 453)

5) 5) . براساس یک احتمال، مقصود از«رابطوا»انتظار کشیدن برای نماز یکی پس از دیگری است. (مجمع البیان، ج 1- 2، ص 918؛ زاد المسیر، ج 1، ص 365)

6) 6) . بنا بر بعضی روایات، مقصود از«علی صلاتهم یحافظون»برگزاری نمازهای مستحبی و مداومت بر آنها است. (مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 535 ؛ تفسیر نور الثقلین، ج 5، ص 419، ح 37 و 38)

400. اقامۀ نماز در تمامی عمر، توصیۀ خدا به عیسی علیه السلام :

وَ جَعَلَنِی مُبٰارَکاً أَیْنَ مٰا کُنْتُ وَ أَوْصٰانِی بِالصَّلاٰةِ وَ الزَّکٰاةِ مٰا دُمْتُ حَیًّا

ذٰلِکَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ قَوْلَ الْحَقِّ الَّذِی فِیهِ یَمْتَرُونَ . مریم (19) 31 و 34

مراقبت از نماز

401. نقش ایمان به آخرت، در مراقبت از نماز:

... وَ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ یُؤْمِنُونَ بِهِ وَ هُمْ عَلیٰ صَلاٰتِهِمْ یُحٰافِظُونَ . انعام (6) 92

402. مراقبت از نماز، سبب بهره‌مندی از پاداش الهی:

اَلَّذِینَ هُمْ عَلیٰ صَلاٰتِهِمْ دٰائِمُونَ

وَ الَّذِینَ هُمْ عَلیٰ صَلاٰتِهِمْ یُحٰافِظُونَ

أُولٰئِکَ فِی جَنّٰاتٍ مُکْرَمُونَ .

معارج (70) 23 و 34 و 35

403. نقش ایمان به قرآن، در مراقبت و اهتمام به نماز:

وَ هٰذٰا کِتٰابٌ أَنْزَلْنٰاهُ مُبٰارَکٌ مُصَدِّقُ الَّذِی بَیْنَ یَدَیْهِ وَ لِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُریٰ وَ مَنْ حَوْلَهٰا وَ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ یُؤْمِنُونَ بِهِ وَ هُمْ عَلیٰ صَلاٰتِهِمْ یُحٰافِظُونَ . انعام (6) 92

مریم علیها السلام و نماز

404. مأموریّت مریم علیها السلام به سجده و رکوع (نماز)، در برابر پروردگار خویش:

یٰا مَرْیَمُ اقْنُتِی لِرَبِّکِ وَ اسْجُدِی وَ ارْکَعِی مَعَ الرّٰاکِعِینَ . آل عمران (3) 43

405. نماز گزاردن همراه با نمازگزاران، پیام جبرئیل به مریم علیها السلام ، از سوی خداوند:

وَ إِذْ قٰالَتِ الْمَلاٰئِکَةُ یٰا مَرْیَمُ إِنَّ اللّٰهَ اصْطَفٰاکِ وَ طَهَّرَکِ وَ اصْطَفٰاکِ عَلیٰ نِسٰاءِ الْعٰالَمِینَ

یٰا مَرْیَمُ اقْنُتِی لِرَبِّکِ وَ اسْجُدِی وَ ارْکَعِی مَعَ الرّٰاکِعِینَ . آل عمران (3) 42 و 43

مسیحیان و نماز

406. برپایی نماز در شب، همراه با تلاوت آیات الهی، از سوی برخی اهل کتاب (نصارا):

لَیْسُوا سَوٰاءً مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ أُمَّةٌ قٰائِمَةٌ یَتْلُونَ آیٰاتِ اللّٰهِ آنٰاءَ اللَّیْلِ وَ هُمْ یَسْجُدُونَ . (1)آل عمران (3) 113

نیز ==> همین مدخل، نصارا و نماز

مشرکان و نماز

407. موظّف بودن مشرکان به برپایی نماز:

فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِکِینَ ... فَإِنْ تٰابُوا وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ ... فَخَلُّوا سَبِیلَهُمْ .... توبه (9) 5

لَمْ یَکُنِ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ وَ الْمُشْرِکِینَ مُنْفَکِّینَ حَتّٰی تَأْتِیَهُمُ الْبَیِّنَةُ

وَ مٰا أُمِرُوا إِلاّٰ لِیَعْبُدُوا اللّٰهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ حُنَفٰاءَ وَ یُقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ یُؤْتُوا الزَّکٰاةَ وَ ذٰلِکَ دِینُ الْقَیِّمَةِ . بیّنه (98) 1 و 5

408. بازگشت مشرکان از شرک به اسلام و اقامۀ نماز، زمینه‌ساز آمرزش آنان از سوی خداوند:

فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِکِینَ حَیْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَ خُذُوهُمْ وَ احْصُرُوهُمْ وَ اقْعُدُوا لَهُمْ کُلَّ


1) 1) . بنا بر یک احتمال، مقصود از«من اهل الکتاب امة قائمة»نصارا هستند و مراد از«سجده»نماز است. (مجمع البیان، ج 1 - 2، ص 815 - 816)

مَرْصَدٍ فَإِنْ تٰابُوا وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ وَ آتَوُا الزَّکٰاةَ فَخَلُّوا سَبِیلَهُمْ إِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . توبه (9) 5

409. توبۀ مشرکان از شرک و اقامۀ نماز، سبب مصون ماندن آنان از تعرّض مسلمانان:

فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِکِینَ حَیْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَ خُذُوهُمْ وَ احْصُرُوهُمْ وَ اقْعُدُوا لَهُمْ کُلَّ مَرْصَدٍ فَإِنْ تٰابُوا وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ وَ آتَوُا الزَّکٰاةَ فَخَلُّوا سَبِیلَهُمْ إِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . توبه (9) 5

410.سوت کشیدن و کف زدن در اطراف کعبه، نماز و عبادت مشرکان:

وَ مٰا کٰانَ صَلاٰتُهُمْ عِنْدَ الْبَیْتِ إِلاّٰ مُکٰاءً وَ تَصْدِیَةً فَذُوقُوا الْعَذٰابَ بِمٰا کُنْتُمْ تَکْفُرُونَ . انفال (8) 35

411. روی‌گردانی مشرکان مُحارب، از توبه و انجام دادن نماز، سبب مشروعیّت قتل آنان از سوی مسلمانان:

فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِکِینَ حَیْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ ... فَإِنْ تٰابُوا وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ ... فَخَلُّوا سَبِیلَهُمْ .... توبه (9) 5

412. عبادت و نماز پیامبر صلی الله علیه و آله امری شگفت‌آور، برای مشرکان عصر بعثت:

وَ أَنَّ الْمَسٰاجِدَ لِلّٰهِ فَلاٰ تَدْعُوا مَعَ اللّٰهِ أَحَداً

وَ أَنَّهُ لَمّٰا قٰامَ عَبْدُ اللّٰهِ یَدْعُوهُ کٰادُوا یَکُونُونَ عَلَیْهِ لِبَداً. (1)جنّ (72) 18 و 19

413. ازدحام مشرکان در اطراف پیامبر صلی الله علیه و آله ، برای مشاهدۀ عبادت و نماز آن حضرت:

وَ أَنَّ الْمَسٰاجِدَ لِلّٰهِ فَلاٰ تَدْعُوا مَعَ اللّٰهِ أَحَداً

وَ أَنَّهُ لَمّٰا قٰامَ عَبْدُ اللّٰهِ یَدْعُوهُ کٰادُوا یَکُونُونَ عَلَیْهِ لِبَداً. جنّ (72) 18 و 19

نیز ==> همین مدخل، کافران و نماز

منع از نماز

414. سعی و تلاش مخالفان پیامبر، برای جلوگیری از نماز خواندن پیامبر صلی الله علیه و آله :

أَ رَأَیْتَ الَّذِی یَنْهیٰ

عَبْداً إِذٰا صَلّٰی . علق (96) 9 و 10

415. بازداشتن انسانها از نماز، گناه و موجب تهدید و کیفر الهی:

أَ رَأَیْتَ الَّذِی یَنْهیٰ

عَبْداً إِذٰا صَلّٰی

کَلاّٰ لَئِنْ لَمْ یَنْتَهِ لَنَسْفَعاً بِالنّٰاصِیَةِ

نٰاصِیَةٍ کٰاذِبَةٍ خٰاطِئَةٍ . علق (96) 9 و 10 و 15 و 16

موانع نماز

1. باطل‌گرایی

416. باطل‌گرایی و هم‌آوا شدن با باطل‌گرایان، از موانع نماز و عبادت خدا:

مٰا سَلَکَکُمْ فِی سَقَرَ

قٰالُوا لَمْ نَکُ مِنَ الْمُصَلِّینَ

وَ کُنّٰا نَخُوضُ مَعَ الْخٰائِضِینَ . مدّثر (74) 42 و 43 و 45

2. تجارت

417. اشتغال و سرگرمی به دادوستد اقتصادی، بازدارندۀ آدمی از اقامۀ نماز:

رِجٰالٌ لاٰ تُلْهِیهِمْ تِجٰارَةٌ وَ لاٰ بَیْعٌ عَنْ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ إِقٰامِ الصَّلاٰةِ .... نور (24) 37

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا نُودِیَ لِلصَّلاٰةِ مِنْ یَوْمِ


1) 1) . مقصود از«عبد اللّه»محمد صلی الله علیه و آله و مرجع دو ضمیر در«کادوا یکونون»مشرکان است. (المیزان، ج 20، ص 50)

اَلْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلیٰ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ ذَرُوا الْبَیْعَ ... فَإِذٰا قُضِیَتِ الصَّلاٰةُ فَانْتَشِرُوا فِی الْأَرْضِ وَ ابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللّٰهِ .... جمعه (62) 9 و 10

3. دنیاطلبی

418. سرگرم شدن به دنیا و دلبستگی به امور آن، مانع اقامۀ نماز:

وَ إِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَ قَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِیضَةً فَنِصْفُ مٰا فَرَضْتُمْ إِلاّٰ أَنْ یَعْفُونَ أَوْ یَعْفُوَا الَّذِی بِیَدِهِ عُقْدَةُ النِّکٰاحِ وَ أَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْویٰ وَ لاٰ تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَیْنَکُمْ إِنَّ اللّٰهَ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ

حٰافِظُوا عَلَی الصَّلَوٰاتِ وَ الصَّلاٰةِ الْوُسْطیٰ وَ قُومُوا لِلّٰهِ قٰانِتِینَ . (1)بقره (2) 237 و 238

رِجٰالٌ لاٰ تُلْهِیهِمْ تِجٰارَةٌ وَ لاٰ بَیْعٌ عَنْ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ إِقٰامِ الصَّلاٰةِ وَ إِیتٰاءِ الزَّکٰاةِ یَخٰافُونَ یَوْماً تَتَقَلَّبُ فِیهِ الْقُلُوبُ وَ الْأَبْصٰارُ. نور (24) 37

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا نُودِیَ لِلصَّلاٰةِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلیٰ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ ذَرُوا الْبَیْعَ ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ

فَإِذٰا قُضِیَتِ الصَّلاٰةُ فَانْتَشِرُوا فِی الْأَرْضِ وَ ابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللّٰهِ وَ اذْکُرُوا اللّٰهَ کَثِیراً لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ . جمعه (62) 9 و 10

وَ ذَکَرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلّٰی

بَلْ تُؤْثِرُونَ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا. اعلی (87) 15 و 16

4. شیطان

419. شیطان، عامل بازدارندۀ انسان از نماز:

إِنَّمٰا یُرِیدُ الشَّیْطٰانُ أَنْ یُوقِعَ بَیْنَکُمُ الْعَدٰاوَةَ وَ الْبَغْضٰاءَ فِی الْخَمْرِ وَ الْمَیْسِرِ وَ یَصُدَّکُمْ عَنْ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ عَنِ الصَّلاٰةِ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ . (2)مائده (5) 91

5. قماربازی

420. قماربازی، بازدارندۀ آدمی از انجام دادن نماز:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَ الْمَیْسِرُ ... رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّیْطٰانِ .... إِنَّمٰا یُرِیدُ الشَّیْطٰانُ أَنْ یُوقِعَ ... فِی الْخَمْرِ وَ الْمَیْسِرِ وَ یَصُدَّکُمْ عَنْ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ عَنِ الصَّلاٰةِ ... . مائده (5) 90 و 91

6 . میگساری

421. میگساری، بازدارندۀ آدمی از نماز:

إِنَّمٰا یُرِیدُ الشَّیْطٰانُ ... فِی الْخَمْرِ وَ الْمَیْسِرِ وَ یَصُدَّکُمْ عَنْ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ عَنِ الصَّلاٰةِ .... مائده (5) 91

موسی علیه السلام و نماز

422. موسی علیه السلام مأمور ساختن مکان نماز و مُصلّیٰ برای بنی اسرائیل:

وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ مُوسیٰ وَ أَخِیهِ أَنْ تَبَوَّءٰا لِقَوْمِکُمٰا بِمِصْرَ بُیُوتاً وَ اجْعَلُوا بُیُوتَکُمْ قِبْلَةً وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِینَ . (3)یونس (10) 87

423. اقامۀ نماز، از مسئولیتهای موسی علیه السلام :

... یٰا مُوسیٰ ... وَ أَقِمِ الصَّلاٰةَ


1) 1) . امر به محافظت بر نماز، بعد از بیان احکام همسران و اولاد در آیات قبل برای بیان این جهت است که مشغول شدن به این گونه امور، مانع اقامۀ نماز خواهد شد. (زبدة البیان، ص 81)

2) 2) . مقصود آیه این است که شیطان با خمر و میسر و امثال آن انسان را از یاد خدا و نماز بازمی‌دارد . (روح المعانی، ج 5، جزء 7، ص 23)

3) 3) . در اینکه مقصود از«قبله»چیست، مفسران احتمالهای گوناگونی ذکر کرده‌اند، از جملۀ آنها محل نماز است. (روح المعانی، ج 7، جزء 11، ص 250) گفتنی است جملۀ«و اقیموا الصلاة»مؤیدی بر احتمال یاد شده است

لِذِکْرِی . طه (20) 11 و 14

424. اقامۀ نماز، از عوامل رستگاری، در صحف موسی علیه السلام :

قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَکّٰی

وَ ذَکَرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلّٰی

إِنَّ هٰذٰا لَفِی الصُّحُفِ الْأُولیٰ

صُحُفِ إِبْرٰاهِیمَ وَ مُوسیٰ . اعلی (87) 14 و 15 و 18 و 19

نصارا و نماز

425. نصارا و متوجّه کردن صورت شان به طرف مشرق، هنگام نماز و عبادت:

لَیْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَکُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ وَ لٰکِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ الْمَلاٰئِکَةِ وَ الْکِتٰابِ وَ النَّبِیِّینَ وَ آتَی الْمٰالَ عَلیٰ حُبِّهِ ذَوِی الْقُرْبیٰ وَ الْیَتٰامیٰ وَ الْمَسٰاکِینَ وَ ابْنَ السَّبِیلِ وَ السّٰائِلِینَ وَ فِی الرِّقٰابِ وَ أَقٰامَ الصَّلاٰةَ وَ آتَی الزَّکٰاةَ وَ الْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذٰا عٰاهَدُوا وَ الصّٰابِرِینَ فِی الْبَأْسٰاءِ وَ الضَّرّٰاءِ وَ حِینَ الْبَأْسِ أُولٰئِکَ الَّذِینَ صَدَقُوا وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُتَّقُونَ . (1)بقره (2) 177

نماز آگاهانه

426. ضرورت برگزاری نماز از روی آگاهی و توجه به معانی الفاظ و اذکار آن:

... لاٰ تَقْرَبُوا الصَّلاٰةَ وَ أَنْتُمْ سُکٰاریٰ حَتّٰی تَعْلَمُوا مٰا تَقُولُونَ .... نساء (4) 43

نماز بر منافقان

427. نهی شدن پیامبر صلی الله علیه و آله برای همیشه، از نمازگزاردن بر جنازۀ منافقان بعد از جنگ تبوک:

وَ لاٰ تُصَلِّ عَلیٰ أَحَدٍ مِنْهُمْ مٰاتَ أَبَداً وَ لاٰ تَقُمْ عَلیٰ قَبْرِهِ إِنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ مٰاتُوا وَ هُمْ فٰاسِقُونَ . (2)توبه (9) 84

نماز بیمار

==> همین مدخل، آسان‌گیری در نماز

نماز جماعت

==> نماز جماعت و حکم، حکم نماز، نماز جماعت

نماز جمعه

==> نماز جمعه و حکم، حکم نماز، نماز جمعه

نماز خوف

==> نماز خوف و حکم، حکم نماز، نماز خوف

نماز در ادیان

428. تشریع نماز، در ادیان گذشته:

أُولٰئِکَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ مِنْ ذُرِّیَّةِ آدَمَ وَ مِمَّنْ حَمَلْنٰا مَعَ نُوحٍ وَ مِنْ ذُرِّیَّةِ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْرٰائِیلَ وَ مِمَّنْ هَدَیْنٰا وَ اجْتَبَیْنٰا إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِمْ آیٰاتُ الرَّحْمٰنِ خَرُّوا سُجَّداً وَ بُکِیًّا

فَخَلَفَ مِنْ


1) 1) . برخی گفته‌اند:«قبل المشرق»اشاره به نصارا دارد که هنگام نماز و عبادت، صورت خود را متوجه مشرق می‌نمایند. (مجمع البیان، ج 1 - 2، ص 476؛ معالم التنزیل، بغوی، ج 1، ص 100)

2) 2) . گفته شده: پیامبر صلی الله علیه و آله قبل از نزول آیه بر جنازۀ منافقان نماز می‌خوانده و با حضور در کنار قبور آنان برایشان دعا می‌کرده است. (مجمع البیان، ج 3 - 4، ص 87)

بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضٰاعُوا الصَّلاٰةَ وَ اتَّبَعُوا الشَّهَوٰاتِ فَسَوْفَ یَلْقَوْنَ غَیًّا. مریم (19) 58 و 59

وَ نَجَّیْنٰاهُ وَ لُوطاً إِلَی الْأَرْضِ الَّتِی بٰارَکْنٰا فِیهٰا لِلْعٰالَمِینَ

وَ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ نٰافِلَةً وَ کُلاًّ جَعَلْنٰا صٰالِحِینَ

وَ جَعَلْنٰاهُمْ أَئِمَّةً یَهْدُونَ بِأَمْرِنٰا وَ أَوْحَیْنٰا إِلَیْهِمْ فِعْلَ الْخَیْرٰاتِ وَ إِقٰامَ الصَّلاٰةِ وَ إِیتٰاءَ الزَّکٰاةِ وَ کٰانُوا لَنٰا عٰابِدِینَ . انبیاء (21) 71 -\73

قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَکّٰی

وَ ذَکَرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلّٰی

بَلْ تُؤْثِرُونَ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا

وَ الْآخِرَةُ خَیْرٌ وَ أَبْقیٰ

إِنَّ هٰذٰا لَفِی الصُّحُفِ الْأُولیٰ

صُحُفِ إِبْرٰاهِیمَ وَ مُوسیٰ . اعلی (87) 14 - 19

نیز ==> همین مدخل، تاریخ نماز

نماز در اضطرار

429. ترس و اضطرار، سبب جواز اقامۀ نماز، در حال حرکت و سواره بودن:

حٰافِظُوا عَلَی الصَّلَوٰاتِ وَ الصَّلاٰةِ الْوُسْطیٰ وَ قُومُوا لِلّٰهِ قٰانِتِینَ

فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجٰالاً أَوْ رُکْبٰاناً فَإِذٰا أَمِنْتُمْ فَاذْکُرُوا اللّٰهَ کَمٰا عَلَّمَکُمْ مٰا لَمْ تَکُونُوا تَعْلَمُونَ .

بقره (2) 238 و 239

430. سقوط بعضی واجبات و شرایط نماز، براثر ترس و اضطرار:

حٰافِظُوا عَلَی الصَّلَوٰاتِ وَ الصَّلاٰةِ الْوُسْطیٰ وَ قُومُوا لِلّٰهِ قٰانِتِینَ

فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجٰالاً أَوْ رُکْبٰاناً فَإِذٰا أَمِنْتُمْ فَاذْکُرُوا اللّٰهَ کَمٰا عَلَّمَکُمْ مٰا لَمْ تَکُونُوا تَعْلَمُونَ .

بقره (2) 238 و 239

431. وجوب شکسته خواندن نماز در سفر، هنگام اضطرار و ترس از دشمن:

وَ إِذٰا ضَرَبْتُمْ فِی الْأَرْضِ فَلَیْسَ عَلَیْکُمْ جُنٰاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاٰةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ یَفْتِنَکُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا إِنَّ الْکٰافِرِینَ کٰانُوا لَکُمْ عَدُوًّا مُبِیناً. نساء (4) 101

432. جواز خواندن نماز در حالت خوابیده به پهلو، برای انسان ناتوان:

اَلَّذِینَ یَذْکُرُونَ اللّٰهَ قِیٰاماً وَ قُعُوداً وَ عَلیٰ جُنُوبِهِمْ وَ یَتَفَکَّرُونَ فِی خَلْقِ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ رَبَّنٰا مٰا خَلَقْتَ هٰذٰا بٰاطِلاً سُبْحٰانَکَ فَقِنٰا عَذٰابَ النّٰارِ. آل عمران (3) 191

نماز در انجیل

433. نماز، مایۀ روسپیدی و نورانیت، از منظر انجیل:

... تَرٰاهُمْ رُکَّعاً سُجَّداً ... سِیمٰاهُمْ فِی وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ ذٰلِکَ مَثَلُهُمْ فِی التَّوْرٰاةِ وَ مَثَلُهُمْ فِی الْإِنْجِیلِ .... فتح (48) 29

434. نماز و رکوع و سجدۀ بسیار، از فضایل بیان شده در تورات و انجیل، برای صحابۀ نمازگزار:

مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ مَعَهُ أَشِدّٰاءُ عَلَی الْکُفّٰارِ رُحَمٰاءُ بَیْنَهُمْ تَرٰاهُمْ رُکَّعاً سُجَّداً یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنَ اللّٰهِ وَ رِضْوٰاناً سِیمٰاهُمْ فِی وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ ذٰلِکَ مَثَلُهُمْ فِی التَّوْرٰاةِ وَ مَثَلُهُمْ فِی الْإِنْجِیلِ کَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ فَآزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَویٰ عَلیٰ سُوقِهِ یُعْجِبُ الزُّرّٰاعَ لِیَغِیظَ بِهِمُ الْکُفّٰارَ وَعَدَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وَ أَجْراً عَظِیماً. فتح (48) 29

نماز در تورات

435. نماز، سبب رستگاری، از منظر تورات:

قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَکّٰی

وَ ذَکَرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلّٰی

إِنَّ هٰذٰا لَفِی الصُّحُفِ الْأُولیٰ

صُحُفِ إِبْرٰاهِیمَ وَ مُوسیٰ . (1)اعلی (87) 14 و 15 و 18 و 19

436. نماز، مایۀ روسپیدی، از منظر تورات:

... تَرٰاهُمْ رُکَّعاً سُجَّداً ... سِیمٰاهُمْ فِی وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ ذٰلِکَ مَثَلُهُمْ فِی التَّوْرٰاةِ ... . فتح (48) 29

437. نماز و رکوع و سجدۀ بسیار، از فضایل بیان شده در تورات و انجیل برای صحابۀ نمازگزار:

مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ مَعَهُ أَشِدّٰاءُ عَلَی الْکُفّٰارِ رُحَمٰاءُ بَیْنَهُمْ تَرٰاهُمْ رُکَّعاً سُجَّداً یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنَ اللّٰهِ وَ رِضْوٰاناً سِیمٰاهُمْ فِی وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ ذٰلِکَ مَثَلُهُمْ فِی التَّوْرٰاةِ وَ مَثَلُهُمْ فِی الْإِنْجِیلِ کَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ فَآزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَویٰ عَلیٰ سُوقِهِ یُعْجِبُ الزُّرّٰاعَ لِیَغِیظَ بِهِمُ الْکُفّٰارَ وَعَدَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وَ أَجْراً عَظِیماً. فتح (48) 29

نماز در جاهلیّت

438. سوت و کف زدن، شیوۀ نماز و عبادت مردم جاهلیّت، در مسجد الحرام و اطراف کعبه:

وَ مٰا کٰانَ صَلاٰتُهُمْ عِنْدَ الْبَیْتِ إِلاّٰ مُکٰاءً وَ تَصْدِیَةً فَذُوقُوا الْعَذٰابَ بِمٰا کُنْتُمْ تَکْفُرُونَ . انفال (8) 35

نماز در جنگ

==> همین مدخل، نماز خوف

نماز در حج

==> همین مدخل، نماز طواف

نماز در خانواده

439. وجود نماز در خانواده، بهترین جایگزین برای رفاه در دنیا:

وَ لاٰ تَمُدَّنَّ عَیْنَیْکَ إِلیٰ مٰا مَتَّعْنٰا بِهِ أَزْوٰاجاً مِنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا لِنَفْتِنَهُمْ فِیهِ وَ رِزْقُ رَبِّکَ خَیْرٌ وَ أَبْقیٰ

وَ أْمُرْ أَهْلَکَ بِالصَّلاٰةِ وَ اصْطَبِرْ عَلَیْهٰا لاٰ نَسْئَلُکَ رِزْقاً نَحْنُ نَرْزُقُکَ وَ الْعٰاقِبَةُ لِلتَّقْویٰ . طه (20) 131 و 132

440. مأموریت پیامبر صلی الله علیه و آله ، برای دعوت خانوادۀ خویش به اقامۀ نماز:

وَ لاٰ تَمُدَّنَّ عَیْنَیْکَ إِلیٰ مٰا مَتَّعْنٰا بِهِ أَزْوٰاجاً مِنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا لِنَفْتِنَهُمْ فِیهِ وَ رِزْقُ رَبِّکَ خَیْرٌ وَ أَبْقیٰ

وَ أْمُرْ أَهْلَکَ بِالصَّلاٰةِ وَ اصْطَبِرْ عَلَیْهٰا لاٰ نَسْئَلُکَ رِزْقاً نَحْنُ نَرْزُقُکَ وَ الْعٰاقِبَةُ لِلتَّقْویٰ . طه (20) 131 و 132

نماز در دین ابراهیم علیه السلام

==> ابراهیم علیه السلام ، ابراهیم علیه السلام و نماز

نماز در دین اسحاق علیه السلام

==> همین مدخل، اسحاق علیه السلام و نماز

نماز در دین اسماعیل علیه السلام

==> همین مدخل، اسماعیل علیه السلام و نماز

نماز در دین اسماعیل صادق الوعد علیه السلام

==> همین مدخل، توصیه به نماز

نماز در دین زکریّا علیه السلام

==> همین مدخل،


1) 1) . مقصود از«صحف موسی»تورات است. (التبیان، ج 10، ص 333)

نمازگزاران، مصادیق نمازگزاران، زکریّا علیه السلام

نماز در دین سلیمان علیه السلام

==> همین مدخل، سلیمان علیه السلام و نماز

نماز در دین شعیب علیه السلام

==> همین مدخل، شعیب علیه السلام و نماز

نماز در دین عیسی علیه السلام

==> همین مدخل، عیسی علیه السلام و نماز

نماز در دین موسی علیه السلام

==> همین مدخل، موسی علیه السلام و نماز

نماز در دین هارون علیه السلام

==> همین مدخل، هارون علیه السلام و نماز

نماز در دین یعقوب علیه السلام

==> همین مدخل، یعقوب علیه السلام و نماز

نماز در صحف ابراهیم علیه السلام

441. نماز، مایۀ رستگاری، از منظر صحف ابراهیم علیه السلام :

قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَکّٰی

وَ ذَکَرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلّٰی

إِنَّ هٰذٰا لَفِی الصُّحُفِ الْأُولیٰ

صُحُفِ إِبْرٰاهِیمَ وَ مُوسیٰ . اعلی (87) 14 و 15 و 18 و 19

نماز در کتابهای آسمانی

442. نقش نماز در رستگاری، از تعالیم کتابهای آسمانی:

قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَکّٰی

وَ ذَکَرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلّٰی

إِنَّ هٰذٰا لَفِی الصُّحُفِ الْأُولیٰ

صُحُفِ إِبْرٰاهِیمَ وَ مُوسیٰ . اعلی (87) 14 و 15 و 18 و 19

نماز در کعبه

443. جواز به جا آوردن نماز در داخل کعبه:

وَ إِذْ جَعَلْنَا الْبَیْتَ مَثٰابَةً لِلنّٰاسِ وَ أَمْناً وَ اتَّخِذُوا مِنْ مَقٰامِ إِبْرٰاهِیمَ مُصَلًّی وَ عَهِدْنٰا إِلیٰ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ أَنْ طَهِّرٰا بَیْتِیَ لِلطّٰائِفِینَ وَ الْعٰاکِفِینَ وَ الرُّکَّعِ السُّجُودِ. (1)بقره (2) 125

نماز در کنار کعبه

444. فضیلت نماز در کنار کعبه، در مقایسه با دیگر سرزمینها:

وَ إِذْ جَعَلْنَا الْبَیْتَ مَثٰابَةً لِلنّٰاسِ وَ أَمْناً وَ اتَّخِذُوا مِنْ مَقٰامِ إِبْرٰاهِیمَ مُصَلًّی وَ عَهِدْنٰا إِلیٰ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ أَنْ طَهِّرٰا بَیْتِیَ لِلطّٰائِفِینَ وَ الْعٰاکِفِینَ وَ الرُّکَّعِ السُّجُودِ. بقره (2) 125

رَبَّنٰا إِنِّی أَسْکَنْتُ مِنْ ذُرِّیَّتِی بِوٰادٍ غَیْرِ ذِی زَرْعٍ عِنْدَ بَیْتِکَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنٰا لِیُقِیمُوا الصَّلاٰةَ ... . ابراهیم (14) 37

وَ إِذْ بَوَّأْنٰا لِإِبْرٰاهِیمَ مَکٰانَ الْبَیْتِ أَنْ لاٰ تُشْرِکْ بِی شَیْئاً وَ طَهِّرْ بَیْتِیَ لِلطّٰائِفِینَ وَ الْقٰائِمِینَ وَ الرُّکَّعِ السُّجُودِ. حجّ (22) 26

445. نماز در خانۀ خدا و کنار کعبه، مایۀ شرافت و

1) 1) . آیه بر جواز نماز داخل کعبه دلالت دارد. (التبیان، ج 1، ص 356)

ارجمندی نمازگزاران:

وَ إِذْ جَعَلْنَا الْبَیْتَ مَثٰابَةً لِلنّٰاسِ وَ أَمْناً وَ اتَّخِذُوا مِنْ مَقٰامِ إِبْرٰاهِیمَ مُصَلًّی وَ عَهِدْنٰا إِلیٰ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ أَنْ طَهِّرٰا بَیْتِیَ لِلطّٰائِفِینَ وَ الْعٰاکِفِینَ وَ الرُّکَّعِ السُّجُودِ. (1)بقره (2) 125

نماز در کنار مقام

446. فضیلت نماز، در کنار مقام ابراهیم علیه السلام :

وَ إِذْ جَعَلْنَا الْبَیْتَ مَثٰابَةً لِلنّٰاسِ وَ أَمْناً وَ اتَّخِذُوا مِنْ مَقٰامِ إِبْرٰاهِیمَ مُصَلًّی ... . بقره (2) 125

نیز ==> همین مدخل، نماز طواف

نماز در محراب

447. اقامۀ نماز از سوی زکریا علیه السلام در محراب:

هُنٰالِکَ دَعٰا زَکَرِیّٰا رَبَّهُ ... فَنٰادَتْهُ الْمَلاٰئِکَةُ وَ هُوَ قٰائِمٌ یُصَلِّی فِی الْمِحْرٰابِ ... . آل عمران (3) 38 و 39

یٰا زَکَرِیّٰا إِنّٰا نُبَشِّرُکَ بِغُلاٰمٍ اسْمُهُ یَحْییٰ لَمْ نَجْعَلْ لَهُ مِنْ قَبْلُ سَمِیًّا

فَخَرَجَ عَلیٰ قَوْمِهِ مِنَ الْمِحْرٰابِ فَأَوْحیٰ إِلَیْهِمْ أَنْ سَبِّحُوا بُکْرَةً وَ عَشِیًّا. (2)مریم (19) 7 و 11

448. نماز و عبادت مریم علیها السلام در محراب:

... وَ إِنِّی سَمَّیْتُهٰا مَرْیَمَ ... کُلَّمٰا دَخَلَ عَلَیْهٰا زَکَرِیَّا الْمِحْرٰابَ ... . آل عمران (3) 36 و 37

نماز در مسجد الحرام

==> همین مدخل، نماز در کنار کعبه

نماز در مسجد ضرار

449. نهی شدن پیامبر صلی الله علیه و آله از نماز خواندن، در مسجد ضرار:

وَ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً ضِرٰاراً ... لاٰ تَقُمْ فِیهِ أَبَداً .... توبه (9) 107 و 108

نماز در مسیحیّت

==> همین مدخل، عیسی علیه السلام و نماز، مسیحیان و نماز

نماز در یهود

==> بنی اسرائیل، نماز در بنی اسرائیل

نماز شب

==> تهجّد و همین مدخل، نماز مستحبی

نماز شفع

450. نماز شفع، از نمازهای مهم و دارای فضیلت:

وَ الشَّفْعِ وَ الْوَتْرِ. (3)فجر (89) 3

451. سوگند خداوند به نماز شفع بیانگر توان او بر کیفر کافران و طغیانگران:

وَ الشَّفْعِ وَ الْوَتْرِ

أَ لَمْ تَرَ کَیْفَ فَعَلَ رَبُّکَ بِعٰادٍ

وَ ثَمُودَ الَّذِینَ جٰابُوا الصَّخْرَ بِالْوٰادِ

وَ فِرْعَوْنَ ذِی


1) 1) . از اینکه پیامبران الهی همچون ابراهیم و اسماعیل علیهما السلام مأمور تطهیر خانۀ خدا برای نمازگزاران بودند، شرافت و ارجمندی نمازگزاران در پیشگاه خدا به دست می‌آید

2) 2) . محراب در بین بنی اسرائیل، همان معابد و مساجد بوده که مردم برای برگزاری نماز در آنها اجتماع می‌کردند. (ترتیب العین، ج 1، ص 362،«حرب»)

3) 3) . بنا بر روایتی از امام صادق علیه السلام مقصود از«شفع»، دو رکعت نماز شفع [نماز شب] است. (دعائم الاسلام، ج 1، ص 205؛ بحار الانوار، ج 84، ص 223، ح 33) گفتنی است سوگند خداوند به«شفع»بیانگر اهمیّت آن است

اَلْأَوْتٰادِ

اَلَّذِینَ طَغَوْا فِی الْبِلاٰدِ. فجر (89) 3 و 6 و 9 -\11

نماز صبح

452. نماز صبح، از نمازهای واجب یومیّه:

وَ لاٰ تَطْرُدِ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدٰاةِ وَ الْعَشِیِّ یُرِیدُونَ وَجْهَهُ مٰا عَلَیْکَ مِنْ حِسٰابِهِمْ مِنْ شَیْءٍ وَ مٰا مِنْ حِسٰابِکَ عَلَیْهِمْ مِنْ شَیْءٍ فَتَطْرُدَهُمْ فَتَکُونَ مِنَ الظّٰالِمِینَ . (1)انعام (6) 52

وَ اذْکُرْ رَبَّکَ فِی نَفْسِکَ تَضَرُّعاً وَ خِیفَةً وَ دُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ بِالْغُدُوِّ وَ الْآصٰالِ وَ لاٰ تَکُنْ مِنَ الْغٰافِلِینَ . (2)اعراف (7) 205

وَ أَقِمِ الصَّلاٰةَ طَرَفَیِ النَّهٰارِ وَ زُلَفاً مِنَ اللَّیْلِ إِنَّ الْحَسَنٰاتِ یُذْهِبْنَ السَّیِّئٰاتِ ذٰلِکَ ذِکْریٰ لِلذّٰاکِرِینَ . (3)هود (11) 114

أَقِمِ الصَّلاٰةَ لِدُلُوکِ الشَّمْسِ إِلیٰ غَسَقِ اللَّیْلِ وَ قُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ کٰانَ مَشْهُوداً. (4)اسراء (17) 78

وَ اصْبِرْ نَفْسَکَ مَعَ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدٰاةِ وَ الْعَشِیِّ یُرِیدُونَ وَجْهَهُ وَ لاٰ تَعْدُ عَیْنٰاکَ عَنْهُمْ تُرِیدُ زِینَةَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ لاٰ تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنٰا قَلْبَهُ عَنْ ذِکْرِنٰا وَ اتَّبَعَ هَوٰاهُ وَ کٰانَ أَمْرُهُ فُرُطاً. (5)کهف (18) 28

... وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَ قَبْلَ غُرُوبِهٰا وَ مِنْ آنٰاءِ اللَّیْلِ فَسَبِّحْ وَ أَطْرٰافَ النَّهٰارِ ... (6)طه (20) 130

فَسُبْحٰانَ اللّٰهِ حِینَ تُمْسُونَ وَ حِینَ تُصْبِحُونَ

وَ لَهُ الْحَمْدُ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ عَشِیًّا وَ حِینَ تُظْهِرُونَ . (7)روم (30) 17 و 18

فَاصْبِرْ عَلیٰ مٰا یَقُولُونَ وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَ قَبْلَ الْغُرُوبِ

وَ مِنَ اللَّیْلِ فَسَبِّحْهُ وَ أَدْبٰارَ السُّجُودِ. ق (50) 39 و 40

453. فضیلت اقامۀ نماز صبح، در اول وقت و هنگام طلوع فجر:

أَقِمِ الصَّلاٰةَ لِدُلُوکِ الشَّمْسِ إِلیٰ غَسَقِ اللَّیْلِ وَ قُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ کٰانَ مَشْهُوداً. (8)اسراء (17) 78

454. نماز صبح، مورد نظارت و گواهی فرشتگان الهی:

أَقِمِ الصَّلاٰةَ لِدُلُوکِ الشَّمْسِ إِلیٰ غَسَقِ اللَّیْلِ وَ قُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ کٰانَ مَشْهُوداً. (9)اسراء (17) 78

455. اهمّیّت قرائت قرآن، در نماز صبح:

1) 1) . گفته شده: مقصود از«بالغداوة و العشی»نماز صبح و عصر است. (مجمع البیان، ج 3 - 4، ص 473)

2) 2) . گفته شده: مقصود از«غدو»نماز صبح است. (جامع البیان، ج 6، جزء 9، ص 166)

3) 3) . بنا بر قولی«طرفی النهار»شامل نماز صبح می‌شود. (التبیان، ج 6، ص 79)

4) 4) . مقصود از«قرآن الفجر»نماز صبح است. (مجمع البیان، ج 5 - 6، ص 667)

5) 5) . براساس روایتی از امام باقر و صادق علیهما السلام مورد آیه، نماز است. (تفسیر نور الثقلین، ج 3، ص 258، ح 68) برخی آیه را شامل نمازهای پنجگانه دانسته‌اند. (الدر المنثور، ج 5، ص 383)

6) 6) . منظور از«سبح بحمد ربک قبل طلوع الشمس»نماز صبح است. (التبیان، ج 7، ص 222)

7) 7) . مقصود از تسبیح نماز و«حین تصبحون»نماز صبح است. (الکشاف، ج 3، ص 471)

8) 8) . مراد از«قرآن الفجر»نماز صبح است و جملۀ«کان مشهودا»اقامۀ نماز صبح در اول وقت است. (زبدة البیان، ص 92)

9) 9) . براساس قول بعضی مفسران و روایتی از امام صادق علیه السلام مقصود از«مشهوداً»گواهی و نظارت ملائکۀ شب و روز بر نماز صبح است. (تفسیر نور الثقلین، ج 3، ص 201، ح 373 و 376 ؛ التبیان، ج 6، ص 510)

أَقِمِ الصَّلاٰةَ لِدُلُوکِ الشَّمْسِ إِلیٰ غَسَقِ اللَّیْلِ وَ قُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ کٰانَ مَشْهُوداً. (1)اسراء (17) 78

نیز ==> حکم، حکم نماز، اوقات نماز

نماز طواف

456. وجوب نماز طواف، نزد مقام ابراهیم:

وَ إِذْ جَعَلْنَا الْبَیْتَ مَثٰابَةً لِلنّٰاسِ وَ أَمْناً وَ اتَّخِذُوا مِنْ مَقٰامِ إِبْرٰاهِیمَ مُصَلًّی ... (2)بقره (2) 125

نماز ظهر

457. نماز ظهر، از نمازهای واجب یومیّه:

حٰافِظُوا عَلَی الصَّلَوٰاتِ وَ الصَّلاٰةِ الْوُسْطیٰ وَ قُومُوا لِلّٰهِ قٰانِتِینَ . (3)بقره (2) 238

وَ لاٰ تَطْرُدِ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدٰاةِ وَ الْعَشِیِّ یُرِیدُونَ وَجْهَهُ مٰا عَلَیْکَ مِنْ حِسٰابِهِمْ مِنْ شَیْءٍ وَ مٰا مِنْ حِسٰابِکَ عَلَیْهِمْ مِنْ شَیْءٍ فَتَطْرُدَهُمْ فَتَکُونَ مِنَ الظّٰالِمِینَ . (4)انعام (6) 52

وَ أَقِمِ الصَّلاٰةَ طَرَفَیِ النَّهٰارِ وَ زُلَفاً مِنَ اللَّیْلِ إِنَّ الْحَسَنٰاتِ یُذْهِبْنَ السَّیِّئٰاتِ ذٰلِکَ ذِکْریٰ لِلذّٰاکِرِینَ . (5)هود (11) 114

أَقِمِ الصَّلاٰةَ لِدُلُوکِ الشَّمْسِ إِلیٰ غَسَقِ اللَّیْلِ وَ قُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ کٰانَ مَشْهُوداً. (6)اسراء (17) 78

وَ اصْبِرْ نَفْسَکَ مَعَ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدٰاةِ وَ الْعَشِیِّ یُرِیدُونَ وَجْهَهُ وَ لاٰ تَعْدُ عَیْنٰاکَ عَنْهُمْ تُرِیدُ زِینَةَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ لاٰ تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنٰا قَلْبَهُ عَنْ ذِکْرِنٰا وَ اتَّبَعَ هَوٰاهُ وَ کٰانَ أَمْرُهُ فُرُطاً. (7)کهف (18) 28

فَاصْبِرْ عَلیٰ مٰا یَقُولُونَ وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَ قَبْلَ غُرُوبِهٰا وَ مِنْ آنٰاءِ اللَّیْلِ فَسَبِّحْ وَ أَطْرٰافَ النَّهٰارِ لَعَلَّکَ تَرْضیٰ . (8)طه (20) 130

فَسُبْحٰانَ اللّٰهِ حِینَ تُمْسُونَ وَ حِینَ تُصْبِحُونَ

وَ لَهُ الْحَمْدُ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ عَشِیًّا وَ حِینَ تُظْهِرُونَ . (9)روم (30) 17 و 18

فَاصْبِرْ عَلیٰ مٰا یَقُولُونَ وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَ قَبْلَ الْغُرُوبِ

وَ مِنَ اللَّیْلِ فَسَبِّحْهُ وَ أَدْبٰارَ السُّجُودِ. (10)ق (50) 39 و 40

458. اهمّیّت نماز ظهر، در میان نمازهای یومیّه:

حٰافِظُوا عَلَی الصَّلَوٰاتِ وَ الصَّلاٰةِ الْوُسْطیٰ وَ قُومُوا لِلّٰهِ قٰانِتِینَ . (11)بقره (2) 238


1) 1) . گفته شده: نامگذاری نماز صبح به«قرآن الفجر»از باب استحباب کثرت قرائت قرآن در آن است. (الکشاف، ج 2، ص 687)

2) 2) . آیه مذکور بر وجوب ادای نماز طواف نزد مقام ابراهیم علیه السلام دلالت دارد. (زبدة البیان، ص 368)

3) 3) . براساس بعضی اقوال و روایات، مقصود از«الصلاة الوسطی»نماز ظهر است. (التبیان، ج 2، ص 275)

4) 4) . بنابراین قول که آیه شامل همۀ صلوات پنج‌گانۀ یومیه باشد. (مجمع البیان، ج 3 - 4، ص 473)

5) 5) . مقصود از«طرفی النهار»نماز صبح و ظهر و عصر است. (مجمع البیان، ج 5 - 6، ص 306؛ تفسیر القرآن العظیم، ابن کثیر، ج 4، ص 304)

6) 6) . گفته شده: آیه شامل همۀ نمازهای یومیه است. (مجمع البیان، ج 5 - 6، ص 669 و 670)

7) 7) . گفته شده: مورد آیه نمازهای پنج‌گانۀ یومیه است. (الدر المنثور، ج 5، ص 383)

8) 8) . مراد از«اطراف النهار»نماز ظهر است. (مجمع البیان، ج 7 - 8، ص 57 - 58)

9) 9) . مقصود از«حین تظهرون»نماز ظهر است. (مجمع البیان، ج 7 - 8، ص 468)

10) 10) . مقصود از«تسبیح»نماز و«قبل الغروب»نماز ظهر و عصر است. (الکشاف، ج 4، ص 392)

11) 11) . بنا بر اینکه مقصود از«الصلاة الوسطی»نماز ظهر باشد، ذکر آن پس از«الصلوات»[صلوات، شامل تمام نمازها می‌شود] از باب اهمیت نماز ظهر است. (مجمع البیان، ج 1 - 2، ص 599)

459. نماز ظهر، اولین نماز واجب بر پیامبر صلی الله علیه و آله و مسلمانان:

أَقِمِ الصَّلاٰةَ لِدُلُوکِ الشَّمْسِ إِلیٰ غَسَقِ اللَّیْلِ وَ قُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ کٰانَ مَشْهُوداً. (1)اسراء (17) 78

نیز ==> حکم، حکم نماز، اوقات نماز

نماز عشا

460. نماز عشا، از نمازهای واجب یومیه:

حٰافِظُوا عَلَی الصَّلَوٰاتِ وَ الصَّلاٰةِ الْوُسْطیٰ وَ قُومُوا لِلّٰهِ قٰانِتِینَ . (2)بقره (2) 238

وَ أَقِمِ الصَّلاٰةَ طَرَفَیِ النَّهٰارِ وَ زُلَفاً مِنَ اللَّیْلِ إِنَّ الْحَسَنٰاتِ یُذْهِبْنَ السَّیِّئٰاتِ ذٰلِکَ ذِکْریٰ لِلذّٰاکِرِینَ . (3)هود (11) 114

أَقِمِ الصَّلاٰةَ لِدُلُوکِ الشَّمْسِ إِلیٰ غَسَقِ اللَّیْلِ وَ قُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ کٰانَ مَشْهُوداً. (4)اسراء (17) 78

وَ اصْبِرْ نَفْسَکَ مَعَ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدٰاةِ وَ الْعَشِیِّ یُرِیدُونَ وَجْهَهُ وَ لاٰ تَعْدُ عَیْنٰاکَ عَنْهُمْ تُرِیدُ زِینَةَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ لاٰ تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنٰا قَلْبَهُ عَنْ ذِکْرِنٰا


1) 1) . براساس روایتی از امام صادق علیه السلام اولین نماز فریضه، نماز ظهر است، به دلیل«اقم الصلاة لدلوک الشمس الی...». (تفسیر نور الثقلین، ج 3، ص 200، ح 372)

2) 2) . گفته شده: آیۀ مزبور بر همۀ نمازهای پنجگانه دلالت دارد. (التبیان، ج 2، ص 275 - 276 ؛ مجمع البیان، ج 1 - 2، ص 599)

3) 3) . بنا بر قولی«زلفاً من اللیل»شامل نماز عشا است. (مجمع البیان، ج 5 - 6، ص 306؛ الکشاف، ج 2، ص 434)

4) 4) . جملۀ«غسق اللّیل»شامل نماز عشا می‌باشد. (مجمع البیان، ج 5 - 6، ص 670)

وَ اتَّبَعَ هَوٰاهُ وَ کٰانَ أَمْرُهُ فُرُطاً. (1)کهف (18) 28

فَاصْبِرْ عَلیٰ مٰا یَقُولُونَ وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَ قَبْلَ غُرُوبِهٰا وَ مِنْ آنٰاءِ اللَّیْلِ فَسَبِّحْ وَ أَطْرٰافَ النَّهٰارِ لَعَلَّکَ تَرْضیٰ . (2)طه (20) 130

... لِیَسْتَأْذِنْکُمُ الَّذِینَ مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ ... مِنْ قَبْلِ صَلاٰةِ الْفَجْرِ وَ حِینَ تَضَعُونَ ثِیٰابَکُمْ مِنَ الظَّهِیرَةِ وَ مِنْ بَعْدِ صَلاٰةِ الْعِشٰاءِ .... نور (24) 58

فَسُبْحٰانَ اللّٰهِ حِینَ تُمْسُونَ وَ حِینَ تُصْبِحُونَ

وَ لَهُ الْحَمْدُ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ عَشِیًّا وَ حِینَ تُظْهِرُونَ . (3)روم (30) 17 و 18

فَاصْبِرْ عَلیٰ مٰا یَقُولُونَ وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَ قَبْلَ الْغُرُوبِ

وَ مِنَ اللَّیْلِ فَسَبِّحْهُ وَ أَدْبٰارَ السُّجُودِ. (4)ق (50) 39 و 40

وَ مِنَ اللَّیْلِ فَسَبِّحْهُ وَ إِدْبٰارَ النُّجُومِ . (5)طور (52) 49

نیز ==> حکم، حکم نماز، اوقات نماز

نماز عصر

461. نماز عصر، از نمازهای واجب یومیّه:

حٰافِظُوا عَلَی الصَّلَوٰاتِ وَ الصَّلاٰةِ الْوُسْطیٰ وَ قُومُوا لِلّٰهِ قٰانِتِینَ . (6)بقره (2) 238

وَ اذْکُرْ رَبَّکَ فِی نَفْسِکَ تَضَرُّعاً وَ خِیفَةً وَ دُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ بِالْغُدُوِّ وَ الْآصٰالِ وَ لاٰ تَکُنْ مِنَ الْغٰافِلِینَ . (7)اعراف (7) 205

وَ لاٰ تَطْرُدِ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدٰاةِ وَ الْعَشِیِّ یُرِیدُونَ وَجْهَهُ مٰا عَلَیْکَ مِنْ حِسٰابِهِمْ مِنْ شَیْءٍ وَ مٰا مِنْ حِسٰابِکَ عَلَیْهِمْ مِنْ شَیْءٍ فَتَطْرُدَهُمْ فَتَکُونَ مِنَ الظّٰالِمِینَ . (8)انعام (6) 52

وَ أَقِمِ الصَّلاٰةَ طَرَفَیِ النَّهٰارِ وَ زُلَفاً مِنَ اللَّیْلِ إِنَّ الْحَسَنٰاتِ یُذْهِبْنَ السَّیِّئٰاتِ ذٰلِکَ ذِکْریٰ لِلذّٰاکِرِینَ . (9)هود (11) 114

أَقِمِ الصَّلاٰةَ لِدُلُوکِ الشَّمْسِ إِلیٰ غَسَقِ اللَّیْلِ وَ قُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ کٰانَ مَشْهُوداً. (10)اسراء (17) 78

فَاصْبِرْ عَلیٰ مٰا یَقُولُونَ وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَ قَبْلَ غُرُوبِهٰا وَ مِنْ آنٰاءِ اللَّیْلِ فَسَبِّحْ وَ أَطْرٰافَ النَّهٰارِ لَعَلَّکَ تَرْضیٰ . (11)طه (20) 130

فَسُبْحٰانَ اللّٰهِ حِینَ تُمْسُونَ وَ حِینَ تُصْبِحُونَ

وَ لَهُ الْحَمْدُ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ عَشِیًّا وَ حِینَ تُظْهِرُونَ . (12)روم (30) 17 و 18

فَاصْبِرْ عَلیٰ مٰا یَقُولُونَ وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَ قَبْلَ الْغُرُوبِ

وَ مِنَ اللَّیْلِ فَسَبِّحْهُ وَ أَدْبٰارَ السُّجُودِ. (13)ق (50) 39 و 40

462. سوگند خدا به عصر و فریضۀ آن:

وَ الْعَصْرِ. (14)عصر (103) 1

463. اهمّیّت نماز عصر، در میان نمازهای یومیّه:

حٰافِظُوا عَلَی الصَّلَوٰاتِ وَ الصَّلاٰةِ الْوُسْطیٰ وَ قُومُوا لِلّٰهِ قٰانِتِینَ . (15)بقره (2) 238

نیز ==> حکم، حکم نماز، اوقات نماز

نماز عید فطر

464. وجوب نماز عید فطر بر مسلمانان:

وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ آتُوا الزَّکٰاةَ وَ ارْکَعُوا مَعَ الرّٰاکِعِینَ . (16)بقره (2) 43


1) 1) . براساس روایتی از صادقین علیهما السلام مقصود از«بالغداوة و العشی»نماز در اوقات مذکور است. (تفسیر نور الثقلین، ج 3، ص 258، ح 68)

2) 2) . مقصود از«تسبیح»نماز است و جملۀ«من آناء اللیل»شامل نماز عشا می‌شود. (الکشاف، ج 3، ص 96 - 97؛ التبیان، ج 7، ص 222)

3) 3) . مقصود از«حین تمسون»نماز مغرب و عشا است. (مجمع البیان، ج 7 - 8، ص 468)

4) 4) . مقصود از«تسبیح»نماز، و«من اللیل»شامل نماز مغرب و عشا می‌گردد. (التبیان، ج 9، ص 374 - 375)

5) 5) . گفته شده: مقصود از«من اللیل فسبحه»نماز مغرب و عشا است. (مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 257)

6) 6) . گفته شده: آیۀ مزبور شامل تمامی نمازهای پنجگانه می‌شود. (التبیان، ج 2، ص 275 - 276 ؛ مجمع البیان، ج 1 - 2، ص 599)

7) 7) . گفته شده: مقصود از«آصال»نماز عصر است. (جامع البیان، ج 6، جزء 9، ص 223)

8) 8) . گفته شده: مقصود از«بالغداوة و العشی»نماز صبح و عصر است. (مجمع البیان، ج 3 - 4، ص 473)

9) 9) . بنا بر قولی جملۀ«طرفی النهار»شامل نماز عصر است. (مجمع البیان، ج 5 - 6، ص 306)

10) 10) . آیۀ مذکور شامل تمامی فرائض یومیه از جمله نماز عصر می‌گردد. (مجمع البیان، ج 5 - 6، ص 670)

11) 11) . مراد از تسبیح در آیه، نماز است و منظور از«قبل غروبها»نماز عصر است. (مجمع البیان، ج 7 - 8، ص 57 - 58)

12) 12) . مقصود از تسبیح، نماز و از«عشیا»نماز عصر است. (الکشاف، ج 3، ص 471 - 472 ؛ التبیان، ج 8، ص 237)

13) 13) . مراد از«تسبیح»نماز است و جملۀ«قبل الغروب»شامل نماز عصر می‌شود. (التبیان، ج 9، ص 374 - 375)

14) 14) . گفته شده: مقصود از«عصر»نماز عصر است. (مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 815)

15) 15) . بنا بر اینکه مقصود از«الصلاة الوسطی»نماز عصر باشد، ذکر آن پس از«الصلوات»که شامل آن نیز هست از باب اهمیت و تعظیم است. (مجمع البیان، ج 1 - 2، ص 599 ؛ الکشاف، ج 1، ص 278)

16) 16) . گفته شده: جملۀ«و ارکعوا مع الراکعین»شامل نمازهایی چون عیدین می‌شود. (زبدة البیان، ص 183)

حٰافِظُوا عَلَی الصَّلَوٰاتِ وَ الصَّلاٰةِ الْوُسْطیٰ وَ قُومُوا لِلّٰهِ قٰانِتِینَ . (1)بقره (2) 238

قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَکّٰی

وَ ذَکَرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلّٰی . (2)اعلی (87) 14 و 15

465. وجوب اقامۀ نماز عید فطر با جماعت:

وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ آتُوا الزَّکٰاةَ وَ ارْکَعُوا مَعَ الرّٰاکِعِینَ . (3)بقره (2) 43

نماز عید قربان

466. وجوب نماز عید قربان بر مسلمانان:

وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ آتُوا الزَّکٰاةَ وَ ارْکَعُوا مَعَ الرّٰاکِعِینَ . (4)بقره (2) 43

حٰافِظُوا عَلَی الصَّلَوٰاتِ وَ الصَّلاٰةِ الْوُسْطیٰ وَ قُومُوا لِلّٰهِ قٰانِتِینَ . (5)بقره (2) 238

فَصَلِّ لِرَبِّکَ وَ انْحَرْ. (6)کوثر (108) 2

467. وجوب اقامۀ نماز عید قربان با جماعت:

وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ آتُوا الزَّکٰاةَ وَ ارْکَعُوا مَعَ الرّٰاکِعِینَ . (7)بقره (2) 43

468. فضیلت تکبیر گفتن، پس از نماز عید قربان و پانزده نماز در پی آن:

لِیَشْهَدُوا مَنٰافِعَ لَهُمْ وَ یَذْکُرُوا اسْمَ اللّٰهِ فِی أَیّٰامٍ مَعْلُومٰاتٍ عَلیٰ مٰا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِیمَةِ الْأَنْعٰامِ فَکُلُوا مِنْهٰا وَ أَطْعِمُوا الْبٰائِسَ الْفَقِیرَ. (8)حج (22) 28

نماز قصر

==> همین مدخل، نماز مسافر

نماز کافران

469. سوت کشیدن و کف زدن، نماز کافران در مسجد الحرام:

وَ مٰا کٰانَ صَلاٰتُهُمْ عِنْدَ الْبَیْتِ إِلاّٰ مُکٰاءً وَ تَصْدِیَةً فَذُوقُوا الْعَذٰابَ بِمٰا کُنْتُمْ تَکْفُرُونَ . انفال (8) 35

نیز ==> همین مدخل، کافران و نماز

نمازگزاران

اشاره

470. پایبندی به نماز و به جا آوردن دایمی آن، از

1) 1) . بعید نیست که به آیۀ یادشده برای وجوب نماز عیدین استدلال شود. (فقه القرآن فی شرح آیات الاحکام، ج 1، ص 79)

2) 2) . بنا بر قولی، مقصود از«تزکی»زکات فطره و«فصلّی»نماز عید فطر است. (مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 722)

3) 3) . گفته شده: جملۀ«و ارکعوا مع الراکعین»شامل نمازهایی است که واجب است به جماعت خوانده شود، همانند نماز عیدین. (زبدة البیان، ص 183)

4) 4) . بنابراین احتمال که جملۀ«و ارکعوا مع الراکعین»پس از جملۀ«و اقیموا الصلاة»[که وجوب صلاة را علی الاطلاق می‌رساند] ناظر به نمازهایی باشد که واجب است به جماعت خوانده شود، همچون نماز عیدین. (زبدة البیان، ص 182 - 183)

5) 5) . بعید نیست که به آیۀ یادشده بر وجوب نماز عیدین، [فطر و قربان] استدلال شود. (فقه القرآن فی شرح آیات الاحکام، ج 1، ص 79)

6) 6) . گفته شده: مراد از«صلاة»در آیه، نماز عید قربان است. (زبدة البیان، ص 136)

7) 7) . بنابراین احتمال که جملۀ«و ارکعوا مع الراکعین»پس از جملۀ«و اقیموا الصلاة»[که وجوب صلاة را علی الاطلاق می‌رساند] ناظر به نمازهایی باشد که واجب است به جماعت خوانده شود، همچون نماز عیدین. (زبدة البیان، ص 182 - 183)

8) 8) . براساس روایتی از امام صادق علیه السلام مقصود از«و یذکروا اسم اللّٰه»تکبیرهایی است که در تعقیب پانزده نماز که اول آنها ظهر عید است. (تفسیر نور الثقلین، ج 3، ص 490، ح 82)

نشانه‌های نمازگزاران حقیقی:

إِلاَّ الْمُصَلِّینَ

اَلَّذِینَ هُمْ عَلیٰ صَلاٰتِهِمْ دٰائِمُونَ . معارج (70) 22 و 23

471. مداومت و مراقبت بر انجام دادن به موقع نماز، نشانۀ نمازگزار واقعی:

وَ الَّذِینَ هُمْ عَلیٰ صَلاٰتِهِمْ یُحٰافِظُونَ . معارج (70) 34

472. نمازگزاران بی‌اعتقاد به معاد و تکذیب‌گر کیفرهای الهی، مورد نفرین خداوند:

أَ رَأَیْتَ الَّذِی یُکَذِّبُ بِالدِّینِ

فَوَیْلٌ لِلْمُصَلِّینَ . (1)ماعون (107) 1 و 4

473. نمازگزاران غافل و سهل انگار در امر نماز، گرفتار نفرین و عذاب الهی:

فَوَیْلٌ لِلْمُصَلِّینَ

اَلَّذِینَ هُمْ عَنْ صَلاٰتِهِمْ سٰاهُونَ . ماعون (107) 4 و 5

474. نمازگزاران ریاکار، مبتلا به عذاب و نفرین خداوند:

فَوَیْلٌ لِلْمُصَلِّینَ

اَلَّذِینَ هُمْ یُرٰاؤُنَ . ماعون (107) 4 و 6

475. نمازگزاران بی‌اعتنا به نیازهای مردم، گرفتار نفرین خداوند:

فَوَیْلٌ لِلْمُصَلِّینَ

وَ یَمْنَعُونَ الْمٰاعُونَ . ماعون (107) 4 و 7

476. نمازگزاران پرخاشگر و طردکنندۀ یتیمان، مورد نفرین خداوند:

أَ رَأَیْتَ الَّذِی یُکَذِّبُ بِالدِّینِ

فَذٰلِکَ الَّذِی یَدُعُّ الْیَتِیمَ

وَ یَمْنَعُونَ الْمٰاعُونَ . ماعون (107) 1 و 2 و 7

477. نمازگزاران رویگردان از اطعام مساکین و اعراض‌کننده از تشویق دیگران به آن، مورد نفرین خداوند:

أَ رَأَیْتَ الَّذِی یُکَذِّبُ بِالدِّینِ

وَ لاٰ یَحُضُّ عَلیٰ طَعٰامِ الْمِسْکِینِ

وَ یَمْنَعُونَ الْمٰاعُونَ . ماعون (107) 1 و 3 و 7

احترام نمازگزاران

478. بهره‌مندی از بهشت همراه با احترام و تکریم، پاداش نمازگزاران خائف از پروردگار:

إِلاَّ الْمُصَلِّینَ

وَ الَّذِینَ هُمْ مِنْ عَذٰابِ رَبِّهِمْ مُشْفِقُونَ

أُولٰئِکَ فِی جَنّٰاتٍ مُکْرَمُونَ . معارج (70) 22 و 27 و 35

479. مؤمنان نمازگزار، بهره‌مند از روزی کریمانۀ خدا:

اَلَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ ... أُولٰئِکَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا لَهُمْ ... وَ رِزْقٌ کَرِیمٌ . انفال (8) 3 و 4

امانتداری نمازگزاران

==> همین مدخل، اوصاف نمازگزاران، امانتداری

اوصاف نمازگزاران

1. امانتداری
480. امانتداری، از اوصاف نمازگزاران:

إِلاَّ الْمُصَلِّینَ

وَ الَّذِینَ هُمْ لِأَمٰانٰاتِهِمْ وَ عَهْدِهِمْ رٰاعُونَ . معارج (70) 22 و 32

481. امانتداری نمازگزاران، زمینه‌ساز تکریم آنان در بهشت:

إِلاَّ الْمُصَلِّینَ

وَ الَّذِینَ هُمْ لِأَمٰانٰاتِهِمْ وَ عَهْدِهِمْ رٰاعُونَ

أُولٰئِکَ فِی جَنّٰاتٍ مُکْرَمُونَ . معارج (70) 22 و 32 و 35


1) 1) .«فاء»در«فویل»برای تفریع است و دلالت دارد که مراد از«مصلّین»نفرین شده همان کسانی‌اند که قبلاً وصف شده‌اند

2. انفاق
482. تعیین مقدار معیّنی از اموال برای انفاق، از اوصاف نمازگزاران:

إِلاَّ الْمُصَلِّینَ

وَ الَّذِینَ فِی أَمْوٰالِهِمْ حَقٌّ مَعْلُومٌ

لِلسّٰائِلِ وَ الْمَحْرُومِ . معارج (70) 22 و 24 و 25

3. ایمان به قیامت
483. عقیده و باور نمازگزاران به روز جزا و برپایی قیامت:

إِلاَّ الْمُصَلِّینَ

وَ الَّذِینَ یُصَدِّقُونَ بِیَوْمِ الدِّینِ . معارج (70) 22 و 26

4. خوف از عذاب
484. خوف و نگرانی نمازگزاران، از عذاب پروردگار:

إِلاَّ الْمُصَلِّینَ

وَ الَّذِینَ هُمْ مِنْ عَذٰابِ رَبِّهِمْ مُشْفِقُونَ . معارج (70) 22 و 27

485. اطمینان نداشتن نمازگزاران، به ایمنی خود از عذاب الهی، دلیل هراس آنان از عذاب آخرت:

إِلاَّ الْمُصَلِّینَ

وَ الَّذِینَ هُمْ مِنْ عَذٰابِ رَبِّهِمْ مُشْفِقُونَ

إِنَّ عَذٰابَ رَبِّهِمْ غَیْرُ مَأْمُونٍ . معارج (70) 22 و 27 و 28

486. بهره‌مندی از بهشت همراه با احترام، پاداش نمازگزاران بیمناک از عذاب پروردگار:

إِلاَّ الْمُصَلِّینَ

وَ الَّذِینَ هُمْ مِنْ عَذٰابِ رَبِّهِمْ مُشْفِقُونَ

أُولٰئِکَ فِی جَنّٰاتٍ مُکْرَمُونَ . معارج (70) 22 و 27 و 35

5. صبر
487. شکیبایی نمازگزاران، در برابر شرّ و بدی:

إِنَّ الْإِنْسٰانَ خُلِقَ هَلُوعاً

إِذٰا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزُوعاً

إِلاَّ الْمُصَلِّینَ . معارج (70) 19 و 20 و 22

6 . عفّت
488. نمازگزاران، انسانهایی پاک‌دامن و به دور از آلودگیهای جنسی:

إِلاَّ الْمُصَلِّینَ

وَ الَّذِینَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حٰافِظُونَ

إِلاّٰ عَلیٰ أَزْوٰاجِهِمْ أَوْ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُهُمْ فَإِنَّهُمْ غَیْرُ مَلُومِینَ

فَمَنِ ابْتَغیٰ وَرٰاءَ ذٰلِکَ فَأُولٰئِکَ هُمُ العٰادُونَ . معارج (70) 22 و 29 - 31

7. گواهی به حق
489. ادای شهادت و گواهی به حق، از اوصاف نمازگزاران حقیقی:

إِلاَّ الْمُصَلِّینَ

وَ الَّذِینَ هُمْ بِشَهٰادٰاتِهِمْ قٰائِمُونَ . معارج (70) 22 و 33

8 . وفای به عهد
490. نمازگزاران، پایبند به عهد و پیمان خویش:

إِلاَّ الْمُصَلِّینَ

وَ الَّذِینَ هُمْ لِأَمٰانٰاتِهِمْ وَ عَهْدِهِمْ رٰاعُونَ . معارج (70) 22 و 32

ایمان نمازگزاران

==> همین مدخل، اوصاف نمازگزاران، ایمان به قیامت و مصادیق نمازگزاران، مؤمنان

بشارت به نمازگزاران

491. مؤمنان نمازگزار، بهره‌مند از بشارت الهی:

... اَلْعٰابِدُونَ ... اَلرّٰاکِعُونَ السّٰاجِدُونَ ... وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِینَ . توبه (9) 112

وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ مُوسیٰ وَ أَخِیهِ أَنْ تَبَوَّءٰا لِقَوْمِکُمٰا بِمِصْرَ بُیُوتاً وَ اجْعَلُوا بُیُوتَکُمْ قِبْلَةً وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِینَ . یونس (10) 87

بهداشت نمازگزاران

==> همین مدخل، بهداشت و نماز

پاداش نمازگزاران

==> همین مدخل، پاداش نماز

تشبیه نمازگزاران

492. تشبیه نمازگزاران از صحابۀ پیامبر در انجیل و تورات، به رشد شگفت‌انگیز جوانۀ گیاه:

مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ مَعَهُ ... تَرٰاهُمْ رُکَّعاً سُجَّداً ... وَ مَثَلُهُمْ فِی الْإِنْجِیلِ کَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ فَآزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَویٰ عَلیٰ سُوقِهِ یُعْجِبُ الزُّرّٰاعَ ... (1)فتح (48) 29

تشکّر از نمازگزاران

493. تشکّر خداوند از نمازگزاران، با بهره‌مند کردن آنان از فضل و عنایت خویش:

إِنَّ الَّذِینَ ... وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ ... لِیُوَفِّیَهُمْ أُجُورَهُمْ وَ یَزِیدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّهُ غَفُورٌ شَکُورٌ. فاطر (35) 29 و 30

تقارن نمازگزاران

==> همین مدخل، آداب نماز، تقارن نمازگزاران

تهدید نمازگزاران

494. تهدید خداوند به برخی نمازگزاران، به دلیل خودداری از امدادرسانی به نیازمندان:

فَوَیْلٌ لِلْمُصَلِّینَ

وَ یَمْنَعُونَ الْمٰاعُونَ . ماعون (107) 4 و 7

495. نمازگزاران ریاکار، مورد تهدید خداوند:

فَوَیْلٌ لِلْمُصَلِّینَ

اَلَّذِینَ هُمْ یُرٰاؤُنَ . ماعون (107) 4 و 6

496. غفلت و بی‌توجّهی در نماز، زمینۀ هشدار خداوند به برخی نمازگزاران:

فَوَیْلٌ لِلْمُصَلِّینَ

اَلَّذِینَ هُمْ عَنْ صَلاٰتِهِمْ سٰاهُونَ . (2)

ماعون (107) 4 و 5

خوف نمازگزاران

==> همین مدخل، اوصاف نمازگزاران، خوف از عذاب

درجات نمازگزاران

497. نمازگزاران، برخوردار از درجاتی والا در پیشگاه الهی:

اَلَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ .... لَهُمْ دَرَجٰاتٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ مَغْفِرَةٌ وَ رِزْقٌ کَرِیمٌ . انفال (8) 3 و 4

رزق نمازگزاران

498. بهره‌مندی نمازگزاران، از رزق الهی:

إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِینَ إِذٰا ذُکِرَ اللّٰهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَ إِذٰا تُلِیَتْ عَلَیْهِمْ آیٰاتُهُ زٰادَتْهُمْ إِیمٰاناً وَ عَلیٰ رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ

اَلَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ وَ مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ یُنْفِقُونَ

أُولٰئِکَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا لَهُمْ دَرَجٰاتٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ مَغْفِرَةٌ وَ رِزْقٌ کَرِیمٌ . انفال (8) 2 -\4

وَ أْمُرْ أَهْلَکَ بِالصَّلاٰةِ وَ اصْطَبِرْ عَلَیْهٰا لاٰ نَسْئَلُکَ رِزْقاً نَحْنُ نَرْزُقُکَ وَ الْعٰاقِبَةُ لِلتَّقْویٰ . طه (20) 132

رِجٰالٌ لاٰ تُلْهِیهِمْ تِجٰارَةٌ وَ لاٰ بَیْعٌ عَنْ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ إِقٰامِ الصَّلاٰةِ وَ إِیتٰاءِ الزَّکٰاةِ یَخٰافُونَ یَوْماً تَتَقَلَّبُ فِیهِ الْقُلُوبُ وَ الْأَبْصٰارُ

لِیَجْزِیَهُمُ اللّٰهُ أَحْسَنَ مٰا عَمِلُوا وَ یَزِیدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ وَ اللّٰهُ یَرْزُقُ مَنْ یَشٰاءُ بِغَیْرِ حِسٰابٍ . نور (24) 37 و 38

فَإِذٰا قُضِیَتِ الصَّلاٰةُ فَانْتَشِرُوا فِی الْأَرْضِ وَ ابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللّٰهِ وَ اذْکُرُوا اللّٰهَ کَثِیراً لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ

وَ إِذٰا رَأَوْا تِجٰارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَیْهٰا وَ تَرَکُوکَ قٰائِماً قُلْ


1) 1) . بنا بر اینکه«مثلهم فی التوراة و مثلهم فی الانجیل»یک حکم داشته و«کزرع...»ناظر به هر دو مَثَلِ تورات و انجیل باشد. (روح المعانی، ج 14، جزء 26، ص 190)

2) 2) .«سهو»[مصدر«ساهون»]، به معنای غفلت است.(المصباح، ج 1 - 2، ص 293،«سها»)

مٰا عِنْدَ اللّٰهِ خَیْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَ مِنَ التِّجٰارَةِ وَ اللّٰهُ خَیْرُ الرّٰازِقِینَ . جمعه (62) 10 و 11

سکوت نمازگزاران

499. لزوم رعایت سکوت نمازگزاران در نماز جماعت، به هنگام قرائت امام:

وَ إِذٰا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَ أَنْصِتُوا ... (1)اعراف (7) 204

صبر نمازگزاران

==> همین مدخل، اوصاف نمازگزاران، صبر

صورت نمازگزاران

500. نورانیّت سیمای نمازگزاران از اصحاب پیامبر، در قیامت:

مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ مَعَهُ ... تَرٰاهُمْ رُکَّعاً سُجَّداً ... سِیمٰاهُمْ فِی وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ .... فتح (48) 29

نیز ==> صورت، صورت و قبله

عفّت نمازگزاران

==> همین مدخل، اوصاف نمازگزاران، عفّت

کرامت نمازگزاران

==> همین مدخل، احترام نمازگزاران

مصادیق نمازگزاران

1. ابرار
501. برپاداشتن نماز، از اوصاف ابرار، جلوه‌ای از صدق آنان:

لَیْسَ الْبِرَّ ... وَ لٰکِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ ... وَ أَقٰامَ الصَّلاٰةَ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ صَدَقُوا .... بقره (2) 177

2. ابراهیم علیه السلام

==> ابراهیم علیه السلام ، ابراهیم علیه السلام و نماز

3. اسحاق علیه السلام

==> همین مدخل، اسحاق علیه السلام و نماز

4. اسماعیل علیه السلام

==> همین مدخل، اسماعیل علیه السلام و نماز

5. اسماعیل صادق الوعد علیه السلام

==> همین مدخل، توصیه به نماز

6 . اولو الألباب
502. اولو الألباب، از برپاکنندگان نماز:

... أُولُوا الْأَلْبٰابِ وَ الَّذِینَ ... وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ .... رعد (13) 19 و 22

7. بنی اسرائیل

==> بنی اسرائیل، نماز در بنی اسرائیل

8 . زکریّا علیه السلام
503. نماز و عبادت خالصانۀ زکریّا علیه السلام از ویژگیهای برجستۀ آن حضرت:

هُنٰالِکَ دَعٰا زَکَرِیّٰا رَبَّهُ قٰالَ رَبِّ هَبْ لِی مِنْ لَدُنْکَ ذُرِّیَّةً طَیِّبَةً إِنَّکَ سَمِیعُ الدُّعٰاءِ

فَنٰادَتْهُ الْمَلاٰئِکَةُ وَ هُوَ قٰائِمٌ یُصَلِّی فِی الْمِحْرٰابِ أَنَّ اللّٰهَ یُبَشِّرُکَ بِیَحْییٰ مُصَدِّقاً بِکَلِمَةٍ مِنَ اللّٰهِ وَ سَیِّداً وَ حَصُوراً وَ نَبِیًّا مِنَ الصّٰالِحِینَ . آل عمران (3) 38 و 39

ذِکْرُ رَحْمَتِ رَبِّکَ عَبْدَهُ زَکَرِیّٰا

فَخَرَجَ عَلیٰ قَوْمِهِ مِنَ الْمِحْرٰابِ فَأَوْحیٰ إِلَیْهِمْ أَنْ سَبِّحُوا بُکْرَةً وَ عَشِیًّا. مریم (19) 2 و 11

504. بشارت اعطای یحیی علیه السلام به زکریّا علیه السلام به هنگام نماز، در محراب:

هُنٰالِکَ دَعٰا زَکَرِیّٰا رَبَّهُ قٰالَ رَبِّ هَبْ لِی مِنْ لَدُنْکَ ذُرِّیَّةً طَیِّبَةً إِنَّکَ سَمِیعُ الدُّعٰاءِ

فَنٰادَتْهُ الْمَلاٰئِکَةُ وَ هُوَ قٰائِمٌ یُصَلِّی فِی الْمِحْرٰابِ أَنَّ اللّٰهَ یُبَشِّرُکَ بِیَحْییٰ مُصَدِّقاً بِکَلِمَةٍ مِنَ اللّٰهِ وَ سَیِّداً وَ حَصُوراً


1) 1) . یک احتمال در رعایت سکوت به هنگام قرائت قرآن، مربوط به نماز جماعت است. (مجمع البیان، ج 3 - 4، ص 791 ؛ الکشاف، ج 2، ص 192)

وَ نَبِیًّا مِنَ الصّٰالِحِینَ . آل عمران (3) 38 و 39

9. سلیمان علیه السلام
505. سلیمان علیه السلام از نمازگزاران:

وَ وَهَبْنٰا لِدٰاوُدَ سُلَیْمٰانَ نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوّٰابٌ

إِذْ عُرِضَ عَلَیْهِ بِالْعَشِیِّ الصّٰافِنٰاتُ الْجِیٰادُ

فَقٰالَ إِنِّی أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَیْرِ عَنْ ذِکْرِ رَبِّی حَتّٰی تَوٰارَتْ بِالْحِجٰابِ . (1)ص (38) 30 - 32

10. شعیب علیه السلام

==> همین مدخل، شعیب علیه السلام و نماز

11. صحابه
506. تمجید خدا از اصحاب پیامبر، به دلیل برگزاری نماز و سجده‌های طولانی:

مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ مَعَهُ أَشِدّٰاءُ عَلَی الْکُفّٰارِ رُحَمٰاءُ بَیْنَهُمْ تَرٰاهُمْ رُکَّعاً سُجَّداً یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنَ اللّٰهِ وَ رِضْوٰاناً سِیمٰاهُمْ فِی وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ ذٰلِکَ مَثَلُهُمْ فِی التَّوْرٰاةِ وَ مَثَلُهُمْ فِی الْإِنْجِیلِ کَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ فَآزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَویٰ عَلیٰ سُوقِهِ یُعْجِبُ الزُّرّٰاعَ لِیَغِیظَ بِهِمُ الْکُفّٰارَ وَعَدَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وَ أَجْراً عَظِیماً. فتح (48) 29

507. تکلیف صحابه به نماز شب از سوی خداوند:

إِنَّ رَبَّکَ یَعْلَمُ أَنَّکَ تَقُومُ أَدْنیٰ مِنْ ثُلُثَیِ اللَّیْلِ ... وَ طٰائِفَةٌ مِنَ الَّذِینَ مَعَکَ ... وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ .... مزمّل (73) 20

508. نماز و رکوع و سجود بسیار، از فضایل بیان شده برای صحابۀ پیامبر، در تورات و انجیل:

مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ مَعَهُ ... تَرٰاهُمْ رُکَّعاً سُجَّداً ... سِیمٰاهُمْ فِی وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ ذٰلِکَ مَثَلُهُمْ فِی التَّوْرٰاةِ وَ مَثَلُهُمْ فِی الْإِنْجِیلِ کَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ .... فتح (48) 29

نیز ==> همین مدخل، صحابه و نماز

12. علی علیه السلام
509. علی علیه السلام انسانی مؤمن و اقامه‌کنندۀ نماز:

إِنَّمٰا وَلِیُّکُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکٰاةَ وَ هُمْ رٰاکِعُونَ . (2)مائده (5) 55

510. انفاق علی علیه السلام در رکوع نماز، مایۀ فضیلت برای آن حضرت:

إِنَّمٰا وَلِیُّکُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکٰاةَ وَ هُمْ رٰاکِعُونَ . مائده (5) 55

13. عیسی علیه السلام

==> همین مدخل، عیسی علیه السلام و نماز

14. مجاهدان
511. اقامۀ نماز، از ویژگیهای پیکارگران راه خدا:

أُذِنَ لِلَّذِینَ یُقٰاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا .... اَلَّذِینَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیٰارِهِمْ بِغَیْرِ حَقٍّ إِلاّٰ أَنْ یَقُولُوا رَبُّنَا اللّٰهُ وَ لَوْ لاٰ دَفْعُ اللّٰهِ النّٰاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَهُدِّمَتْ ...

اَلَّذِینَ إِنْ مَکَّنّٰاهُمْ فِی الْأَرْضِ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ .... حج (22) 39 -\41

نیز ==> همین مدخل، مجاهدان و نماز

15. محمّد صلی الله علیه و آله

==> محمّد صلی الله علیه و آله ، نماز محمّد صلی الله علیه و آله

16. مخبتان

1) 1) . گفته شده: مقصود از«ذکر ربی»نماز عصر است. (الکشّاف، ج 4، ص 92 ؛ مجمع البیان، ج 7 - 8، ص 740)

2) 2) . براساس روایات و اقوال مفسران شیعه و اهل سنّت، آیۀ مزبور، دربارۀ علی علیه السلام نازل شده است. (الکشاف، ج 1، ص 649 ؛ جامع البیان، ج 4، جزء 6، ص 628 - 629 ؛ الدر المنثور، ج 3، ص 105 - 106 ؛ تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 643، ح 257 - 269 ؛ التبیان، ج 3، ص 558 - 564)

512. مخبتان، از اقامه‌کنندگان نماز:

وَ لِکُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنٰا مَنْسَکاً لِیَذْکُرُوا اسْمَ اللّٰهِ عَلیٰ مٰا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِیمَةِ الْأَنْعٰامِ فَإِلٰهُکُمْ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ فَلَهُ أَسْلِمُوا وَ بَشِّرِ الْمُخْبِتِینَ

اَلَّذِینَ إِذٰا ذُکِرَ اللّٰهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَ الصّٰابِرِینَ عَلیٰ مٰا أَصٰابَهُمْ وَ الْمُقِیمِی الصَّلاٰةِ وَ مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ یُنْفِقُونَ . حجّ (22) 34 و 35

17. مریم علیها السلام

==> همین مدخل، قنوت در نماز و مریم علیها السلام و نماز

18. مسیحیان

==> همین مدخل، مسیحیان و نماز

19. موسی علیه السلام
513. مأموریّت موسی علیه السلام و بنی اسرائیل برای اقامۀ نماز در خانه‌های خود، به دلیل ترس از ستمگران زمان خود:

وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ مُوسیٰ وَ أَخِیهِ أَنْ تَبَوَّءٰا لِقَوْمِکُمٰا بِمِصْرَ بُیُوتاً وَ اجْعَلُوا بُیُوتَکُمْ قِبْلَةً وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِینَ . (1)یونس (10) 87

نیز ==> همین مدخل، موسی علیه السلام و نماز

20. مؤمنان
514. مؤمنان، از اقامه‌کنندگان نماز:

وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ آتُوا الزَّکٰاةَ وَ مٰا تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِکُمْ مِنْ خَیْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ. بقره (2) 110

وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِنٰاتُ ... وَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ .... توبه (9) 71

قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ

وَ الَّذِینَ هُمْ عَلیٰ صَلَوٰاتِهِمْ یُحٰافِظُونَ . مؤمنون (23) 1 و 9

نیز ==> مؤمنان، تهجّد مؤمنان، نماز مؤمنان

21. هارون علیه السلام
515. مأموریّت هارون علیه السلام و بنی اسرائیل، برای اقامۀ نماز در خانه‌های خود، به دلیل ترس از ستمگران زمان خود:

وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ مُوسیٰ وَ أَخِیهِ أَنْ تَبَوَّءٰا لِقَوْمِکُمٰا بِمِصْرَ بُیُوتاً وَ اجْعَلُوا بُیُوتَکُمْ قِبْلَةً وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِینَ . (2)یونس (10) 87

22. یعقوب علیه السلام

==> همین مدخل، یعقوب علیه السلام و نماز

مغفرت نمازگزاران

==> همین مدخل، آثار نماز، مغفرت

نشانه‌های نمازگزاران

1. ادای گواهی
516. ادای شهادت و گواهی، از نشانه‌های نمازگزاران حقیقی:

إِلاَّ الْمُصَلِّینَ

وَ الَّذِینَ هُمْ بِشَهٰادٰاتِهِمْ قٰائِمُونَ . معارج (70) 22 و 33

2. اعتقاد به روز جزا
517. ایمان و عقیده به روز جزا، از نشانۀ نمازگزاران:

إِلاَّ الْمُصَلِّینَ

وَ الَّذِینَ یُصَدِّقُونَ بِیَوْمِ الدِّینِ . معارج (70) 22 و 26

3. امانتداری
518. امانتداری، از اوصاف و نشانه‌های نمازگزاران:

إِلاَّ الْمُصَلِّینَ

وَ الَّذِینَ هُمْ لِأَمٰانٰاتِهِمْ وَ عَهْدِهِمْ


1) 1) . براساس روایتی از امام کاظم علیه السلام است. (تفسیر قمی، ج 1، ص 315؛ تفسیر نور الثقلین، ج 2، ص 315، ح 114)

2) 2) . براساس روایتی از امام کاظم علیه السلام است. (تفسیر قمی، ج 1، ص 315؛ تفسیر نور الثقلین، ج 2، ص 315، ح 114)

رٰاعُونَ . معارج (70) 22 و 32

4. ترس از عذاب
519. نمازگزاران واقعی، دارای ترس از عذاب الهی:

إِلاَّ الْمُصَلِّینَ

وَ الَّذِینَ هُمْ مِنْ عَذٰابِ رَبِّهِمْ مُشْفِقُونَ . معارج (70) 22 و 27

5. عفّت
520. عفّت و پاکدامنی، نشانۀ نمازگزار حقیقی:

إِلاَّ الْمُصَلِّینَ

وَ الَّذِینَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حٰافِظُونَ

إِلاّٰ عَلیٰ أَزْوٰاجِهِمْ أَوْ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُهُمْ فَإِنَّهُمْ غَیْرُ مَلُومِینَ . معارج (70) 22 و 29 و 30

6 . کمک به نیازمندان
521. کمک و توجه به نیازمندان، از نشانه‌ها و اوصاف نمازگزاران:

إِلاَّ الْمُصَلِّینَ

اَلَّذِینَ هُمْ عَلیٰ صَلاٰتِهِمْ دٰائِمُونَ

وَ الَّذِینَ فِی أَمْوٰالِهِمْ حَقٌّ مَعْلُومٌ

لِلسّٰائِلِ وَ الْمَحْرُومِ . معارج (70) 22 -\25

7. محافظت بر اوقات نماز
522. نمازگزاران واقعی، رعایت‌کنندۀ اوقات نمازها:

إِلاَّ الْمُصَلِّینَ

وَ الَّذِینَ هُمْ عَلیٰ صَلاٰتِهِمْ یُحٰافِظُونَ .

معارج (70) 22 و 34

8 . مداومت بر نماز
523. مداومت بر نماز، از نشانه‌های نمازگزاران:

إِلاَّ الْمُصَلِّینَ

اَلَّذِینَ هُمْ عَلیٰ صَلاٰتِهِمْ دٰائِمُونَ . معارج (70) 22 و 23

نیز ==> همین مدخل، آثار نماز

نمازگزاران در انجیل

524. نورانیّت و سپیدرویی نمازگزاران از صحابۀ پیامبر، براثر نماز و سجدۀ فراوان، از پیشگوییهای انجیل:

مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ مَعَهُ ... تَرٰاهُمْ رُکَّعاً سُجَّداً ... سِیمٰاهُمْ فِی وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ ذٰلِکَ مَثَلُهُمْ فِی التَّوْرٰاةِ وَ مَثَلُهُمْ فِی الْإِنْجِیلِ .... فتح (48) 29

نیز ==> همین مدخل، نمازگزاران، تشبیه نمازگزاران

نمازگزاران در تورات

525. نورانیّت و سپیدرویی صحابۀ پیامبر، براثر نماز و سجدۀ فراوان، از فضایل و اوصاف در تورات:

مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ مَعَهُ ... تَرٰاهُمْ رُکَّعاً سُجَّداً ... سِیمٰاهُمْ فِی وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ ذٰلِکَ مَثَلُهُمْ فِی التَّوْرٰاةِ .... فتح (48) 29

نیز ==> همین مدخل، نمازگزاران، تشبیه نمازگزاران و نماز در تورات

نماز محمّد صلی الله علیه و آله

==> محمّد صلی الله علیه و آله ، نماز محمّد صلی الله علیه و آله

نماز مسافر

526. وجوب شکسته خواندن نمازهای چهار رکعتی، در سفر:

وَ إِذٰا ضَرَبْتُمْ فِی الْأَرْضِ فَلَیْسَ عَلَیْکُمْ جُنٰاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاٰةِ ... (1)نساء (4) 101

527. وجوب تیمّم مسافر برای نماز، در صورت نیافتن

1) 1) . براساس اقوال مفسران و بعضی روایات، از آیۀ مزبور وجوب قصر نماز در سفر استفاده می‌شود. (التبیان، ج 3، ص 307 ؛ مجمع البیان، ج 3 - 4، ص 153 و 154 ؛ تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 541، ح 527 - 530)

آب:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَقْرَبُوا الصَّلاٰةَ وَ أَنْتُمْ سُکٰاریٰ ... وَ إِنْ کُنْتُمْ ... أَوْ عَلیٰ سَفَرٍ ... فَلَمْ تَجِدُوا مٰاءً فَتَیَمَّمُوا صَعِیداً طَیِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِکُمْ وَ أَیْدِیکُمْ .... نساء (4) 43

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاٰةِ ... وَ إِنْ کُنْتُمْ ... وَ إِنْ کُنْتُمْ ... أَوْ عَلیٰ سَفَرٍ ... فَلَمْ تَجِدُوا مٰاءً فَتَیَمَّمُوا صَعِیداً طَیِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِکُمْ وَ أَیْدِیکُمْ .... مائده (5) 6

528. جواز خواندن نماز مستحبّی برای مسافر، در حال حرکت و به طرف غیر قبله:

وَ لِلّٰهِ الْمَشْرِقُ وَ الْمَغْرِبُ فَأَیْنَمٰا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ وٰاسِعٌ عَلِیمٌ . (1)بقره (2) 115

نماز مستحبی

529. استحباب به جا آوردن دو رکعت نماز، پس از مغرب:

وَ مِنَ اللَّیْلِ فَسَبِّحْهُ وَ أَدْبٰارَ السُّجُودِ. (2)ق (50) 40

530. استحباب دو رکعت نماز، قبل از نماز صبح:

وَ مِنَ اللَّیْلِ فَسَبِّحْهُ وَ إِدْبٰارَ النُّجُومِ . (3)طور (52) 49

531. عدم وجوب رعایت قبله، در نماز مستحبی، هنگام سفر:

وَ لِلّٰهِ الْمَشْرِقُ وَ الْمَغْرِبُ فَأَیْنَمٰا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللّٰهِ ... (4)بقره (2) 115

532. جواز به جا آوردن نماز مستحبی، در حال حرکت به هنگام سفر:

وَ لِلّٰهِ الْمَشْرِقُ وَ الْمَغْرِبُ فَأَیْنَمٰا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ وٰاسِعٌ عَلِیمٌ . (5)بقره (2) 115

533. مأمور بودن پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به تهجّد و نماز شب:

وَ مِنَ اللَّیْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نٰافِلَةً لَکَ عَسیٰ أَنْ یَبْعَثَکَ رَبُّکَ مَقٰاماً مَحْمُوداً. (6)اسراء (17) 79

وَ مِنَ اللَّیْلِ فَسَبِّحْهُ وَ أَدْبٰارَ السُّجُودِ. ق (50) 40

وَ مِنَ اللَّیْلِ فَسَبِّحْهُ وَ إِدْبٰارَ النُّجُومِ . طور (52) 49

یٰا أَیُّهَا الْمُزَّمِّلُ

قُمِ اللَّیْلَ إِلاّٰ قَلِیلاً

نِصْفَهُ أَوِ انْقُصْ مِنْهُ قَلِیلاً

أَوْ زِدْ عَلَیْهِ وَ رَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِیلاً

إِنَّ نٰاشِئَةَ اللَّیْلِ هِیَ أَشَدُّ وَطْئاً وَ أَقْوَمُ قِیلاً. مزمّل (73) 1 - 4 و 6

إِنَّ رَبَّکَ یَعْلَمُ أَنَّکَ تَقُومُ أَدْنیٰ مِنْ ثُلُثَیِ اللَّیْلِ وَ نِصْفَهُ وَ ثُلُثَهُ وَ طٰائِفَةٌ مِنَ الَّذِینَ مَعَکَ ... . مزمّل (73) 20

وَ مِنَ اللَّیْلِ فَاسْجُدْ لَهُ وَ سَبِّحْهُ لَیْلاً


1) 1) . براساس روایت نقل شده از امام باقر و صادق علیهما السلام این آیه دربارۀ نماز مستحبی و نوافل است. (تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 118، ح 326 ؛ تفسیر عیاشی، ج 1، ص 56، ح 81 - 82)

2) 2) . براساس روایت منقول از پیامبر صلی الله علیه و آله مقصود از«و ادبار السجود»دو رکعت نماز پس از مغرب است. (مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 225)

3) 3) . در روایت امام باقر علیه السلام«و إدبار النّجوم»به نافلۀ صبح تفسیر شده است. (مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 257)

4) 4) . در برخی روایات با استناد به آیۀ مزبور آمده است که در نماز مستحبی هنگام سفر توجّه به قبله واجب نیست. (تفسیر عیّاشی، ج 1، ص 56، ح 80)

5) 5) . بنا بر قولی، آیۀ مذکور دربارۀ خواندن نماز مستحبی برای مسافر در حال حرکت نازل شده است. (مجمع البیان، ج 1 - 2، ص 363؛ معالم التنزیل، بغوی، ج 1، ص 158)

6) 6) . بنا بر قولی، مقصود از«من اللیل فتهجد...»نماز شب است. (زبدة البیان، ص 99)

طَوِیلاً. انسان (76) 26

534. استحباب نماز شب و تهجّد بر مؤمنان:

اَلصّٰابِرِینَ وَ الصّٰادِقِینَ وَ الْقٰانِتِینَ وَ الْمُنْفِقِینَ وَ الْمُسْتَغْفِرِینَ بِالْأَسْحٰارِ. (1)آل عمران (3) 17

إِنَّمٰا یُؤْمِنُ بِآیٰاتِنَا الَّذِینَ إِذٰا ذُکِّرُوا بِهٰا خَرُّوا سُجَّداً ... تَتَجٰافیٰ جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضٰاجِعِ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفاً وَ طَمَعاً .... سجده (32) 15 و 16

کٰانُوا قَلِیلاً مِنَ اللَّیْلِ مٰا یَهْجَعُونَ

وَ بِالْأَسْحٰارِ هُمْ یَسْتَغْفِرُونَ . ذاریات (51) 17 و 18

إِنَّ رَبَّکَ یَعْلَمُ أَنَّکَ تَقُومُ أَدْنیٰ مِنْ ثُلُثَیِ اللَّیْلِ وَ نِصْفَهُ وَ ثُلُثَهُ وَ طٰائِفَةٌ مِنَ الَّذِینَ مَعَکَ ... فَاقْرَؤُا مٰا تَیَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ ... فَاقْرَؤُا مٰا تَیَسَّرَ مِنْهُ .... مزمّل (73) 20

نیز ==> تهجّد، و همین مدخل، نماز شفع و نماز وتر و حکم، حکم نماز، نماز مستحبی

نماز مغرب

535. نماز مغرب، از نمازهای واجب یومیّه:

حٰافِظُوا عَلَی الصَّلَوٰاتِ وَ الصَّلاٰةِ الْوُسْطیٰ وَ قُومُوا لِلّٰهِ قٰانِتِینَ . (2)بقره (2) 238

وَ لاٰ تَطْرُدِ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدٰاةِ وَ الْعَشِیِّ یُرِیدُونَ وَجْهَهُ مٰا عَلَیْکَ مِنْ حِسٰابِهِمْ مِنْ شَیْءٍ وَ مٰا مِنْ حِسٰابِکَ عَلَیْهِمْ مِنْ شَیْءٍ فَتَطْرُدَهُمْ فَتَکُونَ مِنَ الظّٰالِمِینَ . (3)انعام (6) 52

وَ أَقِمِ الصَّلاٰةَ طَرَفَیِ النَّهٰارِ وَ زُلَفاً مِنَ اللَّیْلِ إِنَّ الْحَسَنٰاتِ یُذْهِبْنَ السَّیِّئٰاتِ ذٰلِکَ ذِکْریٰ لِلذّٰاکِرِینَ . (4)هود (11) 114

أَقِمِ الصَّلاٰةَ لِدُلُوکِ الشَّمْسِ إِلیٰ غَسَقِ اللَّیْلِ وَ قُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ کٰانَ مَشْهُوداً. (5)اسراء (17) 78

وَ اصْبِرْ نَفْسَکَ مَعَ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدٰاةِ وَ الْعَشِیِّ یُرِیدُونَ وَجْهَهُ وَ لاٰ تَعْدُ عَیْنٰاکَ عَنْهُمْ تُرِیدُ زِینَةَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ لاٰ تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنٰا قَلْبَهُ عَنْ ذِکْرِنٰا وَ اتَّبَعَ هَوٰاهُ وَ کٰانَ أَمْرُهُ فُرُطاً. (6)کهف (18) 28

فَاصْبِرْ عَلیٰ مٰا یَقُولُونَ وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَ قَبْلَ غُرُوبِهٰا وَ مِنْ آنٰاءِ اللَّیْلِ فَسَبِّحْ وَ أَطْرٰافَ النَّهٰارِ لَعَلَّکَ تَرْضیٰ . (7)طه (20) 130

فَسُبْحٰانَ اللّٰهِ حِینَ تُمْسُونَ وَ حِینَ تُصْبِحُونَ

وَ لَهُ الْحَمْدُ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ عَشِیًّا وَ حِینَ تُظْهِرُونَ . (8)روم (30) 17 و 18

فَاصْبِرْ عَلیٰ مٰا یَقُولُونَ وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ قَبْلَ


1) 1) . در روایت منقول از امام صادق علیه السلام«و المستغفرین بالاسحار»به نماز شب تفسیر شده است. (مجمع البیان، ج 1 - 2، ص 714)

2) 2) . گفته شده: آیۀ مذکور شامل تمامی فرائض یومیه می‌شود. (التبیان، ج 2، ص 275 - 276 ؛ مجمع البیان، ج 1 - 2، ص 599)

3) 3) . گفته شده: آیه شامل نمازهای یومیه است. (مجمع البیان، ج 3 - 4، ص 473؛ زاد المسیر، ج 2، ص 33)

4) 4) . بنا بر قولی جملۀ«زلفاً من اللیل»شامل نماز مغرب می‌شود. (مجمع البیان، ج 5 - 6، ص 306)

5) 5) . جملۀ«الی غسق اللیل»شامل نماز مغرب می‌شود. (مجمع البیان، ج 5 - 6، ص 669 - 670؛ معالم التنزیل، بغوی، ج 3، ص 148)

6) 6) . بنابراین قول که آیه، شامل نمازهای یومیه شود. (الدرّ المنثور، ج 5، ص 383)

7) 7) . مقصود از تسبیح نماز است و جملۀ«من آناء اللیل»شامل نماز مغرب می‌گردد. (الکشاف، ج 3، ص 96 - 97 ؛ التبیان، ج 7، ص 222)

8) 8) . مقصود از«حین تمسون»نماز مغرب و عشا است. (مجمع البیان، ج 7 - 8، ص 468؛ معالم التنزیل، بغوی، ج 3، ص 573)

طُلُوعِ الشَّمْسِ وَ قَبْلَ الْغُرُوبِ

وَ مِنَ اللَّیْلِ فَسَبِّحْهُ وَ أَدْبٰارَ السُّجُودِ. (1)ق (50) 39 و 40

نماز منافقان

536. نماز منافقان، همراه با سستی و کسالت:

إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ ... وَ إِذٰا قٰامُوا إِلَی الصَّلاٰةِ قٰامُوا کُسٰالیٰ ... . نساء (4) 142

وَ مٰا مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقٰاتُهُمْ إِلاّٰ أَنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللّٰهِ وَ بِرَسُولِهِ وَ لاٰ یَأْتُونَ الصَّلاٰةَ إِلاّٰ وَ هُمْ کُسٰالیٰ وَ لاٰ یُنْفِقُونَ إِلاّٰ وَ هُمْ کٰارِهُونَ . توبه (9) 54

537. نماز منافقان، برخاسته از خدعه و نیرنگ آنان:

إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ یُخٰادِعُونَ اللّٰهَ وَ هُوَ خٰادِعُهُمْ وَ إِذٰا قٰامُوا إِلَی الصَّلاٰةِ قٰامُوا کُسٰالیٰ یُرٰاؤُنَ النّٰاسَ وَ لاٰ یَذْکُرُونَ اللّٰهَ إِلاّٰ قَلِیلاً. نساء (4) 142

538. نماز منافقان، فاقد روح و نشاط:

إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ یُخٰادِعُونَ اللّٰهَ وَ هُوَ خٰادِعُهُمْ وَ إِذٰا قٰامُوا إِلَی الصَّلاٰةِ قٰامُوا کُسٰالیٰ یُرٰاؤُنَ النّٰاسَ وَ لاٰ یَذْکُرُونَ اللّٰهَ إِلاّٰ قَلِیلاً. نساء (4) 142

539. نماز منافقان، توأم با ریاکاری:

إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ ... وَ إِذٰا قٰامُوا إِلَی الصَّلاٰةِ قٰامُوا کُسٰالیٰ یُرٰاؤُنَ النّٰاسَ ... . نساء (4) 142

540. غفلت از خدا و اندک یاد کردن او در نماز، از صفات منافقان:

إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ یُخٰادِعُونَ اللّٰهَ وَ هُوَ خٰادِعُهُمْ وَ إِذٰا قٰامُوا إِلَی الصَّلاٰةِ قٰامُوا کُسٰالیٰ یُرٰاؤُنَ النّٰاسَ وَ لاٰ یَذْکُرُونَ اللّٰهَ إِلاّٰ قَلِیلاً. نساء (4) 142

541. کسالت و سستی منافقان در امر نماز، موجب مقبول خدا واقع نشدن انفاقات آنان:

وَ مٰا مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقٰاتُهُمْ إِلاّٰ أَنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللّٰهِ وَ بِرَسُولِهِ وَ لاٰ یَأْتُونَ الصَّلاٰةَ إِلاّٰ وَ هُمْ کُسٰالیٰ وَ لاٰ یُنْفِقُونَ إِلاّٰ وَ هُمْ کٰارِهُونَ . توبه (9) 54

نماز میّت

542. مشروعیت نماز میّت بر جنازۀ مسلمانان:

وَ لاٰ تُصَلِّ عَلیٰ أَحَدٍ مِنْهُمْ مٰاتَ أَبَداً وَ لاٰ تَقُمْ عَلیٰ قَبْرِهِ إِنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ مٰاتُوا وَ هُمْ فٰاسِقُونَ . توبه (9) 84

543. جایز نبودن اقامۀ نماز میّت بر جنازۀ منافقان:

وَ لاٰ تُصَلِّ عَلیٰ أَحَدٍ مِنْهُمْ مٰاتَ أَبَداً وَ لاٰ تَقُمْ عَلیٰ قَبْرِهِ إِنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ مٰاتُوا وَ هُمْ فٰاسِقُونَ . توبه (9) 84

نماز و احسان

544. نماز، از مصادیق احسان:

وَ أَقِمِ الصَّلاٰةَ طَرَفَیِ النَّهٰارِ وَ زُلَفاً مِنَ اللَّیْلِ إِنَّ الْحَسَنٰاتِ یُذْهِبْنَ السَّیِّئٰاتِ ذٰلِکَ ذِکْریٰ لِلذّٰاکِرِینَ

وَ اصْبِرْ فَإِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُضِیعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِینَ . هود (11) 114 و 115

هُدیً وَ رَحْمَةً لِلْمُحْسِنِینَ

اَلَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکٰاةَ وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ یُوقِنُونَ . لقمان (31) 3 و 4

نماز وِتر


1) 1) . مقصود از تسبیح، نماز است و جملۀ«من اللیل»شامل نماز مغرب و عشا می‌شود. (التبیان، ج 9، ص 374 - 375)

545. فضیلت و اهمیّت نماز وتر (یک رکعت آخر نماز شب):

وَ مِنَ اللَّیْلِ فَسَبِّحْهُ وَ أَدْبٰارَ السُّجُودِ. (1)ق (50) 40

وَ الشَّفْعِ وَ الْوَتْرِ. (2)فجر (89) 3

546. سوگند خداوند به نماز وتر بیانگر توان او بر کیفر کافران و طغیانگران:

وَ الشَّفْعِ وَ الْوَتْرِ

أَ لَمْ تَرَ کَیْفَ فَعَلَ رَبُّکَ بِعٰادٍ

وَ ثَمُودَ الَّذِینَ جٰابُوا الصَّخْرَ بِالْوٰادِ

وَ فِرْعَوْنَ ذِی الْأَوْتٰادِ

اَلَّذِینَ طَغَوْا فِی الْبِلاٰدِ. فجر (89) 3 و 6 و 9 -\11

نماز یهود

==> همین مدخل، یهود و نماز

واجبات نماز

==> همین مدخل، حکم نماز، واجبات نماز

هارون علیه السلام و نماز

547. مأموریّت هارون علیه السلام ، برای اقامۀ نماز و مراقبت برآن :

وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ مُوسیٰ وَ أَخِیهِ أَنْ تَبَوَّءٰا لِقَوْمِکُمٰا بِمِصْرَ بُیُوتاً وَ اجْعَلُوا بُیُوتَکُمْ قِبْلَةً وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِینَ . (3)یونس (10) 87

548. مأموریّت هارون و موسی علیهما السلام و بنی اسرائیل، برای اقامۀ نماز در خانه‌های خود:

وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ مُوسیٰ وَ أَخِیهِ أَنْ تَبَوَّءٰا لِقَوْمِکُمٰا بِمِصْرَ بُیُوتاً وَ اجْعَلُوا بُیُوتَکُمْ قِبْلَةً وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِینَ . (4)یونس (10) 87

همسران محمّد و نماز

549. موظّف شدن همسران پیامبر به ادای کامل نماز، با فرمانی ویژه از سوی خداوند:

یٰا نِسٰاءَ النَّبِیِّ .... وَ أَقِمْنَ الصَّلاٰةَ .... احزاب (33) 32 و 33

550. اقامۀ نماز، از تعالیم الهی، جهت تربیت همسران پیامبر و حفظ جایگاه ویژۀ آنان:

یٰا نِسٰاءَ النَّبِیِّ لَسْتُنَّ کَأَحَدٍ مِنَ النِّسٰاءِ إِنِ اتَّقَیْتُنَّ فَلاٰ تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ فَیَطْمَعَ الَّذِی فِی قَلْبِهِ مَرَضٌ وَ قُلْنَ قَوْلاً مَعْرُوفاً

وَ قَرْنَ فِی بُیُوتِکُنَّ وَ لاٰ تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجٰاهِلِیَّةِ الْأُولیٰ وَ أَقِمْنَ الصَّلاٰةَ وَ آتِینَ الزَّکٰاةَ وَ أَطِعْنَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ إِنَّمٰا یُرِیدُ اللّٰهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً. احزاب (33) 32 و 33

یعقوب علیه السلام و نماز

551. اقامۀ نماز، از وظایف یعقوب علیه السلام :

وَ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ .... وَ أَوْحَیْنٰا إِلَیْهِمْ فِعْلَ الْخَیْرٰاتِ وَ إِقٰامَ الصَّلاٰةِ .... انبیاء (21) 72 و 73


1) 1) . براساس روایتی از امام صادق علیه السلام و قول بعض مفسران، مقصود از«و ادبار السجود»نماز وتر است. (تفسیر نور الثقلین، ج 5، ص 118، ح 58 ؛ مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 225)

2) 2) . بنا بر روایتی از امام صادق علیه السلام مقصود از«وتر»یک رکعت آخر نماز شب است. (دعائم الاسلام، ج 1، ص 205 ؛ بحار الانوار، ج 84، ص 223، ح 33)

3) 3) . مقصود از«اقیموا الصلاة»ادامۀ نماز و مراقبت برآن است. (مجمع البیان، ج 5 - 6، ص 195)

4) 4) . گفته شده: مقصود از«و اجعلوا بیوتکم قبلة...»خواندن نماز در منازل است. (مجمع البیان، ج 5 - 6، ص 195)

552. نماز، از آموزه‌های دینی یعقوب علیه السلام :

وَ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ .... وَ أَوْحَیْنٰا إِلَیْهِمْ فِعْلَ الْخَیْرٰاتِ وَ إِقٰامَ الصَّلاٰةِ .... انبیاء (21) 72 و 73

یهود و نماز

553. تشریع نماز، در دین یهود:

وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ آتُوا الزَّکٰاةَ وَ ارْکَعُوا مَعَ الرّٰاکِعِینَ . (1)

بقره (2) 43

554. یهود و متوجّه کردن صورتشان به طرف مغرب، هنگام نماز و عبادت:

لَیْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَکُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ ... (2)بقره (2) 177

555. مأموریّت بنی اسرائیل (یهود) برای انجام نماز همانند نماز مسلمانان:

وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ آتُوا الزَّکٰاةَ وَ ارْکَعُوا مَعَ الرّٰاکِعِینَ . (3)

بقره (2) 43

556. اقامۀ نماز از سوی یهودیان، زمینه‌ساز صلاح‌پیشگی آنان:

وَ الَّذِینَ یُمَسِّکُونَ بِالْکِتٰابِ وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ إِنّٰا لاٰ نُضِیعُ أَجْرَ الْمُصْلِحِینَ . اعراف (7) 170

557. وعدۀ خداوند به بهره‌مندی نمازگزاران یهود، از پاداش الهی:

فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِینَ هٰادُوا حَرَّمْنٰا ... لٰکِنِ الرّٰاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ مِنْهُمْ ... وَ الْمُقِیمِینَ الصَّلاٰةَ ... أُولٰئِکَ سَنُؤْتِیهِمْ أَجْراً عَظِیماً. نساء (4) 160 و 162

وَ الَّذِینَ یُمَسِّکُونَ بِالْکِتٰابِ وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ إِنّٰا لاٰ نُضِیعُ أَجْرَ الْمُصْلِحِینَ . (4)اعراف (7) 170

نیز ==> بنی اسرائیل، نماز در بنی اسرائیل

نیز ==> عبادت

نماز جماعت

آثار نماز جماعت

1. نماز جماعت، از موجبات قرب بیشتر انسان به خداوند:

اَلَّذِی یَرٰاکَ حِینَ ... وَ تَقَلُّبَکَ فِی السّٰاجِدِینَ . (5)شعراء (26) 218 و 219

آگاهی از نماز جماعت

2. خداوند، آگاه از راز و نیازهای شبانۀ انسان و نماز جماعت او:

1) 1) . گفته شده: اینکه خداوند پس از امر«و اقیموا الصّلاة»بنی اسرائیل و یهود را مأمور به رکوع کرده بدین دلیل است که نماز یهود قبل از اسلام بدون رکوع بوده است. (الکشاف، ج 1، ص 133؛ التبیان، ج 1، ص 195 -\196)

2) 2) . برخی گفته‌اند:«قبل المغرب»اشاره به یهود است که هنگام نماز و عبادت، صورت خود را به سمت مغرب می‌کنند. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 476؛ معالم التنزیل، ج 1، ص 243)

3) 3) . جملۀ«و ارکعوا مع الراکعین»پس از جملۀ«و أقیموا الصلاة»بیانگر مطلب یادشده است. (الکشاف، ج 1، ص 133)

4) 4) . مورد آیه، گرچه عام است، ولی چون سیاق آیات مربوط به یهود و بنی اسرائیل است، نظر به آنان دارد. (المیزان، ج 8 ، ص 301)

5) 5) . یاد نمودن از دیدن نمازگزاران در نماز جماعت بااینکه خداوند در همۀ حالات انسان را می‌بیند نشانگر توجّه فزون‌تر خدا به انسان در این حالت است

اَلَّذِی یَرٰاکَ حِینَ تَقُومُ

وَ تَقَلُّبَکَ فِی السّٰاجِدِینَ

إِنَّهُ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ . شعراء (26) 218 -\220

احکام نماز جماعت

3. جواز حضور زنان با مردان در نماز جماعت:

یٰا مَرْیَمُ اقْنُتِی لِرَبِّکِ وَ اسْجُدِی وَ ارْکَعِی مَعَ الرّٰاکِعِینَ . آل عمران (3) 43

4. مطلوب بودن اقامۀ نماز خوف به جماعت:

وَ إِذٰا ضَرَبْتُمْ فِی الْأَرْضِ فَلَیْسَ عَلَیْکُمْ جُنٰاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاٰةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ یَفْتِنَکُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا إِنَّ الْکٰافِرِینَ کٰانُوا لَکُمْ عَدُوًّا مُبِیناً

وَ إِذٰا کُنْتَ فِیهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاٰةَ فَلْتَقُمْ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَکَ وَ لْیَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ فَإِذٰا سَجَدُوا فَلْیَکُونُوا مِنْ وَرٰائِکُمْ وَ لْتَأْتِ طٰائِفَةٌ أُخْریٰ لَمْ یُصَلُّوا فَلْیُصَلُّوا مَعَکَ وَ لْیَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَ أَسْلِحَتَهُمْ وَدَّ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِکُمْ وَ أَمْتِعَتِکُمْ فَیَمِیلُونَ عَلَیْکُمْ مَیْلَةً وٰاحِدَةً وَ لاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ إِنْ کٰانَ بِکُمْ أَذیً مِنْ مَطَرٍ أَوْ کُنْتُمْ مَرْضیٰ أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَکُمْ وَ خُذُوا حِذْرَکُمْ إِنَّ اللّٰهَ أَعَدَّ لِلْکٰافِرِینَ عَذٰاباً مُهِیناً. (1)نساء (4) 101 و 102

5. تشریع حکم شرکت زنان در نماز جماعت در شریعت موسی علیه السلام :

یٰا مَرْیَمُ اقْنُتِی لِرَبِّکِ وَ اسْجُدِی وَ ارْکَعِی مَعَ الرّٰاکِعِینَ . آل عمران (3) 43

6. لزوم همراهی با امام جماعت، در رکوع:

وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ ... وَ ارْکَعُوا مَعَ الرّٰاکِعِینَ . بقره (2) 43

یٰا مَرْیَمُ اقْنُتِی لِرَبِّکِ وَ اسْجُدِی وَ ارْکَعِی مَعَ الرّٰاکِعِینَ .

آل عمران (3) 43

7. لزوم درک رکوع امام، در نماز جماعت:

وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ ... وَ ارْکَعُوا مَعَ الرّٰاکِعِینَ . بقره (2) 43

... وَ ارْکَعِی مَعَ الرّٰاکِعِینَ . آل عمران (3) 43

8. لزوم سکوت و توجّه، هنگام قرائت امام در نماز جماعت:

وَ إِذٰا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَ أَنْصِتُوا لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ . (2)اعراف (7) 204

9. تقارن و همراهی نمازگزاران در افعال نماز، از احکام نماز جماعت:

وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ ... وَ ارْکَعُوا مَعَ الرّٰاکِعِینَ . بقره (2) 43

نیز ==> همین مدخل، نماز جماعت در جنگ و نماز جماعت زنان و موارد نماز جماعت، نماز جمعه، نماز عیدین، نماز یومیّه

اهمّیّت نماز جماعت

10. فرمان خداوند به برپایی نماز به جماعت:

وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ ... وَ ارْکَعُوا مَعَ الرّٰاکِعِینَ . (3)بقره (2) 43

حٰافِظُوا عَلَی الصَّلَوٰاتِ وَ الصَّلاٰةِ الْوُسْطیٰ ... (4)بقره (2) 238


1) 1) . آیات فوق دلالت بر ارجحیّت نماز جماعت دارد زیرا در حال خوف هم امر به آن شده است. (کنز العرفان، ص 171)

2) 2) . مراد از آیه این است که اگر مأموم در نماز جماعت قرائت امام را می‌شنود گوش دهد. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 791؛ فقه القرآن، ج 1، ص 142)

3) 3) .«مع الرّاکعین»اشاره به حضور یافتن در نماز جماعت است. (فتح القدیر، ج 1، ص 90؛ انوار التنزیل، بیضاوی، ج 1، ص 77؛ زبدة البیان، ج 1، ص 182)

4) 4) . مراد از«الصّلاة الوسطیٰ»بنا بر قولی، کنایه از جماعت می‌باشد، چون که افضل نمازها است. (فقه القرآن، ج 1، ص 140)

... وَ ارْکَعِی مَعَ الرّٰاکِعِینَ . آل عمران (3) 43

وَ إِذٰا کُنْتَ فِیهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاٰةَ فَلْتَقُمْ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَکَ وَ لْیَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ فَإِذٰا سَجَدُوا فَلْیَکُونُوا مِنْ وَرٰائِکُمْ وَ لْتَأْتِ طٰائِفَةٌ أُخْریٰ لَمْ یُصَلُّوا فَلْیُصَلُّوا مَعَکَ .... نساء (4) 102

11. یاد نمودن از نماز جماعت پیامبر صلی الله علیه و آله به صورت خاصّ نشانۀ اهمّیّت آن:

اَلَّذِی یَرٰاکَ حِینَ تَقُومُ

وَ تَقَلُّبَکَ فِی السّٰاجِدِینَ . (1)

شعراء (26) 218 و 219

12. عنایت خاصّ و نگاه ویژۀ خداوند به راز و نیاز شبانه و نماز جماعت:

اَلَّذِی یَرٰاکَ حِینَ تَقُومُ

وَ تَقَلُّبَکَ فِی السّٰاجِدِینَ . (2)

شعراء (26) 218 و 219

13. توصیۀ خداوند به مریم علیها السلام برای برگزاری نماز، همراه جماعت:

یٰا مَرْیَمُ اقْنُتِی لِرَبِّکِ وَ اسْجُدِی وَ ارْکَعِی مَعَ الرّٰاکِعِینَ . آل عمران (3) 43

تشویق به نماز جماعت

14. شرکت در نماز جماعت، مورد تشویق خداوند:

وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ آتُوا الزَّکٰاةَ وَ ارْکَعُوا مَعَ الرّٰاکِعِینَ . (3)

بقره (2) 43

سکوت در نماز جماعت

==> همین مدخل، احکام نماز جماعت

قرائت در نماز جماعت

==> همین مدخل، احکام نماز جماعت

موارد نماز جماعت

1. نماز جمعه

15. وجوب اقامۀ نماز جمعه، به صورت جماعت:

وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ آتُوا الزَّکٰاةَ وَ ارْکَعُوا مَعَ الرّٰاکِعِینَ . (4)

بقره (2) 43

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا نُودِیَ لِلصَّلاٰةِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلیٰ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ ذَرُوا الْبَیْعَ ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ

فَإِذٰا قُضِیَتِ الصَّلاٰةُ فَانْتَشِرُوا فِی الْأَرْضِ وَ ابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللّٰهِ وَ اذْکُرُوا اللّٰهَ کَثِیراً لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ

وَ إِذٰا رَأَوْا تِجٰارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَیْهٰا وَ تَرَکُوکَ قٰائِماً قُلْ مٰا عِنْدَ اللّٰهِ خَیْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَ مِنَ التِّجٰارَةِ وَ اللّٰهُ خَیْرُ الرّٰازِقِینَ . جمعه (62) 9 - 11

نیز ==> نماز جمعه

2. نماز خوف

16. جواز اقامۀ نماز خوف، به صورت جماعت:

1) 1) . مقصود از«تقلّبک فی السّاجدین»نماز پیامبر صلی الله علیه و آله در جماعتهای مسلمانان است. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 9، جزء 19، ص 204)

2) 2) . مقصود از«یراک»معنای لازم آن است که همان نگاه ویژه و توجّه خاصّ است. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 9، جزء 19، ص 204)

3) 3) . در تفسیر«و ارکعوا مع الرّاکعین»یک احتمال این است که مقصود، تشویق به نماز جماعت است، به این دلیل که در اوّل آیه«صلاة»مقدّم شده است. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 214)

4) 4) . یکی از احتمالات در تفسیر آیه، نمازی است که با جماعت واجب است اقامه شود، مثل نماز جمعه و عیدین. (زبدة البیان، ص 183)

وَ إِذٰا ضَرَبْتُمْ فِی الْأَرْضِ فَلَیْسَ عَلَیْکُمْ جُنٰاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاٰةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ یَفْتِنَکُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا إِنَّ الْکٰافِرِینَ کٰانُوا لَکُمْ عَدُوًّا مُبِیناً

وَ إِذٰا کُنْتَ فِیهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاٰةَ فَلْتَقُمْ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَکَ وَ لْیَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ فَإِذٰا سَجَدُوا فَلْیَکُونُوا مِنْ وَرٰائِکُمْ وَ لْتَأْتِ طٰائِفَةٌ أُخْریٰ لَمْ یُصَلُّوا فَلْیُصَلُّوا مَعَکَ وَ لْیَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَ أَسْلِحَتَهُمْ ... (1)نساء (4) 101 و 102

نیز ==> نماز خوف

3. نماز عیدین

17. وجوب اقامۀ نماز عیدین (عید فطر، عید قربان)، به صورت جماعت:

وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ آتُوا الزَّکٰاةَ وَ ارْکَعُوا مَعَ الرّٰاکِعِینَ . (2)

بقره (2) 43

4. نماز یومیّه

18. جواز اقامۀ نمازهای یومیّه به جماعت:

وَ إِذٰا ضَرَبْتُمْ فِی الْأَرْضِ فَلَیْسَ عَلَیْکُمْ جُنٰاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاٰةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ یَفْتِنَکُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا إِنَّ الْکٰافِرِینَ کٰانُوا لَکُمْ عَدُوًّا مُبِیناً

وَ إِذٰا کُنْتَ فِیهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاٰةَ فَلْتَقُمْ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَکَ وَ لْیَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ فَإِذٰا سَجَدُوا فَلْیَکُونُوا مِنْ وَرٰائِکُمْ وَ لْتَأْتِ طٰائِفَةٌ أُخْریٰ لَمْ یُصَلُّوا فَلْیُصَلُّوا مَعَکَ وَ لْیَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَ أَسْلِحَتَهُمْ وَدَّ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِکُمْ وَ أَمْتِعَتِکُمْ فَیَمِیلُونَ عَلَیْکُمْ مَیْلَةً وٰاحِدَةً وَ لاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ إِنْ کٰانَ بِکُمْ أَذیً مِنْ مَطَرٍ أَوْ کُنْتُمْ مَرْضیٰ أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَکُمْ وَ خُذُوا حِذْرَکُمْ إِنَّ اللّٰهَ أَعَدَّ لِلْکٰافِرِینَ عَذٰاباً مُهِیناً. (3)نساء (4) 101 و 102

نماز جماعت در بنی اسرائیل

19. اقامۀ نماز جماعت، توصیۀ خداوند به بنی اسرائیل:

یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ ... وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ ... وَ ارْکَعُوا مَعَ الرّٰاکِعِینَ . بقره (2) 40 و 43

نماز جماعت در جنگ

20. مصلحت برگزاری نماز جماعت در جنگ، بر عهدۀ فرماندۀ جنگ:

وَ إِذٰا کُنْتَ فِیهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاٰةَ فَلْتَقُمْ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَکَ وَ لْیَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ فَإِذٰا سَجَدُوا فَلْیَکُونُوا مِنْ وَرٰائِکُمْ وَ لْتَأْتِ طٰائِفَةٌ أُخْریٰ لَمْ یُصَلُّوا فَلْیُصَلُّوا مَعَکَ ... (4)نساء (4) 102

21. اقتدای گروه دوم مجاهدان به امام جماعت، در رکعت دوم، هنگام جهاد:

وَ إِذٰا کُنْتَ فِیهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاٰةَ فَلْتَقُمْ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَکَ وَ لْیَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ فَإِذٰا سَجَدُوا فَلْیَکُونُوا مِنْ وَرٰائِکُمْ وَ لْتَأْتِ طٰائِفَةٌ أُخْریٰ لَمْ


1) 1) . آیۀ مزبور به نماز خوف در حال جماعت اشاره دارد و بیانگر اهمّیّت فراوان آن است و بدون تردید با وجود امام جماعت جایز می‌شود. (زبدة البیان، ص 122)

2) 2) . یکی از احتمالات در تفسیر آیه، نمازی است که با جماعت واجب است اقامه شود، مثل نماز جمعه و عیدین. (زبدة البیان، ص 183)

3) 3) . آیات فوق اشاره به نمازهای چهار رکعتی (یومیّه) دارد. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 3، جزء 5، ص 183)

4) 4) . از اینکه خطاب در آیه به پیامبر صلی الله علیه و آله رهبر و فرمانده مسلمانان است و در مورد نمازگزاران اقتداکننده با ضمایر غایب یادشده ، برداشت به دست می‌آید

یُصَلُّوا فَلْیُصَلُّوا مَعَکَ .... نساء (4) 102

22. ضرورت همراهی کردن گروه اوّل مجاهدان نمازگزار با امام جماعت، تا پایان دو سجدۀ رکعت اوّل:

وَ إِذٰا کُنْتَ فِیهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاٰةَ فَلْتَقُمْ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَکَ وَ لْیَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ فَإِذٰا سَجَدُوا فَلْیَکُونُوا مِنْ وَرٰائِکُمْ وَ لْتَأْتِ طٰائِفَةٌ أُخْریٰ لَمْ یُصَلُّوا فَلْیُصَلُّوا مَعَکَ وَ لْیَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَ أَسْلِحَتَهُمْ .... نساء (4) 102

23. ضرورت فرادا خواندن رکعت دوم نماز خوف، هنگام جهاد و جنگ پس از رکعت اوّل، در صورت اقامۀ آن با جماعت:

وَ إِذٰا ضَرَبْتُمْ فِی الْأَرْضِ فَلَیْسَ عَلَیْکُمْ جُنٰاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاٰةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ یَفْتِنَکُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا إِنَّ الْکٰافِرِینَ کٰانُوا لَکُمْ عَدُوًّا مُبِیناً

وَ إِذٰا کُنْتَ فِیهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاٰةَ فَلْتَقُمْ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَکَ وَ لْیَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ فَإِذٰا سَجَدُوا فَلْیَکُونُوا مِنْ وَرٰائِکُمْ وَ لْتَأْتِ طٰائِفَةٌ أُخْریٰ لَمْ یُصَلُّوا فَلْیُصَلُّوا مَعَکَ وَ لْیَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَ أَسْلِحَتَهُمْ .... نساء (4) 101 و 102

24. صحّت اقتدای هر گروه از مجاهدان برگزارکنندۀ نماز خوف با یکی از دو رکعت نماز امام با جماعت:

وَ إِذٰا کُنْتَ فِیهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاٰةَ فَلْتَقُمْ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَکَ ... وَ لْتَأْتِ طٰائِفَةٌ أُخْریٰ لَمْ یُصَلُّوا فَلْیُصَلُّوا مَعَکَ .... نساء (4) 102

25. آزار دیدن رزمندگان هنگام نماز جماعت، سبب جواز زمین گذاشتن اسلحه در صورت حفظ هوشیاری:

وَ إِذٰا کُنْتَ فِیهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاٰةَ فَلْتَقُمْ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَکَ وَ لْیَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ ... وَ لاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ إِنْ کٰانَ بِکُمْ أَذیً مِنْ مَطَرٍ أَوْ کُنْتُمْ مَرْضیٰ أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَکُمْ وَ خُذُوا حِذْرَکُمْ .... نساء (4) 102

26. مطلوبیّت برگزاری نماز خوف به جماعت:

وَ إِذٰا کُنْتَ فِیهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاٰةَ فَلْتَقُمْ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَکَ وَ لْیَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ فَإِذٰا سَجَدُوا فَلْیَکُونُوا مِنْ وَرٰائِکُمْ وَ لْتَأْتِ طٰائِفَةٌ أُخْریٰ لَمْ یُصَلُّوا فَلْیُصَلُّوا مَعَکَ .... نساء (4) 102

27. به نماز ایستادن گروهی از مسلمانان و پاسداری گروهی دیگر، شیوۀ برپایی نماز خوف در حال جنگ به صورت جماعت:

وَ إِذٰا کُنْتَ فِیهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاٰةَ فَلْتَقُمْ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَکَ وَ لْیَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ فَإِذٰا سَجَدُوا فَلْیَکُونُوا مِنْ وَرٰائِکُمْ وَ لْتَأْتِ طٰائِفَةٌ أُخْریٰ لَمْ یُصَلُّوا فَلْیُصَلُّوا مَعَکَ .... نساء (4) 102

نماز جماعت مریم علیها السلام

28. مریم علیها السلام مأمور شرکت در نماز به همراه نمازگزاران:

یٰا مَرْیَمُ اقْنُتِی لِرَبِّکِ وَ اسْجُدِی وَ ارْکَعِی مَعَ الرّٰاکِعِینَ .

آل عمران (3) 43

هماهنگی در نماز جماعت

==> همین مدخل، احکام نماز جماعت

نماز جمعه

نماز جمعه، دو رکعت است که [در روز جمعه] هنگام زوال خورشید، با شرایطی واجب می‌شود. (1)

در این مدخل از چند آیۀ سورۀ جمعه استفاده شده است که ظهور در نماز جمعه دارد و یا به نماز جمعه تفسیر شده است.

آثار نماز جمعه

1. نماز جمعه و اقامۀ آن، در راستای تأمین مصالح و منافع خود مؤمنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا نُودِیَ لِلصَّلاٰةِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلیٰ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ ذَرُوا الْبَیْعَ ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ . جمعه (62) 9

2. شرکت در نماز جمعه، زمینه‌ساز رستگاری مؤمنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا نُودِیَ لِلصَّلاٰةِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلیٰ ذِکْرِ اللّٰهِ .... وَ اذْکُرُوا اللّٰهَ کَثِیراً لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ . جمعه (62) 9 و 10

آداب نماز جمعه

3. اذان، از آداب برپایی نماز جمعه:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا نُودِیَ لِلصَّلاٰةِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلیٰ ذِکْرِ اللّٰهِ ... (2)جمعه (62) 9

4. رواج سنّت اذان در نماز جمعه، پیش از نزول سورۀ جمعه:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا نُودِیَ لِلصَّلاٰةِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلیٰ ذِکْرِ اللّٰهِ .... جمعه (62) 9

5. ممنوعیّت معامله، هنگام شنیدن اذان نماز جمعه:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا نُودِیَ لِلصَّلاٰةِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلیٰ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ ذَرُوا الْبَیْعَ .... جمعه (62) 9

احکام نماز جمعه

6. وجوب ایستادن امام در حال ایراد خطبه‌های نماز جمعه:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا نُودِیَ لِلصَّلاٰةِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلیٰ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ ذَرُوا الْبَیْعَ ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ ... وَ تَرَکُوکَ قٰائِماً .... جمعه (62) 9 و 11

7. وجوب شرکت در نماز جمعه، هنگام اقامۀ آن:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا نُودِیَ لِلصَّلاٰةِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلیٰ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ ذَرُوا الْبَیْعَ ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ . (3)جمعه (62) 9

8. وجوب اقامۀ نماز جمعه به صورت جماعت:

وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ آتُوا الزَّکٰاةَ وَ ارْکَعُوا مَعَ الرّٰاکِعِینَ . (4)

بقره (2) 43

9. وجوب سعی و تلاش برای شرکت در نماز جمعه،

1) 1) . شرایع الاسلام، ج 1، ص 92 -\93؛ تحریر الوسیله، ج1، ص 231-\232

2) 2) .«اذا نودی»یعنی هنگامی که اذان نماز جمعه گفته شد. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 434)

3) 3) . آیه بر وجوب حرکت برای شرکت در نماز جمعه، هنگام انعقاد آن دلالت دارد. (البدر الزاهر، ص 6)

4) 4) . در احتمالی مقصود از«و ارکعوا مع الرّاکعین»نمازی است که واجب است با جماعت اقامه شود، مثل نماز جمعه و عیدین. (زبدة البیان، ص 183)

در وقت شنیدن اذان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا نُودِیَ لِلصَّلاٰةِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلیٰ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ ذَرُوا الْبَیْعَ ... (1)جمعه (62) 9

10. لزوم استماع خطبه‌های نماز جمعه و پرهیز از کارهای دیگر، بر شرکت‌کنندگان در نماز جمعه:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا نُودِیَ لِلصَّلاٰةِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلیٰ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ ذَرُوا الْبَیْعَ ... وَ إِذٰا رَأَوْا تِجٰارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَیْهٰا وَ تَرَکُوکَ قٰائِماً ... (2)جمعه (62) 9 و 11

11. لزوم ترک خریدوفروش، هنگام شرکت در نماز جمعه:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا نُودِیَ لِلصَّلاٰةِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلیٰ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ ذَرُوا الْبَیْعَ .... جمعه (62) 9

12. بیع و خریدوفروش، هنگام اقامۀ نماز جمعه، مورد مذمّت خداوند:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا نُودِیَ لِلصَّلاٰةِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلیٰ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ ذَرُوا الْبَیْعَ ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ

وَ إِذٰا رَأَوْا تِجٰارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَیْهٰا وَ تَرَکُوکَ قٰائِماً قُلْ مٰا عِنْدَ اللّٰهِ خَیْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَ مِنَ التِّجٰارَةِ وَ اللّٰهُ خَیْرُ الرّٰازِقِینَ . جمعه (62) 9 و 11

13. گرایش به لهو و کارهای بیهوده، هنگام اقامۀ نماز جمعه، حرام و مورد مذمّت خداوند:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا نُودِیَ لِلصَّلاٰةِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلیٰ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ ذَرُوا الْبَیْعَ ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ

وَ إِذٰا رَأَوْا تِجٰارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَیْهٰا وَ تَرَکُوکَ قٰائِماً قُلْ مٰا عِنْدَ اللّٰهِ خَیْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَ مِنَ التِّجٰارَةِ وَ اللّٰهُ خَیْرُ الرّٰازِقِینَ . جمعه (62) 9 و 11

14. جواز خریدوفروش و کسب و کار، پیش از شروع نماز جمعه:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا نُودِیَ لِلصَّلاٰةِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلیٰ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ ذَرُوا الْبَیْعَ ... فَإِذٰا قُضِیَتِ الصَّلاٰةُ فَانْتَشِرُوا فِی الْأَرْضِ وَ ابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللّٰهِ .... جمعه (62) 9 و 10

15. جواز خریدوفروش، پس از تمام شدن نماز جمعه:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا نُودِیَ لِلصَّلاٰةِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلیٰ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ ذَرُوا الْبَیْعَ ... فَإِذٰا قُضِیَتِ الصَّلاٰةُ فَانْتَشِرُوا فِی الْأَرْضِ وَ ابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللّٰهِ .... جمعه (62) 9 و 10

16. ایراد خطبۀ نماز جمعه به صورت ایستاده، از احکام آن:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا نُودِیَ لِلصَّلاٰةِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلیٰ ذِکْرِ اللّٰهِ ... وَ إِذٰا رَأَوْا تِجٰارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَیْهٰا وَ تَرَکُوکَ قٰائِماً قُلْ مٰا عِنْدَ اللّٰهِ خَیْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَ مِنَ التِّجٰارَةِ وَ اللّٰهُ خَیْرُ الرّٰازِقِینَ . (3)جمعه (62) 9 و 11


1) 1) . مراد از«نودی»اذان و مقصود از«الصّلاة من یوم الجمعة»نماز جمعه است. (احکام القرآن، ابن العربی، ج 4، ص 1803 -\1804؛ مجمع البیان، ج 9 -\10 ، ص 434)

2) 2) . مراد از«ذکر اللّه»خطبۀ نماز جمعه است. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 434؛ روح المعانی، ج 15، جزء 28، ص 150)

3) 3) . جابر بن سمره روایت می‌کند که: ندیدم رسول خدا صلی الله علیه و آله را مگر اینکه ایستاده خطبه می‌خواند. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 436؛ فقه القرآن، ج 1، ص 138)

17. ایراد خطبه، از شرایط برگزاری نماز جمعه، به‌وسیلۀ امام جمعه:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا نُودِیَ لِلصَّلاٰةِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلیٰ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ ذَرُوا الْبَیْعَ ... وَ إِذٰا رَأَوْا تِجٰارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَیْهٰا وَ تَرَکُوکَ قٰائِماً ... (1)جمعه (62) 9 و 11

نیز ==> همین مدخل، اذان نماز جمعه و خطبۀ نماز جمعه

ارزش نماز جمعه

18. مأموریّت پیامبر صلی الله علیه و آله از سوی خداوند، برای بیان جایگاه بلند نماز جمعه، در پیشگاه خداوند:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا نُودِیَ لِلصَّلاٰةِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلیٰ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ ذَرُوا الْبَیْعَ ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ

وَ إِذٰا رَأَوْا تِجٰارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَیْهٰا وَ تَرَکُوکَ قٰائِماً قُلْ مٰا عِنْدَ اللّٰهِ خَیْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَ مِنَ التِّجٰارَةِ وَ اللّٰهُ خَیْرُ الرّٰازِقِینَ . جمعه (62) 9 و 11

19. شرکت در نماز جمعه و پرداختن به ذکر خدا، بسی ارزشمندتر از کسب مال و سایر منافع دنیایی:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا نُودِیَ لِلصَّلاٰةِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلیٰ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ ذَرُوا الْبَیْعَ ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ

وَ إِذٰا رَأَوْا تِجٰارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَیْهٰا وَ تَرَکُوکَ قٰائِماً قُلْ مٰا عِنْدَ اللّٰهِ خَیْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَ مِنَ التِّجٰارَةِ .... جمعه (62) 9 و 11

20. ثواب نماز جمعه، برتر و بالاتر از درآمدهای مادّی:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا نُودِیَ لِلصَّلاٰةِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلیٰ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ ذَرُوا الْبَیْعَ ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ

وَ إِذٰا رَأَوْا تِجٰارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَیْهٰا وَ تَرَکُوکَ قٰائِماً قُلْ مٰا عِنْدَ اللّٰهِ خَیْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَ مِنَ التِّجٰارَةِ .... جمعه (62) 9 و 11

21. اعتقاد به رزّاقیّت خداوند، مانع ترک نماز جمعه، از سوی شرکت‌کنندگان آن و حضور در بازار تجارت:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا نُودِیَ لِلصَّلاٰةِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلیٰ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ ذَرُوا الْبَیْعَ ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ

وَ إِذٰا رَأَوْا تِجٰارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَیْهٰا وَ تَرَکُوکَ قٰائِماً قُلْ مٰا عِنْدَ اللّٰهِ خَیْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَ مِنَ التِّجٰارَةِ وَ اللّٰهُ خَیْرُ الرّٰازِقِینَ . جمعه (62) 9 و 11

22. نماز جمعه، مصداق بارز ذکر خدا:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا نُودِیَ لِلصَّلاٰةِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلیٰ ذِکْرِ اللّٰهِ .... جمعه (62) 9

پاداش نماز جمعه

23. ثواب نماز جمعه، بسی بالاتر و برتر از درآمدهای مادّی:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا نُودِیَ لِلصَّلاٰةِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلیٰ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ ذَرُوا الْبَیْعَ ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ

وَ إِذٰا رَأَوْا تِجٰارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَیْهٰا وَ تَرَکُوکَ قٰائِماً قُلْ مٰا عِنْدَ اللّٰهِ خَیْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَ مِنَ التِّجٰارَةِ .... جمعه (62) 9 و 11


1) 1) .«قائماً»بر خواندن خطبه به صورت ایستاده دلالت می‌کند. (احکام القرآن، جصاص، ج 5، ص 344؛ کنز العرفان، ج 1، ص 172)

تاریخ نماز جمعه

24. اقامۀ نماز جمعه، در صدر اسلام و به امامت رسول اکرم صلی الله علیه و آله :

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا نُودِیَ لِلصَّلاٰةِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلیٰ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ ذَرُوا الْبَیْعَ ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ

وَ إِذٰا رَأَوْا تِجٰارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَیْهٰا وَ تَرَکُوکَ قٰائِماً قُلْ مٰا عِنْدَ اللّٰهِ خَیْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَ مِنَ التِّجٰارَةِ وَ اللّٰهُ خَیْرُ الرّٰازِقِینَ . جمعه (62) 9 و 11

نیز ==> همین مدخل، اذان نماز جمعه

ترک نماز جمعه

25. ترک نماز جمعه به علّت پرداختن به تجارت و خریدوفروش، مورد نهی خداوند:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا نُودِیَ لِلصَّلاٰةِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلیٰ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ ذَرُوا الْبَیْعَ ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ . جمعه (62) 9

26. اعتقاد به رازق بودن خداوند، ناسازگار با ترک نماز جمعه، به منظور کسب روزی:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا نُودِیَ لِلصَّلاٰةِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلیٰ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ ذَرُوا الْبَیْعَ ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ

وَ إِذٰا رَأَوْا تِجٰارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَیْهٰا وَ تَرَکُوکَ قٰائِماً قُلْ مٰا عِنْدَ اللّٰهِ خَیْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَ مِنَ التِّجٰارَةِ وَ اللّٰهُ خَیْرُ الرّٰازِقِینَ . جمعه (62) 9 و 11

حضور در نماز جمعه

27. مؤمنان، وظیفه‌دار جدّیّت و تلاش، برای شرکت و حضور در نماز جمعه با شنیدن اذان آن:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا نُودِیَ لِلصَّلاٰةِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلیٰ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ ذَرُوا الْبَیْعَ .... جمعه (62) 9

فلسفۀ نماز جمعه

28. یاد خداوند، فلسفۀ وجودی نماز جمعه:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا نُودِیَ لِلصَّلاٰةِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلیٰ ذِکْرِ اللّٰهِ .... جمعه (62) 9

نماز جمعه در صدر اسلام

29. هجوم به‌سوی بازار تجارت و رها کردن نماز جمعه، هنگام خطبه‌های آن، از جانب عدّه‌ای از مسلمانان صدر اسلام:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا نُودِیَ لِلصَّلاٰةِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلیٰ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ ذَرُوا الْبَیْعَ .... وَ إِذٰا رَأَوْا تِجٰارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَیْهٰا وَ تَرَکُوکَ قٰائِماً قُلْ مٰا عِنْدَ اللّٰهِ خَیْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَ مِنَ التِّجٰارَةِ ... (1)جمعه (62) 9 و 11

30. اقامۀ نماز جمعه در صدر اسلام، به امامت

1) 1) . روز جمعه‌ای کاروانی از تجّار وارد مدینه شد. مردم در نماز جمعه شرکت کرده بودند و رسول خدا صلی الله علیه و آله مشغول خطبه بود که کاروانیان برای اعلان، طبل و دایره کوبیدند. مؤمنان به‌جز دوازده نفر نماز و رسول خدا صلی الله علیه و آله را رها کردند و به طرف کاروانیان متفرّق شدند که آیۀ شریفه نازل شد. (تفسیر قمی، ج 2، ص 367؛ الدر المنثور، ج 8 ، ص 165 -\166؛ مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 433)

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله :

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا نُودِیَ لِلصَّلاٰةِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلیٰ ذِکْرِ اللّٰهِ .... جمعه (62) 9

نماز خوف

نماز خوف نمازی است که در شرایط ویژه از جمله ترس از دشمن به جای انجام نمازهای یومیّه تشریع شده است و آن در حال سفر به اتّفاق تمامی فقها به صورت قصر و شکسته انجام می‌شود و در غیر سفر نیز براساس یک قول قصر است. اگر نماز خوف به جماعت خوانده شود تمامی فقها معتقدند که شکسته است و اگر فرادیٰ انجام شود خواندن آن به شکسته مورد اختلاف است ولی بیشترین فقها به قصر نماز فتوا داده‌اند. (1)

احکام نماز خوف

اشاره

1. وجوب نماز قصر در مسافرت هنگام ترس از حمله و اذیّت شدن از سوی دشمن:

وَ إِذٰا ضَرَبْتُمْ فِی الْأَرْضِ فَلَیْسَ عَلَیْکُمْ جُنٰاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاٰةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ یَفْتِنَکُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا ... (2)نساء (4) 101

2. وجوب قصر و کاستن از نماز هنگام ترس از کشته شدن:

... أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاٰةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ یَفْتِنَکُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا ... (3)نساء (4) 101

3. جواز به جا آوردن نماز خوف در حال حرکت، پیاده یا سواره در هنگام ترس:

فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجٰالاً أَوْ رُکْبٰاناً ... (4)بقره (2) 239

4. سقوط بعضی شرایط نماز هنگام خوف و ترس از دشمن و خطرات دیگر:

فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجٰالاً أَوْ رُکْبٰاناً ... (5)بقره (2) 239

5. وجوب احتیاط و هوشیاری مجاهدان هنگام اقامۀ نماز خوف با جماعت:

وَ إِذٰا کُنْتَ فِیهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاٰةَ فَلْتَقُمْ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَکَ وَ لْیَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ فَإِذٰا سَجَدُوا فَلْیَکُونُوا مِنْ وَرٰائِکُمْ وَ لْتَأْتِ طٰائِفَةٌ أُخْریٰ لَمْ یُصَلُّوا فَلْیُصَلُّوا مَعَکَ وَ لْیَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَ أَسْلِحَتَهُمْ وَدَّ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِکُمْ وَ أَمْتِعَتِکُمْ فَیَمِیلُونَ عَلَیْکُمْ مَیْلَةً وٰاحِدَةً .... نساء (4) 102

6. جواز اقامۀ نماز جماعت برای گروهی از

1) 1) . الروضة البهیّة، ج 1، ص 152، چاپ قدیم

2) 2) . نفی جناح ظاهر در جواز است و لکن منافات ندارد که ورود آن در سیاق، برای وجوب باشد، زیرا در مقام تشریع واقع شده است و در آن صِرف کاشفیّت از جعل حکم کفایت می‌کند. چنانکه در سورۀ بقره (2) آیۀ 158 نیز این چنین است. (المیزان، ج 5، ص 61) مؤیّد این برداشت روایتی از امام باقر علیه السلام است که تقصیر در سفر واجب است. (تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 542، ح 527)

3) 3) . در احتمالی«یفتنکم»به معنای«یقتلکم»است. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 101)

4) 4) . با توجّه به اینکه«رجالاً»به معنای راه رفتن و«رکباناً»را به معنای سوار بودن بر مرکب گفته‌اند. مطلب فوق استفاده شده است، زیرا در هر دو حالت حرکت لحاظ شده است. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 130)

5) 5) . نماز در حال راه رفتن یا سواره بودن طبعاً ملازم با حرکت و استدبار به قبله است. چنانکه مرحوم شیخ طوسی به آن اشاره می‌کند. (الخلاف، ج 1، ص 234)

مسلمانان هنگام ترس از حملۀ دشمن:

وَ إِذٰا کُنْتَ فِیهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاٰةَ فَلْتَقُمْ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَکَ وَ لْیَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ فَإِذٰا سَجَدُوا فَلْیَکُونُوا مِنْ وَرٰائِکُمْ وَ لْتَأْتِ طٰائِفَةٌ أُخْریٰ لَمْ یُصَلُّوا فَلْیُصَلُّوا مَعَکَ وَ لْیَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَ أَسْلِحَتَهُمْ .... نساء (4) 102

7. به نماز ایستادن گروهی از مسلمانان و پاسداری گروهی دیگر، شیوۀ برپایی نماز خوف در حال جنگ به صورت جماعت:

وَ إِذٰا کُنْتَ فِیهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاٰةَ فَلْتَقُمْ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَکَ وَ لْیَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ فَإِذٰا سَجَدُوا فَلْیَکُونُوا مِنْ وَرٰائِکُمْ وَ لْتَأْتِ طٰائِفَةٌ أُخْریٰ ... (1)نساء (4) 102

8. حضور گروه دوم از رزمندگان به نماز جماعت در رکعت دوم نماز خوف بعد از فراغت گروه اوّل از رکعت اوّل، شیوۀ برپایی نماز خوف به جماعت:

... فَإِذٰا سَجَدُوا فَلْیَکُونُوا مِنْ وَرٰائِکُمْ وَ لْتَأْتِ طٰائِفَةٌ أُخْریٰ لَمْ یُصَلُّوا فَلْیُصَلُّوا .... نساء (4) 102

9. وجوب حمل سلاح هنگام خواندن نماز خوف با جماعت:

وَ إِذٰا کُنْتَ فِیهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاٰةَ فَلْتَقُمْ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَکَ وَ لْیَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ .... نساء (4) 102

10. وجوب مراقبت و هوشیاری برای نمازگزاران در مقابل دشمن در هنگام برگزاری نماز خوف به جماعت:

وَ إِذٰا کُنْتَ فِیهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاٰةَ فَلْتَقُمْ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَکَ وَ لْیَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ ... وَ لْیَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَ أَسْلِحَتَهُمْ .... نساء (4) 102

11. جواز کنار گذاشتن سلاح در نماز خوف در صورت بیماری یا در آزار بودن به سبب باران با حفظ هوشیاری و مراقبت:

... وَ لاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ إِنْ کٰانَ بِکُمْ أَذیً مِنْ مَطَرٍ أَوْ کُنْتُمْ مَرْضیٰ أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَکُمْ وَ خُذُوا حِذْرَکُمْ .... نساء (4) 102

12. کفایت تکبیر و تهلیل هنگام شدّت خوف:

فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجٰالاً أَوْ رُکْبٰاناً ... (2)بقره (2) 239

13. اهمّیّت نماز جماعت حتّی به هنگام ترس از هجوم دشمن:

وَ إِذٰا کُنْتَ فِیهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاٰةَ فَلْتَقُمْ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَکَ ... (3)نساء (4) 102

14. جواز اقتدای هریک از دو گروه مجاهدان در هنگام خوف با یکی از دو رکعت نماز امام با جماعت:

... فَلْتَقُمْ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَکَ ... وَ لْتَأْتِ طٰائِفَةٌ أُخْریٰ لَمْ یُصَلُّوا فَلْیُصَلُّوا مَعَکَ .... نساء (4) 102

15. کفایت نماز خوف با ایما و اشاره:

فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجٰالاً أَوْ رُکْبٰاناً ... (4)بقره (2) 239


1) 1) . امام صادق علیه السلام : یک گروه با امام نماز بخوانند و گروه دیگر مراقب دشمن باشند. گروه اوّل نماز را فرادا کنند تا گروه دوّم به رکعت دوم امام جماعت برسند. (تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 544، ح 537)

2) 2) . عن ابی عبد اللّه علیه السلام فی صلاة الزحف قال: تکبیر و تهلیل، یقول اللّه اکبر، یقول اللّه«فان خفتم فرجالاً او رکباناً». (بحار الانوار، ج 89 ، ص 93)

3) 3) . استفادۀ نکتۀ فوق براساس این است که امر به اقامۀ نماز با جماعت حتّی در صورت ترس از دشمن شده است. (کنز العرفان، ج 1، ص 191)

4) 4) . در صورت عدم امکان اقامۀ نماز با اجزا و شرایط، به جا آوردن آن با ایما و اشاره کفایت می‌کند. (زبدة البیان، ج 1، ص 180)

نماز خوف با جماعت

اشاره
16. برگزاری نماز خوف با جماعت در حالت جنگ بر عهدۀ فرماندهی نیروها:

وَ إِذٰا کُنْتَ فِیهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاٰةَ فَلْتَقُمْ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَکَ ... (1)نساء (4) 102

17. پایان یافتن وقت نماز خوف با پایان جنگ و خوف:

... فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ فَأَقِیمُوا الصَّلاٰةَ ... (2)نساء (4) 103

نماز شب

==>تهجّد

نماز صبح

==>نماز

نماز ظهر

==>نماز


1) 1) . استناد اقامۀ نماز به پیامبر صلی الله علیه و آله«فاقمت»اشاره به این است که اختیار تشکیل نماز جماعت برعهده و صلاحدید پیامبر صلی الله علیه و آله و یا فرماندهی نیروهاست

2) 2) . در صورت زوال خوف نمازی را که به شکسته خواندن آن اذن داده شده بودید تمام بخوانید. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 158)

نماز عشا

==>نماز

نماز عصر

==>نماز

نماز عید

نماز عید (فطر و اضحیٰ) دو رکعت است و در هر رکعتی حمد و سوره خوانده می‌شود و رکعت اوّل بعد از سوره پنج تکبیر و قنوت و در رکعت دوم بعد از سوره چهار تکبیر و قنوت دارد. (1)در این مدخل از آیاتی استفاده شده است که به نماز عید فطر و عید قربان تفسیر شده است.

نماز عید فطر

1. وجوب اقامۀ نماز عید فطر:

وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ آتُوا الزَّکٰاةَ وَ ارْکَعُوا مَعَ الرّٰاکِعِینَ . بقره (2) 43

قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَکّٰی

وَ ذَکَرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلّٰی . (2)اعلی (87) 14 و 15

2. وجوب اقامۀ نماز عید فطر به جماعت:

وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ آتُوا الزَّکٰاةَ وَ ارْکَعُوا مَعَ الرّٰاکِعِینَ . (3)

بقره (2) 43

3. وجوب نماز عید فطر، پس از پرداخت زکات فطره:

قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَکّٰی

وَ ذَکَرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلّٰی . (4)اعلی (87) 14 و 15

نماز عید قربان

4. وجوب نماز عید قربان:

وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ آتُوا الزَّکٰاةَ وَ ارْکَعُوا مَعَ الرّٰاکِعِینَ . (5)

بقره (2) 43

فَصَلِّ لِرَبِّکَ وَ انْحَرْ. (6)کوثر (108) 2

5. وجوب نماز عید قربان با جماعت:

وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ آتُوا الزَّکٰاةَ وَ ارْکَعُوا مَعَ الرّٰاکِعِینَ . بقره (2) 43

6. وجوب تکبیرها، بعد از نماز عید قربان:

... وَ لِتُکَبِّرُوا اللّٰهَ عَلیٰ مٰا هَدٰاکُمْ ... (7)بقره (2) 185

7. وجوب تکبیرها، بعد از نماز عید فطر:

شَهْرُ رَمَضٰانَ الَّذِی أُنْزِلَ فِیهِ الْقُرْآنُ ... وَ لِتُکَبِّرُوا اللّٰهَ عَلیٰ مٰا هَدٰاکُمْ .... بقره (2) 185

نماز مغرب

==>نماز

نماز میّت

==>نماز

نمّامی

==>سخن‌چینی

نمرود

اشاره

نمرود بن کوشِ بن کنعان بن حام بن نوح، پادشاه بابل بود (8)که از روی تکبّر و بزرگ‌بینی ادّعای


1) 1) . تحریر الوسیله، ج 1، ص 241

2) 2) . مراد از«فصلّیٰ»نماز عید فطر می‌باشد. (الجامع لاحکام القرآن، قرطبی، ج 1، ص 21؛ فقه القرآن، ج 1، ص 253 -\254)

3) 3) . مراد از«و ارکعوا مع الرّاکعین»نماز به صورت جماعت می‌باشد. (الکشاف، ج 1، ص 133) یکی از احتمالات در آیۀ شریفه، وجوب نماز جمعه و عیدین می‌باشد. (زبدة البیان، ج 1، ص 127؛ فقه القرآن، ج 1، ص 79؛ کنز العرفان، ج 1، ص 194)

4) 4) . مراد از«فصلّیٰ»نماز عید فطر می‌باشد و مراد از«تزکّی»زکات فطر می‌باشد. (الجامع لاحکام القرآن، قرطبی، ج 1، ص 21؛ فقه القرآن، ج 1، ص 253 -\254)

5) 5) . یکی از احتمالات در این آیۀ شریفه، وجوب نماز جمعه و عیدین می‌باشد. (زبدة البیان، ج 1، ص 127؛ فقه القرآن، قطب الدین راوندی، ج 1، ص 79؛ کنز العرفان، ج 1، ص 194)

6) 6) . از احتمالات دربارۀ«فصلّ»نماز عید (قربان) می‌باشد، زیرا به دنبال آن قربانی را ذکر کرد. (زبدة البیان، ج 1، ص 89 ؛ مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 837 ؛ احکام القرآن، ابن العربی، ج 4، ص 1986)

7) 7) . یکی از ادلّه بر وجوب تکبیرها در نماز عیدین آیۀ«و لتکبروا اللّه علیٰ ما هداکم»است (فقه القرآن، ج 1، ص 160) و مقصود تکبیر بعد از نماز عید است. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 499)

8) 8) . تاریخ طبری، ج 1، ص 128 و 143

ربوبیّت نمود. (1)گویند: وی بوده که فرمان داد تا ابراهیم علیه السلام را در آتش افکنند. (2)در این مدخل از آیۀ «أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِی حَاجَّ إِبْرٰاهِیمَ ...» و برخی آیات که داستان افکندن ابراهیم علیه السلام را در آتش بیان می‌کند، استفاده شده است.

ادّعای نمرود

1. نمرود، مدّعی الوهیّت و ربوبیّت خود، همراه با الوهیّت خداوند:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِی حَاجَّ إِبْرٰاهِیمَ فِی رَبِّهِ أَنْ آتٰاهُ اللّٰهُ الْمُلْکَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ رَبِّیَ الَّذِی یُحْیِی وَ یُمِیتُ قٰالَ أَنَا أُحْیِی وَ أُمِیتُ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ فَإِنَّ اللّٰهَ یَأْتِی بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِهٰا مِنَ الْمَغْرِبِ فَبُهِتَ الَّذِی کَفَرَ وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ . (3)بقره (2) 258

2. احتجاج نمرود با ابراهیم علیه السلام مبنی بر داشتن قدرت زنده کردن و میراندن:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِی حَاجَّ إِبْرٰاهِیمَ فِی رَبِّهِ أَنْ آتٰاهُ اللّٰهُ الْمُلْکَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ رَبِّیَ الَّذِی یُحْیِی وَ یُمِیتُ قٰالَ أَنَا


1) 1) . مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 635

2) 2) . تاریخ طبری، ج 1، ص 146

3) 3) . نمرود به الوهیّت خداوند معتقد بود، زیرا اگر الوهیّت خداوند مورد قبول وی نبود سخن ابراهیم علیه السلام را که خدا خورشید را از مشرق می‌آورد قبول نمی‌کرد، نسبت به ربوبیّت خودش نیز در کنار الوهیّت خداوند باور داشت. ابراهیم علیه السلام مدّعی بود که ربّ او خداوند و نه دیگری است، ولی نمرود مدّعی بود که وی ربّ ابراهیم علیه السلام است، وگرنه تسلیم ابراهیم علیه السلام نمی‌شد و مبهوت نمی‌ماند. (المیزان، ج 2، ص 350)

أُحْیِی وَ أُمِیتُ .... بقره (2) 258

3. ادّعای نمرود مبنی بر داشتن قدرت بر احیا و میراندن:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِی حَاجَّ إِبْرٰاهِیمَ فِی رَبِّهِ أَنْ آتٰاهُ اللّٰهُ الْمُلْکَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ رَبِّیَ الَّذِی یُحْیِی وَ یُمِیتُ قٰالَ أَنَا أُحْیِی وَ أُمِیتُ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ فَإِنَّ اللّٰهَ یَأْتِی بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِهٰا مِنَ الْمَغْرِبِ فَبُهِتَ الَّذِی کَفَرَ وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ . بقره (2) 258

بت‌پرستی نمرود

4. عقیدۀ نمرود و نمرودیان به بتها و خدایان دست‌ساز خود:

قٰالُوا حَرِّقُوهُ وَ انْصُرُوا آلِهَتَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ فٰاعِلِینَ . (1)انبیاء (21) 68

پادشاهی نمرود

==> همین مدخل، حکومت نمرود

تحیّر نمرود

5. احتجاج ابراهیم علیه السلام به آوردن خورشید از مغرب، موجب تحیّر و بهت نمرود:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِی حَاجَّ إِبْرٰاهِیمَ فِی رَبِّهِ ... قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ فَإِنَّ اللّٰهَ یَأْتِی بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِهٰا مِنَ الْمَغْرِبِ فَبُهِتَ الَّذِی کَفَرَ .... بقره (2) 258

جدال نمرود

6. جدال باطل و مخاصمه‌آمیز نمرود با ابراهیم علیه السلام دربارۀ ربوبیّت خداوند با ادّعای قدرت بر احیا و میراندن:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِی حَاجَّ إِبْرٰاهِیمَ فِی رَبِّهِ أَنْ آتٰاهُ اللّٰهُ الْمُلْکَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ رَبِّیَ الَّذِی یُحْیِی وَ یُمِیتُ قٰالَ أَنَا أُحْیِی وَ أُمِیتُ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ فَإِنَّ اللّٰهَ یَأْتِی بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِهٰا مِنَ الْمَغْرِبِ فَبُهِتَ الَّذِی کَفَرَ وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ . (2)بقره (2) 258

جهل نمرود

7. جهل و بلاهت نمرود در برابر ابراهیم علیه السلام و استدلال آن حضرت، در اثبات صانع:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِی حَاجَّ إِبْرٰاهِیمَ فِی رَبِّهِ أَنْ آتٰاهُ اللّٰهُ الْمُلْکَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ رَبِّیَ الَّذِی یُحْیِی وَ یُمِیتُ قٰالَ أَنَا أُحْیِی وَ أُمِیتُ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ فَإِنَّ اللّٰهَ یَأْتِی بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِهٰا مِنَ الْمَغْرِبِ فَبُهِتَ الَّذِی کَفَرَ وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ . (3)بقره (2) 258

حکومت نمرود

8. نمرود، برخوردار از حکومتی مستبدّانه:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِی حَاجَّ إِبْرٰاهِیمَ فِی رَبِّهِ أَنْ آتٰاهُ اللّٰهُ الْمُلْکَ ... قٰالَ أَنَا أُحْیِی وَ أُمِیتُ .... بقره (2) 258

9. پادشاهی و حکومت نمرود، داده‌ای از جانب خداوند:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِی حَاجَّ إِبْرٰاهِیمَ فِی رَبِّهِ أَنْ آتٰاهُ اللّٰهُ الْمُلْکَ .... بقره (2) 258

خسران نمرود

10. خسران و زیانکاری نمرود و نمرودیان، در پی ناکامی آنان از سوزاندن ابراهیم علیه السلام :

قٰالُوا حَرِّقُوهُ وَ انْصُرُوا آلِهَتَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ فٰاعِلِینَ

قُلْنٰا یٰا نٰارُ کُونِی بَرْداً وَ سَلاٰماً عَلیٰ إِبْرٰاهِیمَ

وَ أَرٰادُوا بِهِ کَیْداً فَجَعَلْنٰاهُمُ الْأَخْسَرِینَ . (4)انبیاء (21) 68 -\70

خشونت نمرود

11. خشونت نمرود با دستور وی به انداختن ابراهیم علیه السلام در آتش:

قٰالُوا حَرِّقُوهُ وَ انْصُرُوا آلِهَتَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ فٰاعِلِینَ

قُلْنٰا یٰا نٰارُ کُونِی بَرْداً وَ سَلاٰماً عَلیٰ إِبْرٰاهِیمَ . (5)انبیاء (21) 68 و 69

نیز ==> ابراهیم علیه السلام ، ابراهیم علیه السلام و نمرود و همین مدخل، احتجاج ابراهیم علیه السلام با نمرود

ضلالت نمرود


1) 1) . برداشت یادشده بنا بر این است که فاعل در«قالوا»نمرود و قوم وی باشند. (الکشاف، ج 3، ص 125؛ مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 87)

2) 2) . مقصود از«حاجّ»مخاصمه و جدال است و ازاین‌جهت به آن احتجاج و محاجّه گفته شده بااینکه مجادلۀ وی باطل بوده و هیچ حجّتی نداشته، زیرا به زعم خودش دارای حجّت بوده است. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 635)

3) 3) . استدلال ابلهانۀ نمرود در احیا و اماته، بیانگر جهالت وی است. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 3، جزء 3، ص 33؛ التفسیر المنیر، ج 3 -\4، ص 29)

4) 4) . اینکه«احراق»به تمامی آنان نسبت داده شده به علّت رضایت آنان به این امر و دستور نمرود به سوزاندن ابراهیم علیه السلام و نیکو دانستن آن است. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 8 ، جزء 17، ص 105)

5) 5) . بنا بر اینکه مقصود از فاعل در«قالوا»نمرود باشد. (مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 87 ؛ الکشاف، ج 3، ص 125)

12. نمرود، نمونه‌ای از حاکمان گمراه و ستمگر:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِی حَاجَّ إِبْرٰاهِیمَ فِی رَبِّهِ ... فَبُهِتَ الَّذِی کَفَرَ وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ . بقره (2) 258

ظلم نمرود

13. نمرود، پادشاهی ظالم و ستمگر:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِی حَاجَّ إِبْرٰاهِیمَ فِی رَبِّهِ ... فَبُهِتَ الَّذِی کَفَرَ وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ . بقره (2) 258

عجز نمرود

14. عجز و ناتوانی نمرود، از مقابله با احتجاج ابراهیم علیه السلام در آوردن خورشید از مغرب:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِی حَاجَّ إِبْرٰاهِیمَ فِی رَبِّهِ أَنْ آتٰاهُ اللّٰهُ الْمُلْکَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ رَبِّیَ الَّذِی یُحْیِی وَ یُمِیتُ قٰالَ أَنَا أُحْیِی وَ أُمِیتُ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ فَإِنَّ اللّٰهَ یَأْتِی بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِهٰا مِنَ الْمَغْرِبِ فَبُهِتَ الَّذِی کَفَرَ وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ . بقره (2) 258

غرور نمرود

15. غرور و تکبّر نمرود، در برابر خداوند:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِی حَاجَّ إِبْرٰاهِیمَ فِی رَبِّهِ أَنْ آتٰاهُ اللّٰهُ الْمُلْکَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ رَبِّیَ الَّذِی یُحْیِی وَ یُمِیتُ قٰالَ أَنَا أُحْیِی وَ أُمِیتُ .... بقره (2) 258

نیز ==> همین مدخل، قدرت نمرود

قدرت نمرود

16. قدرت نمرود، زمینه‌ساز غرور و کفر او:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِی حَاجَّ إِبْرٰاهِیمَ فِی رَبِّهِ أَنْ آتٰاهُ اللّٰهُ الْمُلْکَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ رَبِّیَ الَّذِی یُحْیِی وَ یُمِیتُ قٰالَ أَنَا أُحْیِی وَ أُمِیتُ ... فَبُهِتَ الَّذِی کَفَرَ .... بقره (2) 258

قصّۀ نمرود

17. احتجاج نمرود و ابراهیم علیه السلام قصّه‌ای شگفت و باعث تعجّب:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِی حَاجَّ إِبْرٰاهِیمَ فِی رَبِّهِ ... (1)بقره (2) 258

18. قصّۀ نمرود و محاجّۀ وی با ابراهیم علیه السلام و مبهوت گشتن وی در برابر استدلال آن حضرت، شایان تفکّر و یادآوری:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِی حَاجَّ إِبْرٰاهِیمَ فِی رَبِّهِ أَنْ آتٰاهُ اللّٰهُ الْمُلْکَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ رَبِّیَ الَّذِی یُحْیِی وَ یُمِیتُ قٰالَ أَنَا أُحْیِی وَ أُمِیتُ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ فَإِنَّ اللّٰهَ یَأْتِی بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِهٰا مِنَ الْمَغْرِبِ فَبُهِتَ الَّذِی کَفَرَ وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ . بقره (2) 258

کفر نمرود

19. نمرود، پادشاهی کافر و مستبدّ:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِی حَاجَّ إِبْرٰاهِیمَ فِی رَبِّهِ أَنْ آتٰاهُ اللّٰهُ الْمُلْکَ ... فَبُهِتَ الَّذِی کَفَرَ .... بقره (2) 258

مغالطۀ نمرود

20. مغالطۀ نمرود، در ادّعای قدرت بر زنده کردن و میراندن موجودات:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِی حَاجَّ إِبْرٰاهِیمَ فِی رَبِّهِ أَنْ آتٰاهُ اللّٰهُ الْمُلْکَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ رَبِّیَ الَّذِی یُحْیِی وَ یُمِیتُ قٰالَ أَنَا


1) 1) . کلمۀ«الی»در«أ لم تر الی الّذی حاجّ ابراهیم»برای بیان تعجّب است. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 634)

أُحْیِی وَ أُمِیتُ .... بقره (2) 258

مکر نمرود

21. مکر و توطئۀ نمرود و نمرودیان علیه ابراهیم علیه السلام با اقدام به سوزاندن آن حضرت و ناکامی آنان در این عمل:

قٰالُوا حَرِّقُوهُ وَ انْصُرُوا آلِهَتَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ فٰاعِلِینَ

قُلْنٰا یٰا نٰارُ کُونِی بَرْداً وَ سَلاٰماً عَلیٰ إِبْرٰاهِیمَ

وَ أَرٰادُوا بِهِ کَیْداً فَجَعَلْنٰاهُمُ الْأَخْسَرِینَ . انبیاء (21) 68 -\70

22. بی‌ثمر بودن مکر نمرود، در برابر قدرت خدا:

وَ قَدْ مَکَرُوا مَکْرَهُمْ وَ عِنْدَ اللّٰهِ مَکْرُهُمْ وَ إِنْ کٰانَ مَکْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبٰالُ . (1)ابراهیم (14) 46

نمرود و ربوبیّت

23. انکار ربوبیّت خدا، در تدبیر او بر عالم هستی از سوی نمرود:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِی حَاجَّ إِبْرٰاهِیمَ فِی رَبِّهِ أَنْ آتٰاهُ اللّٰهُ الْمُلْکَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ رَبِّیَ الَّذِی یُحْیِی وَ یُمِیتُ قٰالَ أَنَا أُحْیِی وَ أُمِیتُ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ فَإِنَّ اللّٰهَ یَأْتِی بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِهٰا مِنَ الْمَغْرِبِ فَبُهِتَ الَّذِی کَفَرَ وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ . بقره (2) 258

هدایت‌ناپذیری نمرود

24. هدایت‌ناپذیری نمرود به جهت ظلم و عناد او در برابر حق:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِی حَاجَّ إِبْرٰاهِیمَ فِی رَبِّهِ أَنْ آتٰاهُ اللّٰهُ الْمُلْکَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ رَبِّیَ الَّذِی یُحْیِی وَ یُمِیتُ قٰالَ أَنَا أُحْیِی وَ أُمِیتُ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ فَإِنَّ اللّٰهَ یَأْتِی بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِهٰا مِنَ الْمَغْرِبِ فَبُهِتَ الَّذِی کَفَرَ وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ . بقره (2) 258

هلاکت نمرود

25. هلاک شدن نمرود به‌وسیلۀ فروریختن پایه‌ها و سقف کاخش:

قَدْ مَکَرَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَأَتَی اللّٰهُ بُنْیٰانَهُمْ مِنَ الْقَوٰاعِدِ فَخَرَّ عَلَیْهِمُ السَّقْفُ ... (2)نحل (16) 26

نوح(علیه‌السّلام)

اشاره

نوح علیه السلام اوّلین پیامبر فرستاده شده به‌سوی تمام مردم زمین (3)و اوّلین پیامبری است که عذاب [استیصال] در زمان وی نازل گردید. (4)وی در 350 سالگی یا 480 سالگی به نبوّت مبعوث شد و 950 سال در قوم خود زیست. (5)قرآن کریم با اوصاف و القاب نیک از این پیامبر بزرگ نام برده و هفتادویکمین سورۀ قرآن نیز به نام نوح است. با توجّه به


1) 1) . در احتمالی، مقصود از فاعل مکر، نمرود است که با ساختن صندوقی [تختی] ویژه با داشتن چهار پرنده می‌خواست به آسمان صعود کند. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 498)

2) 2) . در احتمالی، مراد، نمرود بن کنعان است. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 549؛ جامع البیان، ج 8 ، جزء 14، ص 129)

3) 3) . تاریخ طبری، ج 1، ص 111؛ الدر المنثور، ج 3، ص479؛ التفسیر المنیر، ج 29، ص 137

4) 4) . اعلام القرآن، خزائلی، ص 641

5) 5) . تاریخ طبری، ج 1، ص 112 -\113

مدخلهای مستقلّ«قوم نوح»و«کشتی نوح»در این مدخل تنها به مباحث مربوط به نوح پرداخته شده و از واژۀ«نوح»استفاده شده است.

اهمّ عناوین: عطایای خدا به نوح علیه السلام ، فضایل نوح علیه السلام ، مقامات نوح علیه السلام ، همسر نوح

آرامش نوح علیه السلام

1. آرامش یافتن نوح علیه السلام و اهلش، از غمی شدید و عظیم:

وَ نُوحاً إِذْ نٰادیٰ مِنْ قَبْلُ فَاسْتَجَبْنٰا لَهُ فَنَجَّیْنٰاهُ وَ أَهْلَهُ مِنَ الْکَرْبِ الْعَظِیمِ . انبیاء (21) 76

وَ لَقَدْ نٰادٰانٰا نُوحٌ .... وَ نَجَّیْنٰاهُ وَ أَهْلَهُ مِنَ الْکَرْبِ الْعَظِیمِ . (1)صافّات (37) 75 و 76

آینده‌نگری نوح علیه السلام

2. آینده‌نگری نوح علیه السلام از ایمان نیاوردن فردی دیگر از قومش:

وَ قٰالَ نُوحٌ رَبِّ لاٰ تَذَرْ عَلَی الْأَرْضِ مِنَ الْکٰافِرِینَ دَیّٰاراً

إِنَّکَ إِنْ تَذَرْهُمْ یُضِلُّوا عِبٰادَکَ وَ لاٰ یَلِدُوا إِلاّٰ فٰاجِراً کَفّٰاراً. نوح (71) 26 و 27

اتمام‌حجّت نوح علیه السلام

3. اتمام‌حجّت نوح علیه السلام با قوم خود:

لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ فَقٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ إِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ عَذٰابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ

قٰالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ إِنّٰا لَنَرٰاکَ فِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ

قٰالَ یٰا قَوْمِ لَیْسَ بِی ضَلاٰلَةٌ وَ لٰکِنِّی رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعٰالَمِینَ

أُبَلِّغُکُمْ رِسٰالاٰتِ رَبِّی وَ أَنْصَحُ لَکُمْ وَ أَعْلَمُ مِنَ اللّٰهِ مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ . اعراف (7) 59 -\62

أَ لَمْ یَأْتِهِمْ نَبَأُ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ قَوْمِ نُوحٍ ... أَتَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ فَمٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیَظْلِمَهُمْ وَ لٰکِنْ کٰانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ . توبه(9) 70

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ نُوحٍ إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ یٰا قَوْمِ إِنْ کٰانَ کَبُرَ عَلَیْکُمْ مَقٰامِی وَ تَذْکِیرِی بِآیٰاتِ اللّٰهِ فَعَلَی اللّٰهِ تَوَکَّلْتُ فَأَجْمِعُوا أَمْرَکُمْ وَ شُرَکٰاءَکُمْ ثُمَّ لاٰ یَکُنْ أَمْرُکُمْ عَلَیْکُمْ غُمَّةً ثُمَّ اقْضُوا إِلَیَّ وَ لاٰ تُنْظِرُونِ

فَکَذَّبُوهُ فَنَجَّیْنٰاهُ وَ مَنْ مَعَهُ فِی الْفُلْکِ وَ جَعَلْنٰاهُمْ خَلاٰئِفَ وَ أَغْرَقْنَا الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا فَانْظُرْ کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الْمُنْذَرِینَ . یونس (10) 71 -\73

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ إِنِّی لَکُمْ نَذِیرٌ مُبِینٌ

أَنْ لاٰ تَعْبُدُوا إِلاَّ اللّٰهَ إِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ عَذٰابَ یَوْمٍ أَلِیمٍ

قٰالَ یٰا قَوْمِ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ کُنْتُ عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّی وَ آتٰانِی رَحْمَةً مِنْ عِنْدِهِ فَعُمِّیَتْ عَلَیْکُمْ أَ نُلْزِمُکُمُوهٰا وَ أَنْتُمْ لَهٰا کٰارِهُونَ

وَ یٰا قَوْمِ لاٰ أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مٰالاً إِنْ أَجرِیَ إِلاّٰ عَلَی اللّٰهِ وَ مٰا أَنَا بِطٰارِدِ الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّهُمْ مُلاٰقُوا رَبِّهِمْ وَ لٰکِنِّی أَرٰاکُمْ قَوْماً تَجْهَلُونَ

وَ یٰا قَوْمِ مَنْ یَنْصُرُنِی مِنَ اللّٰهِ إِنْ طَرَدْتُهُمْ أَ فَلاٰ تَذَکَّرُونَ

وَ لاٰ أَقُولُ لَکُمْ عِنْدِی خَزٰائِنُ اللّٰهِ وَ لاٰ أَعْلَمُ الْغَیْبَ وَ لاٰ أَقُولُ إِنِّی مَلَکٌ وَ لاٰ أَقُولُ لِلَّذِینَ تَزْدَرِی أَعْیُنُکُمْ لَنْ یُؤْتِیَهُمُ اللّٰهُ خَیْراً اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا فِی أَنْفُسِهِمْ إِنِّی إِذاً لَمِنَ الظّٰالِمِینَ

قٰالُوا یٰا نُوحُ قَدْ جٰادَلْتَنٰا فَأَکْثَرْتَ جِدٰالَنٰا فَأْتِنٰا بِمٰا تَعِدُنٰا إِنْ کُنْتَ مِنَ الصّٰادِقِینَ

قٰالَ إِنَّمٰا یَأْتِیکُمْ بِهِ اللّٰهُ إِنْ


1) 1) «الکرب»به معنای غم شدید است. (مفردات، ص 706،«کرب»)

شٰاءَ وَ مٰا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِینَ

وَ لاٰ یَنْفَعُکُمْ نُصْحِی إِنْ أَرَدْتُ أَنْ أَنْصَحَ لَکُمْ إِنْ کٰانَ اللّٰهُ یُرِیدُ أَنْ یُغْوِیَکُمْ هُوَ رَبُّکُمْ وَ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ . هود (11) 25 و 26 و 28 -\34

أَ لَمْ یَأْتِکُمْ نَبَؤُا الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ قَوْمِ نُوحٍ وَ عٰادٍ وَ ثَمُودَ وَ الَّذِینَ مِنْ بَعْدِهِمْ لاٰ یَعْلَمُهُمْ إِلاَّ اللّٰهُ جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ .... ابراهیم (14) 9

کَذَّبَتْ قَوْمُ نُوحٍ الْمُرْسَلِینَ

إِذْ قٰالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ نُوحٌ أَ لاٰ تَتَّقُونَ

إِنِّی لَکُمْ رَسُولٌ أَمِینٌ

فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ

وَ مٰا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِیَ إِلاّٰ عَلیٰ رَبِّ الْعٰالَمِینَ

فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ

قٰالُوا أَ نُؤْمِنُ لَکَ وَ اتَّبَعَکَ الْأَرْذَلُونَ

قٰالَ وَ مٰا عِلْمِی بِمٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ

إِنْ حِسٰابُهُمْ إِلاّٰ عَلیٰ رَبِّی لَوْ تَشْعُرُونَ

وَ مٰا أَنَا بِطٰارِدِ الْمُؤْمِنِینَ

إِنْ أَنَا إِلاّٰ نَذِیرٌ مُبِینٌ . شعراء (26) 105 -\115

إِنّٰا أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ أَنْ أَنْذِرْ قَوْمَکَ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ

قٰالَ یٰا قَوْمِ إِنِّی لَکُمْ نَذِیرٌ مُبِینٌ

أَنِ اعْبُدُوا اللّٰهَ وَ اتَّقُوهُ وَ أَطِیعُونِ

یَغْفِرْ لَکُمْ مِنْ ذُنُوبِکُمْ وَ یُؤَخِّرْکُمْ إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی إِنَّ أَجَلَ اللّٰهِ إِذٰا جٰاءَ لاٰ یُؤَخَّرُ لَوْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ

قٰالَ رَبِّ إِنِّی دَعَوْتُ قَوْمِی لَیْلاً وَ نَهٰاراً

فَلَمْ یَزِدْهُمْ دُعٰائِی إِلاّٰ فِرٰاراً

وَ إِنِّی کُلَّمٰا دَعَوْتُهُمْ لِتَغْفِرَ لَهُمْ جَعَلُوا أَصٰابِعَهُمْ فِی آذٰانِهِمْ وَ اسْتَغْشَوْا ثِیٰابَهُمْ وَ أَصَرُّوا وَ اسْتَکْبَرُوا اسْتِکْبٰاراً

ثُمَّ إِنِّی دَعَوْتُهُمْ جِهٰاراً

ثُمَّ إِنِّی أَعْلَنْتُ لَهُمْ وَ أَسْرَرْتُ لَهُمْ إِسْرٰاراً

فَقُلْتُ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ إِنَّهُ کٰانَ غَفّٰاراً

یُرْسِلِ السَّمٰاءَ عَلَیْکُمْ مِدْرٰاراً

وَ یُمْدِدْکُمْ بِأَمْوٰالٍ وَ بَنِینَ وَ یَجْعَلْ لَکُمْ جَنّٰاتٍ وَ یَجْعَلْ لَکُمْ أَنْهٰاراً

مٰا لَکُمْ لاٰ تَرْجُونَ لِلّٰهِ وَقٰاراً

وَ قَدْ خَلَقَکُمْ أَطْوٰاراً

أَ لَمْ تَرَوْا کَیْفَ خَلَقَ اللّٰهُ سَبْعَ سَمٰاوٰاتٍ طِبٰاقاً

وَ جَعَلَ الْقَمَرَ فِیهِنَّ نُوراً وَ جَعَلَ الشَّمْسَ سِرٰاجاً

وَ اللّٰهُ أَنْبَتَکُمْ مِنَ الْأَرْضِ نَبٰاتاً

ثُمَّ یُعِیدُکُمْ فِیهٰا وَ یُخْرِجُکُمْ إِخْرٰاجاً

وَ اللّٰهُ جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ بِسٰاطاً

لِتَسْلُکُوا مِنْهٰا سُبُلاً فِجٰاجاً. نوح (71) 1 -\20

اجرت نوح علیه السلام

==> همین مدخل، رسالت نوح علیه السلام

احتجاج نوح علیه السلام

==> احتجاج، احتجاج نوح علیه السلام

احسان نوح علیه السلام

==> همین مدخل، فضایل نوح علیه السلام ، احسان

اخلاص نوح علیه السلام

==> همین مدخل، فضایل نوح علیه السلام ، اخلاص

اخوّت نوح علیه السلام

4. اخوّت نژادی نوح علیه السلام با قومش:

إِذْ قٰالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ نُوحٌ أَ لاٰ تَتَّقُونَ . (1)شعراء (26) 106

ادب نوح علیه السلام

5. گفتار مؤدّبانۀ نوح علیه السلام در برابر سخنان یاوه و سخیف قومش:

1) 1) . مقصود از اخوت نوح با قومش، برادری قبیله‌ای است. (المیزان، ج 15، ص 295؛ زاد المسیر، ج 3، ص 343)

لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ فَقٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ إِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ عَذٰابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ

قٰالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ إِنّٰا لَنَرٰاکَ فِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ

قٰالَ یٰا قَوْمِ لَیْسَ بِی ضَلاٰلَةٌ وَ لٰکِنِّی رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعٰالَمِینَ

أُبَلِّغُکُمْ رِسٰالاٰتِ رَبِّی وَ أَنْصَحُ لَکُمْ وَ أَعْلَمُ مِنَ اللّٰهِ مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ . اعراف (7) 59 -\62

فَقٰالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ مٰا نَرٰاکَ إِلاّٰ بَشَراً مِثْلَنٰا وَ مٰا نَرٰاکَ اتَّبَعَکَ إِلاَّ الَّذِینَ هُمْ أَرٰاذِلُنٰا بٰادِیَ الرَّأْیِ وَ مٰا نَریٰ لَکُمْ عَلَیْنٰا مِنْ فَضْلٍ بَلْ نَظُنُّکُمْ کٰاذِبِینَ

قٰالَ یٰا قَوْمِ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ کُنْتُ عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّی وَ آتٰانِی رَحْمَةً مِنْ عِنْدِهِ فَعُمِّیَتْ عَلَیْکُمْ أَ نُلْزِمُکُمُوهٰا وَ أَنْتُمْ لَهٰا کٰارِهُونَ

وَ یٰا قَوْمِ لاٰ أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مٰالاً إِنْ أَجرِیَ إِلاّٰ عَلَی اللّٰهِ وَ مٰا أَنَا بِطٰارِدِ الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّهُمْ مُلاٰقُوا رَبِّهِمْ وَ لٰکِنِّی أَرٰاکُمْ قَوْماً تَجْهَلُونَ . هود (11) 27 -\29

اذیّت نوح علیه السلام

6. اذیّت شدن نوح علیه السلام از سوی قوم کافر خود:

أَ لَمْ یَأْتِکُمْ نَبَؤُا الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ قَوْمِ نُوحٍ ... جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ فَرَدُّوا أَیْدِیَهُمْ فِی أَفْوٰاهِهِمْ ...

قٰالَتْ رُسُلُهُمْ ... وَ مٰا لَنٰا أَلاّٰ نَتَوَکَّلَ عَلَی اللّٰهِ ... وَ لَنَصْبِرَنَّ عَلیٰ مٰا آذَیْتُمُونٰا .... ابراهیم (14) 9 و 10 و 12

ارزش‌گذاری نوح علیه السلام

7. ارزش‌گذاری نوح علیه السلام به تهیدستان و تحقیرشدگان جامعۀ خویش:

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ .... وَ لاٰ أَقُولُ إِنِّی مَلَکٌ وَ لاٰ أَقُولُ لِلَّذِینَ تَزْدَرِی أَعْیُنُکُمْ لَنْ یُؤْتِیَهُمُ اللّٰهُ خَیْراً اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا فِی أَنْفُسِهِمْ إِنِّی إِذاً لَمِنَ الظّٰالِمِینَ . هود (11) 25 و 31

إِذْ قٰالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ نُوحٌ أَ لاٰ تَتَّقُونَ

قٰالُوا أَ نُؤْمِنُ لَکَ وَ اتَّبَعَکَ الْأَرْذَلُونَ

قٰالَ وَ مٰا عِلْمِی بِمٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ

إِنْ حِسٰابُهُمْ إِلاّٰ عَلیٰ رَبِّی لَوْ تَشْعُرُونَ

وَ مٰا أَنَا بِطٰارِدِ الْمُؤْمِنِینَ . شعراء (26) 106 و 111 -\114

8. اشراف قوم نوح، افرادی جاهل، در بینش آن حضرت:

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ ... فَقٰالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ .... وَ یٰا قَوْمِ ... وَ لٰکِنِّی أَرٰاکُمْ قَوْماً تَجْهَلُونَ . هود (11) 25 و 27 و 29

استعاذۀ نوح علیه السلام

9. پناه بردن نوح علیه السلام به خدا، از درخواستهای غیر عالمانه:

قٰالَ یٰا نُوحُ ... فَلاٰ تَسْئَلْنِ مٰا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ إِنِّی أَعِظُکَ أَنْ تَکُونَ مِنَ الْجٰاهِلِینَ قٰالَ رَبِّ إِنِّی أَعُوذُ بِکَ أَنْ أَسْئَلَکَ مٰا لَیْسَ لِی بِهِ عِلْمٌ .... هود (11) 46 و 47

استعانت نوح علیه السلام

10. استعانت نوح علیه السلام از خدا برای رهایی فرزندش از غرق شدن و ردّ آن از سوی خداوند:

وَ نٰادیٰ نُوحٌ رَبَّهُ فَقٰالَ رَبِّ إِنَّ ابْنِی مِنْ أَهْلِی وَ إِنَّ وَعْدَکَ الْحَقُّ وَ أَنْتَ أَحْکَمُ الْحٰاکِمِینَ

قٰالَ یٰا نُوحُ إِنَّهُ لَیْسَ مِنْ أَهْلِکَ إِنَّهُ عَمَلٌ غَیْرُ صٰالِحٍ فَلاٰ تَسْئَلْنِ

مٰا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ إِنِّی أَعِظُکَ أَنْ تَکُونَ مِنَ الْجٰاهِلِینَ . هود (11) 45 و 46

11. استعانت نوح علیه السلام از خداوند، در برابر قوم نابکار خویش:

وَ نُوحاً إِذْ نٰادیٰ مِنْ قَبْلُ فَاسْتَجَبْنٰا لَهُ فَنَجَّیْنٰاهُ وَ أَهْلَهُ مِنَ الْکَرْبِ الْعَظِیمِ

وَ نَصَرْنٰاهُ مِنَ الْقَوْمِ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا إِنَّهُمْ کٰانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فَأَغْرَقْنٰاهُمْ أَجْمَعِینَ . انبیاء (21) 76 و 77

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ فَقٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ أَ فَلاٰ تَتَّقُونَ

قٰالَ رَبِّ انْصُرْنِی بِمٰا کَذَّبُونِ

فَأَوْحَیْنٰا إِلَیْهِ أَنِ اصْنَعِ الْفُلْکَ بِأَعْیُنِنٰا وَ وَحْیِنٰا فَإِذٰا جٰاءَ أَمْرُنٰا وَ فٰارَ التَّنُّورُ فَاسْلُکْ فِیهٰا مِنْ کُلٍّ زَوْجَیْنِ اثْنَیْنِ وَ أَهْلَکَ إِلاّٰ مَنْ سَبَقَ عَلَیْهِ الْقَوْلُ مِنْهُمْ وَ لاٰ تُخٰاطِبْنِی فِی الَّذِینَ ظَلَمُوا إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ .

مؤمنون (23) 23 و 26 و 27

قٰالُوا لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ یٰا نُوحُ لَتَکُونَنَّ مِنَ الْمَرْجُومِینَ

قٰالَ رَبِّ إِنَّ قَوْمِی کَذَّبُونِ . شعراء (26) 116 و 117

وَ لَقَدْ نٰادٰانٰا نُوحٌ فَلَنِعْمَ الْمُجِیبُونَ

وَ نَجَّیْنٰاهُ وَ أَهْلَهُ مِنَ الْکَرْبِ الْعَظِیمِ . صافّات (37) 75 و 76

استغاثۀ نوح علیه السلام

12. استغاثۀ نوح علیه السلام از خداوند، در برابر قوم منکر خویش و اجابت آن از سوی خداوند:

وَ نُوحاً إِذْ نٰادیٰ مِنْ قَبْلُ ... وَ نَصَرْنٰاهُ مِنَ الْقَوْمِ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا .... انبیاء (21) 76 و 77

وَ لَقَدْ نٰادٰانٰا نُوحٌ فَلَنِعْمَ الْمُجِیبُونَ

وَ نَجَّیْنٰاهُ وَ أَهْلَهُ مِنَ الْکَرْبِ الْعَظِیمِ . صافّات (37) 75 و 76

کَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ فَکَذَّبُوا عَبْدَنٰا وَ قٰالُوا مَجْنُونٌ وَ ازْدُجِرَ

فَدَعٰا رَبَّهُ أَنِّی مَغْلُوبٌ فَانْتَصِرْ. قمر (54) 9 و 10

استغفار نوح علیه السلام

13. استغفار نوح علیه السلام برای خویش:

قٰالَ یٰا نُوحُ ... قٰالَ رَبِّ إِنِّی أَعُوذُ بِکَ أَنْ أَسْئَلَکَ مٰا لَیْسَ لِی بِهِ عِلْمٌ وَ إِلاّٰ تَغْفِرْ لِی وَ تَرْحَمْنِی أَکُنْ مِنَ الْخٰاسِرِینَ . هود (11) 46 و 47

وَ قٰالَ نُوحٌ ... رَبِّ اغْفِرْ لِی .... نوح (71) 26 و 28

14. استغفار نوح علیه السلام برای والدین خویش و خانوادۀ مؤمن خود و تمامی زنان و مردان مؤمن:

وَ قٰالَ نُوحٌ ... رَبِّ اغْفِرْ لِی وَ لِوٰالِدَیَّ وَ لِمَنْ دَخَلَ بَیْتِیَ مُؤْمِناً وَ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ .... نوح (71) 26 و 28

15. استغفار نوح علیه السلام از درخواست نابجای خود، مبنی بر نجات فرزندش از غرق شدن:

وَ نٰادیٰ نُوحٌ رَبَّهُ فَقٰالَ رَبِّ إِنَّ ابْنِی مِنْ أَهْلِی وَ إِنَّ وَعْدَکَ الْحَقُّ وَ أَنْتَ أَحْکَمُ الْحٰاکِمِینَ

قٰالَ یٰا نُوحُ إِنَّهُ لَیْسَ مِنْ أَهْلِکَ إِنَّهُ عَمَلٌ غَیْرُ صٰالِحٍ فَلاٰ تَسْئَلْنِ مٰا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ إِنِّی أَعِظُکَ أَنْ تَکُونَ مِنَ الْجٰاهِلِینَ

قٰالَ رَبِّ إِنِّی أَعُوذُ بِکَ أَنْ أَسْئَلَکَ مٰا لَیْسَ لِی بِهِ عِلْمٌ وَ إِلاّٰ تَغْفِرْ لِی وَ تَرْحَمْنِی أَکُنْ مِنَ الْخٰاسِرِینَ . هود (11) 45 -\47

استقامت نوح علیه السلام

16. عزم راسخ نوح علیه السلام در تبلیغ و دعوت مردم به پرستش خدای یگانه:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ نُوحٍ إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ یٰا قَوْمِ إِنْ کٰانَ کَبُرَ

عَلَیْکُمْ مَقٰامِی وَ تَذْکِیرِی بِآیٰاتِ اللّٰهِ فَعَلَی اللّٰهِ تَوَکَّلْتُ فَأَجْمِعُوا أَمْرَکُمْ وَ شُرَکٰاءَکُمْ ثُمَّ لاٰ یَکُنْ أَمْرُکُمْ عَلَیْکُمْ غُمَّةً ثُمَّ اقْضُوا إِلَیَّ وَ لاٰ تُنْظِرُونِ . یونس (10) 71

إِنّٰا أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ أَنْ أَنْذِرْ قَوْمَکَ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ

قٰالَ یٰا قَوْمِ إِنِّی لَکُمْ نَذِیرٌ مُبِینٌ

قٰالَ رَبِّ إِنِّی دَعَوْتُ قَوْمِی لَیْلاً وَ نَهٰاراً

فَلَمْ یَزِدْهُمْ دُعٰائِی إِلاّٰ فِرٰاراً

ثُمَّ إِنِّی دَعَوْتُهُمْ جِهٰاراً. نوح (71) 1 و 2 و 5 و 6 و 8

استهزای نوح علیه السلام

17. استهزای نوح علیه السلام از سوی اشراف قومش، هنگام ساختن کشتی:

وَ أُوحِیَ إِلیٰ نُوحٍ أَنَّهُ لَنْ یُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِکَ إِلاّٰ مَنْ قَدْ آمَنَ فَلاٰ تَبْتَئِسْ بِمٰا کٰانُوا یَفْعَلُونَ

وَ اصْنَعِ الْفُلْکَ بِأَعْیُنِنٰا وَ وَحْیِنٰا وَ لاٰ تُخٰاطِبْنِی فِی الَّذِینَ ظَلَمُوا إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ

وَ یَصْنَعُ الْفُلْکَ وَ کُلَّمٰا مَرَّ عَلَیْهِ مَلَأٌ مِنْ قَوْمِهِ سَخِرُوا مِنْهُ قٰالَ إِنْ تَسْخَرُوا مِنّٰا فَإِنّٰا نَسْخَرُ مِنْکُمْ کَمٰا تَسْخَرُونَ . هود (11) 36 -\38

18. استهزای نوح علیه السلام از سوی قومش با دست گذاشتن در دهانشان و فریاد کشیدن:

أَ لَمْ یَأْتِکُمْ نَبَؤُا الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ قَوْمِ نُوحٍ وَ عٰادٍ وَ ثَمُودَ وَ الَّذِینَ مِنْ بَعْدِهِمْ لاٰ یَعْلَمُهُمْ إِلاَّ اللّٰهُ جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ فَرَدُّوا أَیْدِیَهُمْ فِی أَفْوٰاهِهِمْ وَ قٰالُوا إِنّٰا کَفَرْنٰا بِمٰا أُرْسِلْتُمْ بِهِ وَ إِنّٰا لَفِی شَکٍّ مِمّٰا تَدْعُونَنٰا إِلَیْهِ مُرِیبٍ . (1)ابراهیم (14) 9

اسوه بودن نوح علیه السلام

==> همین مدخل، فضایل نوح علیه السلام ، اسوه بودن

اشراف قوم نوح

==> اشراف، اشراف قوم نوح و قوم نوح، اشراف قوم نوح

اطاعت نوح علیه السلام

19. فرمان خداوند به اطاعت کردن و تسلیم بودن نوح علیه السلام در برابر وی:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ نُوحٍ إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ ... وَ أُمِرْتُ أَنْ أَکُونَ مِنَ الْمُسْلِمِینَ . یونس (10) 71 و 72

20. لزوم پیروی پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله از هدایتهای نوح علیه السلام :

... وَ نُوحاً هَدَیْنٰا مِنْ قَبْلُ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ هَدَی اللّٰهُ فَبِهُدٰاهُمُ اقْتَدِهْ .... انعام (6) 84 و 90

21. تقاضای نوح علیه السلام از قومش، مبنی بر اطاعت و پیروی از او:

کَذَّبَتْ قَوْمُ نُوحٍ الْمُرْسَلِینَ

إِذْ قٰالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ نُوحٌ أَ لاٰ تَتَّقُونَ

فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ . شعراء (26) 105 و 106 و 108

إِنّٰا أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ ... أَنِ اعْبُدُوا اللّٰهَ وَ اتَّقُوهُ وَ أَطِیعُونِ . نوح (71) 1 و 3

اعتراف نوح علیه السلام

22. اظهار نوح علیه السلام و اعتراف به نداشتن علم غیب:

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ ... وَ لاٰ أَقُولُ لَکُمْ


1) 1) . بنا بر اینکه هدف آنان از دست نهادن بر دهانشان تمسخر و استهزا بوده باشد. (انوار التنزیل، ج 3، ص 194؛ الکشاف، ج 2، ص 542)

عِنْدِی خَزٰائِنُ اللّٰهِ وَ لاٰ أَعْلَمُ الْغَیْبَ .... هود (11) 25 و 31

إِذْ قٰالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ نُوحٌ أَ لاٰ تَتَّقُونَ ... وَ مٰا عِلْمِی بِمٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ . شعراء (26) 106 و 112

افترا به نوح علیه السلام

23. افترای برتری‌طلبی به نوح علیه السلام و نفی نبوت وی، از سوی اشراف قومش:

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ ... فَقٰالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ مٰا هٰذٰا إِلاّٰ بَشَرٌ مِثْلُکُمْ یُرِیدُ أَنْ یَتَفَضَّلَ عَلَیْکُمْ .... مؤمنون (23) 23 و 24

24. نسبت جنون به نوح علیه السلام از جانب اشراف کافر قوم وی:

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ ... فَقٰالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ .... إِنْ هُوَ إِلاّٰ رَجُلٌ بِهِ جِنَّةٌ .... مؤمنون (23) 23 -\25

کَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ فَکَذَّبُوا عَبْدَنٰا وَ قٰالُوا مَجْنُونٌ وَ ازْدُجِرَ. قمر (54) 9

25. گمراه دانستن نوح علیه السلام از افتراهای اشراف قومش به آن حضرت:

لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ ... قٰالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ إِنّٰا لَنَرٰاکَ فِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ . اعراف (7) 59 و 60

26. افترای دروغ‌گو بودن به نوح علیه السلام از سوی اشراف قومش:

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ ... فَقٰالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ مٰا نَرٰاکَ إِلاّٰ بَشَراً مِثْلَنٰا ... بَلْ نَظُنُّکُمْ کٰاذِبِینَ . هود (11) 25 و 27

امانت نوح علیه السلام

==> همین مدخل، فضایل نوح علیه السلام ، امانت

امتحان نوح علیه السلام

27. نجات نوح علیه السلام از توفان، امتحانی الهی برای او:

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ ... فَأَوْحَیْنٰا إِلَیْهِ أَنِ اصْنَعِ الْفُلْکَ ... فَإِذَا اسْتَوَیْتَ أَنْتَ وَ مَنْ مَعَکَ عَلَی الْفُلْکِ فَقُلِ الْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی نَجّٰانٰا مِنَ الْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ وَ إِنْ کُنّٰا لَمُبْتَلِینَ . مؤمنون (23) 23 و 27 و 28 و 30

امداد به نوح علیه السلام

28. امداد خداوند به نوح علیه السلام در برابر قوم تکذیب‌کننده‌اش:

وَ نُوحاً إِذْ نٰادیٰ مِنْ قَبْلُ فَاسْتَجَبْنٰا لَهُ فَنَجَّیْنٰاهُ وَ أَهْلَهُ مِنَ الْکَرْبِ الْعَظِیمِ

وَ نَصَرْنٰاهُ مِنَ الْقَوْمِ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا .... انبیاء (21) 76 و 77

29. امداد خداوند به نوح علیه السلام پس از استمداد او:

کَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ ... فَدَعٰا رَبَّهُ أَنِّی مَغْلُوبٌ فَانْتَصِرْ فَفَتَحْنٰا أَبْوٰابَ السَّمٰاءِ بِمٰاءٍ مُنْهَمِرٍ وَ فَجَّرْنَا الْأَرْضَ عُیُوناً فَالْتَقَی الْمٰاءُ عَلیٰ أَمْرٍ قَدْ قُدِرَ وَ حَمَلْنٰاهُ عَلیٰ ذٰاتِ أَلْوٰاحٍ وَ دُسُرٍ. قمر (54) 9 -\13

وَ نُوحاً إِذْ نٰادیٰ مِنْ قَبْلُ فَاسْتَجَبْنٰا لَهُ ... وَ نَصَرْنٰاهُ مِنَ الْقَوْمِ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا إِنَّهُمْ کٰانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فَأَغْرَقْنٰاهُمْ أَجْمَعِینَ . انبیاء (21) 76 و 77

30. نوح علیه السلام محروم از امدادهای الهی، در صورت طرد مؤمنان از خود:

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ إِنِّی لَکُمْ نَذِیرٌ مُبِینٌ

وَ یٰا قَوْمِ مَنْ یَنْصُرُنِی مِنَ اللّٰهِ إِنْ طَرَدْتُهُمْ أَ فَلاٰ تَذَکَّرُونَ . هود (11) 25 و 30

انابۀ نوح علیه السلام

==> همین مدخل، فضایل نوح علیه السلام ، انابه

انبیای پس از نوح علیه السلام

31. مبعوث شدن پیامبرانی همراه با کتاب آسمانی، پس از نوح علیه السلام :

وَ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ کُلاًّ هَدَیْنٰا وَ نُوحاً هَدَیْنٰا مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ دٰاوُدَ وَ سُلَیْمٰانَ وَ أَیُّوبَ وَ یُوسُفَ وَ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ وَ کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ

وَ زَکَرِیّٰا وَ یَحْییٰ وَ عِیسیٰ وَ إِلْیٰاسَ کُلٌّ مِنَ الصّٰالِحِینَ

وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ الْیَسَعَ وَ یُونُسَ وَ لُوطاً وَ کلاًّ فَضَّلْنٰا عَلَی الْعٰالَمِینَ

وَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ وَ إِخْوٰانِهِمْ وَ اجْتَبَیْنٰاهُمْ وَ هَدَیْنٰاهُمْ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ

ذٰلِکَ هُدَی اللّٰهِ یَهْدِی بِهِ مَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ وَ لَوْ أَشْرَکُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ

أُولٰئِکَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحُکْمَ وَ النُّبُوَّةَ فَإِنْ یَکْفُرْ بِهٰا هٰؤُلاٰءِ فَقَدْ وَکَّلْنٰا بِهٰا قَوْماً لَیْسُوا بِهٰا بِکٰافِرِینَ . انعام (6) 84 -\89

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً وَ إِبْرٰاهِیمَ وَ جَعَلْنٰا فِی ذُرِّیَّتِهِمَا النُّبُوَّةَ وَ الْکِتٰابَ فَمِنْهُمْ مُهْتَدٍ وَ کَثِیرٌ مِنْهُمْ فٰاسِقُونَ . حدید (57) 26

32. برانگیخته شدن پیامبرانی همراه با حکمت، پس از نوح علیه السلام :

وَ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ کُلاًّ هَدَیْنٰا وَ نُوحاً هَدَیْنٰا مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ دٰاوُدَ وَ سُلَیْمٰانَ وَ أَیُّوبَ وَ یُوسُفَ وَ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ وَ کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ

وَ زَکَرِیّٰا وَ یَحْییٰ وَ عِیسیٰ وَ إِلْیٰاسَ کُلٌّ مِنَ الصّٰالِحِینَ

وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ الْیَسَعَ وَ یُونُسَ وَ لُوطاً وَ کلاًّ فَضَّلْنٰا عَلَی الْعٰالَمِینَ

وَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ وَ إِخْوٰانِهِمْ وَ اجْتَبَیْنٰاهُمْ وَ هَدَیْنٰاهُمْ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ

ذٰلِکَ هُدَی اللّٰهِ یَهْدِی بِهِ مَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ وَ لَوْ أَشْرَکُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ

أُولٰئِکَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحُکْمَ وَ النُّبُوَّةَ فَإِنْ یَکْفُرْ بِهٰا هٰؤُلاٰءِ فَقَدْ وَکَّلْنٰا بِهٰا قَوْماً لَیْسُوا بِهٰا بِکٰافِرِینَ . (1)انعام (6) 84 -\89

33. فرستاده شدن پیامبرانی همراه با حکم و قضاوت، پس از نوح علیه السلام :

وَ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ کُلاًّ هَدَیْنٰا وَ نُوحاً هَدَیْنٰا مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ دٰاوُدَ وَ سُلَیْمٰانَ وَ أَیُّوبَ وَ یُوسُفَ وَ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ وَ کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ

وَ زَکَرِیّٰا وَ یَحْییٰ وَ عِیسیٰ وَ إِلْیٰاسَ کُلٌّ مِنَ الصّٰالِحِینَ

وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ الْیَسَعَ وَ یُونُسَ وَ لُوطاً وَ کلاًّ فَضَّلْنٰا عَلَی الْعٰالَمِینَ

وَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ وَ إِخْوٰانِهِمْ وَ اجْتَبَیْنٰاهُمْ وَ هَدَیْنٰاهُمْ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ

ذٰلِکَ هُدَی اللّٰهِ یَهْدِی بِهِ مَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ وَ لَوْ أَشْرَکُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ

أُولٰئِکَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحُکْمَ وَ النُّبُوَّةَ فَإِنْ یَکْفُرْ بِهٰا هٰؤُلاٰءِ فَقَدْ وَکَّلْنٰا بِهٰا قَوْماً لَیْسُوا بِهٰا بِکٰافِرِینَ . (2)انعام (6) 84 -\89


1) 1) . بر این اساس که مراد از«الحکم»حکمت باشد. (روض الجنان، ج 7، ص 368)

2) 2) . بر این اساس که منظور از«الحکم»حکم و قضاوت باشد. (المیزان، ج 7، ص 251؛ البحر المحیط، ج 4، ص 577)

34. مبعوث شدن پیامبرانی از سوی خدا، پس از نوح علیه السلام :

إِنّٰا أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ کَمٰا أَوْحَیْنٰا إِلیٰ نُوحٍ وَ النَّبِیِّینَ مِنْ بَعْدِهِ .... نساء (4) 163

... وَ نُوحاً هَدَیْنٰا مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ ... وَ زَکَرِیّٰا وَ یَحْییٰ وَ عِیسیٰ وَ إِلْیٰاسَ کُلٌّ مِنَ الصّٰالِحِینَ وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ الْیَسَعَ وَ یُونُسَ وَ لُوطاً وَ کلاًّ فَضَّلْنٰا عَلَی الْعٰالَمِینَ وَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ وَ إِخْوٰانِهِمْ وَ اجْتَبَیْنٰاهُمْ وَ هَدَیْنٰاهُمْ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ ذٰلِکَ هُدَی اللّٰهِ یَهْدِی بِهِ مَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ وَ لَوْ أَشْرَکُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ أُولٰئِکَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحُکْمَ وَ النُّبُوَّةَ فَإِنْ یَکْفُرْ بِهٰا هٰؤُلاٰءِ فَقَدْ وَکَّلْنٰا بِهٰا قَوْماً لَیْسُوا بِهٰا بِکٰافِرِینَ . انعام (6) 84 -\89

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ نُوحٍ ... ثُمَّ بَعَثْنٰا مِنْ بَعْدِهِ رُسُلاً إِلیٰ قَوْمِهِمْ .... یونس (10) 71 و 74

فَأَوْحَیْنٰا إِلَیْهِ أَنِ اصْنَعِ الْفُلْکَ بِأَعْیُنِنٰا ... ثُمَّ أَنْشَأْنٰا مِنْ بَعْدِهِمْ قَرْناً آخَرِینَ فَأَرْسَلْنٰا فِیهِمْ رَسُولاً .... مؤمنون (23) 27 و 31 و 32

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً وَ إِبْرٰاهِیمَ وَ جَعَلْنٰا فِی ذُرِّیَّتِهِمَا النُّبُوَّةَ وَ الْکِتٰابَ ... ثُمَّ قَفَّیْنٰا عَلیٰ آثٰارِهِمْ بِرُسُلِنٰا .... حدید (57) 26 و 27

35. مبعوث شدن پیامبرانی پس از نوح علیه السلام همراه با دلایل و بیّنات به‌سوی مردم:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ نُوحٍ ... ثُمَّ بَعَثْنٰا مِنْ بَعْدِهِ رُسُلاً إِلیٰ قَوْمِهِمْ فَجٰاؤُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ .... یونس (10) 71 و 74

اهانت به نوح علیه السلام

36. رفتارهای اهانت‌آمیز قوم نوح با آن حضرت:

أَ لَمْ یَأْتِکُمْ نَبَؤُا الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ قَوْمِ نُوحٍ وَ عٰادٍ وَ ثَمُودَ ... جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ فَرَدُّوا أَیْدِیَهُمْ فِی أَفْوٰاهِهِمْ ... (1)ابراهیم (14) 9

ایمان به نوح علیه السلام

==> قوم نوح، ایمان قوم نوح

ایمان نوح علیه السلام

==> همین مدخل، فضایل نوح علیه السلام ، ایمان

برتری نوح علیه السلام

==> همین مدخل، فضایل نوح علیه السلام ، برتری

برکت نوح علیه السلام

==> همین مدخل، عطایای خدا به نوح علیه السلام ، برکت

برگزیدگی نوح علیه السلام

==> همین مدخل، فضایل نوح علیه السلام ، برگزیدگی

برهان نوح علیه السلام

37. نوح علیه السلام ، صاحب برهان از سوی خدا، برای اثبات نبوّتش:

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ إِنِّی لَکُمْ نَذِیرٌ مُبِینٌ

قٰالَ یٰا قَوْمِ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ کُنْتُ عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّی .... هود (11) 25 و 28

نیز ==> همین مدخل، ویژگی‌های نوح علیه السلام ، برهان

پاداش نوح علیه السلام

38. خداوند، عطاکنندۀ پاداش رسالت نوح علیه السلام به آن حضرت:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ نُوحٍ إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ ... فَإِنْ تَوَلَّیْتُمْ فَمٰا سَأَلْتُکُمْ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِیَ إِلاّٰ عَلَی اللّٰهِ .... یونس (10) 71 و 72

39. کثرت انبیا از نسل نوح علیه السلام ، پاداش آن حضرت:

وَ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ کُلاًّ هَدَیْنٰا وَ نُوحاً هَدَیْنٰا مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ دٰاوُدَ وَ سُلَیْمٰانَ وَ أَیُّوبَ وَ یُوسُفَ وَ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ وَ کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ . انعام (6) 84

40. بهره‌مندی نوح علیه السلام از هدایت خاص الهی، به پاس احسان وی:

... وَ نُوحاً هَدَیْنٰا مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ ... وَ کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ . انعام (6) 84

41. نام نیک و بقای نسل، پاداش نوح علیه السلام :

وَ جَعَلْنٰا ذُرِّیَّتَهُ هُمُ الْبٰاقِینَ

وَ تَرَکْنٰا عَلَیْهِ فِی الْآخِرِینَ

سَلاٰمٌ عَلیٰ نُوحٍ فِی الْعٰالَمِینَ

إِنّٰا کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ . صافّات (37) 77 -\80

42. نجات نوح علیه السلام و خاندانش از گرفتاری بزرگ، پاداش وی:

وَ نَجَّیْنٰاهُ وَ أَهْلَهُ مِنَ الْکَرْبِ الْعَظِیمِ

وَ جَعَلْنٰا ذُرِّیَّتَهُ هُمُ الْبٰاقِینَ

وَ تَرَکْنٰا عَلَیْهِ فِی الْآخِرِینَ

سَلاٰمٌ عَلیٰ نُوحٍ فِی الْعٰالَمِینَ

إِنّٰا کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ . صافّات (37) 76 -\80

43. اعلام نوح علیه السلام به نخواستن پاداش از مردم، در مقابل رسالت خویش:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ نُوحٍ إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ ... فَإِنْ تَوَلَّیْتُمْ فَمٰا سَأَلْتُکُمْ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِیَ إِلاّٰ عَلَی اللّٰهِ وَ أُمِرْتُ أَنْ أَکُونَ مِنَ الْمُسْلِمِینَ . یونس (10) 71 و 72

پدر نوح

==> همین مدخل، والدین نوح

پسر نوح

44. نوح علیه السلام دارای پسری کفر پیشه، به نام کنعان:

... وَ نٰادیٰ نُوحٌ ابْنَهُ وَ کٰانَ فِی مَعْزِلٍ یٰا بُنَیَّ ارْکَبْ مَعَنٰا وَ لاٰ تَکُنْ مَعَ الْکٰافِرِینَ قٰالَ یٰا نُوحُ إِنَّهُ لَیْسَ مِنْ أَهْلِکَ إِنَّهُ عَمَلٌ غَیْرُ صٰالِحٍ فَلاٰ تَسْئَلْنِ مٰا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ إِنِّی أَعِظُکَ أَنْ تَکُونَ مِنَ الْجٰاهِلِینَ . (2)هود (11) 42 و 46

45. استفادۀ نوح علیه السلام از احساسات پدرانه و محبت‌آمیز، برای جذب و هدایت پسرش:

وَ هِیَ تَجْرِی بِهِمْ فِی مَوْجٍ کَالْجِبٰالِ وَ نٰادیٰ نُوحٌ ابْنَهُ وَ کٰانَ فِی مَعْزِلٍ یٰا بُنَیَّ ارْکَبْ مَعَنٰا وَ لاٰ تَکُنْ مَعَ الْکٰافِرِینَ . هود (11) 42

46. عصیان و نافرمانی پسر نوح، از دعوت پدرش:

وَ هِیَ تَجْرِی بِهِمْ فِی مَوْجٍ کَالْجِبٰالِ وَ نٰادیٰ نُوحٌ ابْنَهُ وَ کٰانَ فِی مَعْزِلٍ یٰا بُنَیَّ ارْکَبْ مَعَنٰا وَ لاٰ تَکُنْ مَعَ


1) 1) . بنابراین احتمال که مقصود از«ردوا ایدیهم فی افواههم»این باشد که وقتی کلام انبیا را می‌شنیدند تعجب می‌کردند و از باب تمسخر به آنها می‌خندیدند و دست بر دهانشان می‌گذاشتند. (التفسیر الکبیر، ج 7، ص 69؛ لباب التأویل، ج 3، ص 31)

2) 2) . مفسّران، نام فرزند نوح را که در حادثۀ توفان غرق شد کنعان ذکر کرده‌اند. (الکشاف، ج 2، ص 396؛ مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 249)

اَلْکٰافِرِینَ

قٰالَ سَآوِی إِلیٰ جَبَلٍ یَعْصِمُنِی مِنَ الْمٰاءِ قٰالَ لاٰ عٰاصِمَ الْیَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللّٰهِ إِلاّٰ مَنْ رَحِمَ وَ حٰالَ بَیْنَهُمَا الْمَوْجُ فَکٰانَ مِنَ الْمُغْرَقِینَ . هود (11) 42 و 43

47. صالح نبودن پسر نوح، موجب محسوب نشدن او از خانوادۀ آن حضرت:

قٰالَ یٰا نُوحُ إِنَّهُ لَیْسَ مِنْ أَهْلِکَ إِنَّهُ عَمَلٌ غَیْرُ صٰالِحٍ فَلاٰ تَسْئَلْنِ مٰا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ إِنِّی أَعِظُکَ أَنْ تَکُونَ مِنَ الْجٰاهِلِینَ . هود (11) 46

48. غرق شدن پسر نوح، در حادثۀ توفان:

وَ هِیَ تَجْرِی بِهِمْ فِی مَوْجٍ کَالْجِبٰالِ وَ نٰادیٰ نُوحٌ ابْنَهُ وَ کٰانَ فِی مَعْزِلٍ یٰا بُنَیَّ ارْکَبْ مَعَنٰا وَ لاٰ تَکُنْ مَعَ الْکٰافِرِینَ

قٰالَ سَآوِی إِلیٰ جَبَلٍ یَعْصِمُنِی مِنَ الْمٰاءِ قٰالَ لاٰ عٰاصِمَ الْیَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللّٰهِ إِلاّٰ مَنْ رَحِمَ وَ حٰالَ بَیْنَهُمَا الْمَوْجُ فَکٰانَ مِنَ الْمُغْرَقِینَ . هود (11) 42 و 43

49. کوه، پناهگاه خیالی پسر نوح، جهت نجات از حادثۀ توفان:

وَ هِیَ تَجْرِی بِهِمْ فِی مَوْجٍ کَالْجِبٰالِ وَ نٰادیٰ نُوحٌ ابْنَهُ وَ کٰانَ فِی مَعْزِلٍ یٰا بُنَیَّ ارْکَبْ مَعَنٰا وَ لاٰ تَکُنْ مَعَ الْکٰافِرِینَ

قٰالَ سَآوِی إِلیٰ جَبَلٍ یَعْصِمُنِی مِنَ الْمٰاءِ قٰالَ لاٰ عٰاصِمَ الْیَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللّٰهِ إِلاّٰ مَنْ رَحِمَ وَ حٰالَ بَیْنَهُمَا الْمَوْجُ فَکٰانَ مِنَ الْمُغْرَقِینَ . هود (11) 42 و 43

50. کفر پسر نوح، موجب غرق شدن وی:

... وَ نٰادیٰ نُوحٌ ابْنَهُ وَ کٰانَ فِی مَعْزِلٍ یٰا بُنَیَّ ارْکَبْ مَعَنٰا وَ لاٰ تَکُنْ مَعَ الْکٰافِرِینَ ... وَ حٰالَ بَیْنَهُمَا الْمَوْجُ فَکٰانَ مِنَ الْمُغْرَقِینَ . هود (11) 42 و 43

پیروان نوح

51. ابراهیم علیه السلام از پیروان نوح:

سَلاٰمٌ عَلیٰ نُوحٍ فِی الْعٰالَمِینَ

وَ إِنَّ مِنْ شِیعَتِهِ لَإِبْرٰاهِیمَ . صافّات (37) 79 و 83

52. قلب پاک و سالم ابراهیم علیه السلام ، موجب قرار گرفتن وی در زمرۀ پیروان نوح:

سَلاٰمٌ عَلیٰ نُوحٍ فِی الْعٰالَمِینَ

وَ إِنَّ مِنْ شِیعَتِهِ لَإِبْرٰاهِیمَ

إِذْ جٰاءَ رَبَّهُ بِقَلْبٍ سَلِیمٍ . صافّات (37) 79 و 83 و 84

53. پیروان نوح، از تقواپیشگان:

قِیلَ یٰا نُوحُ اهْبِطْ بِسَلاٰمٍ مِنّٰا وَ بَرَکٰاتٍ عَلَیْکَ وَ عَلیٰ أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَکَ وَ أُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ ثُمَّ یَمَسُّهُمْ مِنّٰا عَذٰابٌ أَلِیمٌ

تِلْکَ مِنْ أَنْبٰاءِ الْغَیْبِ ... فَاصْبِرْ إِنَّ الْعاقِبَةَ لِلْمُتَّقِینَ . هود (11) 48 و 49

تاریخ نوح علیه السلام

54. نزول عذاب استیصال، برای اولین‌بار، در دوران نوح علیه السلام :

وَ کَمْ أَهْلَکْنٰا مِنَ الْقُرُونِ مِنْ بَعْدِ نُوحٍ وَ کَفیٰ بِرَبِّکَ بِذُنُوبِ عِبٰادِهِ خَبِیراً بَصِیراً. اسراء (17) 17

55. زندگانی نوح علیه السلام ، پیش از ابراهیم و لوط علیهما السلام :

قُلْنٰا یٰا نٰارُ کُونِی بَرْداً وَ سَلاٰماً عَلیٰ إِبْرٰاهِیمَ

وَ لُوطاً آتَیْنٰاهُ حُکْماً وَ عِلْماً ... وَ نُوحاً إِذْ نٰادیٰ مِنْ قَبْلُ فَاسْتَجَبْنٰا لَهُ .... انبیاء (21) 69 و 74 و 76

تبلیغ نوح علیه السلام

روشهای تبلیغ نوح علیه السلام

اشاره
1. انذار

==> همین مدخل، مسئولیّتهای نوح علیه السلام ، انذار

2. بشارت

==> همین مدخل، مسئولیّتهای نوح علیه السلام ، بشارت

3. خیرخواهی
56. خیرخواهی نوح علیه السلام در ابلاغ رسالتهای الهی به قوم خویش:

لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ ... أُبَلِّغُکُمْ رِسٰالاٰتِ رَبِّی وَ أَنْصَحُ لَکُمْ .... اعراف (7) 59 و 62

4. صراحت
57. صراحت بیان نوح علیه السلام ، در ابلاغ پیامهای الهی:

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ إِنِّی لَکُمْ نَذِیرٌ مُبِینٌ . هود (11) 25

إِنّٰا أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ ... قٰالَ یٰا قَوْمِ إِنِّی لَکُمْ نَذِیرٌ مُبِینٌ . نوح (71) 1 و 2

5. محبّت
58. محبّت و مهرورزی، از روشهای تبلیغ نوح علیه السلام :

إِذْ قٰالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ نُوحٌ أَ لاٰ تَتَّقُونَ

وَ مٰا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِیَ إِلاّٰ عَلیٰ رَبِّ الْعٰالَمِینَ . شعراء (26) 106 و 109

تربیت‌های نوح علیه السلام

59. دعوت محبت‌آمیز به تقوا، از روشهای تربیتی نوح علیه السلام :

إِذْ قٰالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ نُوحٌ أَ لاٰ تَتَّقُونَ

وَ مٰا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِیَ إِلاّٰ عَلیٰ رَبِّ الْعٰالَمِینَ . شعراء (26) 106 و 109

تسلیم بودن نوح علیه السلام

==> همین مدخل، فضایل نوح علیه السلام ، تسلیم

تضرّع نوح علیه السلام

60. تضرّع نوح علیه السلام به درگاه الهی، در پی غرق شدن پسرش:

... بَیْنَهُمَا الْمَوْجُ فَکٰانَ مِنَ الْمُغْرَقِینَ وَ نٰادیٰ نُوحٌ رَبَّهُ فَقٰالَ رَبِّ إِنَّ ابْنِی مِنْ أَهْلِی .... هود (11) 43 و 45

61. تضرّع نوح علیه السلام به درگاه پروردگار، برای استمداد از او در برابر قوم حق‌ناپذیر خویش:

کَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ فَکَذَّبُوا عَبْدَنٰا وَ قٰالُوا مَجْنُونٌ وَ ازْدُجِرَ

فَدَعٰا رَبَّهُ أَنِّی مَغْلُوبٌ فَانْتَصِرْ. قمر (54) 9 و 10

62. نجات نوح علیه السلام و اهلش از اندوه بزرگ، پس از تضرّع آن حضرت:

وَ نُوحاً إِذْ نٰادیٰ مِنْ قَبْلُ فَاسْتَجَبْنٰا لَهُ فَنَجَّیْنٰاهُ وَ أَهْلَهُ مِنَ الْکَرْبِ الْعَظِیمِ . انبیاء (21) 76

وَ لَقَدْ نٰادٰانٰا نُوحٌ فَلَنِعْمَ الْمُجِیبُونَ

وَ نَجَّیْنٰاهُ وَ أَهْلَهُ مِنَ الْکَرْبِ الْعَظِیمِ . صافّات (37) 75 و 76

تقوای نوح علیه السلام

==> همین مدخل، فضایل نوح علیه السلام ، تقوا

تکذیب نوح علیه السلام

63. تکذیب نوح علیه السلام ، از سوی قومش:

لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ ...

فَکَذَّبُوهُ .... اعراف (7) 59 و 64

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ نُوحٍ إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ ...

فَکَذَّبُوهُ ... وَ أَغْرَقْنَا الَّذِینَ کَذَّبُوا .... یونس (10) 71 و 73

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ ... فَقٰالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ ... بَلْ نَظُنُّکُمْ کٰاذِبِینَ . هود (11) 25 و 27

وَ إِنْ یُکَذِّبُوکَ فَقَدْ کَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ .... حجّ (22) 42

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ ... قٰالَ رَبِّ انْصُرْنِی بِمٰا کَذَّبُونِ . مؤمنون (23) 23 و 26

قٰالُوا لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ یٰا نُوحُ لَتَکُونَنَّ مِنَ الْمَرْجُومِینَ

قٰالَ رَبِّ إِنَّ قَوْمِی کَذَّبُونِ . شعراء (26) 116 و 117

کَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ ... إِنْ کُلٌّ إِلاّٰ کَذَّبَ الرُّسُلَ ....

ص (38) 12 و 14

کَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ .... غافر (40) 5

کَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَ أَصْحٰابُ الرَّسِّ وَ ثَمُودُ. ق (50) 12

کَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ فَکَذَّبُوا عَبْدَنٰا وَ قٰالُوا مَجْنُونٌ وَ ازْدُجِرَ. قمر (54) 9

تکلیف نوح علیه السلام

==> همین مدخل، مسئولیّتهای نوح علیه السلام

تنزیه نوح علیه السلام

64. نوح علیه السلام مبرّا از هرگونه گمراهی:

لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ ... قٰالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ إِنّٰا لَنَرٰاکَ فِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ قٰالَ یٰا قَوْمِ لَیْسَ بِی ضَلاٰلَةٌ وَ لٰکِنِّی رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعٰالَمِینَ . اعراف (7) 59 و 60 و 61

65. نوح علیه السلام مبرّا از برتری‌جویی و جاه‌طلبی:

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ ... فَقٰالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ مٰا هٰذٰا إِلاّٰ بَشَرٌ مِثْلُکُمْ .... مؤمنون (23) 23 و 24

66. مصونیّت و سلامت نوح علیه السلام از جنون و دیوانگی:

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ ... فَقٰالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ .... إِنْ هُوَ إِلاّٰ رَجُلٌ بِهِ جِنَّةٌ .... مؤمنون (23) 23 -\25

67. نوح علیه السلام مبرّا و پاکیزه از دروغگویی:

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ ... فَقٰالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ ... بَلْ نَظُنُّکُمْ کٰاذِبِینَ . هود (11) 23 و 27

68. نوح علیه السلام از موحّدان و مبرّا از هرگونه شرک:

... وَ نُوحاً هَدَیْنٰا مِنْ قَبْلُ ... ذٰلِکَ هُدَی اللّٰهِ یَهْدِی بِهِ مَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ وَ لَوْ أَشْرَکُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ . انعام (6) 84 و 88

تنور نوح علیه السلام

69. فوران آب از تنور نوح علیه السلام ، حادثه‌ای مهم در توفان و آغاز تحوّلی شگرف در زمین:

وَ أُوحِیَ إِلیٰ نُوحٍ ... حَتّٰی إِذٰا جٰاءَ أَمْرُنٰا وَ فٰارَ التَّنُّورُ ... (1)هود (11) 36 و 40

... فَإِذٰا جٰاءَ أَمْرُنٰا وَ فٰارَ التَّنُّورُ .... مؤمنون (23) 27

توحید نوح علیه السلام

==> همین مدخل، فضایل نوح علیه السلام ، توحید


1) 1) . بنا بر اینکه مقصود از«تنور»معنای مشهور و معروفش که محلّ پخت نان است باشد. این تنور در خانۀ نوح علیه السلام قرار داشت. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 247؛ کشف الاسرار، ج 4، ص 386)

توکّل نوح علیه السلام

==> همین مدخل، فضایل نوح علیه السلام ، توکّل

تهدید نوح علیه السلام

70. تهدید نوح علیه السلام به سنگسار شدن، از سوی اشراف قومش:

قٰالُوا لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ یٰا نُوحُ لَتَکُونَنَّ مِنَ الْمَرْجُومِینَ . شعراء (26) 116

71. تهدید نوح علیه السلام به آوارگی یا پذیرش شرک، از سوی کافران قومش:

أَ لَمْ یَأْتِکُمْ نَبَؤُا الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ قَوْمِ نُوحٍ ... وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لِرُسُلِهِمْ لَنُخْرِجَنَّکُمْ مِنْ أَرْضِنٰا أَوْ لَتَعُودُنَّ فِی مِلَّتِنٰا .... ابراهیم (14) 11 و 13

تهدیدهای نوح علیه السلام

72. تهدید به عذاب قیامت، در تبلیغ نوح علیه السلام :

لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ فَقٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ إِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ عَذٰابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ . اعراف (7) 59

أَنْ لاٰ تَعْبُدُوا إِلاَّ اللّٰهَ إِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ عَذٰابَ یَوْمٍ أَلِیمٍ . هود (11) 26

جدال نوح علیه السلام

73. جدال و مناظرۀ پیگیر نوح علیه السلام با قوم مشرک خود:

قٰالُوا یٰا نُوحُ قَدْ جٰادَلْتَنٰا فَأَکْثَرْتَ جِدٰالَنٰا فَأْتِنٰا بِمٰا تَعِدُنٰا إِنْ کُنْتَ مِنَ الصّٰادِقِینَ . هود (11) 32

74. متّهم شدن نوح علیه السلام به جدال بی‌اثر با قوم خود، از سوی آنان:

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ إِنِّی لَکُمْ نَذِیرٌ مُبِینٌ

قٰالُوا یٰا نُوحُ قَدْ جٰادَلْتَنٰا فَأَکْثَرْتَ جِدٰالَنٰا فَأْتِنٰا بِمٰا تَعِدُنٰا إِنْ کُنْتَ مِنَ الصّٰادِقِینَ . هود (11) 25 و 32

حزن نوح علیه السلام

75. حزن و اندوه نوح علیه السلام از بدکرداری و کفرورزی قومش:

وَ أُوحِیَ إِلیٰ نُوحٍ أَنَّهُ لَنْ یُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِکَ إِلاّٰ مَنْ قَدْ آمَنَ فَلاٰ تَبْتَئِسْ بِمٰا کٰانُوا یَفْعَلُونَ . هود (11) 36

76. توصیۀ خداوند به نوح علیه السلام به محزون نبودن آن حضرت، در مقابل ایمان نیاوردن قومش:

وَ أُوحِیَ إِلیٰ نُوحٍ أَنَّهُ لَنْ یُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِکَ إِلاّٰ مَنْ قَدْ آمَنَ فَلاٰ تَبْتَئِسْ بِمٰا کٰانُوا یَفْعَلُونَ . هود (11) 36

77. خداوند، برطرف‌کنندۀ حزن و اندوه از نوح علیه السلام :

وَ نُوحاً إِذْ نٰادیٰ مِنْ قَبْلُ فَاسْتَجَبْنٰا لَهُ فَنَجَّیْنٰاهُ وَ أَهْلَهُ مِنَ الْکَرْبِ الْعَظِیمِ . (1)انبیاء (21) 76

وَ لَقَدْ نٰادٰانٰا نُوحٌ فَلَنِعْمَ الْمُجِیبُونَ

وَ نَجَّیْنٰاهُ وَ أَهْلَهُ مِنَ الْکَرْبِ الْعَظِیمِ . صافّات (37) 75 و 76

حکمت نوح علیه السلام

==> همین مدخل، عطایای خدا به نوح علیه السلام ، حکمت

حمد نوح علیه السلام

78. حمد و ستایش نوح علیه السلام به درگاه خداوند، هنگام

1) 1) .«کرب»اندوه شدید را گویند. (مفردات، ص 706،«کرب»)

استقرار وی و همراهانش بر کشتی:

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ ... فَإِذَا اسْتَوَیْتَ أَنْتَ وَ مَنْ مَعَکَ عَلَی الْفُلْکِ فَقُلِ الْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی نَجّٰانٰا مِنَ الْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ . مؤمنون (23) 23 و 28

79. تعلیم روش دعا به نوح علیه السلام از سوی خداوند:

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً ... وَ قُلْ رَبِّ أَنْزِلْنِی مُنْزَلاً مُبٰارَکاً وَ أَنْتَ خَیْرُ الْمُنْزِلِینَ . مؤمنون (23) 23 و 29

خانوادۀ نوح

80. خانوادۀ نوح (غیر از همسر و فرزندش) از جملۀ همراهان نوح در کشتی و نجات‌یافتگان از توفان:

وَ أُوحِیَ إِلیٰ نُوحٍ ... حَتّٰی إِذٰا جٰاءَ أَمْرُنٰا وَ فٰارَ التَّنُّورُ قُلْنَا احْمِلْ فِیهٰا مِنْ کُلٍّ زَوْجَیْنِ اثْنَیْنِ وَ أَهْلَکَ إِلاّٰ مَنْ سَبَقَ عَلَیْهِ الْقَوْلُ .... هود (11) 36 و 40

وَ نُوحاً إِذْ نٰادیٰ مِنْ قَبْلُ فَاسْتَجَبْنٰا لَهُ فَنَجَّیْنٰاهُ وَ أَهْلَهُ مِنَ الْکَرْبِ الْعَظِیمِ . انبیاء (21) 76

فَأَوْحَیْنٰا إِلَیْهِ أَنِ اصْنَعِ الْفُلْکَ بِأَعْیُنِنٰا وَ وَحْیِنٰا فَإِذٰا جٰاءَ أَمْرُنٰا وَ فٰارَ التَّنُّورُ فَاسْلُکْ فِیهٰا مِنْ کُلٍّ زَوْجَیْنِ اثْنَیْنِ وَ أَهْلَکَ إِلاّٰ مَنْ سَبَقَ عَلَیْهِ الْقَوْلُ مِنْهُمْ وَ لاٰ تُخٰاطِبْنِی فِی الَّذِینَ ظَلَمُوا إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ . مؤمنون (23) 27

81. آمرزش‌خواهی نوح علیه السلام برای اعضای مؤمن خانوادۀ خود:

وَ قٰالَ نُوحٌ ... رَبِّ اغْفِرْ لِی وَ لِوٰالِدَیَّ وَ لِمَنْ دَخَلَ بَیْتِیَ مُؤْمِناً وَ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ .... نوح (71) 23 و 28

82. وجود کفر، در برخی افراد خانوادۀ نوح:

فَأَوْحَیْنٰا إِلَیْهِ أَنِ اصْنَعِ الْفُلْکَ ... فَاسْلُکْ فِیهٰا ... وَ أَهْلَکَ إِلاّٰ مَنْ سَبَقَ عَلَیْهِ الْقَوْلُ مِنْهُمْ وَ لاٰ تُخٰاطِبْنِی فِی الَّذِینَ ظَلَمُوا إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ . مؤمنون (23) 27

ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً لِلَّذِینَ کَفَرُوا امْرَأَتَ نُوحٍ وَ امْرَأَتَ لُوطٍ کٰانَتٰا تَحْتَ عَبْدَیْنِ مِنْ عِبٰادِنٰا صٰالِحَیْنِ فَخٰانَتٰاهُمٰا فَلَمْ یُغْنِیٰا عَنْهُمٰا مِنَ اللّٰهِ شَیْئاً وَ قِیلَ ادْخُلاَ النّٰارَ مَعَ الدّٰاخِلِینَ . تحریم (66) 10

83. غرق شدن برخی خانوادۀ نوح به خاطر ستمگری آنان:

فَأَوْحَیْنٰا إِلَیْهِ أَنِ اصْنَعِ الْفُلْکَ بِأَعْیُنِنٰا وَ وَحْیِنٰا فَإِذٰا جٰاءَ أَمْرُنٰا وَ فٰارَ التَّنُّورُ فَاسْلُکْ فِیهٰا مِنْ کُلٍّ زَوْجَیْنِ اثْنَیْنِ وَ أَهْلَکَ إِلاّٰ مَنْ سَبَقَ عَلَیْهِ الْقَوْلُ مِنْهُمْ وَ لاٰ تُخٰاطِبْنِی فِی الَّذِینَ ظَلَمُوا إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ . مؤمنون (23) 27

84. وجود انحراف، در برخی افراد خانوادۀ نوح:

وَ نٰادیٰ نُوحٌ رَبَّهُ فَقٰالَ رَبِّ إِنَّ ابْنِی مِنْ أَهْلِی وَ إِنَّ وَعْدَکَ الْحَقُّ وَ أَنْتَ أَحْکَمُ الْحٰاکِمِینَ

قٰالَ یٰا نُوحُ إِنَّهُ لَیْسَ مِنْ أَهْلِکَ إِنَّهُ عَمَلٌ غَیْرُ صٰالِحٍ فَلاٰ تَسْئَلْنِ مٰا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ إِنِّی أَعِظُکَ أَنْ تَکُونَ مِنَ الْجٰاهِلِینَ . هود (11) 45 و 46

خانۀ نوح

85. استغفار نوح علیه السلام برای مؤمنان وارد شده بر خانۀ خویش:

وَ قٰالَ نُوحٌ ... رَبِّ اغْفِرْ لِی وَ لِوٰالِدَیَّ وَ لِمَنْ دَخَلَ بَیْتِیَ مُؤْمِناً .... نوح (71) 26 و 28

خداشناسی نوح علیه السلام

86. اعتقاد نوح علیه السلام به تدبیر امور، از جمله هدایت و گمراهی افراد به دست خداوند:

قٰالُوا یٰا نُوحُ ... قٰالَ إِنَّمٰا یَأْتِیکُمْ بِهِ اللّٰهُ ... وَ لاٰ

یَنْفَعُکُمْ نُصْحِی إِنْ أَرَدْتُ أَنْ أَنْصَحَ لَکُمْ إِنْ کٰانَ اللّٰهُ یُرِیدُ أَنْ یُغْوِیَکُمْ هُوَ .... هود (11) 32 -\34

87. خداوند، مرجع و مورد بازگشت همۀ انسانها به اعتقاد نوح علیه السلام :

قٰالُوا یٰا نُوحُ ... قٰالَ .... هُوَ رَبُّکُمْ وَ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ . هود (11) 32 -\34

88. اعتقاد نوح علیه السلام به وابستگی امور به مشیّت خداوند:

قٰالُوا یٰا نُوحُ قَدْ جٰادَلْتَنٰا ... قٰالَ إِنَّمٰا یَأْتِیکُمْ بِهِ اللّٰهُ إِنْ شٰاءَ وَ مٰا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِینَ هود (11) 32 و 33

89. اعتقاد نوح علیه السلام به تدبیر امور جهانیان از سوی پروردگار:

لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ ... قٰالَ یٰا قَوْمِ لَیْسَ بِی ضَلاٰلَةٌ وَ لٰکِنِّی رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعٰالَمِینَ . اعراف (7) 59 و 61

قٰالَ یٰا قَوْمِ لَیْسَ بِی سَفٰاهَةٌ وَ لٰکِنِّی رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعٰالَمِینَ . اعراف (7) 67

90. یاد خدا و ذکر نام وی (بسم‌اللّه) توصیۀ نوح علیه السلام به همراهانش، هنگام سوار شدن به کشتی:

وَ أُوحِیَ إِلیٰ نُوحٍ ... وَ یَصْنَعُ الْفُلْکَ ... وَ قٰالَ ارْکَبُوا فِیهٰا بِسْمِ اللّٰهِ مَجْرٰاهٰا وَ مُرْسٰاهٰا .... هود (11) 36 و 38 و 41

91. عقیدۀ نوح علیه السلام به احاطۀ علمی خداوند به حسابرسی بندگانش:

إِذْ قٰالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ نُوحٌ أَ لاٰ تَتَّقُونَ

قٰالَ وَ مٰا عِلْمِی بِمٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ

إِنْ حِسٰابُهُمْ إِلاّٰ عَلیٰ رَبِّی لَوْ تَشْعُرُونَ . شعراء (26) 106 و 112 و 113

92. اعتقاد نوح علیه السلام به غفران الهی و بخشش گناهان بندگان:

إِنّٰا أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ ... أَنِ اعْبُدُوا اللّٰهَ ...

یَغْفِرْ لَکُمْ مِنْ ذُنُوبِکُمْ ... وَ إِنِّی کُلَّمٰا دَعَوْتُهُمْ لِتَغْفِرَ لَهُمْ ... فَقُلْتُ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ إِنَّهُ کٰانَ غَفّٰاراً. نوح (71) 1 و 3 و 4 و 7 و 10

وَ أُوحِیَ إِلیٰ نُوحٍ ... وَ قٰالَ ارْکَبُوا فِیهٰا بِسْمِ اللّٰهِ مَجْرٰاهٰا وَ مُرْسٰاهٰا إِنَّ رَبِّی لَغَفُورٌ رَحِیمٌ قٰالَ رَبِّ إِنِّی أَعُوذُ بِکَ أَنْ أَسْئَلَکَ مٰا لَیْسَ لِی بِهِ عِلْمٌ وَ إِلاّٰ تَغْفِرْ لِی وَ تَرْحَمْنِی أَکُنْ مِنَ الْخٰاسِرِینَ . هود (11) 36 و 41 و 47

93. اعتقاد نوح علیه السلام به عادلانه بودن حکم خداوند و اتقان آن:

وَ نٰادیٰ نُوحٌ رَبَّهُ فَقٰالَ رَبِّ إِنَّ ابْنِی مِنْ أَهْلِی وَ إِنَّ وَعْدَکَ الْحَقُّ وَ أَنْتَ أَحْکَمُ الْحٰاکِمِینَ . هود (11) 45

خشکسالی در دوران نوح علیه السلام

94. خشکسالی و قحطی، در دوران نوح علیه السلام :

إِنّٰا أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ ... فَقُلْتُ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ إِنَّهُ کٰانَ غَفّٰاراً یُرْسِلِ السَّمٰاءَ عَلَیْکُمْ مِدْرٰاراً. (1)نوح (71) 1 و 10 و 11

خلافت نوح علیه السلام

95. نوح علیه السلام و هم‌سفران وی در کشتی خلیفه و جانشینی غرق‌شدگان:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ نُوحٍ ... فَکَذَّبُوهُ فَنَجَّیْنٰاهُ وَ مَنْ مَعَهُ


1) 1) . در تفسیر آیۀ یادشده گفته شده که قوم نوح دچار خشکسالی و قحطی بودند. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 543؛ تفسیر مقاتل، ج 4، ص 450)

فِی الْفُلْکِ وَ جَعَلْنٰاهُمْ خَلاٰئِفَ وَ أَغْرَقْنَا الَّذِینَ کَذَّبُوا .... یونس (10) 71 و 73

خیرخواهی نوح علیه السلام

96. نوح علیه السلام ، پیامبری خیرخواه و دلسوز:

لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ فَقٰالَ یٰا قَوْمِ ... أُبَلِّغُکُمْ رِسٰالاٰتِ رَبِّی وَ أَنْصَحُ لَکُمْ وَ أَعْلَمُ مِنَ اللّٰهِ مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ . اعراف (7) 59 و 62

قٰالُوا یٰا نُوحُ قَدْ جٰادَلْتَنٰا فَأَکْثَرْتَ جِدٰالَنٰا فَأْتِنٰا بِمٰا تَعِدُنٰا إِنْ کُنْتَ مِنَ الصّٰادِقِینَ

قٰالَ إِنَّمٰا یَأْتِیکُمْ بِهِ اللّٰهُ ... وَ لاٰ یَنْفَعُکُمْ نُصْحِی إِنْ أَرَدْتُ أَنْ أَنْصَحَ لَکُمْ .... هود (11) 32 و 34

دعاهای نوح علیه السلام

97. دعای نوح علیه السلام برای آمرزش خود، والدین و افراد مؤمن:

وَ قٰالَ نُوحٌ ... رَبِّ اغْفِرْ لِی وَ لِوٰالِدَیَّ وَ لِمَنْ دَخَلَ بَیْتِیَ مُؤْمِناً وَ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ .... نوح (71) 26 و 28

98. دعا و استعاذۀ نوح علیه السلام به درگاه الهی برای آمرزش وی، جهت درخواستهای نابجا از پروردگار:

قٰالَ یٰا نُوحُ إِنَّهُ لَیْسَ مِنْ أَهْلِکَ ... قٰالَ رَبِّ إِنِّی أَعُوذُ بِکَ أَنْ أَسْئَلَکَ مٰا لَیْسَ لِی بِهِ عِلْمٌ وَ إِلاّٰ تَغْفِرْ لِی وَ تَرْحَمْنِی أَکُنْ مِنَ الْخٰاسِرِینَ . هود (11) 46 و 47

99. دعای نوح علیه السلام برای نابودی کافران:

وَ قٰالَ نُوحٌ رَبِّ لاٰ تَذَرْ عَلَی الْأَرْضِ مِنَ الْکٰافِرِینَ دَیّٰاراً. نوح (71) 26

100. دعای خاشعانۀ همراه با بیم و امید نوح علیه السلام به درگاه خداوند:

وَ نُوحاً إِذْ نٰادیٰ مِنْ قَبْلُ .... إِنَّهُمْ کٰانُوا یُسٰارِعُونَ فِی الْخَیْرٰاتِ وَ یَدْعُونَنٰا رَغَباً وَ رَهَباً وَ کٰانُوا لَنٰا خٰاشِعِینَ . انبیاء (21) 76 و 90

101. دعای نوح علیه السلام مبنی بر هلاکت ظالمان و ستمگران:

وَ قٰالَ نُوحٌ رَبِّ .... وَ لاٰ تَزِدِ الظّٰالِمِینَ إِلاّٰ تَبٰاراً. نوح (71) 26 و 28

102. دعای نوح علیه السلام برای پیروزی بر قوم تکذیب‌گر خویش:

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ ... قٰالَ رَبِّ انْصُرْنِی بِمٰا کَذَّبُونِ . مؤمنون (23) 23 و 26

قٰالُوا لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ یٰا نُوحُ لَتَکُونَنَّ مِنَ الْمَرْجُومِینَ

قٰالَ رَبِّ إِنَّ قَوْمِی کَذَّبُونِ

فَافْتَحْ بَیْنِی وَ بَیْنَهُمْ فَتْحاً .... شعراء (26) 116 -\118

کَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ ... فَدَعٰا رَبَّهُ أَنِّی مَغْلُوبٌ فَانْتَصِرْ. قمر (54) 9 و 10

103. دعای نوح علیه السلام به درگاه خداوند، مبنی بر اهل بودن فرزندش و نجات وی از غرق:

وَ نٰادیٰ نُوحٌ رَبَّهُ فَقٰالَ رَبِّ إِنَّ ابْنِی مِنْ أَهْلِی وَ إِنَّ وَعْدَکَ الْحَقُّ وَ أَنْتَ أَحْکَمُ الْحٰاکِمِینَ . هود (11) 45

104. دعای نوح علیه السلام برای نجات خود و همراهان:

قٰالُوا لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ یٰا نُوحُ ... قٰالَ رَبِّ ... فَافْتَحْ بَیْنِی وَ بَیْنَهُمْ فَتْحاً وَ نَجِّنِی وَ مَنْ مَعِیَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ . شعراء (26) 116 و 118

وَ لَقَدْ نٰادٰانٰا نُوحٌ فَلَنِعْمَ الْمُجِیبُونَ

وَ نَجَّیْنٰاهُ وَ أَهْلَهُ مِنَ الْکَرْبِ الْعَظِیمِ . صافّات (37) 75 و 76

105. استجابت دعای نوح علیه السلام مبنی بر نجات خود و

همراهانش و هلاکت قومش:

وَ نُوحاً إِذْ نٰادیٰ مِنْ قَبْلُ فَاسْتَجَبْنٰا لَهُ فَنَجَّیْنٰاهُ وَ أَهْلَهُ مِنَ الْکَرْبِ الْعَظِیمِ

وَ نَصَرْنٰاهُ مِنَ الْقَوْمِ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا إِنَّهُمْ کٰانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فَأَغْرَقْنٰاهُمْ أَجْمَعِینَ . انبیاء (21) 76 و 77

قٰالَ رَبِّ انْصُرْنِی بِمٰا کَذَّبُونِ

فَأَوْحَیْنٰا إِلَیْهِ أَنِ اصْنَعِ الْفُلْکَ ... وَ لاٰ تُخٰاطِبْنِی فِی الَّذِینَ ظَلَمُوا إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ فَإِذَا اسْتَوَیْتَ أَنْتَ وَ مَنْ مَعَکَ عَلَی الْفُلْکِ فَقُلِ الْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی نَجّٰانٰا مِنَ الْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ . مؤمنون (23) 26 -\28

قٰالُوا لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ یٰا نُوحُ ... قٰالَ رَبِّ إِنَّ قَوْمِی کَذَّبُونِ فَافْتَحْ بَیْنِی وَ بَیْنَهُمْ فَتْحاً وَ نَجِّنِی وَ مَنْ مَعِیَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ فَأَنْجَیْنٰاهُ وَ مَنْ مَعَهُ فِی الْفُلْکِ الْمَشْحُونِ ثُمَّ أَغْرَقْنٰا بَعْدُ الْبٰاقِینَ . شعراء (26) 116 -\120

وَ لَقَدْ نٰادٰانٰا نُوحٌ فَلَنِعْمَ الْمُجِیبُونَ

وَ نَجَّیْنٰاهُ وَ أَهْلَهُ مِنَ الْکَرْبِ الْعَظِیمِ . صافّات (37) 75 و 76

قٰالَ نُوحٌ رَبِّ إِنَّهُمْ عَصَوْنِی ... مِمّٰا خَطِیئٰاتِهِمْ أُغْرِقُوا فَأُدْخِلُوا نٰاراً .... وَ قٰالَ نُوحٌ رَبِّ لاٰ تَذَرْ عَلَی الْأَرْضِ مِنَ الْکٰافِرِینَ دَیّٰاراً. نوح (71) 21 و 25 و 26

دعوت نوح علیه السلام

106. نوح علیه السلام ، دعوت‌کنندۀ قوم مشرک خویش به توحید:

لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ فَقٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ إِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ عَذٰابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ

أُبَلِّغُکُمْ رِسٰالاٰتِ رَبِّی وَ أَنْصَحُ لَکُمْ وَ أَعْلَمُ مِنَ اللّٰهِ مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ . اعراف (7) 59 و 62

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ إِنِّی لَکُمْ نَذِیرٌ مُبِینٌ

أَنْ لاٰ تَعْبُدُوا إِلاَّ اللّٰهَ إِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ عَذٰابَ یَوْمٍ أَلِیمٍ . هود (11) 25 و 26

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ فَقٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ أَ فَلاٰ تَتَّقُونَ . مؤمنون (23) 23

شَرَعَ لَکُمْ مِنَ الدِّینِ مٰا وَصّٰی بِهِ نُوحاً وَ الَّذِی أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ وَ مٰا وَصَّیْنٰا بِهِ إِبْرٰاهِیمَ وَ مُوسیٰ وَ عِیسیٰ أَنْ أَقِیمُوا الدِّینَ وَ لاٰ تَتَفَرَّقُوا فِیهِ کَبُرَ عَلَی الْمُشْرِکِینَ مٰا تَدْعُوهُمْ إِلَیْهِ اللّٰهُ یَجْتَبِی إِلَیْهِ مَنْ یَشٰاءُ وَ یَهْدِی إِلَیْهِ مَنْ یُنِیبُ . شوری (42) 13

إِنّٰا أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ أَنْ أَنْذِرْ قَوْمَکَ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ

أَنِ اعْبُدُوا اللّٰهَ وَ اتَّقُوهُ وَ أَطِیعُونِ . نوح (71) 1 و 3

107. دعوت شبانه‌روزی و علنی نوح علیه السلام از قوم خود، برای استغفار از پروردگار:

إِنّٰا أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ ... قٰالَ رَبِّ إِنِّی دَعَوْتُ قَوْمِی لَیْلاً وَ نَهٰاراً ثُمَّ إِنِّی دَعَوْتُهُمْ جِهٰاراً فَقُلْتُ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ إِنَّهُ کٰانَ غَفّٰاراً. نوح (71) 1 و 5 و 8 و 10

108. دعوت نوح علیه السلام از فرزندش، برای سوار شدن بر کشتی:

... وَ نٰادیٰ نُوحٌ ابْنَهُ وَ کٰانَ فِی مَعْزِلٍ یٰا بُنَیَّ ارْکَبْ مَعَنٰا وَ لاٰ تَکُنْ مَعَ الْکٰافِرِینَ . هود (11) 42

109. دعوت نوح علیه السلام از قوم خویش، برای عبادت پروردگار:

لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ فَقٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ .... اعراف (7) 59

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ إِنِّی لَکُمْ نَذِیرٌ مُبِینٌ

أَنْ لاٰ تَعْبُدُوا إِلاَّ اللّٰهَ .... هود (11) 25 و 26

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ فَقٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ أَ فَلاٰ تَتَّقُونَ . مؤمنون (23) 23

إِنّٰا أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ ... أَنِ اعْبُدُوا اللّٰهَ .... نوح (71) 1 و 3

110. دعوت نوح علیه السلام از قوم خویش به تقوای الهی:

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ فَقٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ أَ فَلاٰ تَتَّقُونَ . مؤمنون (23) 23

کَذَّبَتْ قَوْمُ نُوحٍ الْمُرْسَلِینَ

إِذْ قٰالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ نُوحٌ أَ لاٰ تَتَّقُونَ

إِنِّی لَکُمْ رَسُولٌ أَمِینٌ

فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ . شعراء (26) 105 -\108

إِنّٰا أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ ... أَنِ اعْبُدُوا اللّٰهَ وَ اتَّقُوهُ وَ أَطِیعُونِ . نوح (71) 1 و 3

111. دعوت نوح از قوم خویش، مبنی بر اطاعت و فرمانبری از وی:

کَذَّبَتْ قَوْمُ نُوحٍ الْمُرْسَلِینَ

فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ

فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ . شعراء (26) 105 و 108 و 110

إِنّٰا أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ ... أَنِ اعْبُدُوا اللّٰهَ وَ اتَّقُوهُ وَ أَطِیعُونِ . نوح (71) 1 و 3

دفاع نوح علیه السلام

112. دفاع نوح علیه السلام از خود، با پاسخی رأفت‌آمیز در برابر اتّهام گمراهی از سوی قوم خویش:

لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ فَقٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ إِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ عَذٰابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ

قٰالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ إِنّٰا لَنَرٰاکَ فِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ

قٰالَ یٰا قَوْمِ لَیْسَ بِی ضَلاٰلَةٌ وَ لٰکِنِّی رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعٰالَمِینَ . اعراف (7) 59 -\61

دلداری نوح علیه السلام

113. آگاهی نوح علیه السلام از ناشایستگی قومش برای ایمان، موجب دلداری و رفع اندوه او از رفتارهای آنان، علیه آن حضرت:

وَ أُوحِیَ إِلیٰ نُوحٍ أَنَّهُ لَنْ یُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِکَ إِلاّٰ مَنْ قَدْ آمَنَ فَلاٰ تَبْتَئِسْ بِمٰا کٰانُوا یَفْعَلُونَ

وَ اصْنَعِ الْفُلْکَ بِأَعْیُنِنٰا وَ وَحْیِنٰا وَ لاٰ تُخٰاطِبْنِی فِی الَّذِینَ ظَلَمُوا إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ . هود (11) 36 و 37

دین نوح علیه السلام

114. سفارش خداوند به نوح علیه السلام جهت اقامۀ دین و مواظبت برآن :

شَرَعَ لَکُمْ مِنَ الدِّینِ مٰا وَصّٰی بِهِ نُوحاً ... أَنْ أَقِیمُوا الدِّینَ وَ لاٰ تَتَفَرَّقُوا فِیهِ .... شوری (42) 13

رجم نوح علیه السلام

==> همین مدخل، تهدید نوح علیه السلام

رسالت نوح علیه السلام

115. عدم تقاضای اجرت از جانب نوح علیه السلام در برابر رسالت خویش:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ نُوحٍ إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ ... فَإِنْ تَوَلَّیْتُمْ فَمٰا سَأَلْتُکُمْ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِیَ إِلاّٰ عَلَی اللّٰهِ .... یونس (10) 71 و 72

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ إِنِّی لَکُمْ نَذِیرٌ مُبِینٌ

وَ یٰا قَوْمِ لاٰ أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مٰالاً إِنْ أَجرِیَ إِلاّٰ عَلَی اللّٰهِ

وَ مٰا أَنَا بِطٰارِدِ الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّهُمْ مُلاٰقُوا رَبِّهِمْ وَ لٰکِنِّی أَرٰاکُمْ قَوْماً تَجْهَلُونَ . هود (11) 25 و 29

إِذْ قٰالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ نُوحٌ أَ لاٰ تَتَّقُونَ

وَ مٰا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِیَ إِلاّٰ عَلیٰ رَبِّ الْعٰالَمِینَ . شعراء (26) 106 و 109

116. نوح علیه السلام از جملۀ رسولان مبشّر و منذر الهی:

إِنّٰا أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ کَمٰا أَوْحَیْنٰا إِلیٰ نُوحٍ ... رُسُلاً مُبَشِّرِینَ وَ مُنْذِرِینَ .... نساء (4) 163 و 165

117. نوح علیه السلام ، از پیامبران دریافت‌کنندۀ وحی الهی:

إِنّٰا أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ کَمٰا أَوْحَیْنٰا إِلیٰ نُوحٍ .... نساء (4) 163

شَرَعَ لَکُمْ مِنَ الدِّینِ مٰا وَصّٰی بِهِ نُوحاً وَ الَّذِی أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ وَ مٰا وَصَّیْنٰا بِهِ إِبْرٰاهِیمَ وَ مُوسیٰ وَ عِیسیٰ أَنْ أَقِیمُوا الدِّینَ وَ لاٰ تَتَفَرَّقُوا فِیهِ کَبُرَ عَلَی الْمُشْرِکِینَ مٰا تَدْعُوهُمْ إِلَیْهِ اللّٰهُ یَجْتَبِی إِلَیْهِ مَنْ یَشٰاءُ وَ یَهْدِی إِلَیْهِ مَنْ یُنِیبُ . شوری (42) 13

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً وَ إِبْرٰاهِیمَ وَ جَعَلْنٰا فِی ذُرِّیَّتِهِمَا النُّبُوَّةَ وَ الْکِتٰابَ .... حدید (57) 26

رفاه نوح علیه السلام

118. بشارت خداوند به رفاه و آسایش نوح علیه السلام ، پس از توفان:

قِیلَ یٰا نُوحُ اهْبِطْ بِسَلاٰمٍ مِنّٰا وَ بَرَکٰاتٍ عَلَیْکَ .... هود (11) 48

زهد نوح علیه السلام

==> همین مدخل، فضایل نوح علیه السلام ، اخلاص

سبقت نوح علیه السلام

==> همین مدخل، فضایل نوح علیه السلام ، سبقت در خیر

سجدۀ نوح علیه السلام

==> همین مدخل، فضایل نوح علیه السلام ، سجده

سختی نوح علیه السلام

119. دعای نوح علیه السلام به درگاه الهی، پس از گرفتاری به سختیها:

وَ نُوحاً إِذْ نٰادیٰ مِنْ قَبْلُ فَاسْتَجَبْنٰا لَهُ فَنَجَّیْنٰاهُ وَ أَهْلَهُ مِنَ الْکَرْبِ الْعَظِیمِ . انبیاء (21) 76

120. نجات نوح علیه السلام از غم و سختیهای به وجود آمده، از سوی قومش:

وَ نُوحاً إِذْ نٰادیٰ مِنْ قَبْلُ فَاسْتَجَبْنٰا لَهُ فَنَجَّیْنٰاهُ وَ أَهْلَهُ مِنَ الْکَرْبِ الْعَظِیمِ . انبیاء (21) 76

سرزنش نوح علیه السلام

121. سرزنش نوح علیه السلام از سوی خداوند، به جهت درخواست غیر مسئولانه برای نجات فرزندش:

وَ نٰادیٰ نُوحٌ رَبَّهُ فَقٰالَ رَبِّ إِنَّ ابْنِی مِنْ أَهْلِی وَ إِنَّ وَعْدَکَ الْحَقُّ وَ أَنْتَ أَحْکَمُ الْحٰاکِمِینَ

قٰالَ یٰا نُوحُ إِنَّهُ لَیْسَ مِنْ أَهْلِکَ إِنَّهُ عَمَلٌ غَیْرُ صٰالِحٍ فَلاٰ تَسْئَلْنِ مٰا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ إِنِّی أَعِظُکَ أَنْ تَکُونَ مِنَ الْجٰاهِلِینَ . هود (11) 45 و 46

سرّ نوح علیه السلام

122. فاش شدن اسرار نوح علیه السلام از ناحیۀ همسرش:

ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً لِلَّذِینَ کَفَرُوا امْرَأَتَ نُوحٍ وَ امْرَأَتَ لُوطٍ کٰانَتٰا تَحْتَ عَبْدَیْنِ مِنْ عِبٰادِنٰا صٰالِحَیْنِ

فَخٰانَتٰاهُمٰا فَلَمْ یُغْنِیٰا عَنْهُمٰا مِنَ اللّٰهِ شَیْئاً وَ قِیلَ ادْخُلاَ النّٰارَ مَعَ الدّٰاخِلِینَ . (1)تحریم (66) 10

سؤال نوح علیه السلام

123. سؤال انکاری نوح علیه السلام از قوم خود، دربارۀ تعجّب آنان از نبوّت و رسالت آن حضرت:

لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ ... أَ وَ عَجِبْتُمْ أَنْ جٰاءَکُمْ ذِکْرٌ مِنْ رَبِّکُمْ عَلیٰ رَجُلٍ مِنْکُمْ لِیُنْذِرَکُمْ وَ لِتَتَّقُوا وَ لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ . اعراف (7) 59 و 63

124. سؤال توبیخی نوح علیه السلام از قومش، دربارۀ عدم پذیرش رسالت و دعوت او به‌سوی پروردگار:

قٰالَ یٰا قَوْمِ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ کُنْتُ عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّی وَ آتٰانِی رَحْمَةً مِنْ عِنْدِهِ فَعُمِّیَتْ عَلَیْکُمْ أَ نُلْزِمُکُمُوهٰا وَ أَنْتُمْ لَهٰا کٰارِهُونَ . هود (11) 28

125. پروا نکردن قوم نوح علیه السلام ، مورد پرسش نکوهش‌آمیز آن حضرت:

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ فَقٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ أَ فَلاٰ تَتَّقُونَ . مؤمنون (23) 23

کَذَّبَتْ قَوْمُ نُوحٍ الْمُرْسَلِینَ

إِذْ قٰالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ نُوحٌ أَ لاٰ تَتَّقُونَ . شعراء (26) 105 و 106

126. وجود یاری‌دهنده‌ای غیر از خدا، در صورت طرد مؤمنان، مورد سؤال انکاری نوح علیه السلام از قوم خود:

وَ یٰا قَوْمِ لاٰ أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مٰالاً إِنْ أَجرِیَ إِلاّٰ عَلَی اللّٰهِ وَ مٰا أَنَا بِطٰارِدِ الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّهُمْ مُلاٰقُوا رَبِّهِمْ وَ لٰکِنِّی أَرٰاکُمْ قَوْماً تَجْهَلُونَ

وَ یٰا قَوْمِ مَنْ یَنْصُرُنِی مِنَ اللّٰهِ إِنْ طَرَدْتُهُمْ أَ فَلاٰ تَذَکَّرُونَ . هود (11) 29 و 30

127. سؤال توبیخی نوح علیه السلام از قوم خود، در مورد عظمت قائل نشدن برای خداوند:

إِنّٰا أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ أَنْ أَنْذِرْ قَوْمَکَ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ

فَقُلْتُ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ إِنَّهُ کٰانَ غَفّٰاراً

مٰا لَکُمْ لاٰ تَرْجُونَ لِلّٰهِ وَقٰاراً. نوح (71) 1 و 10 و 13

شجاعت نوح علیه السلام

==> همین مدخل، فضایل نوح علیه السلام ، شجاعت

شخصیّت نوح علیه السلام

128. ترور شخصیّت نوح علیه السلام با نسبت ناروای گمراهی به او، از سوی اشراف قومش:

لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ فَقٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ إِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ عَذٰابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ

قٰالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ إِنّٰا لَنَرٰاکَ فِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ . اعراف (7) 59 -\60

129. ترور شخصیّت نوح علیه السلام با نسبت ناروای دروغگویی به او، از سوی اشراف قومش:

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ إِنِّی لَکُمْ نَذِیرٌ مُبِینٌ

فَقٰالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ مٰا نَرٰاکَ إِلاّٰ بَشَراً مِثْلَنٰا وَ مٰا نَرٰاکَ اتَّبَعَکَ إِلاَّ الَّذِینَ هُمْ أَرٰاذِلُنٰا بٰادِیَ الرَّأْیِ وَ مٰا نَریٰ لَکُمْ عَلَیْنٰا مِنْ فَضْلٍ بَلْ نَظُنُّکُمْ کٰاذِبِینَ . هود (11) 25 و 27

130. ترور شخصیت نوح علیه السلام با تهمت برتری‌طلبی به ایشان:

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ فَقٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ


1) 1) . طبق احتمالی، خیانت همسر نوح علیه السلام فاش کردن اسرار آن حضرت بوده است. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 479؛ الکشاف، ج 4، ص 572)

مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ أَ فَلاٰ تَتَّقُونَ

فَقٰالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ مٰا هٰذٰا إِلاّٰ بَشَرٌ مِثْلُکُمْ یُرِیدُ أَنْ یَتَفَضَّلَ عَلَیْکُمْ وَ لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ لَأَنْزَلَ مَلاٰئِکَةً مٰا سَمِعْنٰا بِهٰذٰا فِی آبٰائِنَا الْأَوَّلِینَ . مؤمنون (23) 23 و 24

131. تخریب و ترور شخصیت نوح علیه السلام با نسبت جنون به وی، از سوی قومش:

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ فَقٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ أَ فَلاٰ تَتَّقُونَ

فَقٰالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ مٰا هٰذٰا إِلاّٰ بَشَرٌ مِثْلُکُمْ یُرِیدُ أَنْ یَتَفَضَّلَ عَلَیْکُمْ وَ لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ لَأَنْزَلَ مَلاٰئِکَةً مٰا سَمِعْنٰا بِهٰذٰا فِی آبٰائِنَا الْأَوَّلِینَ

إِنْ هُوَ إِلاّٰ رَجُلٌ بِهِ جِنَّةٌ فَتَرَبَّصُوا بِهِ حَتّٰی حِینٍ . مؤمنون (23) 23 -\25

شریعت نوح علیه السلام

132. نوح علیه السلام پیامبر صاحب شریعت:

شَرَعَ لَکُمْ مِنَ الدِّینِ مٰا وَصّٰی بِهِ نُوحاً .... شوری (42) 13

فَاصْبِرْ کَمٰا صَبَرَ أُولُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ ... (1)احقاف (46) 35

شفاعت نوح علیه السلام

133. شفاعت نوح علیه السلام ، برای فرزندش در پیشگاه پروردگار:

وَ نٰادیٰ نُوحٌ رَبَّهُ فَقٰالَ رَبِّ إِنَّ ابْنِی مِنْ أَهْلِی وَ إِنَّ وَعْدَکَ الْحَقُّ وَ أَنْتَ أَحْکَمُ الْحٰاکِمِینَ . هود (11) 45

134. نهی شدن نوح علیه السلام از شفاعت برای فرزندش:

وَ نٰادیٰ نُوحٌ رَبَّهُ فَقٰالَ رَبِّ إِنَّ ابْنِی مِنْ أَهْلِی وَ إِنَّ وَعْدَکَ الْحَقُّ وَ أَنْتَ أَحْکَمُ الْحٰاکِمِینَ

قٰالَ یٰا نُوحُ إِنَّهُ لَیْسَ مِنْ أَهْلِکَ إِنَّهُ عَمَلٌ غَیْرُ صٰالِحٍ فَلاٰ تَسْئَلْنِ مٰا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ إِنِّی أَعِظُکَ أَنْ تَکُونَ مِنَ الْجٰاهِلِینَ . هود (11) 45 و 46

135. ردّ شفاعت نوح علیه السلام برای نجات فرزندش:

وَ نٰادیٰ نُوحٌ رَبَّهُ فَقٰالَ رَبِّ إِنَّ ابْنِی مِنْ أَهْلِی وَ إِنَّ وَعْدَکَ الْحَقُّ وَ أَنْتَ أَحْکَمُ الْحٰاکِمِینَ

قٰالَ یٰا نُوحُ إِنَّهُ لَیْسَ مِنْ أَهْلِکَ إِنَّهُ عَمَلٌ غَیْرُ صٰالِحٍ فَلاٰ تَسْئَلْنِ مٰا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ إِنِّی أَعِظُکَ أَنْ تَکُونَ مِنَ الْجٰاهِلِینَ . هود (11) 45 و 46

136. نهی شدن نوح علیه السلام از شفاعت برای ستمگران:

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ .... وَ لاٰ تُخٰاطِبْنِی فِی الَّذِینَ ظَلَمُوا إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ . مؤمنون (23) 23 و 27

شِکوۀ نوح علیه السلام

137. شِکوۀ نوح علیه السلام به خدا، از لجاجت و مکر قوم خود در برابر رسالتش:

قٰالُوا لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ یٰا نُوحُ لَتَکُونَنَّ مِنَ الْمَرْجُومِینَ

قٰالَ رَبِّ إِنَّ قَوْمِی کَذَّبُونِ

فَافْتَحْ بَیْنِی وَ بَیْنَهُمْ فَتْحاً وَ نَجِّنِی وَ مَنْ مَعِیَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ . شعراء (26) 116 و 118

إِنّٰا أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ أَنْ أَنْذِرْ قَوْمَکَ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ

قٰالَ رَبِّ إِنِّی دَعَوْتُ قَوْمِی لَیْلاً وَ نَهٰاراً

فَلَمْ یَزِدْهُمْ دُعٰائِی إِلاّٰ فِرٰاراً

وَ إِنِّی کُلَّمٰا دَعَوْتُهُمْ لِتَغْفِرَ لَهُمْ جَعَلُوا أَصٰابِعَهُمْ فِی آذٰانِهِمْ


1) 1) . مقصود از اولوالعزم، پنج پیامبر معروف از جمله نوح علیه السلام می‌باشند که صاحب شریعت بودند. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 143)

وَ اسْتَغْشَوْا ثِیٰابَهُمْ وَ أَصَرُّوا وَ اسْتَکْبَرُوا اسْتِکْبٰاراً

ثُمَّ إِنِّی دَعَوْتُهُمْ جِهٰاراً

ثُمَّ إِنِّی أَعْلَنْتُ لَهُمْ وَ أَسْرَرْتُ لَهُمْ إِسْرٰاراً. نوح (71) 1 و 5 -\9

قٰالَ نُوحٌ رَبِّ إِنَّهُمْ عَصَوْنِی وَ اتَّبَعُوا مَنْ لَمْ یَزِدْهُ مٰالُهُ وَ وَلَدُهُ إِلاّٰ خَسٰاراً

وَ مَکَرُوا مَکْراً کُبّٰاراً

وَ قٰالُوا لاٰ تَذَرُنَّ آلِهَتَکُمْ وَ لاٰ تَذَرُنَّ وَدًّا وَ لاٰ سُوٰاعاً وَ لاٰ یَغُوثَ وَ یَعُوقَ وَ نَسْراً. نوح (71) 21 و 23

138. شِکوۀ نوح علیه السلام ، از اجابت نشدن دعایش در نجات فرزندش:

وَ نٰادیٰ نُوحٌ رَبَّهُ فَقٰالَ رَبِّ إِنَّ ابْنِی مِنْ أَهْلِی وَ إِنَّ وَعْدَکَ الْحَقُّ وَ أَنْتَ أَحْکَمُ الْحٰاکِمِینَ

قٰالَ یٰا نُوحُ إِنَّهُ لَیْسَ مِنْ أَهْلِکَ إِنَّهُ عَمَلٌ غَیْرُ صٰالِحٍ فَلاٰ تَسْئَلْنِ مٰا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ إِنِّی أَعِظُکَ أَنْ تَکُونَ مِنَ الْجٰاهِلِینَ . هود (11) 45 و 46

شیعۀ نوح

==> همین مدخل، پیروان نوح

صالح بودن نوح علیه السلام

==> همین مدخل، فضایل نوح علیه السلام ، از صالحان

صبر نوح علیه السلام

==> همین مدخل، فضایل نوح علیه السلام ، صبر

صدای نوح علیه السلام

139. دعوت نوح علیه السلام با صدای رسا جهت سوار شدن فرزندش بر کشتی:

... وَ نٰادیٰ نُوحٌ ابْنَهُ وَ کٰانَ فِی مَعْزِلٍ یٰا بُنَیَّ ارْکَبْ مَعَنٰا .... هود (11) 42

140. دعوت نوح علیه السلام با صدای بلند و رسا برای نجات فرزندش:

وَ نٰادیٰ نُوحٌ رَبَّهُ فَقٰالَ رَبِّ إِنَّ ابْنِی مِنْ أَهْلِی وَ إِنَّ وَعْدَکَ الْحَقُّ وَ أَنْتَ أَحْکَمُ الْحٰاکِمِینَ . هود (11) 45

141. دعوت نوح علیه السلام با صدای بلند از قوم خود، برای پرستش خدا:

إِنّٰا أَرْسَلْنٰا نُوحاً ... قٰالَ ... أَنِ اعْبُدُوا اللّٰهَ ...

... ثُمَّ إِنِّی دَعَوْتُهُمْ جِهٰاراً. نوح (71) 1 -\3 و 8

142. درخواست نوح علیه السلام با صدای بلند به درگاه خداوند، برای نجات خود و اهلش:

وَ نُوحاً إِذْ نٰادیٰ مِنْ قَبْلُ فَاسْتَجَبْنٰا لَهُ فَنَجَّیْنٰاهُ وَ أَهْلَهُ مِنَ الْکَرْبِ الْعَظِیمِ . انبیاء (21) 76

وَ لَقَدْ نٰادٰانٰا نُوحٌ فَلَنِعْمَ الْمُجِیبُونَ . صافّات (37) 75

صدق نوح علیه السلام

==> همین مدخل، فضایل نوح علیه السلام ، صدق

طوفان نوح علیه السلام

==> طوفان، طوفان نوح علیه السلام

عبودیّت نوح علیه السلام

==> همین مدخل، فضایل نوح علیه السلام ، عبودیّت

عصمت نوح علیه السلام

==> همین مدخل، فضایل نوح علیه السلام ، عصمت

عطایای خدا به نوح علیه السلام

1. برکت

143. اعطای برکت به نوح علیه السلام از سوی خداوند:

قِیلَ یٰا نُوحُ اهْبِطْ بِسَلاٰمٍ مِنّٰا وَ بَرَکٰاتٍ عَلَیْکَ .... هود (11) 48

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً ... وَ قُلْ رَبِّ أَنْزِلْنِی مُنْزَلاً مُبٰارَکاً .... مؤمنون (23) 23 و 29

2. حکمت

144. نوح علیه السلام بهره‌مند از حکمت خداوند:

... وَ نُوحاً هَدَیْنٰا ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحُکْمَ .... انعام (6) 84 و 89

3. کتاب

145. اعطای کتاب به نوح علیه السلام از سوی خداوند:

... وَ نُوحاً هَدَیْنٰا مِنْ قَبْلُ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ .... انعام (6) 84 و 89

نیز ==> همین مدخل، فضایل نوح علیه السلام ، ویژگیهای نوح علیه السلام

علم نوح علیه السلام

146. آگاهی نوح علیه السلام به حقایق غیبی و پنهان بر مردم، از سوی خدا:

لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ .... وَ أَعْلَمُ مِنَ اللّٰهِ مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ . اعراف (7) 59 و 62

عُمر نوح علیه السلام

147. عُمر طولانی نوح علیه السلام و رسالت نهصدو نهصدوپنجاه‌سالۀ وی، در میان قومش:

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ فَلَبِثَ فِیهِمْ أَلْفَ سَنَةٍ إِلاّٰ خَمْسِینَ عٰاماً ... (1)عنکبوت (29) 14

عهد خدا با نوح علیه السلام

148. پیمان محکم خداوند از نوح علیه السلام و سایر پیامبران:

وَ إِذْ أَخَذْنٰا مِنَ النَّبِیِّینَ مِیثٰاقَهُمْ وَ مِنْکَ وَ مِنْ نُوحٍ ... وَ أَخَذْنٰا مِنْهُمْ مِیثٰاقاً غَلِیظاً. احزاب (33) 7

فرجام نوح علیه السلام

149. پایان سلامت‌آمیز نوح علیه السلام پس از توفان، با امنیّت و برکت:

قِیلَ یٰا نُوحُ اهْبِطْ بِسَلاٰمٍ مِنّٰا وَ بَرَکٰاتٍ عَلَیْکَ .... هود (11) 48

فضایل نوح علیه السلام

1. احسان

150. نوح علیه السلام از زمرۀ نیکوکاران و محسنان:

... وَ نُوحاً هَدَیْنٰا ... وَ کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ . انعام (6) 84

سَلاٰمٌ عَلیٰ نُوحٍ فِی الْعٰالَمِینَ

إِنّٰا کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ . صافّات (37) 79 و 80

151. احسان نوح علیه السلام موجب اعطای نام نیک به او از سوی خداوند:

وَ لَقَدْ نٰادٰانٰا نُوحٌ فَلَنِعْمَ الْمُجِیبُونَ

وَ تَرَکْنٰا عَلَیْهِ فِی الْآخِرِینَ

سَلاٰمٌ عَلیٰ نُوحٍ فِی الْعٰالَمِینَ

إِنّٰا کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ . صافّات (37) 75 و 78 -\80

152. احسان نوح علیه السلام سبب نجات وی و باقی ماندن نسل او در زمین:

1) 1) . در روایتی از امام صادق علیه السلام آمده است: نوح علیه السلام دو هزار و سیصد سال عمر کرد. (الکافی، ج 8، ص 284، ص 429)

وَ لَقَدْ نٰادٰانٰا نُوحٌ فَلَنِعْمَ الْمُجِیبُونَ

وَ نَجَّیْنٰاهُ وَ أَهْلَهُ مِنَ الْکَرْبِ الْعَظِیمِ

وَ جَعَلْنٰا ذُرِّیَّتَهُ هُمُ الْبٰاقِینَ

إِنّٰا کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ . صافّات (37) 75 -\77 و 80

153. احسان نوح علیه السلام ، موجب بهره‌مندی وی از هدایتهای ویژۀ الهی:

... وَ نُوحاً هَدَیْنٰا مِنْ قَبْلُ ... وَ کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ . انعام (6) 84

2. اخلاص

154. اخلاص نوح علیه السلام در تبلیغ دین خدا:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ نُوحٍ إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ ... فَإِنْ تَوَلَّیْتُمْ فَمٰا سَأَلْتُکُمْ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِیَ إِلاّٰ عَلَی اللّٰهِ .... یونس (10) 71 و 72

وَ یٰا قَوْمِ لاٰ أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مٰالاً إِنْ أَجرِیَ إِلاّٰ عَلَی اللّٰهِ .... هود (11) 29

إِذْ قٰالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ نُوحٌ أَ لاٰ تَتَّقُونَ

وَ مٰا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِیَ إِلاّٰ عَلیٰ رَبِّ الْعٰالَمِینَ . شعراء (26) 106 و 109

3. از صالحان

155. نوح علیه السلام از صالحان درگاه الهی:

... وَ نُوحاً هَدَیْنٰا مِنْ قَبْلُ .... کُلٌّ مِنَ الصّٰالِحِینَ . انعام (6) 84 و 85

ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً لِلَّذِینَ کَفَرُوا امْرَأَتَ نُوحٍ وَ امْرَأَتَ لُوطٍ کٰانَتٰا تَحْتَ عَبْدَیْنِ مِنْ عِبٰادِنٰا صٰالِحَیْنِ .... تحریم (66) 10

4. اسوه بودن

156. نوح علیه السلام ، الگویی هدایت یافته از سوی خداوند:

... وَ نُوحاً هَدَیْنٰا مِنْ قَبْلُ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ هَدَی اللّٰهُ فَبِهُدٰاهُمُ اقْتَدِهْ .... انعام (6) 84 و 90

157. پیامبر صلی الله علیه و آله ، موظّف به الگوگیری از هدایتهای نوح علیه السلام :

... وَ نُوحاً هَدَیْنٰا مِنْ قَبْلُ قُلْ لاٰ أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ هَدَی اللّٰهُ فَبِهُدٰاهُمُ اقْتَدِهْ ....

انعام (6) 84 و 90

158. نوح علیه السلام ، الگویی برای موحّدان، در شکرگزاری خداوند:

ذُرِّیَّةَ مَنْ حَمَلْنٰا مَعَ نُوحٍ إِنَّهُ کٰانَ عَبْداً شَکُوراً. (1)اسراء (17) 3

5. امانت

159. امانتداری نوح علیه السلام برای قومش:

إِذْ قٰالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ نُوحٌ أَ لاٰ تَتَّقُونَ

إِنِّی لَکُمْ رَسُولٌ أَمِینٌ . شعراء (26) 106 و 107

6 . انابه

160. بازگشت و انابۀ نوح علیه السلام در کارها به خداوند:

شَرَعَ لَکُمْ مِنَ الدِّینِ مٰا وَصّٰی بِهِ نُوحاً ... اَللّٰهُ یَجْتَبِی إِلَیْهِ مَنْ یَشٰاءُ وَ یَهْدِی إِلَیْهِ مَنْ یُنِیبُ . شوری (42) 13

7. ایمان

161. نیل نوح علیه السلام به درجۀ مؤمنان خاص، سبب دستیابی آن حضرت به پاداش نیکوکاران:

سَلاٰمٌ عَلیٰ نُوحٍ فِی الْعٰالَمِینَ

إِنّٰا کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ

إِنَّهُ مِنْ عِبٰادِنَا الْمُؤْمِنِینَ . صافّات (37) 79 -\81


1) 1) . اختصاص نوح علیه السلام به یادآوری، آن‌هم با وصف«عبداً شکورا»ناظر به این جهت است که شما از نسل نوح و همراهان او هستید، پس او را الگوی خود قرار دهید، همان‌طور که پدران‌تان را الگو قرار می‌دهید. (الکشاف، ج 2، ص 648)

8 . برتری

162. برتری نوح علیه السلام و دیگر انبیای اولوالعزم بر سایر پیامبران:

وَ إِذْ أَخَذْنٰا مِنَ النَّبِیِّینَ مِیثٰاقَهُمْ وَ مِنْکَ وَ مِنْ نُوحٍ وَ إِبْرٰاهِیمَ وَ مُوسیٰ وَ عِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ ... (1)احزاب (33) 7

9. برگزیدگی

163. برگزیدگی نوح علیه السلام ، از سوی خدا:

إِنَّ اللّٰهَ اصْطَفیٰ آدَمَ وَ نُوحاً وَ آلَ إِبْرٰاهِیمَ وَ آلَ عِمْرٰانَ عَلَی الْعٰالَمِینَ . آل عمران (3) 33

... وَ نُوحاً هَدَیْنٰا مِنْ قَبْلُ .... وَ اجْتَبَیْنٰاهُمْ وَ هَدَیْنٰاهُمْ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ . انعام (6) 84 و 87

شَرَعَ لَکُمْ مِنَ الدِّینِ مٰا وَصّٰی بِهِ نُوحاً ... اَللّٰهُ یَجْتَبِی إِلَیْهِ مَنْ یَشٰاءُ وَ یَهْدِی إِلَیْهِ مَنْ یُنِیبُ . شوری (42) 13

10. تسلیم

164. تسلیم بودن نوح علیه السلام ، در برابر فرمانهای خداوند:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ نُوحٍ .... إِنْ أَجْرِیَ إِلاّٰ عَلَی اللّٰهِ وَ أُمِرْتُ أَنْ أَکُونَ مِنَ الْمُسْلِمِینَ . یونس (10) 71 و 72

11. تقوا

165. نوح علیه السلام ، از تقواپیشگان:

قِیلَ یٰا نُوحُ اهْبِطْ بِسَلاٰمٍ مِنّٰا ... وَ عَلیٰ أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَکَ .... إِنَّ الْعاقِبَةَ لِلْمُتَّقِینَ . هود (11) 48 و 49

12. توحید

166. نوح علیه السلام از موحّدان و مبرّا از هرگونه شرک:

... وَ نُوحاً هَدَیْنٰا مِنْ قَبْلُ ... ذٰلِکَ هُدَی اللّٰهِ یَهْدِی بِهِ مَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ وَ لَوْ أَشْرَکُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ . انعام (6) 84 و 88

13. توکّل

167. توکل نوح علیه السلام به خداوند، در برابر اتّحاد مخالفان قومش، علیه وی:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ نُوحٍ إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ یٰا قَوْمِ إِنْ کٰانَ کَبُرَ عَلَیْکُمْ مَقٰامِی وَ تَذْکِیرِی بِآیٰاتِ اللّٰهِ فَعَلَی اللّٰهِ تَوَکَّلْتُ فَأَجْمِعُوا أَمْرَکُمْ وَ شُرَکٰاءَکُمْ .... یونس (10) 71

14. خشوع

168. نوح علیه السلام از خاشعان در برابر پروردگار:

وَ نُوحاً .... وَ کٰانُوا لَنٰا خٰاشِعِینَ . انبیاء (21) 76 و 90

169. خشوع نوح علیه السلام زمینه‌ساز اجابت دعای وی و نجات از غم و اندوه بزرگ:

وَ نُوحاً إِذْ نٰادیٰ مِنْ قَبْلُ فَاسْتَجَبْنٰا لَهُ فَنَجَّیْنٰاهُ وَ أَهْلَهُ مِنَ الْکَرْبِ الْعَظِیمِ ... وَ کٰانُوا لَنٰا خٰاشِعِینَ . انبیاء (21) 76 و 90

15. خوف

170. نوح علیه السلام ، از خائفان درگاه خداوند، هنگام راز و نیاز:

وَ نُوحاً إِذْ نٰادیٰ مِنْ قَبْلُ .... إِنَّهُمْ کٰانُوا ... یَدْعُونَنٰا رَغَباً وَ رَهَباً .... انبیاء (21) 76 و 90

171. خوف نوح علیه السلام از خدا، از ابتلای قومش به عذاب:

لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ فَقٰالَ ... إِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ عَذٰابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ . اعراف (7) 59

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ .... إِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ عَذٰابَ یَوْمٍ أَلِیمٍ . هود (11) 25 و 26


1) 1) . ذکر نام این پنج پیامبر پس از واژۀ«النبیین»ذکر خاص بعد از عام است و می‌تواند بیانگر برتری آنان باشد. (المیزان، ج 16، ص 278)

16. زهد

==> همین مدخل، فضایل نوح علیه السلام ، اخلاص

17. سبقت در خیر

172. پیشگامی نوح علیه السلام در خوبیها:

وَ نُوحاً إِذْ نٰادیٰ مِنْ قَبْلُ .... إِنَّهُمْ کٰانُوا یُسٰارِعُونَ فِی الْخَیْرٰاتِ ... (1)انبیاء (21) 76 و 90

18. سجده

173. نوح علیه السلام از سجده‌کنندگان، هنگام شنیدن آیات الهی:

... نُوحٍ ... إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِمْ آیٰاتُ الرَّحْمٰنِ خَرُّوا سُجَّداً وَ بُکِیًّا. مریم (19) 58

19. سلام خدا

174. سلام خدا به نوح علیه السلام ، پاداش نیکوکاری او:

سَلاٰمٌ عَلیٰ نُوحٍ فِی الْعٰالَمِینَ

إِنّٰا کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ . صافّات (37) 79 و 80

175. سلام الهی برای نوح علیه السلام و مؤمنان به وی:

قِیلَ یٰا نُوحُ اهْبِطْ بِسَلاٰمٍ مِنّٰا وَ بَرَکٰاتٍ عَلَیْکَ وَ عَلیٰ أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَکَ .... هود (11) 48

20. سلوک در صراط مستقیم

176. نوح علیه السلام ، از سالکان و راه‌یافتگان به صراط مستقیم:

... وَ نُوحاً هَدَیْنٰا مِنْ قَبْلُ .... وَ اجْتَبَیْنٰاهُمْ وَ هَدَیْنٰاهُمْ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ . انعام (6) 84 و 87

21. شجاعت

177. شجاعت و قاطعیّت نوح علیه السلام در تحدّی قومش برای قتل وی:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ نُوحٍ إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ یٰا قَوْمِ إِنْ کٰانَ کَبُرَ عَلَیْکُمْ مَقٰامِی وَ تَذْکِیرِی بِآیٰاتِ اللّٰهِ فَعَلَی اللّٰهِ تَوَکَّلْتُ فَأَجْمِعُوا أَمْرَکُمْ وَ شُرَکٰاءَکُمْ ثُمَّ لاٰ یَکُنْ أَمْرُکُمْ عَلَیْکُمْ غُمَّةً ثُمَّ اقْضُوا إِلَیَّ وَ لاٰ تُنْظِرُونِ . یونس (10) 71

22. شکر

178. نوح علیه السلام ، بندۀ شکرگزار خداوند:

ذُرِّیَّةَ مَنْ حَمَلْنٰا مَعَ نُوحٍ إِنَّهُ کٰانَ عَبْداً شَکُوراً. (2)اسراء (17) 3

179. توصیۀ الهی به نوح علیه السلام برای سپاسگزاری در برابر نعمتهای او:

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ ... فَإِذَا اسْتَوَیْتَ أَنْتَ وَ مَنْ مَعَکَ عَلَی الْفُلْکِ فَقُلِ الْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی نَجّٰانٰا مِنَ الْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ . (3)مؤمنون (23) 28

23. صبر

180. صبر نوح علیه السلام و پیروانش، در برابر مشکلات:

قِیلَ یٰا نُوحُ اهْبِطْ بِسَلاٰمٍ مِنّٰا وَ بَرَکٰاتٍ عَلَیْکَ وَ عَلیٰ أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَکَ .... تِلْکَ مِنْ أَنْبٰاءِ الْغَیْبِ نُوحِیهٰا إِلَیْکَ ... فَاصْبِرْ .... هود (11) 48 و 49

24. صدق

181. اطمینان نوح علیه السلام به صدق خود در ادعای نبوّت و دعوت مردم به خدا:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ نُوحٍ إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ یٰا قَوْمِ إِنْ کٰانَ کَبُرَ عَلَیْکُمْ مَقٰامِی وَ تَذْکِیرِی بِآیٰاتِ اللّٰهِ فَعَلَی اللّٰهِ


1) 1) . بنابراین که ضمیر«انهم»به انبیای ذکر شده در آیات قبل، از جمله نوح علیه السلام برگردد

2) 2) . نوح علیه السلام به هنگام خوردن غذا، آشامیدن آب، پوشیدن لباس و قضای حاجت، خدا را شکر می‌کرد. (الکشاف، ج 2، ص 648)

3) 3) .«حمد»در آیۀ مذکور، در برابر نعمت و به معنای شکر است. (روح المعانی، ج 10، جزء 18، ص 42؛ الجامع لاحکام القرآن، ج 8، جزء 12، ص 80)

تَوَکَّلْتُ فَأَجْمِعُوا أَمْرَکُمْ وَ شُرَکٰاءَکُمْ ثُمَّ لاٰ یَکُنْ أَمْرُکُمْ عَلَیْکُمْ غُمَّةً ثُمَّ اقْضُوا إِلَیَّ وَ لاٰ تُنْظِرُونِ . یونس (10) 71

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ ... قٰالَ یٰا قَوْمِ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ کُنْتُ عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّی وَ آتٰانِی رَحْمَةً مِنْ عِنْدِهِ .... هود (11) 25 و 28

نیز ==> اخلاص نوح علیه السلام و امانتداری نوح علیه السلام

25. عبودیّت

182. عبودیّت نوح علیه السلام ، به درگاه خداوند:

ذُرِّیَّةَ مَنْ حَمَلْنٰا مَعَ نُوحٍ إِنَّهُ کٰانَ عَبْداً شَکُوراً. اسراء (17) 3

سَلاٰمٌ عَلیٰ نُوحٍ فِی الْعٰالَمِینَ

إِنّٰا کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ

إِنَّهُ مِنْ عِبٰادِنَا الْمُؤْمِنِینَ . صافّات (37) 79 -\81

کَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ فَکَذَّبُوا عَبْدَنٰا وَ قٰالُوا مَجْنُونٌ وَ ازْدُجِرَ. قمر (54) 9

ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً لِلَّذِینَ کَفَرُوا امْرَأَتَ نُوحٍ وَ امْرَأَتَ لُوطٍ کٰانَتٰا تَحْتَ عَبْدَیْنِ مِنْ عِبٰادِنٰا .... تحریم (66) 10

26. عصمت

183. عصمت نوح علیه السلام و برگزیدگی او از سوی خداوند:

إِنَّ اللّٰهَ اصْطَفیٰ آدَمَ وَ نُوحاً .... آل عمران (3) 33

... وَ نُوحاً هَدَیْنٰا مِنْ قَبْلُ .... وَ اجْتَبَیْنٰاهُمْ وَ هَدَیْنٰاهُمْ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ أُولٰئِکَ الَّذِینَ هَدَی اللّٰهُ فَبِهُدٰاهُمُ اقْتَدِهْ .... انعام (6) 84 و 87 و 90

184. عصمت نوح علیه السلام در تبلیغ رسالت:

لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ ... قٰالَ یٰا قَوْمِ لَیْسَ بِی ضَلاٰلَةٌ وَ لٰکِنِّی رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعٰالَمِینَ أُبَلِّغُکُمْ رِسٰالاٰتِ رَبِّی .... اعراف (7) 59 و 61 و 62

إِذْ قٰالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ نُوحٌ أَ لاٰ تَتَّقُونَ

إِنِّی لَکُمْ رَسُولٌ أَمِینٌ . شعراء (26) 106 و 107

27. علم

185. نوح علیه السلام ، تعلیم یافته از جانب خداوند:

لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ ... أُبَلِّغُکُمْ رِسٰالاٰتِ رَبِّی وَ أَنْصَحُ لَکُمْ وَ أَعْلَمُ مِنَ اللّٰهِ مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ . اعراف (7) 62

186. آگاهی نوح علیه السلام از پدید آمدن نسل تبهکار و کفرپیشه از قوم خویش:

وَ قٰالَ نُوحٌ رَبِّ لاٰ تَذَرْ عَلَی الْأَرْضِ مِنَ الْکٰافِرِینَ دَیّٰاراً

إِنَّکَ إِنْ تَذَرْهُمْ یُضِلُّوا عِبٰادَکَ وَ لاٰ یَلِدُوا إِلاّٰ فٰاجِراً کَفّٰاراً. (1)نوح (71) 26 و 27

187. اعتراف نوح علیه السلام به عالم نبودن به غیب:

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ إِنِّی لَکُمْ نَذِیرٌ مُبِینٌ

وَ لاٰ أَقُولُ لَکُمْ عِنْدِی خَزٰائِنُ اللّٰهِ وَ لاٰ أَعْلَمُ الْغَیْبَ .... هود (11) 25 و 31

188. نوح علیه السلام ناآگاه به گسستن پیوندهای خود با فرزند فسادپیشه‌اش:

قٰالَ یٰا نُوحُ إِنَّهُ لَیْسَ مِنْ أَهْلِکَ إِنَّهُ عَمَلٌ غَیْرُ صٰالِحٍ فَلاٰ تَسْئَلْنِ مٰا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ إِنِّی أَعِظُکَ أَنْ تَکُونَ مِنَ الْجٰاهِلِینَ . هود (11) 46

قصّۀ نوح علیه السلام

189. قصّۀ نوح علیه السلام از خبرهای غیبی خدا به

1) 1) . از امام باقر علیه السلام سؤال شد: نوح علیه السلام از کجا فهمید که قومش غیر از فاجر و کافر زاد و ولد نمی‌کند. امام علیه السلام فرمود: از سخن خدا که به او فرمود:«لن یؤمن من قومک». (هود (11) 36). (تفسیر نور الثقلین، ج 5، ص 425، ح 30)

محمّد صلی الله علیه و آله :

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ إِنِّی لَکُمْ نَذِیرٌ مُبِینٌ

حَتّٰی إِذٰا جٰاءَ أَمْرُنٰا وَ فٰارَ التَّنُّورُ قُلْنَا احْمِلْ فِیهٰا مِنْ کُلٍّ زَوْجَیْنِ اثْنَیْنِ وَ أَهْلَکَ إِلاّٰ مَنْ سَبَقَ عَلَیْهِ الْقَوْلُ وَ مَنْ آمَنَ وَ مٰا آمَنَ مَعَهُ إِلاّٰ قَلِیلٌ

تِلْکَ مِنْ أَنْبٰاءِ الْغَیْبِ نُوحِیهٰا إِلَیْکَ مٰا کُنْتَ تَعْلَمُهٰا أَنْتَ وَ لاٰ قَوْمُکَ مِنْ قَبْلِ هٰذٰا فَاصْبِرْ إِنَّ الْعاقِبَةَ لِلْمُتَّقِینَ . هود (11) 25 و 40 و 49

190. پیامبر صلی الله علیه و آله موظف به یادآوری قصۀ نوح علیه السلام برای مردم:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ نُوحٍ .... یونس (10) 71

191. سرگذشت نوح علیه السلام دارای نشانه‌های روشن از قدرت الهی و بیانگر استمرار امتحان الهی:

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ ... إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ وَ إِنْ کُنّٰا لَمُبْتَلِینَ . مؤمنون (23) 23 و 30

192. سرگذشت نوح علیه السلام و قوم او، آیینۀ عبرت برای دیگران:

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ ... إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ وَ إِنْ کُنّٰا لَمُبْتَلِینَ . مؤمنون (23) 23 و 30

193. آگاهی نداشتن پیامبر صلی الله علیه و آله و قوم او از قصّۀ نوح علیه السلام تا قبل از نزول قرآن:

قِیلَ یٰا نُوحُ اهْبِطْ بِسَلاٰمٍ مِنّٰا وَ بَرَکٰاتٍ عَلَیْکَ وَ عَلیٰ أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَکَ وَ أُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ ثُمَّ یَمَسُّهُمْ مِنّٰا عَذٰابٌ أَلِیمٌ

تِلْکَ مِنْ أَنْبٰاءِ الْغَیْبِ نُوحِیهٰا إِلَیْکَ مٰا کُنْتَ تَعْلَمُهٰا أَنْتَ وَ لاٰ قَوْمُکَ مِنْ قَبْلِ هٰذٰا فَاصْبِرْ إِنَّ الْعاقِبَةَ لِلْمُتَّقِینَ . هود (11) 48 و 49

قضاوت نوح علیه السلام

==> همین مدخل، مقامات نوح علیه السلام ، قضاوت

قوم نوح

==> قوم نوح

کتاب نوح علیه السلام

==> همین مدخل، عطایای خدا به نوح علیه السلام ، کتاب

کشتی نوح

==> کشتی نوح

گفتگوی نوح علیه السلام

194. گفتگوی نوح علیه السلام با پسرش، مبنی بر سوار شدن به کشتی و سخن وی در پناه بردن از کوه:

... وَ نٰادیٰ نُوحٌ ابْنَهُ وَ کٰانَ فِی مَعْزِلٍ یٰا بُنَیَّ ارْکَبْ مَعَنٰا وَ لاٰ تَکُنْ مَعَ الْکٰافِرِینَ قٰالَ سَآوِی إِلیٰ جَبَلٍ یَعْصِمُنِی مِنَ الْمٰاءِ قٰالَ لاٰ عٰاصِمَ الْیَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللّٰهِ ....

هود (11) 42 و 43

195. گفتگوی نوح علیه السلام با خدا، مبنی بر اهل بودن فرزندش و جواب ردّ خدا مبنی بر نااهل بودن وی:

وَ نٰادیٰ نُوحٌ رَبَّهُ فَقٰالَ رَبِّ إِنَّ ابْنِی مِنْ أَهْلِی وَ إِنَّ وَعْدَکَ الْحَقُّ ... قٰالَ یٰا نُوحُ إِنَّهُ لَیْسَ مِنْ أَهْلِکَ إِنَّهُ عَمَلٌ غَیْرُ صٰالِحٍ .... هود (11) 45 و 46

196. گفتگوی نوح علیه السلام با قومش در تبیین رسالت خود و هدایت آنان و سخنان انکارآمیز قومش:

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ ... فَقٰالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ .... قٰالَ یٰا قَوْمِ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ کُنْتُ عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّی ... قٰالُوا یٰا نُوحُ قَدْ جٰادَلْتَنٰا .... هود (11) 25 و 27 و 28 و 32

197. گفتگو و مجادلۀ نوح علیه السلام با قومش، در نزول

عذاب بر آنان:

قٰالُوا یٰا نُوحُ قَدْ جٰادَلْتَنٰا فَأَکْثَرْتَ جِدٰالَنٰا فَأْتِنٰا بِمٰا تَعِدُنٰا إِنْ کُنْتَ مِنَ الصّٰادِقِینَ

قٰالَ إِنَّمٰا یَأْتِیکُمْ بِهِ اللّٰهُ إِنْ شٰاءَ وَ مٰا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِینَ . هود (11) 32 و 33

مادر نوح

==> همین مدخل، والدین نوح

مبارزۀ نوح علیه السلام

198. مبارزۀ نوح علیه السلام با معبودان باطل قومش:

لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ فَقٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ إِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ عَذٰابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ . اعراف (7) 59

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ ... أَنْ لاٰ تَعْبُدُوا إِلاَّ اللّٰهَ إِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ عَذٰابَ یَوْمٍ أَلِیمٍ . هود (11) 25 و 26

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ فَقٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ أَ فَلاٰ تَتَّقُونَ . مؤمنون (23) 23

قٰالَ نُوحٌ رَبِّ إِنَّهُمْ عَصَوْنِی ... وَ قٰالُوا لاٰ تَذَرُنَّ آلِهَتَکُمْ وَ لاٰ تَذَرُنَّ وَدًّا وَ لاٰ سُوٰاعاً وَ لاٰ یَغُوثَ وَ یَعُوقَ وَ نَسْراً. نوح (71) 21 و 23

199. مبارزۀ نوح علیه السلام با بت‌پرستی و بت‌پرستان قوم خود:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ نُوحٍ إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ یٰا قَوْمِ إِنْ کٰانَ کَبُرَ عَلَیْکُمْ مَقٰامِی وَ تَذْکِیرِی بِآیٰاتِ اللّٰهِ فَعَلَی اللّٰهِ تَوَکَّلْتُ فَأَجْمِعُوا أَمْرَکُمْ وَ شُرَکٰاءَکُمْ ثُمَّ لاٰ یَکُنْ أَمْرُکُمْ عَلَیْکُمْ غُمَّةً ثُمَّ اقْضُوا إِلَیَّ وَ لاٰ تُنْظِرُونِ . یونس (10) 71

إِنّٰا أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ أَنْ أَنْذِرْ قَوْمَکَ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ

أَنِ اعْبُدُوا اللّٰهَ وَ اتَّقُوهُ وَ أَطِیعُونِ

وَ قٰالُوا لاٰ تَذَرُنَّ آلِهَتَکُمْ وَ لاٰ تَذَرُنَّ وَدًّا وَ لاٰ سُوٰاعاً وَ لاٰ یَغُوثَ وَ یَعُوقَ وَ نَسْراً. نوح (71) 1 و 3 و 23

200. مبارزه با شرک و دعوت به توحید، مهم‌ترین رسالت نوح علیه السلام :

لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ فَقٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ إِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ عَذٰابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ . اعراف (7) 59

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ نُوحٍ إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ یٰا قَوْمِ إِنْ کٰانَ کَبُرَ عَلَیْکُمْ مَقٰامِی وَ تَذْکِیرِی بِآیٰاتِ اللّٰهِ فَعَلَی اللّٰهِ تَوَکَّلْتُ فَأَجْمِعُوا أَمْرَکُمْ وَ شُرَکٰاءَکُمْ ثُمَّ لاٰ یَکُنْ أَمْرُکُمْ عَلَیْکُمْ غُمَّةً ثُمَّ اقْضُوا إِلَیَّ وَ لاٰ تُنْظِرُونِ . یونس (10) 71

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ إِنِّی لَکُمْ نَذِیرٌ مُبِینٌ

إِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ عَذٰابَ یَوْمٍ أَلِیمٍ

قٰالُوا یٰا نُوحُ قَدْ جٰادَلْتَنٰا فَأَکْثَرْتَ جِدٰالَنٰا فَأْتِنٰا بِمٰا تَعِدُنٰا إِنْ کُنْتَ مِنَ الصّٰادِقِینَ . هود (11) 25 و 26 و 32

أَ لَمْ یَأْتِکُمْ نَبَؤُا الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ قَوْمِ نُوحٍ وَ عٰادٍ وَ ثَمُودَ ... قٰالَتْ رُسُلُهُمْ أَ فِی اللّٰهِ شَکٌّ فٰاطِرِ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ یَدْعُوکُمْ لِیَغْفِرَ لَکُمْ مِنْ ذُنُوبِکُمْ وَ یُؤَخِّرَکُمْ إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی قٰالُوا إِنْ أَنْتُمْ إِلاّٰ بَشَرٌ مِثْلُنٰا تُرِیدُونَ أَنْ تَصُدُّونٰا عَمّٰا کٰانَ یَعْبُدُ آبٰاؤُنٰا .... ابراهیم (14) 9 و 10

إِنّٰا أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ

أَنِ اعْبُدُوا اللّٰهَ وَ اتَّقُوهُ وَ أَطِیعُونِ

قٰالَ نُوحٌ رَبِّ إِنَّهُمْ عَصَوْنِی ... وَ قٰالُوا لاٰ تَذَرُنَّ آلِهَتَکُمْ .... نوح (71) 1 و 3 و 21 و 23

201. مبارزه‌طلبی نوح علیه السلام با قوم سرکش خود و

آمادگی آن حضرت تا مرز مرگ:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ نُوحٍ إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ یٰا قَوْمِ إِنْ کٰانَ کَبُرَ عَلَیْکُمْ مَقٰامِی وَ تَذْکِیرِی بِآیٰاتِ اللّٰهِ فَعَلَی اللّٰهِ تَوَکَّلْتُ فَأَجْمِعُوا أَمْرَکُمْ وَ شُرَکٰاءَکُمْ ثُمَّ لاٰ یَکُنْ أَمْرُکُمْ عَلَیْکُمْ غُمَّةً ثُمَّ اقْضُوا إِلَیَّ وَ لاٰ تُنْظِرُونِ . یونس (10) 71

202. مبارزۀ نوح علیه السلام با امتیازات طبقاتی قوم خویش:

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ إِنِّی لَکُمْ نَذِیرٌ مُبِینٌ

فَقٰالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ مٰا نَرٰاکَ إِلاّٰ بَشَراً مِثْلَنٰا وَ مٰا نَرٰاکَ اتَّبَعَکَ إِلاَّ الَّذِینَ هُمْ أَرٰاذِلُنٰا بٰادِیَ الرَّأْیِ وَ مٰا نَریٰ لَکُمْ عَلَیْنٰا مِنْ فَضْلٍ بَلْ نَظُنُّکُمْ کٰاذِبِینَ

وَ یٰا قَوْمِ لاٰ أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مٰالاً إِنْ أَجرِیَ إِلاّٰ عَلَی اللّٰهِ وَ مٰا أَنَا بِطٰارِدِ الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّهُمْ مُلاٰقُوا رَبِّهِمْ وَ لٰکِنِّی أَرٰاکُمْ قَوْماً تَجْهَلُونَ . هود (11) 25 و 27 و 29

إِذْ قٰالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ نُوحٌ أَ لاٰ تَتَّقُونَ

قٰالُوا أَ نُؤْمِنُ لَکَ وَ اتَّبَعَکَ الْأَرْذَلُونَ

قٰالَ وَ مٰا عِلْمِی بِمٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ

إِنْ حِسٰابُهُمْ إِلاّٰ عَلیٰ رَبِّی لَوْ تَشْعُرُونَ

وَ مٰا أَنَا بِطٰارِدِ الْمُؤْمِنِینَ . شعراء (26) 106 و 111 -\114

مدیریّت نوح علیه السلام

203. نقش بارز و محوری نوح علیه السلام در مدیریّت همراهان خویش، در جریان حادثۀ توفان:

فَأَوْحَیْنٰا إِلَیْهِ أَنِ اصْنَعِ الْفُلْکَ بِأَعْیُنِنٰا وَ وَحْیِنٰا فَإِذٰا جٰاءَ أَمْرُنٰا وَ فٰارَ التَّنُّورُ فَاسْلُکْ فِیهٰا مِنْ کُلٍّ زَوْجَیْنِ اثْنَیْنِ وَ أَهْلَکَ إِلاّٰ مَنْ سَبَقَ عَلَیْهِ الْقَوْلُ مِنْهُمْ وَ لاٰ تُخٰاطِبْنِی فِی الَّذِینَ ظَلَمُوا إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ

فَإِذَا اسْتَوَیْتَ أَنْتَ وَ مَنْ مَعَکَ عَلَی الْفُلْکِ فَقُلِ الْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی نَجّٰانٰا مِنَ الْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ

وَ قُلْ رَبِّ أَنْزِلْنِی مُنْزَلاً مُبٰارَکاً وَ أَنْتَ خَیْرُ الْمُنْزِلِینَ . مؤمنون (23) 27 -\29

مسئولیتهای نوح علیه السلام

1. ابلاغ دین

204. ابلاغ دین، از تکالیف و مسئولیتهای نوح علیه السلام :

شَرَعَ لَکُمْ مِنَ الدِّینِ مٰا وَصّٰی بِهِ نُوحاً وَ الَّذِی أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ وَ مٰا وَصَّیْنٰا بِهِ إِبْرٰاهِیمَ وَ مُوسیٰ وَ عِیسیٰ أَنْ أَقِیمُوا الدِّینَ وَ لاٰ تَتَفَرَّقُوا فِیهِ .... شوری (42) 13

2. انذار

205. انذار و هشدار دادن به مردم، از مسئولیّتهای نوح علیه السلام :

إِنّٰا أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ کَمٰا أَوْحَیْنٰا إِلیٰ نُوحٍ ... رُسُلاً مُبَشِّرِینَ وَ مُنْذِرِینَ .... نساء (4) 163 و 165

لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ فَقٰالَ یٰا قَوْمِ ... أَ وَ عَجِبْتُمْ أَنْ جٰاءَکُمْ ذِکْرٌ مِنْ رَبِّکُمْ عَلیٰ رَجُلٍ مِنْکُمْ لِیُنْذِرَکُمْ .... اعراف (7) 59 و 63

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ نُوحٍ إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ ...

فَکَذَّبُوهُ ... فَانْظُرْ کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الْمُنْذَرِینَ . یونس (10) 71 و 73

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ إِنِّی لَکُمْ نَذِیرٌ مُبِینٌ . هود (11) 25

إِذْ قٰالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ نُوحٌ أَ لاٰ تَتَّقُونَ

إِنِّی لَکُمْ رَسُولٌ أَمِینٌ

إِنْ أَنَا إِلاّٰ نَذِیرٌ مُبِینٌ . شعراء (26) 106 و 107 و 115

کَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ ... فَکَیْفَ کٰانَ عَذٰابِی وَ نُذُرِ.

قمر (54) 9 و 16

إِنّٰا أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ أَنْ أَنْذِرْ قَوْمَکَ مِنْ قَبْلِ أَنْ

یَأْتِیَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ

قٰالَ یٰا قَوْمِ إِنِّی لَکُمْ نَذِیرٌ مُبِینٌ . نوح (71) 1 و 2

3. بشارت

206. بشارت به مردم، از جملۀ رسالتها و مسئولیّتهای نوح علیه السلام :

إِنّٰا أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ کَمٰا أَوْحَیْنٰا إِلیٰ نُوحٍ ... رُسُلاً مُبَشِّرِینَ .... نساء (4) 163 و 165

4. رسالت

207. رسالت نوح علیه السلام با دعوت قوم خود به پرستش خدای یگانه:

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ إِنِّی لَکُمْ نَذِیرٌ مُبِینٌ

أَنْ لاٰ تَعْبُدُوا إِلاَّ اللّٰهَ .... هود (11) 26

إِنّٰا أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ ... قٰالَ یٰا قَوْمِ ... أَنِ اعْبُدُوا اللّٰهَ .... نوح (71) 1 -\3

208. محدود بودن رسالت نوح علیه السلام به قومش:

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ إِنِّی لَکُمْ نَذِیرٌ مُبِینٌ . هود (11) 25

إِنّٰا أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ ... نوح (71) 1

209. نوح علیه السلام مأمور به ساخت کشتی، طبق وحی الهی:

وَ أُوحِیَ إِلیٰ نُوحٍ ... وَ اصْنَعِ الْفُلْکَ بِأَعْیُنِنٰا وَ وَحْیِنٰا .... هود (11) 36 و 37

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ ... فَأَوْحَیْنٰا إِلَیْهِ أَنِ اصْنَعِ الْفُلْکَ بِأَعْیُنِنٰا وَ وَحْیِنٰا .... مؤمنون (23) 23 و 27

210. نوح علیه السلام ، مأمور سوار کردن یک جفت از هر نوع جنبندگان به کشتی جهت جلوگیری از انقراض آنها:

وَ أُوحِیَ إِلیٰ نُوحٍ ... حَتّٰی إِذٰا جٰاءَ أَمْرُنٰا وَ فٰارَ التَّنُّورُ قُلْنَا احْمِلْ فِیهٰا مِنْ کُلٍّ زَوْجَیْنِ .... هود (11) 36 و 40

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ .... فَإِذٰا جٰاءَ أَمْرُنٰا وَ فٰارَ التَّنُّورُ فَاسْلُکْ فِیهٰا مِنْ کُلٍّ زَوْجَیْنِ اثْنَیْنِ .... مؤمنون (23) 23 و 27

211. نوح علیه السلام ، مأمور سوار شدن بر کشتی با نام خدا:

وَ أُوحِیَ إِلیٰ نُوحٍ ... وَ اصْنَعِ الْفُلْکَ ... وَ قٰالَ ارْکَبُوا فِیهٰا بِسْمِ اللّٰهِ مَجْرٰاهٰا وَ مُرْسٰاهٰا .... هود (11) 36 و 37 و 41

معجزۀ نوح علیه السلام

212. توفان فراگیر و کشتی نجات، از معجزات نوح علیه السلام :

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ نُوحٍ إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ ... فَکَذَّبُوهُ فَنَجَّیْنٰاهُ وَ مَنْ مَعَهُ فِی الْفُلْکِ وَ جَعَلْنٰاهُمْ خَلاٰئِفَ وَ أَغْرَقْنَا الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا فَانْظُرْ کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الْمُنْذَرِینَ . یونس (10) 71 و 73

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ إِنِّی لَکُمْ نَذِیرٌ مُبِینٌ

وَ اصْنَعِ الْفُلْکَ بِأَعْیُنِنٰا وَ وَحْیِنٰا وَ لاٰ تُخٰاطِبْنِی فِی الَّذِینَ ظَلَمُوا إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ

حَتّٰی إِذٰا جٰاءَ أَمْرُنٰا وَ فٰارَ التَّنُّورُ قُلْنَا احْمِلْ فِیهٰا مِنْ کُلٍّ زَوْجَیْنِ اثْنَیْنِ وَ أَهْلَکَ إِلاّٰ مَنْ سَبَقَ عَلَیْهِ الْقَوْلُ وَ مَنْ آمَنَ وَ مٰا آمَنَ مَعَهُ إِلاّٰ قَلِیلٌ . هود (11) 25 و 37 و 40

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ فَقٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ أَ فَلاٰ تَتَّقُونَ

فَأَوْحَیْنٰا إِلَیْهِ أَنِ اصْنَعِ الْفُلْکَ بِأَعْیُنِنٰا وَ وَحْیِنٰا فَإِذٰا جٰاءَ أَمْرُنٰا وَ فٰارَ التَّنُّورُ فَاسْلُکْ فِیهٰا مِنْ کُلٍّ زَوْجَیْنِ اثْنَیْنِ وَ أَهْلَکَ إِلاّٰ مَنْ سَبَقَ عَلَیْهِ الْقَوْلُ مِنْهُمْ وَ لاٰ تُخٰاطِبْنِی فِی الَّذِینَ ظَلَمُوا إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ

إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ وَ إِنْ کُنّٰا

لَمُبْتَلِینَ . مؤمنون (23) 23 و 27 و 30

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ فَلَبِثَ فِیهِمْ أَلْفَ سَنَةٍ إِلاّٰ خَمْسِینَ عٰاماً فَأَخَذَهُمُ الطُّوفٰانُ وَ هُمْ ظٰالِمُونَ

فَأَنْجَیْنٰاهُ وَ أَصْحٰابَ السَّفِینَةِ وَ جَعَلْنٰاهٰا آیَةً لِلْعٰالَمِینَ . عنکبوت (29) 14 و 15

کَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ فَکَذَّبُوا عَبْدَنٰا وَ قٰالُوا مَجْنُونٌ وَ ازْدُجِرَ

فَدَعٰا رَبَّهُ أَنِّی مَغْلُوبٌ فَانْتَصِرْ

فَفَتَحْنٰا أَبْوٰابَ السَّمٰاءِ بِمٰاءٍ مُنْهَمِرٍ

وَ فَجَّرْنَا الْأَرْضَ عُیُوناً فَالْتَقَی الْمٰاءُ عَلیٰ أَمْرٍ قَدْ قُدِرَ

وَ حَمَلْنٰاهُ عَلیٰ ذٰاتِ أَلْوٰاحٍ وَ دُسُرٍ

تَجْرِی بِأَعْیُنِنٰا جَزٰاءً لِمَنْ کٰانَ کُفِرَ

وَ لَقَدْ تَرَکْنٰاهٰا آیَةً فَهَلْ مِنْ مُدَّکِرٍ. قمر (54) 9 -\15

فَعَصَوْا رَسُولَ رَبِّهِمْ فَأَخَذَهُمْ أَخْذَةً رٰابِیَةً

إِنّٰا لَمّٰا طَغَی الْمٰاءُ حَمَلْنٰاکُمْ فِی الْجٰارِیَةِ . (1)حاقّه (69) 10 و 11

مقامات نوح علیه السلام

1. دریافت وحی

213. نوح علیه السلام ، از جملۀ انبیای دریافت‌کنندۀ وحی:

إِنّٰا أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ کَمٰا أَوْحَیْنٰا إِلیٰ نُوحٍ .... نساء (4) 163

وَ أُوحِیَ إِلیٰ نُوحٍ أَنَّهُ لَنْ یُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِکَ إِلاّٰ مَنْ قَدْ آمَنَ فَلاٰ تَبْتَئِسْ بِمٰا کٰانُوا یَفْعَلُونَ

وَ اصْنَعِ الْفُلْکَ بِأَعْیُنِنٰا وَ وَحْیِنٰا وَ لاٰ تُخٰاطِبْنِی فِی الَّذِینَ ظَلَمُوا إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ . هود (11) 36 و 37

214. ساختن کشتی به دست نوح علیه السلام با وحی و دستور الهی:

وَ أُوحِیَ إِلیٰ نُوحٍ ... وَ اصْنَعِ الْفُلْکَ بِأَعْیُنِنٰا وَ وَحْیِنٰا .... هود (11) 36 و 37

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ ... فَأَوْحَیْنٰا إِلَیْهِ أَنِ اصْنَعِ الْفُلْکَ بِأَعْیُنِنٰا وَ وَحْیِنٰا .... مؤمنون (23) 23 و 27

215. وحی به نوح علیه السلام مبنی بر ایمان نیاوردن قوم وی به او:

وَ أُوحِیَ إِلیٰ نُوحٍ أَنَّهُ لَنْ یُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِکَ إِلاّٰ مَنْ قَدْ آمَنَ .... هود (11) 36

2. قضاوت

216. اعطای مقام داوری به نوح علیه السلام از سوی خدا:

... وَ نُوحاً هَدَیْنٰا مِنْ قَبْلُ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحُکْمَ .... انعام (6) 84 و 89

3. کتاب

217. نوح علیه السلام ، دارای کتاب آسمانی:

... وَ نُوحاً هَدَیْنٰا ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ .... انعام (6) 84 و 89

4. نبوت

218. نبوت، هدیه و عطیّه‌ای الهی برای نوح علیه السلام :

... وَ نُوحاً هَدَیْنٰا مِنْ قَبْلُ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحُکْمَ وَ النُّبُوَّةَ .... انعام (6) 84 و 89

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ ... قٰالَ یٰا قَوْمِ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ کُنْتُ عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّی وَ آتٰانِی رَحْمَةً مِنْ عِنْدِهِ ... (2)هود (11) 26 و 28

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً وَ إِبْرٰاهِیمَ وَ جَعَلْنٰا فِی ذُرِّیَّتِهِمَا النُّبُوَّةَ وَ الْکِتٰابَ .... حدید (57) 26

219. نوح علیه السلام از جملۀ انبیای میثاق‌بسته با خداوند:

1) 1) . آیۀ شریفه اشاره به توفان نوح علیه السلام دارد. (المیزان، ج 19، ص 394؛ روض الجنان، ج 19، ص 382)

2) 2) . بنا بر اینکه مقصود از«رحمة»نبوت باشد. (الکشاف، ج 2، ص 389؛ روض الجنان، ج 10، ص 258 -\259)

وَ إِذْ أَخَذْنٰا مِنَ النَّبِیِّینَ مِیثٰاقَهُمْ وَ مِنْکَ وَ مِنْ نُوحٍ وَ إِبْرٰاهِیمَ وَ مُوسیٰ وَ عِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ وَ أَخَذْنٰا مِنْهُمْ مِیثٰاقاً غَلِیظاً. احزاب (33) 7

220. نوح علیه السلام از جملۀ انبیای اولوالعزم و دارای شریعت:

شَرَعَ لَکُمْ مِنَ الدِّینِ مٰا وَصّٰی بِهِ نُوحاً وَ الَّذِی أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ وَ مٰا وَصَّیْنٰا بِهِ إِبْرٰاهِیمَ وَ مُوسیٰ وَ عِیسیٰ أَنْ أَقِیمُوا الدِّینَ وَ لاٰ تَتَفَرَّقُوا فِیهِ کَبُرَ عَلَی الْمُشْرِکِینَ مٰا تَدْعُوهُمْ إِلَیْهِ اللّٰهُ یَجْتَبِی إِلَیْهِ مَنْ یَشٰاءُ وَ یَهْدِی إِلَیْهِ مَنْ یُنِیبُ . شوری (42) 13

مکر علیه نوح علیه السلام

221. مکر و توطئۀ صاحبان زر و زور، علیه نوح علیه السلام :

قٰالَ نُوحٌ رَبِّ إِنَّهُمْ عَصَوْنِی وَ اتَّبَعُوا مَنْ لَمْ یَزِدْهُ مٰالُهُ وَ وَلَدُهُ إِلاّٰ خَسٰاراً

وَ مَکَرُوا مَکْراً کُبّٰاراً. نوح (71) 21 و 22

موعظه‌های نوح علیه السلام

222. بی‌اثر بودن مواعظ نوح علیه السلام نسبت به قومش، در صورت ارادۀ خدا بر اضلال آنان:

قٰالُوا یٰا نُوحُ قَدْ جٰادَلْتَنٰا فَأَکْثَرْتَ جِدٰالَنٰا فَأْتِنٰا بِمٰا تَعِدُنٰا إِنْ کُنْتَ مِنَ الصّٰادِقِینَ

وَ لاٰ یَنْفَعُکُمْ نُصْحِی إِنْ أَرَدْتُ أَنْ أَنْصَحَ لَکُمْ إِنْ کٰانَ اللّٰهُ یُرِیدُ أَنْ یُغْوِیَکُمْ .... هود (11) 32 و 34

موعظۀ نوح علیه السلام

223. پرهیز از عمل جاهلانه، پند و موعظۀ خداوند به نوح علیه السلام :

وَ نٰادیٰ نُوحٌ رَبَّهُ ... قٰالَ یٰا نُوحُ إِنَّهُ لَیْسَ مِنْ أَهْلِکَ إِنَّهُ عَمَلٌ غَیْرُ صٰالِحٍ فَلاٰ تَسْئَلْنِ مٰا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ إِنِّی أَعِظُکَ أَنْ تَکُونَ مِنَ الْجٰاهِلِینَ . هود (11) 45 و 46

مؤمنان به نوح علیه السلام

224. ایمان آوردن تعداد اندکی به نوح علیه السلام در عهد آن حضرت:

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ .... وَ مٰا آمَنَ مَعَهُ إِلاّٰ قَلِیلٌ . هود (11) 25 و 40

225. ایمان آوردن هشتاد نفر به نوح علیه السلام در دوران رسالت آن حضرت:

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ .... وَ مٰا آمَنَ مَعَهُ إِلاّٰ قَلِیلٌ . (1)هود (11) 25 و 40

226. مؤمنان به نوح علیه السلام مشمول برکات الهی:

قِیلَ یٰا نُوحُ اهْبِطْ بِسَلاٰمٍ مِنّٰا وَ بَرَکٰاتٍ عَلَیْکَ وَ عَلیٰ أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَکَ وَ أُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ .... هود (11) 48

نامگذاری نوح علیه السلام

227. نوحه و نالۀ بسیار نوح علیه السلام ، فلسفۀ نامگذاری آن حضرت به این نام (نوح):

إِنَّ اللّٰهَ اصْطَفیٰ آدَمَ وَ نُوحاً وَ آلَ إِبْرٰاهِیمَ وَ آلَ عِمْرٰانَ عَلَی الْعٰالَمِینَ . آل عمران (3) 33

إِنّٰا أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ کَمٰا أَوْحَیْنٰا إِلیٰ نُوحٍ وَ النَّبِیِّینَ مِنْ بَعْدِهِ .... نساء (4) 163


1) 1) . در روایتی از ابن عباس آمده که مؤمنان به نوح علیه السلام 80 نفر بودند. (روض الجنان، ج 10، ص 270) و گفته شده نصف آنان مرد و بقیه زن بودند. (الکشاف، ج 2، ص 394)

وَ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ کُلاًّ هَدَیْنٰا وَ نُوحاً هَدَیْنٰا مِنْ قَبْلُ .... انعام (6) 84

لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ فَقٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ إِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ عَذٰابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ

أَ وَ عَجِبْتُمْ أَنْ جٰاءَکُمْ ذِکْرٌ مِنْ رَبِّکُمْ عَلیٰ رَجُلٍ مِنْکُمْ لِیُنْذِرَکُمْ وَ اذْکُرُوا إِذْ جَعَلَکُمْ خُلَفٰاءَ مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ وَ زٰادَکُمْ فِی الْخَلْقِ بَصْطَةً فَاذْکُرُوا آلاٰءَ اللّٰهِ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ . اعراف (7) 59 و 69

أَ لَمْ یَأْتِهِمْ نَبَأُ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ قَوْمِ نُوحٍ .... توبه (9) 70

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ نُوحٍ .... یونس (10) 71

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ ... (1)هود (11) 25

قٰالُوا یٰا نُوحُ قَدْ جٰادَلْتَنٰا فَأَکْثَرْتَ جِدٰالَنٰا فَأْتِنٰا بِمٰا تَعِدُنٰا إِنْ کُنْتَ مِنَ الصّٰادِقِینَ . هود (11) 32

وَ أُوحِیَ إِلیٰ نُوحٍ أَنَّهُ لَنْ یُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِکَ إِلاّٰ مَنْ قَدْ آمَنَ فَلاٰ تَبْتَئِسْ بِمٰا کٰانُوا یَفْعَلُونَ . هود (11) 36

وَ هِیَ تَجْرِی بِهِمْ فِی مَوْجٍ کَالْجِبٰالِ وَ نٰادیٰ نُوحٌ ابْنَهُ وَ کٰانَ فِی مَعْزِلٍ یٰا بُنَیَّ ارْکَبْ مَعَنٰا وَ لاٰ تَکُنْ مَعَ الْکٰافِرِینَ . هود (11) 42

وَ نٰادیٰ نُوحٌ رَبَّهُ فَقٰالَ رَبِّ إِنَّ ابْنِی مِنْ أَهْلِی وَ إِنَّ وَعْدَکَ الْحَقُّ وَ أَنْتَ أَحْکَمُ الْحٰاکِمِینَ . هود (11) 45

قٰالَ یٰا نُوحُ إِنَّهُ لَیْسَ مِنْ أَهْلِکَ إِنَّهُ عَمَلٌ غَیْرُ صٰالِحٍ فَلاٰ تَسْئَلْنِ مٰا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ إِنِّی أَعِظُکَ أَنْ تَکُونَ مِنَ الْجٰاهِلِینَ . هود (11) 46

قِیلَ یٰا نُوحُ اهْبِطْ بِسَلاٰمٍ مِنّٰا وَ بَرَکٰاتٍ عَلَیْکَ وَ عَلیٰ أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَکَ وَ أُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ ثُمَّ یَمَسُّهُمْ مِنّٰا عَذٰابٌ أَلِیمٌ . هود (11) 48

وَ یٰا قَوْمِ لاٰ یَجْرِمَنَّکُمْ شِقٰاقِی أَنْ یُصِیبَکُمْ مِثْلُ مٰا أَصٰابَ قَوْمَ نُوحٍ أَوْ قَوْمَ هُودٍ أَوْ قَوْمَ صٰالِحٍ وَ مٰا قَوْمُ لُوطٍ مِنْکُمْ بِبَعِیدٍ. هود (11) 89

أَ لَمْ یَأْتِکُمْ نَبَؤُا الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ قَوْمِ نُوحٍ وَ عٰادٍ وَ ثَمُودَ وَ الَّذِینَ مِنْ بَعْدِهِمْ لاٰ یَعْلَمُهُمْ إِلاَّ اللّٰهُ جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ فَرَدُّوا أَیْدِیَهُمْ فِی أَفْوٰاهِهِمْ وَ قٰالُوا إِنّٰا کَفَرْنٰا بِمٰا أُرْسِلْتُمْ بِهِ وَ إِنّٰا لَفِی شَکٍّ مِمّٰا تَدْعُونَنٰا إِلَیْهِ مُرِیبٍ . ابراهیم (14) 9

ذُرِّیَّةَ مَنْ حَمَلْنٰا مَعَ نُوحٍ إِنَّهُ کٰانَ عَبْداً شَکُوراً. اسراء (17) 3

وَ کَمْ أَهْلَکْنٰا مِنَ الْقُرُونِ مِنْ بَعْدِ نُوحٍ وَ کَفیٰ بِرَبِّکَ بِذُنُوبِ عِبٰادِهِ خَبِیراً بَصِیراً. اسراء (17) 17

أُولٰئِکَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ مِنْ ذُرِّیَّةِ آدَمَ وَ مِمَّنْ حَمَلْنٰا مَعَ نُوحٍ وَ مِنْ ذُرِّیَّةِ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْرٰائِیلَ وَ مِمَّنْ هَدَیْنٰا وَ اجْتَبَیْنٰا إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِمْ آیٰاتُ الرَّحْمٰنِ خَرُّوا سُجَّداً وَ بُکِیًّا. مریم (19) 58

وَ نُوحاً إِذْ نٰادیٰ مِنْ قَبْلُ فَاسْتَجَبْنٰا لَهُ فَنَجَّیْنٰاهُ وَ أَهْلَهُ مِنَ الْکَرْبِ الْعَظِیمِ . انبیاء (21) 76

وَ إِنْ یُکَذِّبُوکَ فَقَدْ کَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَ عٰادٌ وَ ثَمُودُ. حجّ (22) 42

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ فَقٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ أَ فَلاٰ تَتَّقُونَ . مؤمنون (23) 23

وَ قَوْمَ نُوحٍ لَمّٰا کَذَّبُوا الرُّسُلَ أَغْرَقْنٰاهُمْ وَ جَعَلْنٰاهُمْ لِلنّٰاسِ آیَةً وَ أَعْتَدْنٰا لِلظّٰالِمِینَ عَذٰاباً أَلِیماً. فرقان (25) 37

کَذَّبَتْ قَوْمُ نُوحٍ الْمُرْسَلِینَ

إِذْ قٰالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ نُوحٌ


1) 1) . در روایتی از امام صادق علیه السلام آمده است: اسم نوح علیه السلام عبد الغفار بود و به سبب گریه‌ها و نوحه‌هایش به این نام [نوح] نامیده شد. (بحار الانوار، ج 11، ص 286، ح 4)

أَ لاٰ تَتَّقُونَ

قٰالُوا لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ یٰا نُوحُ لَتَکُونَنَّ مِنَ الْمَرْجُومِینَ . شعراء (26) 105 و 106 و 116

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ فَلَبِثَ فِیهِمْ أَلْفَ سَنَةٍ إِلاّٰ خَمْسِینَ عٰاماً فَأَخَذَهُمُ الطُّوفٰانُ وَ هُمْ ظٰالِمُونَ . عنکبوت (29) 14

وَ إِذْ أَخَذْنٰا مِنَ النَّبِیِّینَ مِیثٰاقَهُمْ وَ مِنْکَ وَ مِنْ نُوحٍ وَ إِبْرٰاهِیمَ وَ مُوسیٰ وَ عِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ وَ أَخَذْنٰا مِنْهُمْ مِیثٰاقاً غَلِیظاً. احزاب (33) 7

وَ لَقَدْ نٰادٰانٰا نُوحٌ فَلَنِعْمَ الْمُجِیبُونَ

سَلاٰمٌ عَلیٰ نُوحٍ فِی الْعٰالَمِینَ . صافّات (37) 75 و 79

کَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَ عٰادٌ وَ فِرْعَوْنُ ذُو الْأَوْتٰادِ. ص (38) 12

کَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَ الْأَحْزٰابُ مِنْ بَعْدِهِمْ وَ هَمَّتْ کُلُّ أُمَّةٍ بِرَسُولِهِمْ لِیَأْخُذُوهُ وَ جٰادَلُوا بِالْبٰاطِلِ لِیُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ فَأَخَذْتُهُمْ فَکَیْفَ کٰانَ عِقٰابِ

مِثْلَ دَأْبِ قَوْمِ نُوحٍ وَ عٰادٍ وَ ثَمُودَ وَ الَّذِینَ مِنْ بَعْدِهِمْ وَ مَا اللّٰهُ یُرِیدُ ظُلْماً لِلْعِبٰادِ. غافر (40) 5 و 31

شَرَعَ لَکُمْ مِنَ الدِّینِ مٰا وَصّٰی بِهِ نُوحاً وَ الَّذِی أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ وَ مٰا وَصَّیْنٰا بِهِ إِبْرٰاهِیمَ وَ مُوسیٰ وَ عِیسیٰ أَنْ أَقِیمُوا الدِّینَ وَ لاٰ تَتَفَرَّقُوا فِیهِ کَبُرَ عَلَی الْمُشْرِکِینَ مٰا تَدْعُوهُمْ إِلَیْهِ اللّٰهُ یَجْتَبِی إِلَیْهِ مَنْ یَشٰاءُ وَ یَهْدِی إِلَیْهِ مَنْ یُنِیبُ . شوری (42) 13

کَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَ أَصْحٰابُ الرَّسِّ وَ ثَمُودُ. ق (50) 12

وَ قَوْمَ نُوحٍ مِنْ قَبْلُ إِنَّهُمْ کٰانُوا قَوْماً فٰاسِقِینَ . ذاریات (51) 46

وَ قَوْمَ نُوحٍ مِنْ قَبْلُ إِنَّهُمْ کٰانُوا هُمْ أَظْلَمَ وَ أَطْغیٰ . نجم (53) 52

کَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ فَکَذَّبُوا عَبْدَنٰا وَ قٰالُوا مَجْنُونٌ وَ ازْدُجِرَ. قمر (54) 9

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً وَ إِبْرٰاهِیمَ وَ جَعَلْنٰا فِی ذُرِّیَّتِهِمَا النُّبُوَّةَ وَ الْکِتٰابَ فَمِنْهُمْ مُهْتَدٍ وَ کَثِیرٌ مِنْهُمْ فٰاسِقُونَ . حدید (57) 26

ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً لِلَّذِینَ کَفَرُوا امْرَأَتَ نُوحٍ وَ امْرَأَتَ لُوطٍ کٰانَتٰا تَحْتَ عَبْدَیْنِ مِنْ عِبٰادِنٰا صٰالِحَیْنِ فَخٰانَتٰاهُمٰا فَلَمْ یُغْنِیٰا عَنْهُمٰا مِنَ اللّٰهِ شَیْئاً وَ قِیلَ ادْخُلاَ النّٰارَ مَعَ الدّٰاخِلِینَ . تحریم (66) 10

إِنّٰا أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ أَنْ أَنْذِرْ قَوْمَکَ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ

قٰالَ نُوحٌ رَبِّ إِنَّهُمْ عَصَوْنِی وَ اتَّبَعُوا مَنْ لَمْ یَزِدْهُ مٰالُهُ وَ وَلَدُهُ إِلاّٰ خَسٰاراً

وَ قٰالَ نُوحٌ رَبِّ لاٰ تَذَرْ عَلَی الْأَرْضِ مِنَ الْکٰافِرِینَ دَیّٰاراً. نوح (71) 1 و 21 و 26

نبوّت نوح علیه السلام

==> همین مدخل، مقامات نوح علیه السلام ، نبوّت

نجات نوح علیه السلام

228. نجات نوح علیه السلام و همراهانش، از حادثۀ توفان:

لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ .... فَأَنْجَیْنٰاهُ وَ الَّذِینَ مَعَهُ فِی الْفُلْکِ .... اعراف (7) 59 و 64

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ نُوحٍ ... فَکَذَّبُوهُ فَنَجَّیْنٰاهُ وَ مَنْ مَعَهُ فِی الْفُلْکِ .... یونس (10) 71 و 73

وَ قٰالَ ارْکَبُوا فِیهٰا بِسْمِ اللّٰهِ مَجْرٰاهٰا وَ مُرْسٰاهٰا ...

قِیلَ یٰا نُوحُ اهْبِطْ بِسَلاٰمٍ مِنّٰا وَ بَرَکٰاتٍ عَلَیْکَ وَ عَلیٰ أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَکَ .... هود (11) 41 و 48

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً ... فَإِذَا اسْتَوَیْتَ أَنْتَ وَ مَنْ

مَعَکَ عَلَی الْفُلْکِ فَقُلِ الْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی نَجّٰانٰا مِنَ الْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ . مؤمنون (23) 23 و 28

قٰالُوا لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ یٰا نُوحُ ... فَأَنْجَیْنٰاهُ وَ مَنْ مَعَهُ فِی الْفُلْکِ الْمَشْحُونِ . شعراء (26) 116 و 119

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ ... فَأَنْجَیْنٰاهُ وَ أَصْحٰابَ السَّفِینَةِ وَ جَعَلْنٰاهٰا آیَةً لِلْعٰالَمِینَ . عنکبوت (29) 14 و 15

وَ لَقَدْ نٰادٰانٰا نُوحٌ فَلَنِعْمَ الْمُجِیبُونَ

وَ نَجَّیْنٰاهُ وَ أَهْلَهُ مِنَ الْکَرْبِ الْعَظِیمِ . صافّات (37) 75 و 76

229. نجات نوح علیه السلام و مؤمنان از حادثۀ توفان، ماجرایی درس آموزنده و پنددهنده:

إِنّٰا لَمّٰا طَغَی الْمٰاءُ حَمَلْنٰاکُمْ فِی الْجٰارِیَةِ

لِنَجْعَلَهٰا لَکُمْ تَذْکِرَةً وَ تَعِیَهٰا أُذُنٌ وٰاعِیَةٌ . حاقّه (69) 11 و 12

230. نجات نوح علیه السلام و همراهان او در کشتی از غرق شدن در طوفان، آیۀ الهی برای جهانیان:

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ ... فَأَخَذَهُمُ الطُّوفٰانُ ... فَأَنْجَیْنٰاهُ وَ أَصْحٰابَ السَّفِینَةِ وَ جَعَلْنٰاهٰا آیَةً لِلْعٰالَمِینَ . عنکبوت (29) 14 و 15

وَ آیَةٌ لَهُمْ أَنّٰا حَمَلْنٰا ذُرِّیَّتَهُمْ فِی الْفُلْکِ الْمَشْحُونِ

وَ إِنْ نَشَأْ نُغْرِقْهُمْ فَلاٰ صَرِیخَ لَهُمْ وَ لاٰ هُمْ یُنْقَذُونَ . (1)یس (36) 41 و 43

231. نجات نوح علیه السلام و همراهانش از شرّ ستمگران، زمینۀ حمد و ستایش به درگاه خداوند:

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ فَقٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ أَ فَلاٰ تَتَّقُونَ

فَإِذَا اسْتَوَیْتَ أَنْتَ وَ مَنْ مَعَکَ عَلَی الْفُلْکِ فَقُلِ الْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی نَجّٰانٰا مِنَ الْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ . مؤمنون (23) 23 و 28

نجّاری نوح علیه السلام

232. نجّاری نوح علیه السلام و ساخت کشتی با تخته‌ها و میخهای چوبی:

کَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ ... وَ حَمَلْنٰاهُ عَلیٰ ذٰاتِ أَلْوٰاحٍ وَ دُسُرٍ. قمر (54) 9 و 13

نسل نوح

233. نوح علیه السلام پدر بسیاری از انبیا:

وَ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ کُلاًّ هَدَیْنٰا وَ نُوحاً هَدَیْنٰا مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ دٰاوُدَ وَ سُلَیْمٰانَ وَ أَیُّوبَ وَ یُوسُفَ وَ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ وَ کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ

وَ زَکَرِیّٰا وَ یَحْییٰ وَ عِیسیٰ وَ إِلْیٰاسَ کُلٌّ مِنَ الصّٰالِحِینَ

وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ الْیَسَعَ وَ یُونُسَ وَ لُوطاً وَ کلاًّ فَضَّلْنٰا عَلَی الْعٰالَمِینَ . (2)انعام (6) 84 -\86

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً وَ إِبْرٰاهِیمَ وَ جَعَلْنٰا فِی ذُرِّیَّتِهِمَا النُّبُوَّةَ وَ الْکِتٰابَ .... حدید (57) 26

234. قرار داده شدن کتابهای آسمانی، در نسل نوح علیه السلام :

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً وَ إِبْرٰاهِیمَ وَ جَعَلْنٰا فِی ذُرِّیَّتِهِمَا النُّبُوَّةَ وَ الْکِتٰابَ .... حدید (57) 26

235. نسل نوح علیه السلام متشکّل از گروهی هدایت یافته و بسیاری گمراه و منحرف:

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً وَ إِبْرٰاهِیمَ وَ جَعَلْنٰا فِی ذُرِّیَّتِهِمَا


1) 1) . مقصود از«الفلک المشحون»کشتی نوح است. (الکشاف، ج 4، ص 18)

2) 2) . نوح علیه السلام را پدر انبیا دانسته‌اند (الکشاف، ج 2، ص 401) و به نظر می‌رسد ضمیر«و من ذرّیّته»به نوح علیه السلام برمی‌گردد. (المیزان، ج 7، ص 242)

اَلنُّبُوَّةَ وَ الْکِتٰابَ فَمِنْهُمْ مُهْتَدٍ وَ کَثِیرٌ مِنْهُمْ فٰاسِقُونَ . حدید (57) 26

236. باقی ماندن نسل نوح علیه السلام ، در زمین، پس از حادثۀ توفان:

وَ لَقَدْ نٰادٰانٰا نُوحٌ فَلَنِعْمَ الْمُجِیبُونَ

وَ نَجَّیْنٰاهُ وَ أَهْلَهُ مِنَ الْکَرْبِ الْعَظِیمِ

وَ جَعَلْنٰا ذُرِّیَّتَهُ هُمُ الْبٰاقِینَ . صافّات (37) 75 -\77

237. بنی اسرائیل، از نسل نوح و همراهانش:

وَ آتَیْنٰا مُوسَی الْکِتٰابَ وَ جَعَلْنٰاهُ هُدیً لِبَنِی إِسْرٰائِیلَ ... ذُرِّیَّةَ مَنْ حَمَلْنٰا مَعَ نُوحٍ إِنَّهُ کٰانَ عَبْداً شَکُوراً. اسراء (17) 2 و 3

238. آل ابراهیم و آل عمران، از نسل نوح:

إِنَّ اللّٰهَ اصْطَفیٰ آدَمَ وَ نُوحاً وَ آلَ إِبْرٰاهِیمَ وَ آلَ عِمْرٰانَ عَلَی الْعٰالَمِینَ

ذُرِّیَّةً بَعْضُهٰا مِنْ بَعْضٍ وَ اللّٰهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ . (1)آل عمران (3) 33 و 34

239. همراهان نوح در کشتی و نسل آنان مشمول برکات الهی:

قِیلَ یٰا نُوحُ اهْبِطْ بِسَلاٰمٍ مِنّٰا وَ بَرَکٰاتٍ عَلَیْکَ وَ عَلیٰ أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَکَ ... (2)هود (11) 48

نفرینهای نوح علیه السلام

240. نفرین نوح علیه السلام بر قومش، مبنی بر نابودی آنان و پاک شدن زمین از لوث آنها:

وَ قٰالَ نُوحٌ رَبِّ لاٰ تَذَرْ عَلَی الْأَرْضِ مِنَ الْکٰافِرِینَ دَیّٰاراً ... وَ لاٰ تَزِدِ الظّٰالِمِینَ إِلاّٰ تَبٰاراً. نوح (71) 26 و 28

241. گمراهی و ناسپاسی قوم نوح و نسل آنان، موجب نفرین شدن آنان از سوی نوح علیه السلام :

وَ قٰالَ نُوحٌ رَبِّ لاٰ تَذَرْ عَلَی الْأَرْضِ مِنَ الْکٰافِرِینَ دَیّٰاراً

إِنَّکَ إِنْ تَذَرْهُمْ یُضِلُّوا عِبٰادَکَ وَ لاٰ یَلِدُوا إِلاّٰ فٰاجِراً کَفّٰاراً. نوح (71) 26 و 27

نوح علیه السلام و آزادی

242. نوح علیه السلام ، منزّه از اجبار مردم به پذیرش دین:

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً .... أَ نُلْزِمُکُمُوهٰا وَ أَنْتُمْ لَهٰا کٰارِهُونَ . هود (11) 25 و 28

نوح و ابراهیم علیهما السلام

243. نوح علیه السلام پدر بزرگ ابراهیم علیه السلام :

أُولٰئِکَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ مِنْ ذُرِّیَّةِ آدَمَ وَ مِمَّنْ حَمَلْنٰا مَعَ نُوحٍ وَ مِنْ ذُرِّیَّةِ إِبْرٰاهِیمَ ... (3)مریم (19) 58

نوح علیه السلام و خسران

244. احساس خسران نوح علیه السلام در صورت محرومیّت از مغفرت و رحمت الهی:

وَ نٰادیٰ نُوحٌ ... قٰالَ رَبِّ إِنِّی أَعُوذُ بِکَ أَنْ أَسْئَلَکَ مٰا لَیْسَ لِی بِهِ عِلْمٌ وَ إِلاّٰ تَغْفِرْ لِی وَ تَرْحَمْنِی أَکُنْ مِنَ


1) 1) . برداشت مزبور را روایت امام صادق علیه السلام تأیید می‌کند که فرمود: این برگزیدگان بعضی از نسل بعض دیگر است. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 735)

2) 2) . مقصود«علیٰ امم ممّن معک»شامل همراهان نوح در کشتی و نسل آنان است. (المیزان، ج 10، ص 239 -\240)

3) 3) . مقصود از«ممن حملنا مع نوح»سام فرزند نوح است که ابراهیم علیه السلام از نسل او است. (مجمع البیان،ج 5 -\6، ص 806؛ انوار التنزیل، ج 4، ص 14)

اَلْخٰاسِرِینَ . هود (11) 45 و 47

نوح علیه السلام و کنعان (فرزند نوح)

==> کنعان و همین مدخل، پسر نوح

نوح علیه السلام و معبودان باطل

==> همین مدخل، مبارزۀ نوح علیه السلام

نوح علیه السلام و مؤمنان

245. مؤمنان، دارای ارزشی برتر نزد نوح علیه السلام :

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ .... وَ مٰا أَنَا بِطٰارِدِ الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّهُمْ مُلاٰقُوا رَبِّهِمْ وَ لٰکِنِّی أَرٰاکُمْ قَوْماً تَجْهَلُونَ . هود (11) 25 و 29

إِذْ قٰالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ نُوحٌ أَ لاٰ تَتَّقُونَ

قٰالُوا أَ نُؤْمِنُ لَکَ وَ اتَّبَعَکَ الْأَرْذَلُونَ

وَ مٰا أَنَا بِطٰارِدِ الْمُؤْمِنِینَ . شعراء (26) 106 و 111 و 114

نوح و یعقوب علیهما السلام

246. نوح علیه السلام ، پدر نسبی یعقوب علیه السلام :

أُولٰئِکَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ مِنْ ذُرِّیَّةِ آدَمَ وَ مِمَّنْ حَمَلْنٰا مَعَ نُوحٍ وَ مِنْ ذُرِّیَّةِ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْرٰائِیلَ ... (1)مریم (19) 58

نیاکان نوح

247. نوح علیه السلام ، از نسل آدم:

إِنَّ اللّٰهَ اصْطَفیٰ آدَمَ وَ نُوحاً ... ذُرِّیَّةً بَعْضُهٰا مِنْ بَعْضٍ وَ اللّٰهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ . آل عمران (3) 33 و 34

والدین نوح

248. پدر و مادر نوح، انسانهایی مؤمن:

وَ قٰالَ نُوحٌ ... رَبِّ اغْفِرْ لِی وَ لِوٰالِدَیَّ وَ لِمَنْ دَخَلَ بَیْتِیَ مُؤْمِناً وَ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ وَ لاٰ تَزِدِ الظّٰالِمِینَ إِلاّٰ تَبٰاراً. (2)نوح (71) 26 و 28

249. توجه نوح به والدینش و طلب آمرزش برای آنان:

وَ قٰالَ نُوحٌ ... رَبِّ اغْفِرْ لِی وَ لِوٰالِدَیَّ .... نوح (71) 26 و 28

وحی به نوح علیه السلام

==> همین مدخل، مقامات نوح علیه السلام ، دریافت وحی

وصایای نوح علیه السلام

250. سفارش نوح علیه السلام به همراهان خود برای تبرک جستن به نام خدا، به هنگام سوار شدن بر کشتی:

وَ أُوحِیَ إِلیٰ نُوحٍ ... وَ قٰالَ ارْکَبُوا فِیهٰا بِسْمِ اللّٰهِ مَجْرٰاهٰا وَ مُرْسٰاهٰا إِنَّ رَبِّی لَغَفُورٌ رَحِیمٌ . هود (11) 36 و 41

وعده به نوح علیه السلام

251. وعدۀ خداوند به نوح علیه السلام مبنی بر نجات او و اهلش از توفان:

وَ نٰادیٰ نُوحٌ رَبَّهُ فَقٰالَ رَبِّ إِنَّ ابْنِی مِنْ أَهْلِی وَ إِنَّ


1) 1) . مقصود از«ممن حملنا مع نوح»سام فرزند نوح است که ابراهیم و یعقوب علیهما السلام از نسل وی می‌باشند. (مجمع البیان، ج 5 -\6، ص 802)

2) 2) . اسم پدر نوح، لمک بن متوشلخ و مادرش، سمحا بنت انوش است که هر دو از مؤمنان هستند. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 549)

وَعْدَکَ الْحَقُّ وَ أَنْتَ أَحْکَمُ الْحٰاکِمِینَ

قٰالَ یٰا نُوحُ إِنَّهُ لَیْسَ مِنْ أَهْلِکَ إِنَّهُ عَمَلٌ غَیْرُ صٰالِحٍ .... هود (11) 45 و 46

252. وعدۀ خداوند به نوح علیه السلام به تأمین سلامت و نزول نعمتها بر وی در پی هلاکت قومش:

قِیلَ یٰا نُوحُ اهْبِطْ بِسَلاٰمٍ مِنّٰا وَ بَرَکٰاتٍ عَلَیْکَ وَ عَلیٰ أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَکَ .... هود (11) 48

253. وعدۀ خداوند به نوح علیه السلام به پیدایش گروههایی کفرپیشه، از نسل وی و همراهانش:

قِیلَ یٰا نُوحُ اهْبِطْ بِسَلاٰمٍ مِنّٰا وَ بَرَکٰاتٍ عَلَیْکَ وَ عَلیٰ أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَکَ وَ أُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ ثُمَّ یَمَسُّهُمْ مِنّٰا عَذٰابٌ أَلِیمٌ . هود (11) 48

وعده‌های نوح علیه السلام

254. وعدۀ نوح علیه السلام به قوم خود، مبنی بر آمرزش گناهان و تداوم عمرشان تا اجل حتمی، در صورت ایمان آوردن:

إِنّٰا أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ ... یَغْفِرْ لَکُمْ مِنْ ذُنُوبِکُمْ وَ یُؤَخِّرْکُمْ إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی .... نوح (71) 1 و 4

255. وعدۀ نوح علیه السلام به استهزای قومش، همانند استهزاگری آنان نسبت به آن حضرت:

وَ أُوحِیَ إِلیٰ نُوحٍ .... قٰالَ إِنْ تَسْخَرُوا مِنّٰا فَإِنّٰا نَسْخَرُ مِنْکُمْ کَمٰا تَسْخَرُونَ . هود (11) 36 و 38

256. وعدۀ نوح علیه السلام به نزول بارانهای مستمرّ و مفید همراه با باغات و نهرها و اموال و فرزندان در صورت توبه و استغفار:

إِنّٰا أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ ... فَقُلْتُ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ إِنَّهُ کٰانَ غَفّٰاراً یُرْسِلِ السَّمٰاءَ عَلَیْکُمْ مِدْرٰاراً وَ یُمْدِدْکُمْ بِأَمْوٰالٍ وَ بَنِینَ وَ یَجْعَلْ لَکُمْ جَنّٰاتٍ وَ یَجْعَلْ لَکُمْ أَنْهٰاراً. نوح (71) 1 و 10 -\12

ویژگیهای نوح علیه السلام

1. برهان

257. نوح علیه السلام صاحب برهان از جانب خدا برای اثبات نبوت خود:

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ إِنِّی لَکُمْ نَذِیرٌ مُبِینٌ

قٰالَ یٰا قَوْمِ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ کُنْتُ عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّی وَ آتٰانِی رَحْمَةً مِنْ عِنْدِهِ فَعُمِّیَتْ عَلَیْکُمْ أَ نُلْزِمُکُمُوهٰا وَ أَنْتُمْ لَهٰا کٰارِهُونَ . هود (11) 25 و 28

2. خوشنامی

258. نوح علیه السلام فردی خوشنام در میان آیندگان:

وَ لَقَدْ نٰادٰانٰا نُوحٌ ... وَ تَرَکْنٰا عَلَیْهِ فِی الْآخِرِینَ . صافّات (37) 75 و 78

3. کشتی نجات

259. نوح علیه السلام ، برخوردار از کشتی نجات:

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ ... فَأَنْجَیْنٰاهُ وَ أَصْحٰابَ السَّفِینَةِ وَ جَعَلْنٰاهٰا آیَةً لِلْعٰالَمِینَ . عنکبوت (29) 14 و 15

5. عمر طولانی

260. عمر طولانی نوح علیه السلام و توقف هزارسالۀ وی در میان قومش:

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ فَلَبِثَ فِیهِمْ أَلْفَ سَنَةٍ إِلاّٰ خَمْسِینَ عٰاماً .... عنکبوت (29) 14

6. هدایت

261. نوح علیه السلام ، مشمول هدایت خاص الهی:

... وَ نُوحاً هَدَیْنٰا مِنْ قَبْلُ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ هَدَی اللّٰهُ فَبِهُدٰاهُمُ اقْتَدِهْ .... انعام (6) 84 و 90

أُولٰئِکَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ مِنْ ذُرِّیَّةِ آدَمَ وَ مِمَّنْ حَمَلْنٰا مَعَ نُوحٍ ... وَ مِمَّنْ هَدَیْنٰا وَ اجْتَبَیْنٰا .... مریم (19) 58

هدایت نوح علیه السلام

==> همین مدخل، ویژگیهای نوح علیه السلام ، هدایت

همراهان نوح

==> کشتی نوح، مسافران کشتی نوح و همین مدخل، مؤمنان به نوح علیه السلام

همسر نوح

جاسوسی همسر نوح

262. جاسوسی همسر نوح برای دشمنان، با گزارش اخبار محرمانه به آنان:

ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً لِلَّذِینَ کَفَرُوا امْرَأَتَ نُوحٍ وَ امْرَأَتَ لُوطٍ کٰانَتٰا تَحْتَ عَبْدَیْنِ مِنْ عِبٰادِنٰا صٰالِحَیْنِ فَخٰانَتٰاهُمٰا فَلَمْ یُغْنِیٰا عَنْهُمٰا مِنَ اللّٰهِ شَیْئاً وَ قِیلَ ادْخُلاَ النّٰارَ مَعَ الدّٰاخِلِینَ . (1)تحریم (66) 10

خیانت همسر نوح

263. همسر نوح، زنی خیانتکار:

ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً لِلَّذِینَ کَفَرُوا امْرَأَتَ نُوحٍ وَ امْرَأَتَ لُوطٍ کٰانَتٰا تَحْتَ عَبْدَیْنِ مِنْ عِبٰادِنٰا صٰالِحَیْنِ فَخٰانَتٰاهُمٰا فَلَمْ یُغْنِیٰا عَنْهُمٰا مِنَ اللّٰهِ شَیْئاً وَ قِیلَ ادْخُلاَ النّٰارَ مَعَ الدّٰاخِلِینَ . تحریم (66) 10

غرق همسر نوح

264. غرق شدن همسر نوح، در حادثۀ توفان:

وَ أُوحِیَ إِلیٰ نُوحٍ ... حَتّٰی إِذٰا جٰاءَ أَمْرُنٰا وَ فٰارَ التَّنُّورُ قُلْنَا احْمِلْ فِیهٰا مِنْ کُلٍّ زَوْجَیْنِ اثْنَیْنِ وَ أَهْلَکَ إِلاّٰ مَنْ سَبَقَ عَلَیْهِ الْقَوْلُ ... (2)هود (11) 36 و 40

کفر همسر نوح

265. همسر نوح، زنی کافر به خدا و نوح علیه السلام :

ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً لِلَّذِینَ کَفَرُوا امْرَأَتَ نُوحٍ وَ امْرَأَتَ لُوطٍ کٰانَتٰا تَحْتَ عَبْدَیْنِ مِنْ عِبٰادِنٰا صٰالِحَیْنِ فَخٰانَتٰاهُمٰا فَلَمْ یُغْنِیٰا عَنْهُمٰا مِنَ اللّٰهِ شَیْئاً وَ قِیلَ ادْخُلاَ النّٰارَ مَعَ الدّٰاخِلِینَ . تحریم (66) 10

266. کفر همسران نوح و لوط، مثالی برای دیگر کافران، در عدم بهره‌گیری از روابط با پیامبران:

ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً لِلَّذِینَ کَفَرُوا امْرَأَتَ نُوحٍ وَ امْرَأَتَ لُوطٍ کٰانَتٰا تَحْتَ عَبْدَیْنِ مِنْ عِبٰادِنٰا صٰالِحَیْنِ فَخٰانَتٰاهُمٰا فَلَمْ یُغْنِیٰا عَنْهُمٰا مِنَ اللّٰهِ شَیْئاً وَ قِیلَ ادْخُلاَ النّٰارَ مَعَ الدّٰاخِلِینَ . تحریم (66) 10

کیفر همسر نوح

267. آتش دوزخ، کیفر همسر نوح برای خیانت وی:

ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً لِلَّذِینَ کَفَرُوا امْرَأَتَ نُوحٍ ... وَ قِیلَ ادْخُلاَ النّٰارَ مَعَ الدّٰاخِلِینَ . تحریم (66) 10

268. بی‌اثر بودن زوجیّت، برای رفع عذاب از همسر نوح، جهت خیانت و کفر وی:

ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً لِلَّذِینَ کَفَرُوا امْرَأَتَ نُوحٍ وَ امْرَأَتَ لُوطٍ کٰانَتٰا تَحْتَ عَبْدَیْنِ مِنْ عِبٰادِنٰا صٰالِحَیْنِ فَخٰانَتٰاهُمٰا فَلَمْ یُغْنِیٰا عَنْهُمٰا مِنَ اللّٰهِ شَیْئاً وَ قِیلَ


1) 1) . مقصود از خیانت در آیه، جاسوسی برای دشمنان نوح است. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 479)

2) 2) . مقصود از«الا من سبق علیه القول...»همسر و فرزند نوح است. (روح المعانی، ج 7 جز 12، ص 82)

اُدْخُلاَ النّٰارَ مَعَ الدّٰاخِلِینَ . تحریم (66) 10

یأس نوح علیه السلام

269. ناامیدی کامل نوح علیه السلام از ایمان قومش:

وَ لاٰ یَنْفَعُکُمْ نُصْحِی إِنْ أَرَدْتُ أَنْ أَنْصَحَ لَکُمْ ...

وَ أُوحِیَ إِلیٰ نُوحٍ أَنَّهُ لَنْ یُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِکَ إِلاّٰ مَنْ قَدْ آمَنَ فَلاٰ تَبْتَئِسْ بِمٰا کٰانُوا یَفْعَلُونَ . هود (11) 34 و 36

وَ قٰالَ نُوحٌ رَبِّ لاٰ تَذَرْ عَلَی الْأَرْضِ مِنَ الْکٰافِرِینَ دَیّٰاراً

إِنَّکَ إِنْ تَذَرْهُمْ یُضِلُّوا عِبٰادَکَ وَ لاٰ یَلِدُوا إِلاّٰ فٰاجِراً کَفّٰاراً ... وَ لاٰ تَزِدِ الظّٰالِمِینَ إِلاّٰ تَبٰاراً. نوح (71) 26 -\28

نیز ==> طوفان، قوم نوح، کشتی نوح

نور

اشاره

نور، روشنایی، تابندگی، جلاء، رونق (1)، کیفیتی که خود ذاتاً ظهور داشته و جز خود را ظاهر کند. (2)

نور از صفات خدا است (3)و در علوم و اصطلاحات مختلف، دارای تعریف خاصّی است، چنانکه تعریف نور در فیزیک غیر از تعریف آن در عرفان است. (4)نور دو گونه است:

نور دنیایی و نور آخرتی. نور دنیایی بر دو قسم است: 1. نور معقول، که به چشم دل و بصیرت دیده می‌شود و آن نوری است که از اوامر الهی مانند نور عقل منتشر می‌گردد؛ 2. نور محسوس، که با چشم ظاهر از اجسام نورانی مانند خورشید، ماه، ستارگان و سایر اشیای نورانی ساطع می‌گردد. در این مدخل نور با همۀ معانی آن مراد است و از واژه‌های«نور»،«ضیاء»،«سراج»،«اسفار»و«طلوع»استفاده شده است.

اهمّ عناوین: تشبیه به نور، کسب نور، محرومیّت از نور، مصادیق نور، هدایت به نور.

آثار نور

==> همین مدخل، نقش نور

ارزش نور

1. ارسال نور (محمّد صلی الله علیه و آله یا اسلام) از سوی خداوند، برای روشنگری بعضی از حقایق کتمان شده در تورات و انجیل، به‌وسیلۀ یهود و نصارا:

یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ قَدْ جٰاءَکُمْ رَسُولُنٰا یُبَیِّنُ لَکُمْ کَثِیراً مِمّٰا کُنْتُمْ تُخْفُونَ مِنَ الْکِتٰابِ وَ یَعْفُوا عَنْ کَثِیرٍ قَدْ جٰاءَکُمْ مِنَ اللّٰهِ نُورٌ وَ کِتٰابٌ مُبِینٌ . (5)

مائده (5) 15

2. نقش تعیین‌کنندۀ نور و روشنایی روز، در زندگی بشر:

قُلْ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللّٰهُ عَلَیْکُمُ اللَّیْلَ سَرْمَداً إِلیٰ یَوْمِ الْقِیٰامَةِ مَنْ إِلٰهٌ غَیْرُ اللّٰهِ یَأْتِیکُمْ بِضِیٰاءٍ ... . قصص (28) 71

3. نور، نعمتی ارزشمند، از سوی خداوند:

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی ... وَ جَعَلَ الظُّلُمٰاتِ وَ النُّورَ .... انعام (6) 1

قُلْ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللّٰهُ عَلَیْکُمُ اللَّیْلَ سَرْمَداً إِلیٰ یَوْمِ الْقِیٰامَةِ مَنْ إِلٰهٌ غَیْرُ اللّٰهِ یَأْتِیکُمْ بِضِیٰاءٍ ...

وَ مِنْ رَحْمَتِهِ جَعَلَ لَکُمُ اللَّیْلَ وَ النَّهٰارَ لِتَسْکُنُوا فِیهِ وَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَ لَعَلَّکُمْ


1) 1) . لغت‌نامه دهخدا، ج 5، ص 22820،«نور»

2) 2) . لسان العرب، ج 14، ص 321،«نور»

3) 3) . لسان العرب، ج 14، ص 321،«نور»

4) 4) . فرهنگ مصطلحات عرفان، ص 404؛ فرهنگ اصطلاحات علمی، ص 574

5) 5) . مراد از نور در آیه، محمد صلی الله علیه و آله یا اسلام است.(التفسیر الکبیر، ج 6، جزء 11، ص 150)

تَشْکُرُونَ . قصص (28) 71 و 73

نیز ==> همین مدخل، منابع نور و منشأ نور

استفاده از نور

4. استفادۀ لحظه‌ای منافقان از قرآن و اسلام، همانند استفادۀ لحظه‌ای انسان از نور رعد و برق در تاریکیها:

مَثَلُهُمْ کَمَثَلِ الَّذِی اسْتَوْقَدَ نٰاراً فَلَمّٰا أَضٰاءَتْ مٰا حَوْلَهُ ذَهَبَ اللّٰهُ بِنُورِهِمْ ... أَوْ کَصَیِّبٍ مِنَ السَّمٰاءِ فِیهِ ظُلُمٰاتٌ وَ رَعْدٌ وَ بَرْقٌ .... کُلَّمٰا أَضٰاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِیهِ وَ إِذٰا أَظْلَمَ عَلَیْهِمْ قٰامُوا ... (1)بقره (2) 17 و 19 و 20

5. نور مؤمنان، باعث طمع منافقان، برای استفاده از آن:

یَوْمَ تَرَی الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ یَسْعیٰ نُورُهُمْ بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ بِأَیْمٰانِهِمْ بُشْرٰاکُمُ الْیَوْمَ جَنّٰاتٌ تَجْرِی .... یَوْمَ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ لِلَّذِینَ آمَنُوا انْظُرُونٰا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِکُمْ .... حدید (57) 12 و 13

افاضۀ نور

==> همین مدخل، منشأ نور

انحراف از نور

==> همین مدخل، خروج از نور

انعکاس نور

6. شیشه، موجب انعکاس بیشتر و بهتر نور:

... اَلْمِصْبٰاحُ فِی زُجٰاجَةٍ الزُّجٰاجَةُ کَأَنَّهٰا کَوْکَبٌ دُرِّیٌّ ... (2)نور (24) 35

ایمان به نور

7. ایمان به نور (قرآن)، درپی‌دارندۀ مراقبت از اعمال خود:

زَعَمَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنْ لَنْ یُبْعَثُوا قُلْ بَلیٰ وَ رَبِّی لَتُبْعَثُنَّ ثُمَّ لَتُنَبَّؤُنَّ بِمٰا عَمِلْتُمْ ... فَآمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ النُّورِ الَّذِی أَنْزَلْنٰا .... تغابن (64) 7 و 8

8. ایمان به نور (قرآن)، موجب اعتقاد پیدا کردن به معاد:

زَعَمَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنْ لَنْ یُبْعَثُوا ... فَآمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ النُّورِ الَّذِی أَنْزَلْنٰا .... تغابن (64) 7 و 8

تابش نور

==> همین مدخل، منابع نور، خورشید

تشبیه به نور

9. تشبیه ایمان به نور، در هدایت کردن مردم:

1) 1) . ضمیر در«مثلهم»اشاره به منافقان است. (مجمع البیان، ج 1 - 2، ص 145، تاج التراجم، ج 1، ص 71)

2) 2) . تشبیه در مقام این است که نور را پرفروغ نشان دهد و از این روی مصباحی را مثال می‌زند که در شیشه است و شیشه نیز همانند ستاره درخشان است

اَللّٰهُ وَلِیُّ الَّذِینَ آمَنُوا یُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ .... بقره (2) 257

یَهْدِی بِهِ اللّٰهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوٰانَهُ سُبُلَ السَّلاٰمِ وَ یُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ بِإِذْنِهِ .... مائده (5) 16

... مٰا کُنْتَ تَدْرِی مَا الْکِتٰابُ وَ لاَ الْإِیمٰانُ وَ لٰکِنْ جَعَلْنٰاهُ نُوراً نَهْدِی بِهِ مَنْ نَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِنٰا ... (1)شوری (42) 52

10. تشبیه قرآن به نور، برای هدایت مردم:

... مٰا کُنْتَ تَدْرِی مَا الْکِتٰابُ وَ لاَ الْإِیمٰانُ وَ لٰکِنْ جَعَلْنٰاهُ نُوراً نَهْدِی بِهِ مَنْ نَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِنٰا ... (2)شوری (42) 52

فَآمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ النُّورِ الَّذِی أَنْزَلْنٰا وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ. تغابن (64) 8

11. تشبیه ادلۀ هدایت به نور، در شناخت پروردگار و هدایت به‌سوی او:

أَ فَمَنْ شَرَحَ اللّٰهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلاٰمِ فَهُوَ عَلیٰ نُورٍ مِنْ رَبِّهِ ... (3)زمر (39) 22

12. محمّد صلی الله علیه و آله ، همچون چراغ و نوری درخشنده در میان مردم:

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ إِنّٰا أَرْسَلْنٰاکَ .... وَ سِرٰاجاً مُنِیراً. (4)احزاب (33) 45 و 46

13. تشبیه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به نور، در هدایت کردن بشر:

یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ قَدْ جٰاءَکُمْ رَسُولُنٰا یُبَیِّنُ لَکُمْ کَثِیراً مِمّٰا کُنْتُمْ تُخْفُونَ مِنَ الْکِتٰابِ وَ یَعْفُوا عَنْ کَثِیرٍ قَدْ جٰاءَکُمْ مِنَ اللّٰهِ نُورٌ وَ کِتٰابٌ مُبِینٌ . (5)مائده (5) 15

14. تشبیه نور محمّد صلی الله علیه و آله ، به چراغدانی دربرگیرندۀ چراغی در میان آبگینۀ بلورین و چونان ستارۀ درخشان، چراغ فروزان شده از روغن زیتون با برکت و آمادۀ اشتعال:

اَللّٰهُ نُورُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ کَمِشْکٰاةٍ فِیهٰا مِصْبٰاحٌ الْمِصْبٰاحُ فِی زُجٰاجَةٍ الزُّجٰاجَةُ کَأَنَّهٰا کَوْکَبٌ دُرِّیٌّ یُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبٰارَکَةٍ زَیْتُونَةٍ لاٰ شَرْقِیَّةٍ وَ لاٰ غَرْبِیَّةٍ یَکٰادُ زَیْتُهٰا یُضِیءُ

وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نٰارٌ نُورٌ عَلیٰ نُورٍ یَهْدِی اللّٰهُ لِنُورِهِ مَنْ


1) 1) . بنا بر قولی، مراد از«نوراً»ایمان و قرآن است. (التفسیر الکبیر، ج 9، جزء 27، ص 615)

2) 2) . مراد از«نور»قرآن است. (جامع البیان، ج 13، ص 46)

3) 3) .«فهو علی نور»یعنی بر دلالت و هدایت می‌باشد که ادلّۀ [شناخت پروردگار] به نور تشبیه شده است، زیرا به‌وسیلۀ آن خدا را می‌شناسد هم چنان‌که به‌وسیلۀ نور امور دنیا را می‌شناسد. (مجمع البیان، ج 7 -\8، ص 772)

4) 4) .«سراجاً منیراً»تشبیه بلیغ است. (اعراب القرآن، درویش، ج 8، ص 31)

5) 5) . بنا بر یک احتمال، مراد از«نور»رسول خدا صلی الله علیه و آله است، و این از صدر آیه استفاده می‌شود، چون روشن کردن چیزهایی که علمای یهود و نصاری آن را پنهان کرده بودند از آثار نور بودن رسول خدا صلی الله علیه و آله است.(المیزان، ج 5، ص 244، معالم التنزیل، بغوی، ج 2، ص 32، مجمع البیان، ج 3-4، ص 270)

یَشٰاءُ وَ یَضْرِبُ اللّٰهُ الْأَمْثٰالَ لِلنّٰاسِ وَ اللّٰهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ . (1)نور (24) 35

15. مؤمن، همانند نور، دارای روشنایی:

وَ مٰا یَسْتَوِی الْأَعْمیٰ وَ الْبَصِیرُ وَ لاَ الظُّلُمٰاتُ وَ لاَ النُّورُ. (2)فاطر (35) 19 و 20

16. مانند شدن حقیقت آسمانها و زمین به نور، و خداوند صاحب آن:

اَللّٰهُ نُورُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ کَمِشْکٰاةٍ فِیهٰا مِصْبٰاحٌ الْمِصْبٰاحُ فِی زُجٰاجَةٍ الزُّجٰاجَةُ کَأَنَّهٰا کَوْکَبٌ دُرِّیٌّ یُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبٰارَکَةٍ زَیْتُونَةٍ لاٰ شَرْقِیَّةٍ وَ لاٰ غَرْبِیَّةٍ یَکٰادُ زَیْتُهٰا یُضِیءُ

وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نٰارٌ نُورٌ عَلیٰ نُورٍ یَهْدِی اللّٰهُ لِنُورِهِ مَنْ یَشٰاءُ وَ یَضْرِبُ اللّٰهُ الْأَمْثٰالَ لِلنّٰاسِ وَ اللّٰهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ . (3)نور (24) 35

17. تشبیه حق به نور، در هدایت کردن مردم:

وَ مٰا یَسْتَوِی ... وَ لاَ الظُّلُمٰاتُ وَ لاَ النُّورُ ... إِنَّ اللّٰهَ یُسْمِعُ مَنْ یَشٰاءُ وَ مٰا أَنْتَ بِمُسْمِعٍ مَنْ فِی الْقُبُورِ. (4)فاطر (35) 19 و 20 و 22

18. تشبیه اعمال صالح به نور در به دست آوردن حیات واقعی:

أَ وَ مَنْ کٰانَ مَیْتاً فَأَحْیَیْنٰاهُ وَ جَعَلْنٰا لَهُ نُوراً یَمْشِی بِهِ فِی النّٰاسِ ... (5)انعام (6) 122

19. تمثیل و تشبیه آثار اعمال مؤمنان به نور:

وَ مٰا یَسْتَوِی الْأَعْمیٰ وَ الْبَصِیرُ

وَ لاَ الظُّلُمٰاتُ وَ لاَ النُّورُ. (6)فاطر (35) 19 و 20

20. فقدان بصیرت برای شناخت خداوند، به‌مانند نداشتن نور:

... قُلْ هَلْ یَسْتَوِی الْأَعْمیٰ وَ الْبَصِیرُ أَمْ هَلْ تَسْتَوِی الظُّلُمٰاتُ وَ النُّورُ .... رعد (13) 16

21. تشبیه هدایتگری انجیل به نور:

... وَ آتَیْنٰاهُ الْإِنْجِیلَ فِیهِ هُدیً وَ نُورٌ ... (7)مائده (5) 46

22. تشبیه تورات و احکام آیات آن به نور:

إِنّٰا أَنْزَلْنَا التَّوْرٰاةَ فِیهٰا هُدیً وَ نُورٌ یَحْکُمُ بِهَا


1) 1) . مقصود از نور در آیه، محمّد صلی الله علیه و آله است.(جامع البیان، ج 10، ص 136)

2) 2) . گفته شده اعمی مشرک و بصیر مؤمن است.(التفسیر الکبیر، ج 9، جزء 26، ص 232)

3) 3) . یعنی خداوند صاحب نور آسمانها و زمین است، و نور آسمانها و زمین، حق است، حق در ظهور و آشکار شدنش به نور تشبیه شده است. (الکشاف، ج 3، ص 340)

4) 4) . مراد از«نور»حق و مقصود از ظلمت، باطل است که حق به نور تشبیه شده است. (فتح القدیر، ج 4، ص 396؛ زبدة التفاسیر، ج 5، ص 476)

5) 5) . در آیۀ شریفه استعاراتی به کار رفته و راه پیدا کردن به اعمال صالح را به نور تشبیه کرده است. (المیزان، ج 7، ص 337)

6) 6) . این آیات، تمثیل برای مؤمن و کافر است که تبعات و اثر اعمال این دو طایفه را شرح می‌دهد. (المیزان، ج 17، ص 37؛ تفسیر القرآن العظیم، ابن ابی حاتم، ج 10، ص 3179)

7) 7) . انجیل، به نور و هدایت تشبیه شده و ادات تشبیه نیز حذف گردیده است. (اعراب القرآن، درویش، ج 2، ص 492)

اَلنَّبِیُّونَ الَّذِینَ أَسْلَمُوا لِلَّذِینَ هٰادُوا وَ الرَّبّٰانِیُّونَ وَ الْأَحْبٰارُ بِمَا اسْتُحْفِظُوا مِنْ کِتٰابِ اللّٰهِ وَ کٰانُوا عَلَیْهِ شُهَدٰاءَ فَلاٰ تَخْشَوُا النّٰاسَ وَ اخْشَوْنِ وَ لاٰ تَشْتَرُوا بِآیٰاتِی ثَمَناً قَلِیلاً وَ مَنْ لَمْ یَحْکُمْ بِمٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْکٰافِرُونَ . مائده (5) 44

23. ناپایداری ادّعای ایمان منافقان، مانند استفاده از نور آتش ناپایدار:

مَثَلُهُمْ کَمَثَلِ الَّذِی اسْتَوْقَدَ نٰاراً فَلَمّٰا أَضٰاءَتْ مٰا حَوْلَهُ ذَهَبَ اللّٰهُ بِنُورِهِمْ وَ تَرَکَهُمْ فِی ظُلُمٰاتٍ لاٰ یُبْصِرُونَ . بقره (2) 17

24. ایمان ناپایدار منافقان، همچون نور لحظه‌ای ایجاد شده از رعد و برق:

أَوْ کَصَیِّبٍ مِنَ السَّمٰاءِ فِیهِ ظُلُمٰاتٌ وَ رَعْدٌ وَ بَرْقٌ .... کُلَّمٰا أَضٰاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِیهِ وَ إِذٰا أَظْلَمَ عَلَیْهِمْ قٰامُوا ... (1)بقره (2) 19 و 20

25. تشبیه ایمان به نور، با عنوان راه نجات مردم:

وَ کَذٰلِکَ أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنٰا مٰا کُنْتَ تَدْرِی مَا الْکِتٰابُ وَ لاَ الْإِیمٰانُ وَ لٰکِنْ جَعَلْنٰاهُ نُوراً نَهْدِی بِهِ مَنْ نَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِنٰا وَ إِنَّکَ لَتَهْدِی إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ . (2)شوری (42) 52

26. تشبیه قرآن، به نوری درخشنده در میان مردم:

وَ دٰاعِیاً إِلَی اللّٰهِ بِإِذْنِهِ وَ سِرٰاجاً مُنِیراً. (3)احزاب (33) 46

27. تشبیه قرآن به نور نازل شده از سوی خدا برای مردم:

یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ قَدْ جٰاءَکُمْ رَسُولُنٰا یُبَیِّنُ لَکُمْ کَثِیراً مِمّٰا کُنْتُمْ تُخْفُونَ مِنَ الْکِتٰابِ وَ یَعْفُوا عَنْ کَثِیرٍ قَدْ جٰاءَکُمْ مِنَ اللّٰهِ نُورٌ وَ کِتٰابٌ مُبِینٌ . (4)مائده (5) 15

فَآمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ النُّورِ الَّذِی أَنْزَلْنٰا وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ. تغابن (64) 8

28. تشبیه ایمان قلبی مؤمن به نور:

اَللّٰهُ نُورُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ کَمِشْکٰاةٍ فِیهٰا مِصْبٰاحٌ الْمِصْبٰاحُ فِی زُجٰاجَةٍ الزُّجٰاجَةُ کَأَنَّهٰا کَوْکَبٌ دُرِّیٌّ یُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبٰارَکَةٍ زَیْتُونَةٍ لاٰ شَرْقِیَّةٍ وَ لاٰ غَرْبِیَّةٍ یَکٰادُ زَیْتُهٰا یُضِیءُ

وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نٰارٌ نُورٌ عَلیٰ نُورٍ یَهْدِی اللّٰهُ لِنُورِهِ مَنْ یَشٰاءُ وَ یَضْرِبُ اللّٰهُ الْأَمْثٰالَ لِلنّٰاسِ وَ اللّٰهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ . (5)نور (24) 35

29. ایمان، همچون نور روشنایی‌بخش:

1) 1) . آیۀ شریفه در بیان و توضیح حال منافقان است. (التفسیر المنیر، ج 1، ص 91)

2) 2) . بنا بر احتمالی، مرجع ضمیر«جعلناه»ایمان است. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 50)

3) 3) .«سراج منیر»به قرآن هم گفته شده است، بنا بر اینکه مضاف در آیه حذف شده باشد:«ذا سراج منیر»(مجمع البیان، ج 7 -\8، ص 470)

4) 4) . بنا بر قولی، مراد از نور، قرآن است، چون بیانگر راه هدایت و یقین است. (روح المعانی، ج 4، ص 143)

5) 5) . مثال مؤمن، ایمان، قرآنِ قرار داده شده در قلب او، مثال مشکات است. (جامع البیان، ج 10، جزء 18، ص 138)

اَللّٰهُ وَلِیُّ الَّذِینَ آمَنُوا یُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ وَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَوْلِیٰاؤُهُمُ الطّٰاغُوتُ یُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَی الظُّلُمٰاتِ .... بقره (2) 257

یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ قَدْ جٰاءَکُمْ رَسُولُنٰا یُبَیِّنُ لَکُمْ کَثِیراً مِمّٰا کُنْتُمْ تُخْفُونَ مِنَ الْکِتٰابِ وَ یَعْفُوا عَنْ کَثِیرٍ قَدْ جٰاءَکُمْ مِنَ اللّٰهِ نُورٌ وَ کِتٰابٌ مُبِینٌ ... وَ یُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ .... مائده (5) 15 و 16

أَ وَ مَنْ کٰانَ مَیْتاً فَأَحْیَیْنٰاهُ وَ جَعَلْنٰا لَهُ نُوراً یَمْشِی بِهِ فِی النّٰاسِ کَمَنْ مَثَلُهُ فِی الظُّلُمٰاتِ لَیْسَ بِخٰارِجٍ مِنْهٰا کَذٰلِکَ زُیِّنَ لِلْکٰافِرِینَ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ . (1)انعام (6) 122

قُلْ مَنْ رَبُّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ قُلِ اللّٰهُ قُلْ أَ فَاتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِهِ أَوْلِیٰاءَ لاٰ یَمْلِکُونَ لِأَنْفُسِهِمْ نَفْعاً وَ لاٰ ضَرًّا قُلْ هَلْ یَسْتَوِی الْأَعْمیٰ وَ الْبَصِیرُ أَمْ هَلْ تَسْتَوِی الظُّلُمٰاتُ وَ النُّورُ أَمْ جَعَلُوا لِلّٰهِ شُرَکٰاءَ خَلَقُوا کَخَلْقِهِ فَتَشٰابَهَ الْخَلْقُ عَلَیْهِمْ قُلِ اللّٰهُ خٰالِقُ کُلِّ شَیْءٍ وَ هُوَ الْوٰاحِدُ الْقَهّٰارُ. (2)رعد (13) 16

الر کِتٰابٌ أَنْزَلْنٰاهُ إِلَیْکَ لِتُخْرِجَ النّٰاسَ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ بِإِذْنِ رَبِّهِمْ إِلیٰ صِرٰاطِ الْعَزِیزِ الْحَمِیدِ. ابراهیم (14) 1

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ بِآیٰاتِنٰا أَنْ أَخْرِجْ قَوْمَکَ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ وَ ذَکِّرْهُمْ بِأَیّٰامِ اللّٰهِ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِکُلِّ صَبّٰارٍ شَکُورٍ. ابراهیم (14) 5

هُوَ الَّذِی یُصَلِّی عَلَیْکُمْ وَ مَلاٰئِکَتُهُ لِیُخْرِجَکُمْ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ وَ کٰانَ بِالْمُؤْمِنِینَ رَحِیماً. احزاب (33) 43

وَ مٰا یَسْتَوِی الْأَعْمیٰ وَ الْبَصِیرُ

وَ لاَ الظُّلُمٰاتُ وَ لاَ النُّورُ. (3)فاطر (35) 19 و 20

وَ کَذٰلِکَ أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنٰا مٰا کُنْتَ تَدْرِی مَا الْکِتٰابُ وَ لاَ الْإِیمٰانُ وَ لٰکِنْ جَعَلْنٰاهُ نُوراً نَهْدِی بِهِ مَنْ نَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِنٰا وَ إِنَّکَ لَتَهْدِی إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ . شوری (42) 52

هُوَ الَّذِی یُنَزِّلُ عَلیٰ عَبْدِهِ آیٰاتٍ بَیِّنٰاتٍ لِیُخْرِجَکُمْ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ وَ إِنَّ اللّٰهَ بِکُمْ لَرَؤُفٌ رَحِیمٌ . حدید (57) 9

رَسُولاً یَتْلُوا عَلَیْکُمْ آیٰاتِ اللّٰهِ مُبَیِّنٰاتٍ لِیُخْرِجَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ وَ مَنْ یُؤْمِنْ بِاللّٰهِ وَ یَعْمَلْ صٰالِحاً یُدْخِلْهُ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا أَبَداً قَدْ أَحْسَنَ اللّٰهُ لَهُ رِزْقاً. طلاق (65) 11

نیز ==> همین مدخل، مصادیق نور، خدا، منابع نور، آتش، ستارگان


1) 1) . ظلمات، به قرینۀ ذیل آیه، کفر است، بنابراین مقصود از نور به قرینۀ مقابله، ایمان است

2) 2) . مطابق یک احتمال، منظور از ظلمات و نور، کفر و ایمان است. (مجمع البیان، ج 5 -\6، ص 438)

3) 3) . مقصود از ظلمات و نور، ظلمت کفر و نور ایمان است. (جامع البیان، ج 3، ص 22)

تمثیل به نور

==> همین مدخل، تشبیه به نور و مصادیق نور، خدا

خروج از نور

اشاره

30. انحراف و خروج کافران از نور به‌سوی ظلمت، در پی پذیرش ولایت طاغوت، عملی ظالمانه:

اَللّٰهُ وَلِیُّ الَّذِینَ آمَنُوا یُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ وَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَوْلِیٰاؤُهُمُ الطّٰاغُوتُ یُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَی الظُّلُمٰاتِ .... وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ . بقره (2) 257 و 258

31. انحراف و خروج کافران از نور به‌سوی ظلمت، در پی پذیرش ولایت طاغوت، موجب انکار خداوند:

اَللّٰهُ وَلِیُّ الَّذِینَ آمَنُوا یُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ وَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَوْلِیٰاؤُهُمُ الطّٰاغُوتُ یُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَی الظُّلُمٰاتِ ... أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِی حَاجَّ إِبْرٰاهِیمَ فِی رَبِّهِ أَنْ آتٰاهُ اللّٰهُ الْمُلْکَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ رَبِّیَ الَّذِی یُحْیِی وَ یُمِیتُ قٰالَ أَنَا أُحْیِی وَ أُمِیتُ .... بقره (2) 257 و 258

عوامل خروج از نور

1. طاغوت
32. حاکمیّت طاغوت، منحرف‌کنندۀ جامعه و خارج‌کنندۀ آنها از نور به‌سوی ظلمتها:

اَللّٰهُ وَلِیُّ الَّذِینَ آمَنُوا یُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ وَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَوْلِیٰاؤُهُمُ الطّٰاغُوتُ یُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَی الظُّلُمٰاتِ .... بقره (2) 257

33. ولایت‌پذیری کافران از طاغوت، موجب انحراف و خروج آنان از نور به‌سوی ظلمت:

... وَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَوْلِیٰاؤُهُمُ الطّٰاغُوتُ یُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَی الظُّلُمٰاتِ .... بقره (2) 257

2. کفر
34. کفر، زمینه‌ساز انحراف و خروج انسان از نور به ظلمتها:

اَللّٰهُ وَلِیُّ الَّذِینَ آمَنُوا یُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ وَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَوْلِیٰاؤُهُمُ الطّٰاغُوتُ یُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَی الظُّلُمٰاتِ .... بقره (2) 257

کیفر خروج از نور

35. انحراف و خروج کافران از نور به ظلمت، در پی پذیرش ولایت طاغوت، موجب گرفتار آمدن به عذاب الهی در آخرت:

... وَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَوْلِیٰاؤُهُمُ الطّٰاغُوتُ یُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَی الظُّلُمٰاتِ أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ النّٰارِ هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ . بقره (2) 257

36. خروج از نور به ظلمت، در پی پذیرش ولایت شیطان، موجب جاودانگی در جهنم:

اَللّٰهُ وَلِیُّ الَّذِینَ آمَنُوا یُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ وَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَوْلِیٰاؤُهُمُ الطّٰاغُوتُ یُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَی الظُّلُمٰاتِ أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ النّٰارِ هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ . (1)بقره (2) 257

خلقت نور

37. آفرینش نور از سوی خداوند:

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی ... جَعَلَ الظُّلُمٰاتِ وَ النُّورَ .... انعام (6) 1

38. پدیدۀ نور در طبیعت، تابع آفرینش آسمانها و زمین:

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ وَ جَعَلَ الظُّلُمٰاتِ وَ النُّورَ .... انعام (6) 1

39. خلقت روشنایی و نور برای روز از سوی خداوند، شایستۀ شکرگزاری برای او:

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی ... وَ جَعَلَ الظُّلُمٰاتِ وَ النُّورَ .... انعام (6) 1

قُلْ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللّٰهُ عَلَیْکُمُ اللَّیْلَ سَرْمَداً إِلیٰ یَوْمِ الْقِیٰامَةِ مَنْ إِلٰهٌ غَیْرُ اللّٰهِ یَأْتِیکُمْ بِضِیٰاءٍ أَ فَلاٰ تَسْمَعُونَ . قصص (28) 71

اَللّٰهُ الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ اللَّیْلَ لِتَسْکُنُوا فِیهِ وَ النَّهٰارَ مُبْصِراً ... وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَشْکُرُونَ . غافر (40) 61

40. آفرینش نور، پس از خلقت ظلمت:

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی ... وَ جَعَلَ الظُّلُمٰاتِ وَ النُّورَ ... (2)انعام (6) 1

41. آفرینش نور از سوی خداوند، موجب اختصاص حمد و ستایش برای او:

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی ... وَ جَعَلَ الظُّلُمٰاتِ وَ النُّورَ .... انعام (6) 1

42. تعجّب‌انگیز بودن کفر کافران، به رغم آفرینش آسمانها و زمین و تاریکی و نور از سوی خداوند:

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ وَ جَعَلَ الظُّلُمٰاتِ وَ النُّورَ ثُمَّ الَّذِینَ کَفَرُوا بِرَبِّهِمْ یَعْدِلُونَ . (3)

انعام (6) 1

43. توجّه به آفرینش نور و ظلمت، زمینه‌ساز ایمان و رهایی از کفر:

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ وَ جَعَلَ الظُّلُمٰاتِ وَ النُّورَ ثُمَّ الَّذِینَ کَفَرُوا بِرَبِّهِمْ یَعْدِلُونَ . انعام (6) 1

44. تفکّر در خلقت نور خورشید و ماه، موجب شناخت پروردگار:

1) 1) . گفته شده: مراد از طاغوت، شیطان است. (جامع البیان، ج 3، ص 21)

2) 2) . ذکر ظلمت قبل از نور، به علت این است که عدم پدیده‌ها بر وجود آنها مقدم است. (روح المعانی، ج 5، ص 122)

3) 3) . در«ثم الذین کفروا بربهم یعدلون»بیان تعجب‌انگیز بودن از کسانی است که بااین‌همه دلایل روشن بر یکتایی خدا، گرفتار شرک و بت‌پرستی شده‌اند. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 424؛ المیزان، ج 7، ص 6)

هُوَ الَّذِی جَعَلَ الشَّمْسَ ضِیٰاءً وَ الْقَمَرَ نُوراً ... مٰا خَلَقَ اللّٰهُ ذٰلِکَ إِلاّٰ بِالْحَقِّ یُفَصِّلُ الْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ . یونس (10) 5

45. خلقت نور در خورشید و ماه، از آیات الهی برای دانشمندان:

هُوَ الَّذِی جَعَلَ الشَّمْسَ ضِیٰاءً وَ الْقَمَرَ نُوراً ... یُفَصِّلُ الْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ . یونس (10) 5

نیز ==> همین مدخل، منابع نور، خورشید، خلقت نور خورشید

خیره‌کنندگی نور

46. خیره‌کننده بودن نور اسلام، برای منافقان:

أَوْ کَصَیِّبٍ مِنَ السَّمٰاءِ فِیهِ ظُلُمٰاتٌ وَ رَعْدٌ وَ بَرْقٌ .... یَکٰادُ الْبَرْقُ یَخْطَفُ أَبْصٰارَهُمْ ... (1)بقره (2) 19 و 20

داخل شدن در نور

==> همین مدخل، هدایت به نور

درخواست نور

==> همین مدخل، نور در قیامت

دوام نور

47. توانایی خداوند بر ثابت نگه‌داشتن نور و روشنایی روز و محروم ساختن اهل زمین از نعمت شب، تا روز قیامت:

قُلْ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللّٰهُ عَلَیْکُمُ النَّهٰارَ سَرْمَداً إِلیٰ یَوْمِ الْقِیٰامَةِ مَنْ إِلٰهٌ غَیْرُ اللّٰهِ یَأْتِیکُمْ بِلَیْلٍ تَسْکُنُونَ فِیهِ أَ فَلاٰ تُبْصِرُونَ . قصص (28) 72

48. دوام نور در روز، بدون آمدن شب، برهم‌زنندۀ آرامش انسانها:

قُلْ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللّٰهُ عَلَیْکُمُ النَّهٰارَ سَرْمَداً إِلیٰ یَوْمِ الْقِیٰامَةِ مَنْ إِلٰهٌ غَیْرُ اللّٰهِ یَأْتِیکُمْ بِلَیْلٍ تَسْکُنُونَ فِیهِ أَ فَلاٰ تُبْصِرُونَ . قصص (28) 72

قسم به نور

==> همین مدخل، منابع نور، خورشید، قسم به نور خورشید

کسب نور

اشاره

49.ممکن نبودن کسب نور از دیگران در قیامت، در صورت نور نداشتن خود انسان:

یَوْمَ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ لِلَّذِینَ آمَنُوا انْظُرُونٰا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِکُمْ قِیلَ ارْجِعُوا وَرٰاءَکُمْ فَالْتَمِسُوا نُوراً فَضُرِبَ بَیْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بٰابٌ بٰاطِنُهُ


1) 1) . آیۀ شریفه دربارۀ وضع و حال منافقان است. منافق آنگاه که در اسلام آسایش، آرامش و رفاه در زندگی را مشاهده می‌کند به مؤمنان می‌گوید: ما با شما هستیم و آنگاه که به او سختی می‌رسد صبر ندارد و به عاقبتش امیدوار نمی‌شود. (جامع البیان، ج 1، ص 155)

فِیهِ الرَّحْمَةُ وَ ظٰاهِرُهُ مِنْ قِبَلِهِ الْعَذٰابُ . حدید (57) 13

50. پاسخ استهزاآمیز فرشتگان به منافقان در قیامت، در قبال مهلت‌خواهی آنان از مؤمنان، برای کسب نور:

یَوْمَ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ لِلَّذِینَ آمَنُوا انْظُرُونٰا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِکُمْ قِیلَ ارْجِعُوا وَرٰاءَکُمْ فَالْتَمِسُوا نُوراً فَضُرِبَ بَیْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بٰابٌ بٰاطِنُهُ فِیهِ الرَّحْمَةُ وَ ظٰاهِرُهُ مِنْ قِبَلِهِ الْعَذٰابُ . حدید (57) 13

راههای کسب نور

1. اسلام
51. پذیرش اسلام، زمینۀ بهره‌مندی از نور الهی:

أَ وَ مَنْ کٰانَ مَیْتاً فَأَحْیَیْنٰاهُ وَ جَعَلْنٰا لَهُ نُوراً یَمْشِی بِهِ فِی النّٰاسِ ... (1)انعام (6) 122

أَ فَمَنْ شَرَحَ اللّٰهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلاٰمِ فَهُوَ عَلیٰ نُورٍ مِنْ رَبِّهِ .... زمر (39) 22

2. انفاق
52. انفاق مؤمنان در راه خدا، موجب کسب نور برای آخرت:

وَ مٰا لَکُمْ أَلاّٰ تُنْفِقُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ... مَنْ ذَا الَّذِی یُقْرِضُ اللّٰهَ قَرْضاً حَسَناً ... یَوْمَ تَرَی الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ یَسْعیٰ نُورُهُمْ بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ بِأَیْمٰانِهِمْ .... حدید (57) 10 -\12

إِنَّ الْمُصَّدِّقِینَ وَ الْمُصَّدِّقٰاتِ وَ أَقْرَضُوا اللّٰهَ قَرْضاً حَسَناً ... وَ الَّذِینَ آمَنُوا بِاللّٰهِ ... لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَ نُورُهُمْ .... حدید (57) 18 و 19

3. ایمان
اشاره
53. ایمان، از راههای کسب نور:

یَوْمَ تَرَی الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ یَسْعیٰ نُورُهُمْ بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ بِأَیْمٰانِهِمْ .... یَوْمَ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ لِلَّذِینَ آمَنُوا انْظُرُونٰا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِکُمْ ... وَ الَّذِینَ آمَنُوا بِاللّٰهِ وَ رُسُلِهِ أُولٰئِکَ هُمُ الصِّدِّیقُونَ وَ الشُّهَدٰاءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَ نُورُهُمْ ... یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّٰهَ ...

وَ یَجْعَلْ لَکُمْ نُوراً تَمْشُونَ بِهِ .... حدید (57) 12 و 13 و 19 و 28

رَسُولاً یَتْلُوا عَلَیْکُمْ آیٰاتِ اللّٰهِ مُبَیِّنٰاتٍ لِیُخْرِجَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ .... طلاق (65) 11

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... یَوْمَ لاٰ یُخْزِی اللّٰهُ النَّبِیَّ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ نُورُهُمْ یَسْعیٰ بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ بِأَیْمٰانِهِمْ یَقُولُونَ رَبَّنٰا أَتْمِمْ لَنٰا نُورَنٰا .... تحریم (66) 8

4. تسبیح خدا
54. تسبیح خداوند، از راههای کسب نور:

1) 1) . مقصود از«نور»بنا بر قولی نور دین است. (التفسیر الکبیر، ج 5، جزء 13، ص 133)

... یَهْدِی اللّٰهُ لِنُورِهِ مَنْ یَشٰاءُ وَ یَضْرِبُ اللّٰهُ الْأَمْثٰالَ لِلنّٰاسِ وَ اللّٰهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ فِی بُیُوتٍ أَذِنَ اللّٰهُ أَنْ تُرْفَعَ وَ یُذْکَرَ فِیهَا اسْمُهُ یُسَبِّحُ لَهُ فِیهٰا بِالْغُدُوِّ وَ الْآصٰالِ . نور (24) 35 و 36

5. تقوا
55. رعایت تقوای الهی، زمینۀ به دست آوردن نور از خداوند:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّٰهَ وَ آمِنُوا بِرَسُولِهِ ... وَ یَجْعَلْ لَکُمْ نُوراً .... حدید (57) 28

6 . تلاوت آیات
56. تلاوت آیات کریم از زبان رسول اکرم صلی الله علیه و آله زمینۀ کسب نور برای مؤمنان شایستۀ عمل:

رَسُولاً یَتْلُوا عَلَیْکُمْ آیٰاتِ اللّٰهِ مُبَیِّنٰاتٍ لِیُخْرِجَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ .... طلاق (65) 11

7. رضایت خدا
57. رضایت خداوند، زمینه‌ساز کسب نور از او:

... قَدْ جٰاءَکُمْ مِنَ اللّٰهِ نُورٌ وَ کِتٰابٌ مُبِینٌ یَهْدِی بِهِ اللّٰهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوٰانَهُ سُبُلَ السَّلاٰمِ وَ یُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ بِإِذْنِهِ .... مائده (5) 15 و 16

8 . شهادت در راه خدا
58. شهادت (کشته شدن در راه خدا) زمینۀ بهره‌مند شدن شهیدان از نور، در قیامت:

وَ الَّذِینَ آمَنُوا بِاللّٰهِ وَ رُسُلِهِ أُولٰئِکَ هُمُ ... وَ الشُّهَدٰاءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَ نُورُهُمْ ... (1)حدید (57) 19

9. عبادت
59. غافل نشدن از یاد خدا و عبادت او به هنگام تجارت و بیع، زمینه‌ای برای کسب نور از خداوند:

اَللّٰهُ نُورُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ ... یَهْدِی اللّٰهُ لِنُورِهِ مَنْ یَشٰاءُ ... فِی بُیُوتٍ أَذِنَ اللّٰهُ أَنْ تُرْفَعَ ...

رِجٰالٌ لاٰ تُلْهِیهِمْ تِجٰارَةٌ وَ لاٰ بَیْعٌ عَنْ ذِکْرِ اللّٰهِ .... نور (24) 35 -\37

10. عمل صالح
60. عمل صالح به همراه ایمان، زمینۀ کسب نور از خداوند:

رَسُولاً یَتْلُوا عَلَیْکُمْ آیٰاتِ اللّٰهِ مُبَیِّنٰاتٍ لِیُخْرِجَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ ... . طلاق (65) 11

11. قرض‌الحسنه
61. قرض‌الحسنۀ مؤمنان در راه خدا، زمینۀ کسب نور برای آنان در قیامت:

مَنْ ذَا الَّذِی یُقْرِضُ اللّٰهَ قَرْضاً حَسَناً ... یَوْمَ تَرَی الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ یَسْعیٰ نُورُهُمْ بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ بِأَیْمٰانِهِمْ بُشْرٰاکُمُ الْیَوْمَ جَنّٰاتٌ تَجْرِی ... (2)حدید (57) 11 و 12


1) 1) . بنا بر قولی، مقصود از شهدا شاهدان اعمال و بنا بر قولی، کشته شدگان در راه خدا است. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 13، جزء 27، ص 397 - 398)

2) 2) . شاید مراد از اقراض در آیه، اعمال خالصانه باشد، چه قرض و چه جز آن باشد. (زبدة البیان، ص 452)

إِنَّ الْمُصَّدِّقِینَ وَ الْمُصَّدِّقٰاتِ وَ أَقْرَضُوا اللّٰهَ قَرْضاً حَسَناً .... لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَ نُورُهُمْ .... حدید (57) 18 و 19

12. نیکوکاری
62. نیکی ابرار، زمینۀ کسب نور:

إِنَّ الْأَبْرٰارَ لَفِی نَعِیمٍ

تَعْرِفُ فِی وُجُوهِهِمْ نَضْرَةَ النَّعِیمِ . (1)مطفّفین (83) 22 و 24

نیز ==> همین مدخل، درخواست نور و ورود به نور

13. یاد خدا
63. یاد خدا و تسبیح او در هر صبحگاه و شامگاه، زمینه‌ای برای کسب نور از خداوند:

اَللّٰهُ نُورُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ ... یَهْدِی اللّٰهُ لِنُورِهِ مَنْ یَشٰاءُ ... فِی بُیُوتٍ أَذِنَ اللّٰهُ أَنْ تُرْفَعَ وَ یُذْکَرَ فِیهَا اسْمُهُ یُسَبِّحُ لَهُ فِیهٰا بِالْغُدُوِّ وَ الْآصٰالِ . نور (24) 35 و 36

محل کسب نور

64. دنیا، محلی برای کسب نور:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّٰهَ وَ آمِنُوا بِرَسُولِهِ یُؤْتِکُمْ کِفْلَیْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ وَ یَجْعَلْ لَکُمْ نُوراً تَمْشُونَ بِهِ .... حدید (57) 28


1) 1) . مقصود از«نضرة النعیم»این است که نیکوکاران به‌واسطۀ نوری که در صورت دارند شناخته می‌شوند که اهل نعمت در بهشت‌اند. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 581) و صفت نیکوکاری وجه امتیاز آنان از دیگران است و می‌رساند این صفت در کسب نورشان نقش بسزایی داشته است

رَسُولاً یَتْلُوا عَلَیْکُمْ آیٰاتِ اللّٰهِ مُبَیِّنٰاتٍ لِیُخْرِجَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ .... طلاق (65) 11

65. دنیا، محل کسب نور برای آخرت:

یَوْمَ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ لِلَّذِینَ آمَنُوا انْظُرُونٰا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِکُمْ قِیلَ ارْجِعُوا وَرٰاءَکُمْ فَالْتَمِسُوا نُوراً ... (1)حدید (57) 13

نیز ==> همین مدخل، هدایت به نور

محرومان از نور

اشاره

66. جهنم، جایگاه محرومان از نور، در قیامت:

یَوْمَ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ لِلَّذِینَ آمَنُوا انْظُرُونٰا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِکُمْ قِیلَ ارْجِعُوا وَرٰاءَکُمْ فَالْتَمِسُوا نُوراً ... فَالْیَوْمَ ... مَأْوٰاکُمُ النّٰارُ .... حدید (57) 13 و 15

... یَوْمَ لاٰ یُخْزِی اللّٰهُ النَّبِیَّ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ نُورُهُمْ یَسْعیٰ بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ بِأَیْمٰانِهِمْ ... یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ جٰاهِدِ الْکُفّٰارَ وَ الْمُنٰافِقِینَ ... وَ مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ .... تحریم (66) 8 و 9

67. محرومان از نور ایمان، به منزلۀ انسان مرده:

أَ وَ مَنْ کٰانَ مَیْتاً فَأَحْیَیْنٰاهُ وَ جَعَلْنٰا لَهُ نُوراً یَمْشِی بِهِ فِی النّٰاسِ کَمَنْ مَثَلُهُ فِی الظُّلُمٰاتِ لَیْسَ بِخٰارِجٍ مِنْهٰا کَذٰلِکَ زُیِّنَ لِلْکٰافِرِینَ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ . (2)انعام (6) 122

1. کافران

68. کافران، محروم از نور:

اَللّٰهُ وَلِیُّ الَّذِینَ آمَنُوا یُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ وَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَوْلِیٰاؤُهُمُ الطّٰاغُوتُ یُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَی الظُّلُمٰاتِ أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ النّٰارِ هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ . بقره (2) 257

أَ وَ مَنْ کٰانَ مَیْتاً فَأَحْیَیْنٰاهُ وَ جَعَلْنٰا لَهُ نُوراً یَمْشِی بِهِ فِی النّٰاسِ کَمَنْ مَثَلُهُ فِی الظُّلُمٰاتِ لَیْسَ بِخٰارِجٍ مِنْهٰا کَذٰلِکَ زُیِّنَ لِلْکٰافِرِینَ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ . انعام (6) 122

وَ الَّذِینَ کَفَرُوا ... أَوْ کَظُلُمٰاتٍ فِی بَحْرٍ لُجِّیٍّ یَغْشٰاهُ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ سَحٰابٌ ظُلُمٰاتٌ بَعْضُهٰا فَوْقَ بَعْضٍ إِذٰا أَخْرَجَ یَدَهُ لَمْ یَکَدْ یَرٰاهٰا وَ مَنْ لَمْ یَجْعَلِ اللّٰهُ لَهُ نُوراً فَمٰا لَهُ مِنْ نُورٍ. نور (24) 39 و 40

وَ الَّذِینَ آمَنُوا بِاللّٰهِ وَ رُسُلِهِ ... لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَ نُورُهُمْ وَ الَّذِینَ کَفَرُوا ... أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ الْجَحِیمِ . حدید (57) 19

2. منافقان

69. منافقان در دنیا، محروم از نور ایمان و اسلام:

مَثَلُهُمْ کَمَثَلِ الَّذِی اسْتَوْقَدَ نٰاراً فَلَمّٰا أَضٰاءَتْ مٰا حَوْلَهُ ذَهَبَ اللّٰهُ بِنُورِهِمْ وَ تَرَکَهُمْ فِی ظُلُمٰاتٍ لاٰ یُبْصِرُونَ . (3)بقره (2) 17

70. ممکن نبودن کسب نور از مؤمنان در قیامت، برای منافقان:

یَوْمَ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ لِلَّذِینَ آمَنُوا انْظُرُونٰا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِکُمْ قِیلَ ارْجِعُوا وَرٰاءَکُمْ فَالْتَمِسُوا نُوراً .... حدید (57) 13

71. بهرۀ اندک منافقان تظاهرکننده به اسلام، از نور ایمان:

مَثَلُهُمْ کَمَثَلِ الَّذِی اسْتَوْقَدَ نٰاراً فَلَمّٰا أَضٰاءَتْ مٰا حَوْلَهُ ذَهَبَ اللّٰهُ بِنُورِهِمْ وَ تَرَکَهُمْ فِی ظُلُمٰاتٍ لاٰ یُبْصِرُونَ . بقره (2) 17

72. ایمان ناپایدار منافقان، همچون نورِ لحظه‌ایِ پدید آمده از رعد و برق:

أَوْ کَصَیِّبٍ مِنَ السَّمٰاءِ فِیهِ ظُلُمٰاتٌ وَ رَعْدٌ وَ بَرْقٌ .... یَکٰادُ الْبَرْقُ یَخْطَفُ أَبْصٰارَهُمْ کُلَّمٰا أَضٰاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِیهِ وَ إِذٰا أَظْلَمَ عَلَیْهِمْ قٰامُوا .... بقره (2) 19 و 20

73. محرومیت منافقان از نور ایمان، موجب گرفتاری آنان در ظلمت، گمراهی و نفاق:

1) 1) .«ارجعوا وراءَکم»بنا بر یک احتمال، یعنی به دنیا برگردید.(الکشاف،ج 4، ص 475)

2) 2) . مراد از«نوراً»دین و ایمان است. (کشف الاسرار، ج 3، ص 477؛ المحرر الوجیز، ج 2، ص 341؛ مبانی القرآن، ج 1، ص 353)

3) 3) . آیۀ شریفه در مثل و بیان حال منافقان است. (تفسیر المراغی، ج 1، ص 58)

مَثَلُهُمْ کَمَثَلِ الَّذِی اسْتَوْقَدَ نٰاراً فَلَمّٰا أَضٰاءَتْ مٰا حَوْلَهُ ذَهَبَ اللّٰهُ بِنُورِهِمْ وَ تَرَکَهُمْ فِی ظُلُمٰاتٍ لاٰ یُبْصِرُونَ . بقره (2) 17

74. منافقان، در قیامت، محروم از نور، جهت رفتن به بهشت:

یَوْمَ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ لِلَّذِینَ آمَنُوا انْظُرُونٰا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِکُمْ قِیلَ ارْجِعُوا وَرٰاءَکُمْ فَالْتَمِسُوا نُوراً .... حدید (57) 13

... وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ نُورُهُمْ یَسْعیٰ بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ بِأَیْمٰانِهِمْ ... یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ جٰاهِدِ الْکُفّٰارَ وَ الْمُنٰافِقِینَ ... وَ مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ .... تحریم (66) 8 و 9

محرومیت از نور

اشاره

75. توانایی خداوند بر تاریک قرار دادن زمین و محروم ساختن مردم از نور و روشنایی روز تا برپایی قیامت:

قُلْ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللّٰهُ عَلَیْکُمُ اللَّیْلَ سَرْمَداً إِلیٰ یَوْمِ الْقِیٰامَةِ مَنْ إِلٰهٌ غَیْرُ اللّٰهِ یَأْتِیکُمْ بِضِیٰاءٍ أَ فَلاٰ تَسْمَعُونَ . قصص (28) 71

76. محرومیت از نور، موجب زیبا پنداشتن اعمال زشت خویش:

أَ وَ مَنْ کٰانَ مَیْتاً فَأَحْیَیْنٰاهُ وَ جَعَلْنٰا لَهُ نُوراً یَمْشِی بِهِ فِی النّٰاسِ کَمَنْ مَثَلُهُ فِی الظُّلُمٰاتِ لَیْسَ بِخٰارِجٍ مِنْهٰا کَذٰلِکَ زُیِّنَ لِلْکٰافِرِینَ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ . انعام (6) 122

عوامل محرومیت از نور

1. آرزوهای بیجا
77. آرزوهای بیجا و دور و دراز، موجب محرومیت از نور در قیامت:

یَوْمَ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ لِلَّذِینَ آمَنُوا انْظُرُونٰا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِکُمْ قِیلَ ارْجِعُوا وَرٰاءَکُمْ فَالْتَمِسُوا نُوراً ... یُنٰادُونَهُمْ أَ لَمْ نَکُنْ مَعَکُمْ قٰالُوا بَلیٰ وَ لٰکِنَّکُمْ ... وَ غَرَّتْکُمُ الْأَمٰانِیُّ .... حدید (57) 13 و 14

2. انتظار مرگ محمّد صلی الله علیه و آله
78. انتظار مرگ پیامبر صلی الله علیه و آله ، موجب محرومیت از نور در قیامت:

یَوْمَ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ لِلَّذِینَ آمَنُوا انْظُرُونٰا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِکُمْ قِیلَ ارْجِعُوا وَرٰاءَکُمْ فَالْتَمِسُوا نُوراً ... یُنٰادُونَهُمْ أَ لَمْ نَکُنْ مَعَکُمْ ... وَ لٰکِنَّکُمْ ... وَ تَرَبَّصْتُمْ ... (1)حدید (57) 13 و 14

3. پیروی شیطان
79. پیروی از شیطان، موجب محرومیت از نور در قیامت:

یَوْمَ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ لِلَّذِینَ آمَنُوا انْظُرُونٰا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِکُمْ قِیلَ ارْجِعُوا وَرٰاءَکُمْ


1) 1) .«و تربصتم»یعنی شما انتظار مرگ پیامبر صلی الله علیه و آله را داشتید. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 355؛ تفسیر مقاتل، ج 4، ص 240)

فَالْتَمِسُوا نُوراً ... یُنٰادُونَهُمْ أَ لَمْ نَکُنْ مَعَکُمْ قٰالُوا بَلیٰ وَ لٰکِنَّکُمْ ... حَتّٰی جٰاءَ أَمْرُ اللّٰهِ وَ غَرَّکُمْ بِاللّٰهِ الْغَرُورُ . (1)حدید (57) 13 و 14

4. شک در دین
80. شک و تردید در اعتقادات و سست بودن، موجب محرومیت از نور در قیامت:

یَوْمَ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ لِلَّذِینَ آمَنُوا انْظُرُونٰا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِکُمْ قِیلَ ارْجِعُوا وَرٰاءَکُمْ فَالْتَمِسُوا نُوراً ... یُنٰادُونَهُمْ أَ لَمْ نَکُنْ مَعَکُمْ قٰالُوا بَلیٰ وَ لٰکِنَّکُمْ ... وَ ارْتَبْتُمْ .... حدید (57) 13 و 14

5 . قساوت قلب
81. قساوت قلب، موجب محرومیت از نور پروردگار:

أَ فَمَنْ شَرَحَ اللّٰهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلاٰمِ فَهُوَ عَلیٰ نُورٍ مِنْ رَبِّهِ فَوَیْلٌ لِلْقٰاسِیَةِ قُلُوبُهُمْ مِنْ ذِکْرِ اللّٰهِ .... زمر (39) 22

6 . کفر
82. کفر به خدا، موجب محرومیت از نور هدایت الهی:

وَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَعْمٰالُهُمْ کَسَرٰابٍ بِقِیعَةٍ یَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ مٰاءً حَتّٰی إِذٰا جٰاءَهُ لَمْ یَجِدْهُ شَیْئاً وَ وَجَدَ اللّٰهَ عِنْدَهُ فَوَفّٰاهُ حِسٰابَهُ وَ اللّٰهُ سَرِیعُ الْحِسٰابِ

أَوْ کَظُلُمٰاتٍ فِی بَحْرٍ لُجِّیٍّ یَغْشٰاهُ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ سَحٰابٌ ظُلُمٰاتٌ بَعْضُهٰا فَوْقَ بَعْضٍ إِذٰا أَخْرَجَ یَدَهُ لَمْ یَکَدْ یَرٰاهٰا وَ مَنْ لَمْ یَجْعَلِ اللّٰهُ لَهُ نُوراً فَمٰا لَهُ مِنْ نُورٍ. نور (24) 39 و 40

وَ الَّذِینَ آمَنُوا بِاللّٰهِ وَ رُسُلِهِ أُولٰئِکَ هُمُ الصِّدِّیقُونَ وَ الشُّهَدٰاءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَ نُورُهُمْ وَ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ الْجَحِیمِ . حدید (57) 19

... لاٰ یُخْزِی اللّٰهُ النَّبِیَّ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ نُورُهُمْ یَسْعیٰ بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ بِأَیْمٰانِهِمْ یَقُولُونَ رَبَّنٰا أَتْمِمْ لَنٰا نُورَنٰا ... یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ جٰاهِدِ الْکُفّٰارَ وَ الْمُنٰافِقِینَ وَ اغْلُظْ عَلَیْهِمْ وَ مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ. تحریم (66) 8 و 9

7. نفاق
83. نفاق در دین، موجب محرومیت از نور هدایت الهی:

مَثَلُهُمْ کَمَثَلِ الَّذِی اسْتَوْقَدَ نٰاراً فَلَمّٰا أَضٰاءَتْ مٰا حَوْلَهُ ذَهَبَ اللّٰهُ بِنُورِهِمْ وَ تَرَکَهُمْ فِی ظُلُمٰاتٍ لاٰ یُبْصِرُونَ . بقره (2) 17

یَوْمَ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ لِلَّذِینَ آمَنُوا انْظُرُونٰا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِکُمْ قِیلَ ارْجِعُوا وَرٰاءَکُمْ فَالْتَمِسُوا نُوراً .... حدید (57) 13

... وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ نُورُهُمْ یَسْعیٰ بَیْنَ أَیْدِیهِمْ


1) 1) .«و غرکم باللّه الغرور»یعنی شیطان شما را به حلم خدا و مهلت دادن او مغرور کرد. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 355؛ فتح القدیر، ج 5، ص 205؛ روح المعانی، ج 9، ص 363)

وَ بِأَیْمٰانِهِمْ ... یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ جٰاهِدِ الْکُفّٰارَ وَ الْمُنٰافِقِینَ .... تحریم (66) 8 و 9

مصادیق نور

1. اسلام

84. اسلام، دین نورانی و هدایتگر:

یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ قَدْ جٰاءَکُمْ رَسُولُنٰا یُبَیِّنُ لَکُمْ کَثِیراً مِمّٰا کُنْتُمْ تُخْفُونَ مِنَ الْکِتٰابِ وَ یَعْفُوا عَنْ کَثِیرٍ قَدْ جٰاءَکُمْ مِنَ اللّٰهِ نُورٌ وَ کِتٰابٌ مُبِینٌ . (1)مائده (5) 15

أَ وَ مَنْ کٰانَ مَیْتاً فَأَحْیَیْنٰاهُ وَ جَعَلْنٰا لَهُ نُوراً یَمْشِی بِهِ فِی النّٰاسِ کَمَنْ مَثَلُهُ فِی الظُّلُمٰاتِ لَیْسَ بِخٰارِجٍ مِنْهٰا کَذٰلِکَ زُیِّنَ لِلْکٰافِرِینَ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ . (2)انعام (6) 122

یُرِیدُونَ أَنْ یُطْفِؤُا نُورَ اللّٰهِ بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ یَأْبَی اللّٰهُ ... (3)توبه (9) 32

أَ فَمَنْ شَرَحَ اللّٰهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلاٰمِ فَهُوَ عَلیٰ نُورٍ مِنْ رَبِّهِ .... زمر (39) 22

یُرِیدُونَ لِیُطْفِؤُا نُورَ اللّٰهِ بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ اللّٰهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْکٰافِرُونَ . (4)صفّ (61) 8

85. دشمنان، در پی خاموش کردن نور اسلام:

یُرِیدُونَ أَنْ یُطْفِؤُا نُورَ اللّٰهِ بِأَفْوٰاهِهِمْ .... توبه (9) 32

یُرِیدُونَ لِیُطْفِؤُا نُورَ اللّٰهِ بِأَفْوٰاهِهِمْ .... صفّ (61) 8

86. خنثی کردن هرگونه توطئه برای خاموش کردن نور اسلام، از ناحیۀ خداوند:

یُرِیدُونَ أَنْ یُطْفِؤُا نُورَ اللّٰهِ بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ یَأْبَی اللّٰهُ إِلاّٰ أَنْ یُتِمَّ نُورَهُ وَ لَوْ کَرِهَ الْکٰافِرُونَ . توبه (9) 32

یُرِیدُونَ لِیُطْفِؤُا نُورَ اللّٰهِ بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ اللّٰهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْکٰافِرُونَ . صفّ (61) 8

2. انجیل

87. انجیل، کتاب نور و هدایت برای بشر:

فَإِنْ کَذَّبُوکَ فَقَدْ کُذِّبَ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِکَ جٰاؤُ بِالْبَیِّنٰاتِ وَ الزُّبُرِ وَ الْکِتٰابِ الْمُنِیرِ. (5)آل عمران (3) 184

... وَ آتَیْنٰاهُ الْإِنْجِیلَ فِیهِ هُدیً وَ نُورٌ ... (6)مائده (5) 46

3. ایمان

اشاره
88. حال مؤمن و بهره‌مندی او از نور ایمان، مانند زنده شدن به حیات واقعی:

أَ وَ مَنْ کٰانَ مَیْتاً فَأَحْیَیْنٰاهُ وَ جَعَلْنٰا لَهُ نُوراً یَمْشِی


1) 1) . بنا بر قولی، مقصود از«نور»در آیه، اسلام است. (التفسیر الکبیر، ج 4، جزء 11، ص 327)

2) 2) . بنا بر قولی، مقصود از نور در آیه، دین است. (التفسیر الکبیر، ج 5، جزء 13، ص 133)

3) 3) . بیشتر مفسران گفته‌اند: مراد از نور، قرآن یا اسلام است. (مجمع البیان، ج 5 -\6، ص 34)

4) 4) . مقصود از نور، اسلام است.(الکشاف، ج 4، ص 525)

5) 5) . مراد از«الکتاب المنیر»تورات و انجیل است. (جوامع الجامع، ج 1، ص 226؛ روح البیان، ج 2، ص 137)

6) 6) . در این آیه، انجیل به نور و هدایت تشبیه شده است. (اعراب القرآن، ج 2، ص 492)

بِهِ فِی النّٰاسِ ... (1)انعام (6) 122

89. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله مأمور هدایت مردم به نور ایمان:

یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ قَدْ جٰاءَکُمْ رَسُولُنٰا یُبَیِّنُ ... قَدْ جٰاءَکُمْ مِنَ اللّٰهِ نُورٌ وَ کِتٰابٌ مُبِینٌ ... یَهْدِی بِهِ اللّٰهُ ... وَ یُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ بِإِذْنِهِ ... (2)مائده (5) 15 و 16

هُوَ الَّذِی یُنَزِّلُ عَلیٰ عَبْدِهِ آیٰاتٍ بَیِّنٰاتٍ لِیُخْرِجَکُمْ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ ... (3)حدید (57) 9

رَسُولاً یَتْلُوا عَلَیْکُمْ آیٰاتِ اللّٰهِ مُبَیِّنٰاتٍ لِیُخْرِجَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ ... (4)طلاق (65) 11

90. تظاهر به ایمان، موجب بهره‌مند شدن از نور آن، هرچند گذرا و ناپایدار:

مَثَلُهُمْ کَمَثَلِ الَّذِی اسْتَوْقَدَ نٰاراً فَلَمّٰا أَضٰاءَتْ مٰا حَوْلَهُ ذَهَبَ اللّٰهُ بِنُورِهِمْ وَ تَرَکَهُمْ فِی ظُلُمٰاتٍ لاٰ یُبْصِرُونَ . (5)بقره (2) 17

91. آیات الهی، هدایت‌کنندۀ انسان به‌سوی نور ایمان:

یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ قَدْ جٰاءَکُمْ رَسُولُنٰا یُبَیِّنُ لَکُمْ کَثِیراً مِمّٰا کُنْتُمْ ... قَدْ جٰاءَکُمْ مِنَ اللّٰهِ نُورٌ وَ کِتٰابٌ مُبِینٌ یَهْدِی بِهِ اللّٰهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوٰانَهُ سُبُلَ السَّلاٰمِ وَ یُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ . (6)مائده (5) 15 و 16

هُوَ الَّذِی یُنَزِّلُ عَلیٰ عَبْدِهِ آیٰاتٍ بَیِّنٰاتٍ لِیُخْرِجَکُمْ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ .... حدید (57) 9

رَسُولاً یَتْلُوا عَلَیْکُمْ آیٰاتِ اللّٰهِ مُبَیِّنٰاتٍ لِیُخْرِجَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ .... طلاق (65) 11

92. ارزش و برتری نور ایمان بر تاریکی کفر:

وَ مٰا یَسْتَوِی الْأَعْمیٰ وَ الْبَصِیرُ

وَ لاَ الظُّلُمٰاتُ وَ لاَ النُّورُ. (7)فاطر (35) 19 و 20

93. برخورداری مؤمنان از نور ایمان، بازدارندۀ

1) 1) . بنا بر احتمالی، مراد از نور، ایمان است. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 447)

2) 2) . مقصود از«نور»در«الی النور»ایمان است.(التفسیر الکبیر، ج 4، جزء 11، ص 327)

3) 3) . مراد از خروج از ظلمات به نور، بیرون آمدن از کفر به‌سوی ایمان با توفیق الهی است. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 295)

4) 4) . مراد از نور، نور ایمان و عمل صالح است. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 28، ص 338)

5) 5) . بهره‌مند شدن از نور ایمان به این است که بین مسلمین تناکح کنند و ارث ببرند و جان و مال آنها و اولادشان محفوظ باشد، ولی این حقوق فقط در دنیا است و به محض فوت منافقان به ظلمت، ترس و عذاب بر می‌گردند. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 67؛ تاج التراجم، ج 1، ص 71)

6) 6) .«الی النور»یعنی نور ایمان. (التفسیر الکبیر، ج 4، جزء 11، ص 327)

7) 7) . مراد از«ظلمات»کفر و مراد از«نور»ایمان است. (جامع البیان، ج 22، ص 85؛ بحر العلوم، ج 3، ص 105)

آنان از اطاعت مشرکان و گمراهان:

وَ لاٰ تَأْکُلُوا مِمّٰا لَمْ یُذْکَرِ اسْمُ اللّٰهِ عَلَیْهِ وَ إِنَّهُ لَفِسْقٌ وَ إِنَّ الشَّیٰاطِینَ لَیُوحُونَ إِلیٰ أَوْلِیٰائِهِمْ لِیُجٰادِلُوکُمْ ... أَ وَ مَنْ کٰانَ مَیْتاً فَأَحْیَیْنٰاهُ وَ جَعَلْنٰا لَهُ نُوراً یَمْشِی بِهِ فِی النّٰاسِ کَمَنْ مَثَلُهُ فِی الظُّلُمٰاتِ لَیْسَ بِخٰارِجٍ مِنْهٰا .... انعام (6) 121 و 122

94. نور ایمان در انسان، سبب شناخت سود و زیان او در میان مردم:

أَ وَ مَنْ کٰانَ مَیْتاً فَأَحْیَیْنٰاهُ وَ جَعَلْنٰا لَهُ نُوراً یَمْشِی بِهِ فِی النّٰاسِ کَمَنْ مَثَلُهُ فِی الظُّلُمٰاتِ لَیْسَ بِخٰارِجٍ مِنْهٰا کَذٰلِکَ زُیِّنَ لِلْکٰافِرِینَ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ . انعام (6) 122

95. نور ایمان، نجات‌بخش انسان از ظلمات کفر:

أَ وَ مَنْ کٰانَ مَیْتاً فَأَحْیَیْنٰاهُ وَ جَعَلْنٰا لَهُ نُوراً یَمْشِی بِهِ فِی النّٰاسِ کَمَنْ مَثَلُهُ فِی الظُّلُمٰاتِ لَیْسَ بِخٰارِجٍ مِنْهٰا کَذٰلِکَ زُیِّنَ لِلْکٰافِرِینَ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ . انعام (6) 122

96. یکسان نبودن جایگاهِ دارندگان نور ایمان، با محرومان از آن:

أَ وَ مَنْ کٰانَ مَیْتاً فَأَحْیَیْنٰاهُ وَ جَعَلْنٰا لَهُ نُوراً یَمْشِی بِهِ فِی النّٰاسِ کَمَنْ مَثَلُهُ فِی الظُّلُمٰاتِ لَیْسَ بِخٰارِجٍ مِنْهٰا کَذٰلِکَ زُیِّنَ لِلْکٰافِرِینَ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ . انعام (6) 122

97. نور ایمان، روشنگر مسیر صحیح حرکت و افکار انسان در جامعه:

أَ وَ مَنْ کٰانَ مَیْتاً فَأَحْیَیْنٰاهُ وَ جَعَلْنٰا لَهُ نُوراً یَمْشِی بِهِ فِی النّٰاسِ ... (1)انعام (6) 122

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّٰهَ ... وَ یَجْعَلْ لَکُمْ نُوراً تَمْشُونَ بِهِ .... حدید (57) 28

98. نور ایمان، موجب روشنایی و هدایتگری انسان:

اَللّٰهُ وَلِیُّ الَّذِینَ آمَنُوا یُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ .... بقره (2) 257

الر کِتٰابٌ أَنْزَلْنٰاهُ إِلَیْکَ لِتُخْرِجَ النّٰاسَ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ ... (2)ابراهیم (14) 1

هُوَ الَّذِی یُصَلِّی عَلَیْکُمْ وَ مَلاٰئِکَتُهُ لِیُخْرِجَکُمْ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ وَ کٰانَ بِالْمُؤْمِنِینَ رَحِیماً. (3)احزاب (33) 43

... وَ لٰکِنْ جَعَلْنٰاهُ نُوراً نَهْدِی بِهِ مَنْ نَشٰاءُ مِنْ


1) 1) . آیۀ شریفه، مثلی است برای مؤمن و کافر، که اگر انسان موفق به ایمان شد مورد رضایت پروردگار قرار گرفته، مانند کسی است که خداوند او را زنده می‌کند و نوری به او می‌دهد که با آن نور می‌تواند هرجا بخواهد برود و در پرتو آن نور راه خود را از چاه و خیرش را از شر و نفعش را از ضرر تمیز دهد. (المیزان، ج 7، ص 336)

2) 2) . مراد از نور، نور ایمان و روشنایی آن است. (جامع البیان، ج 8، جزء 13، ص 179)

3) 3) . این نوری است که موجب هدایت می‌شود. (مجمع البیان، ج 7 -\8، ص 470)

عِبٰادِنٰا ... (1)شوری (42) 52

هُوَ الَّذِی یُنَزِّلُ عَلیٰ عَبْدِهِ آیٰاتٍ بَیِّنٰاتٍ لِیُخْرِجَکُمْ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ .... حدید (57) 9

رَسُولاً یَتْلُوا عَلَیْکُمْ آیٰاتِ اللّٰهِ مُبَیِّنٰاتٍ لِیُخْرِجَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ ... (2)طلاق (65) 11

99. قیامت، روز ظهور نور ایمان :

یَوْمَ تَرَی الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ یَسْعیٰ نُورُهُمْ بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ بِأَیْمٰانِهِمْ .... یَوْمَ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ لِلَّذِینَ آمَنُوا انْظُرُونٰا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِکُمْ قِیلَ ارْجِعُوا وَرٰاءَکُمْ فَالْتَمِسُوا نُوراً .... حدید (57) 12 و 13

100. برتری نور ایمان برای انسان، بر کفر و شرک، امری روشن:

قُلْ مَنْ رَبُّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ قُلِ اللّٰهُ قُلْ أَ فَاتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِهِ أَوْلِیٰاءَ ... أَمْ هَلْ تَسْتَوِی الظُّلُمٰاتُ وَ النُّورُ ... (3)رعد (13) 16

بهره‌مندان از نور ایمان
1. ابرار
101. تلألؤ نور در رخسار ابرار در بهشت از نعمت‌های آخرت برای آنان:

إِنَّ الْأَبْرٰارَ لَفِی نَعِیمٍ

تَعْرِفُ فِی وُجُوهِهِمْ نَضْرَةَ النَّعِیمِ . (4)مطفّفین (83) 22 و 24

2. صدّیقین
102. صدّیقین در جهان آخرت دارای نورانیتی ویژه:

وَ الَّذِینَ آمَنُوا بِاللّٰهِ وَ رُسُلِهِ أُولٰئِکَ هُمُ الصِّدِّیقُونَ ... لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَ نُورُهُمْ .... حدید (57) 19

3. مؤمنان
103. مؤمنان برخوردار از نور ایمان در قیامت:

یَوْمَ تَرَی الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ یَسْعیٰ نُورُهُمْ بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ بِأَیْمٰانِهِمْ .... یَوْمَ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ لِلَّذِینَ آمَنُوا انْظُرُونٰا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِکُمْ قِیلَ ارْجِعُوا وَرٰاءَکُمْ فَالْتَمِسُوا نُوراً .... حدید (57) 12 و 13

وَ الَّذِینَ آمَنُوا بِاللّٰهِ وَ رُسُلِهِ أُولٰئِکَ هُمُ الصِّدِّیقُونَ وَ الشُّهَدٰاءُ ... لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَ نُورُهُمْ ... (5)حدید (57) 19


1) 1) . بنا بر احتمالی، مراد از نور، ایمان است. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 50)

2) 2) . مراد از نور، نور ایمان است. (جامع البیان، ج 14، جزء 28، ص 152)

3) 3) . مراد از«نور»نور ایمان است. (البحر المدید، ج 3، ص 17؛ بحر العلوم، ج 2، ص 222)

4) 4) .«نضره»به معنای حُسن است. (مفردات، ص 810،«نضر») لیکن مرحوم طبرسی آن را به نور، حسن، سفیدی و بهجت معنا کرده است. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 581)

5) 5) . مقصود این است که مؤمنان نزد خداوند به منزلۀ صدیقین و شهدا هستند و مثل پاداش صدیقین و شهدا و مثل نور آنان را دارا خواهند بود.(الکشاف، ج 4، ص 478)

... یَوْمَ لاٰ یُخْزِی اللّٰهُ النَّبِیَّ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ نُورُهُمْ یَسْعیٰ بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ بِأَیْمٰانِهِمْ یَقُولُونَ رَبَّنٰا أَتْمِمْ لَنٰا نُورَنٰا .... تحریم (66) 8

104. مؤمنان در آخرت خواهان افزایش نور ایمان خود از سوی پروردگار خویش:

... یَوْمَ لاٰ یُخْزِی اللّٰهُ النَّبِیَّ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ نُورُهُمْ یَسْعیٰ بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ بِأَیْمٰانِهِمْ یَقُولُونَ رَبَّنٰا أَتْمِمْ لَنٰا نُورَنٰا .... تحریم (66) 8

نیز ==> همین مدخل، مصادیق نور، بهره‌مندان از نور خدا، مؤمنان و نور در قیامت

4. بهشت
105. بهشت، نور و روشنایی، و آفریده شده پس از دوزخ:

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ وَ جَعَلَ الظُّلُمٰاتِ وَ النُّورَ ... (1)انعام (6) 1

5. تورات
106. تقواپیشگان، برخوردار از نور و روشنایی تورات:

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا مُوسیٰ وَ هٰارُونَ الْفُرْقٰانَ وَ ضِیٰاءً وَ ذِکْراً لِلْمُتَّقِینَ . (2)انبیاء (21) 48

107. تورات، کتاب نور و هدایت بخش برای مردم:

إِنّٰا أَنْزَلْنَا التَّوْرٰاةَ فِیهٰا هُدیً وَ نُورٌ .... مائده (5) 44

... قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْکِتٰابَ الَّذِی جٰاءَ بِهِ مُوسیٰ نُوراً وَ هُدیً لِلنّٰاسِ .... انعام (6) 91

108. تورات، کتابی برخوردار از نور:

فَإِنْ کَذَّبُوکَ فَقَدْ کُذِّبَ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِکَ جٰاؤُ بِالْبَیِّنٰاتِ وَ الزُّبُرِ وَ الْکِتٰابِ الْمُنِیرِ. (3)آل عمران (3) 184

إِنّٰا أَنْزَلْنَا التَّوْرٰاةَ فِیهٰا هُدیً وَ نُورٌ .... مائده (5) 44

... قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْکِتٰابَ الَّذِی جٰاءَ بِهِ مُوسیٰ نُوراً وَ هُدیً لِلنّٰاسِ .... انعام (6) 91

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا مُوسیٰ وَ هٰارُونَ الْفُرْقٰانَ وَ ضِیٰاءً وَ ذِکْراً لِلْمُتَّقِینَ . انبیاء (21) 48

وَ إِنْ یُکَذِّبُوکَ فَقَدْ کَذَّبَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ وَ بِالزُّبُرِ وَ بِالْکِتٰابِ الْمُنِیرِ. فاطر (35) 25

6. حق
109. حقیقت آسمانها و زمین، از مصادیق نور، و خداوند، صاحب آن:

قُلْ مَنْ رَبُّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ قُلِ اللّٰهُ قُلْ أَ فَاتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِهِ أَوْلِیٰاءَ لاٰ یَمْلِکُونَ لِأَنْفُسِهِمْ


1) 1) . بنا بر قولی، مقصود از ظلمات و نور، جهنم و بهشت است، و تقدیم ظلمات برای این است که پیش از نور آفریده شده است.(مجمع البیان، ج 3-\4، ص 423)

2) 2) .«ضیاء»یعنی چیزی که از اجسام نورانی منتشر می‌شود. (مفردات، ص 514،«ضوء»)

3) 3) . مراد از«الکتاب المنیر»تورات و انجیل است. (جوامع الجامع، ج 1، ص 226؛ بیان المعانی، ج 5، ص 437؛ تفسیر التحریر و التنویر، ج 3، جزء 4، ص 186)

نَفْعاً وَ لاٰ ضَرًّا قُلْ هَلْ یَسْتَوِی الْأَعْمیٰ وَ الْبَصِیرُ أَمْ هَلْ تَسْتَوِی الظُّلُمٰاتُ وَ النُّورُ أَمْ جَعَلُوا لِلّٰهِ شُرَکٰاءَ خَلَقُوا کَخَلْقِهِ فَتَشٰابَهَ الْخَلْقُ عَلَیْهِمْ قُلِ اللّٰهُ خٰالِقُ کُلِّ شَیْءٍ وَ هُوَ الْوٰاحِدُ الْقَهّٰارُ. رعد (13) 16

اَللّٰهُ نُورُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ ... (1)نور (24) 35

7. حکمت
110. ایمان، وسیلۀ کسب نور حکمت:

أَ وَ مَنْ کٰانَ مَیْتاً فَأَحْیَیْنٰاهُ وَ جَعَلْنٰا لَهُ نُوراً یَمْشِی بِهِ فِی النّٰاسِ کَمَنْ مَثَلُهُ فِی الظُّلُمٰاتِ لَیْسَ بِخٰارِجٍ مِنْهٰا کَذٰلِکَ زُیِّنَ لِلْکٰافِرِینَ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ . (2)انعام (6) 122

8. خدا
111. جلوه‌های جهان آفرینش، نشانۀ وجود نور خدا:

اَللّٰهُ نُورُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ ... (3)نور (24) 35

112. خداوند، نور آسمانها و زمین:

اَللّٰهُ نُورُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ .... نور (24) 35

113. روشن شدن سراسر زمین، در عرصۀ قیامت به نور الهی:

وَ أَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّهٰا وَ وُضِعَ الْکِتٰابُ وَ جِیءَ بِالنَّبِیِّینَ وَ الشُّهَدٰاءِ وَ قُضِیَ بَیْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَ هُمْ لاٰ یُظْلَمُونَ . زمر (39) 69

114. نور بودن راه خدا:

الر کِتٰابٌ أَنْزَلْنٰاهُ إِلَیْکَ لِتُخْرِجَ النّٰاسَ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ بِإِذْنِ رَبِّهِمْ إِلیٰ صِرٰاطِ الْعَزِیزِ الْحَمِیدِ. (4)ابراهیم (14) 1

115. جهان خلقت، جلوه‌ای از نور خدا:

اَللّٰهُ نُورُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ .... نور (24) 35

116. تسبیح خداوند در خانه‌ها، زمینۀ برخورداری اهل آنها از نور خداوند:

اَللّٰهُ نُورُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ ... نُورٌ عَلیٰ نُورٍ یَهْدِی اللّٰهُ لِنُورِهِ مَنْ یَشٰاءُ ... فِی بُیُوتٍ أَذِنَ اللّٰهُ أَنْ تُرْفَعَ وَ یُذْکَرَ فِیهَا اسْمُهُ یُسَبِّحُ لَهُ فِیهٰا بِالْغُدُوِّ وَ الْآصٰالِ . نور (24) 35 و 36

117. تابش نور خدا در خانه‌های ذاکران و تنزیه‌کنندگان او:

اَللّٰهُ نُورُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ ... یَهْدِی اللّٰهُ لِنُورِهِ مَنْ یَشٰاءُ ... فِی بُیُوتٍ أَذِنَ اللّٰهُ أَنْ تُرْفَعَ وَ یُذْکَرَ فِیهَا اسْمُهُ یُسَبِّحُ لَهُ فِیهٰا بِالْغُدُوِّ وَ الْآصٰالِ . نور (24) 35 و 36


1) 1) . یعنی خداوند صاحب نور آسمانها و زمین، و نور آسمانها و زمین، حق است، که حق در ظهور و آشکار شدنش به نور تشبیه شده است. (الکشاف ج 2، ص 340)

2) 2) . بنا بر قولی، مقصود از نور در آیه، حکمت است. (التفسیر الکبیر، ج 5، جزء 13، ص 133)

3) 3) . ظهور اشیاء به نور الهی عین وجود یافتن آنها است، ولی ظهور اجسام کثیف به‌وسیلۀ انوار حسی غیر از اصل وجود آنها است. (المیزان، ج 15، ص 121)

4) 4) .«صراط»بدل از نور است.(الکشاف، ج 2، ص 537)

118. نور خدا، متبلور در خانه‌های رفعت یافته، بااذن پروردگار:

اَللّٰهُ نُورُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ ... یَهْدِی اللّٰهُ لِنُورِهِ مَنْ یَشٰاءُ ... فِی بُیُوتٍ أَذِنَ اللّٰهُ أَنْ تُرْفَعَ وَ یُذْکَرَ فِیهَا اسْمُهُ .... نور (24) 35 و 36

119. امکان شناخت اوصاف خداوند (نور و...) از طریق تشبیه و تمثیل:

اَللّٰهُ نُورُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ کَمِشْکٰاةٍ ... وَ یَضْرِبُ اللّٰهُ الْأَمْثٰالَ لِلنّٰاسِ .... نور (24) 35

120. هدایت و راهیابی به نور ویژۀ خداوند، دارای راهها و مکانهای ویژه:

... یَهْدِی اللّٰهُ لِنُورِهِ مَنْ یَشٰاءُ ... فِی بُیُوتٍ أَذِنَ اللّٰهُ أَنْ تُرْفَعَ وَ یُذْکَرَ فِیهَا اسْمُهُ یُسَبِّحُ لَهُ فِیهٰا بِالْغُدُوِّ وَ الْآصٰالِ . نور (24) 35 و 36

121. تبلیغ سوء کافران، در جهت خاموش کردن نور خدا:

یُرِیدُونَ أَنْ یُطْفِؤُا نُورَ اللّٰهِ بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ یَأْبَی اللّٰهُ إِلاّٰ أَنْ یُتِمَّ نُورَهُ وَ لَوْ کَرِهَ الْکٰافِرُونَ . توبه (9) 32

یُرِیدُونَ لِیُطْفِؤُا نُورَ اللّٰهِ بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ اللّٰهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْکٰافِرُونَ . صفّ (61) 8

122. وعدۀ حتمی خدا به جاودانگی نور او، با وجود ناخشنودی کافران:

یُرِیدُونَ أَنْ یُطْفِؤُا نُورَ اللّٰهِ بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ یَأْبَی اللّٰهُ إِلاّٰ أَنْ یُتِمَّ نُورَهُ وَ لَوْ کَرِهَ الْکٰافِرُونَ . توبه (9) 32

یُرِیدُونَ لِیُطْفِؤُا نُورَ اللّٰهِ بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ اللّٰهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْکٰافِرُونَ . صفّ (61) 8

123. ارسال پیامبر صلی الله علیه و آله از سوی خداوند، جهت گسترش نور او برای هدایت بشر:

یُرِیدُونَ أَنْ یُطْفِؤُا نُورَ اللّٰهِ بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ یَأْبَی اللّٰهُ إِلاّٰ أَنْ یُتِمَّ نُورَهُ وَ لَوْ کَرِهَ الْکٰافِرُونَ

هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدیٰ وَ دِینِ الْحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ ... (1)توبه (9) 32 و 33

یُرِیدُونَ لِیُطْفِؤُا نُورَ اللّٰهِ بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ اللّٰهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْکٰافِرُونَ

هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدیٰ وَ دِینِ الْحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْمُشْرِکُونَ . (2)صفّ (61) 8 و 9

رَسُولاً یَتْلُوا عَلَیْکُمْ آیٰاتِ اللّٰهِ مُبَیِّنٰاتٍ لِیُخْرِجَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ ... (3)طلاق (65) 11

124. محمد صلی الله علیه و آله ، نور خدا و فرستادۀ او برای هدایت بشر:

یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ قَدْ جٰاءَکُمْ رَسُولُنٰا یُبَیِّنُ لَکُمْ ... قَدْ جٰاءَکُمْ مِنَ اللّٰهِ نُورٌ وَ کِتٰابٌ مُبِینٌ یَهْدِی بِهِ


1) 1) . مقصود از«رسول»در آیه، محمّد صلی الله علیه و آله است.(مجمع البیان، ج 5-6، ص 38)

2) 2) . مقصود از«رسول»در آیه، محمّد صلی الله علیه و آله است.(روح المعانی، ج 15، ص 130)

3) 3) . مقصود از«رسولاً»محمّد صلی الله علیه و آله است.(تفسیر التحریر و التنویر، ج 28، ص 337)

اَللّٰهُ .... مائده (5) 15 و 16

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ إِنّٰا أَرْسَلْنٰاکَ شٰاهِداً وَ مُبَشِّراً وَ نَذِیراً

وَ دٰاعِیاً إِلَی اللّٰهِ بِإِذْنِهِ وَ سِرٰاجاً مُنِیراً. احزاب (33) 45 و 46

125. جلوۀ برکت خدا به صورت نور (نبوت) بر موسی علیه السلام در وادی مقدس:

إِذْ قٰالَ مُوسیٰ لِأَهْلِهِ إِنِّی آنَسْتُ نٰاراً سَآتِیکُمْ مِنْهٰا بِخَبَرٍ أَوْ آتِیکُمْ بِشِهٰابٍ قَبَسٍ لَعَلَّکُمْ تَصْطَلُونَ

فَلَمّٰا جٰاءَهٰا نُودِیَ أَنْ بُورِکَ مَنْ فِی النّٰارِ وَ مَنْ حَوْلَهٰا وَ سُبْحٰانَ اللّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِینَ . (1)نمل (27) 7 و 8

فَلَمّٰا قَضیٰ مُوسَی الْأَجَلَ وَ سٰارَ بِأَهْلِهِ آنَسَ مِنْ جٰانِبِ الطُّورِ نٰاراً قٰالَ لِأَهْلِهِ امْکُثُوا إِنِّی آنَسْتُ نٰاراً لَعَلِّی آتِیکُمْ مِنْهٰا بِخَبَرٍ أَوْ جَذْوَةٍ مِنَ النّٰارِ لَعَلَّکُمْ تَصْطَلُونَ . قصص (28) 29

126. تبلیغات سوء کافران به مثابۀ پفی ناچیز، در مقابل نور خدا:

یُرِیدُونَ أَنْ یُطْفِؤُا نُورَ اللّٰهِ بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ یَأْبَی اللّٰهُ إِلاّٰ أَنْ یُتِمَّ نُورَهُ وَ لَوْ کَرِهَ الْکٰافِرُونَ . توبه (9) 32

یُرِیدُونَ لِیُطْفِؤُا نُورَ اللّٰهِ بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ اللّٰهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْکٰافِرُونَ . صفّ (61) 8

اطفای نور خدا
127. تلاش کافران، برای خاموش کردن نور خدا:

یُرِیدُونَ أَنْ یُطْفِؤُا نُورَ اللّٰهِ بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ یَأْبَی اللّٰهُ إِلاّٰ أَنْ یُتِمَّ نُورَهُ وَ لَوْ کَرِهَ الْکٰافِرُونَ . توبه (9) 32

یُرِیدُونَ لِیُطْفِؤُا نُورَ اللّٰهِ بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ اللّٰهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْکٰافِرُونَ . صفّ (61) 8

128. تلاش بی‌امان یهود و نصارا، با هدف خاموش کردن نور الهی (اسلام) با سخنان و تبلیغات خود:

اِتَّخَذُوا أَحْبٰارَهُمْ وَ رُهْبٰانَهُمْ أَرْبٰاباً مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَ الْمَسِیحَ ابْنَ مَرْیَمَ ... یُرِیدُونَ أَنْ یُطْفِؤُا نُورَ اللّٰهِ بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ یَأْبَی اللّٰهُ إِلاّٰ أَنْ یُتِمَّ نُورَهُ ... (2)توبه (9) 31 و 32

وَ إِذْ قٰالَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ إِنِّی رَسُولُ اللّٰهِ إِلَیْکُمْ مُصَدِّقاً لِمٰا بَیْنَ یَدَیَّ مِنَ التَّوْرٰاةِ وَ مُبَشِّراً بِرَسُولٍ یَأْتِی مِنْ بَعْدِی اسْمُهُ أَحْمَدُ فَلَمّٰا جٰاءَهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ قٰالُوا هٰذٰا سِحْرٌ مُبِینٌ

یُرِیدُونَ لِیُطْفِؤُا نُورَ اللّٰهِ بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ اللّٰهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْکٰافِرُونَ . صفّ (61) 6 و 8

129. پیروی کورکورانۀ یهود و نصاری از احبار و راهبان خود، در راستای خاموش کردن نور الهی:

اِتَّخَذُوا أَحْبٰارَهُمْ وَ رُهْبٰانَهُمْ أَرْبٰاباً مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَ الْمَسِیحَ ابْنَ مَرْیَمَ وَ مٰا أُمِرُوا إِلاّٰ لِیَعْبُدُوا إِلٰهاً وٰاحِداً لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ سُبْحٰانَهُ عَمّٰا یُشْرِکُونَ

یُرِیدُونَ أَنْ یُطْفِؤُا نُورَ اللّٰهِ بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ یَأْبَی اللّٰهُ إِلاّٰ


1) 1) . آتشی که موسی علیه السلام دید، نور خدا بود. (جامع البیان، ج 11، جزء 19، ص 133 -\134)

2) 2) .«بافواههم»یعنی با گفتار باطل‌شان. (روح المعانی، ج 6، جزء 10، ص 277)

أَنْ یُتِمَّ نُورَهُ وَ لَوْ کَرِهَ الْکٰافِرُونَ . توبه (9) 31 و 32

130. تلاش برای خاموش کردن نور خدا، تلاشی بی‌فرجام:

یُرِیدُونَ أَنْ یُطْفِؤُا نُورَ اللّٰهِ بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ یَأْبَی اللّٰهُ إِلاّٰ أَنْ یُتِمَّ نُورَهُ وَ لَوْ کَرِهَ الْکٰافِرُونَ . توبه (9) 32

یُرِیدُونَ لِیُطْفِؤُا نُورَ اللّٰهِ بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ اللّٰهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْکٰافِرُونَ . صفّ (61) 8

بهره‌مندان از نور خدا
1. متّقین
131. مؤمنان با تقوا، بهره‌مند از نور خداوند، برای پیمودن راه کمال و رشد:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّٰهَ وَ آمِنُوا بِرَسُولِهِ یُؤْتِکُمْ کِفْلَیْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ وَ یَجْعَلْ لَکُمْ نُوراً تَمْشُونَ بِهِ ... . حدید (57) 28

2. مؤمنان
132. ایمان مؤمنان به خداوند و رسول، و رعایت تقوا، موجب برخورداری آنان از نور الهی:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّٰهَ وَ آمِنُوا بِرَسُولِهِ ... وَ یَجْعَلْ لَکُمْ نُوراً تَمْشُونَ بِهِ .... حدید (57) 28

133. عمل صالح و شایستۀ مؤمنان، عاملی برای سوق دادن آنان به‌سوی نور الهی:

رَسُولاً یَتْلُوا عَلَیْکُمْ آیٰاتِ اللّٰهِ مُبَیِّنٰاتٍ لِیُخْرِجَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ ... . طلاق (65) 11

134. ایمان مؤمنان به خداوند، موجب کشیده شدن آنان به‌سوی نور:

رَسُولاً یَتْلُوا عَلَیْکُمْ آیٰاتِ اللّٰهِ مُبَیِّنٰاتٍ لِیُخْرِجَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ .... طلاق (65) 11

تشبیه نور خدا
135. تشبیه نور خداوند به چراغی در چراغدان و در حباب بلورین، جهت تفکر مردم برای فهم معارف و شناخت خداوند:

اَللّٰهُ نُورُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ کَمِشْکٰاةٍ فِیهٰا مِصْبٰاحٌ الْمِصْبٰاحُ فِی زُجٰاجَةٍ الزُّجٰاجَةُ کَأَنَّهٰا کَوْکَبٌ دُرِّیٌّ یُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبٰارَکَةٍ زَیْتُونَةٍ لاٰ شَرْقِیَّةٍ وَ لاٰ غَرْبِیَّةٍ یَکٰادُ زَیْتُهٰا یُضِیءُ

وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نٰارٌ ... وَ یَضْرِبُ اللّٰهُ الْأَمْثٰالَ لِلنّٰاسِ ... (1)نور (24) 35

136. نور خدا همانند چراغدانی در برگرفتۀ چراغی در میان آبگینۀ بلورین و چونان ستارۀ درخشان، چراغی فروزان از روغن زیتون:

اَللّٰهُ نُورُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ کَمِشْکٰاةٍ فِیهٰا مِصْبٰاحٌ الْمِصْبٰاحُ فِی زُجٰاجَةٍ الزُّجٰاجَةُ کَأَنَّهٰا کَوْکَبٌ دُرِّیٌّ ... یُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبٰارَکَةٍ زَیْتُونَةٍ لاٰ


1) 1) . بنا بر یک احتمال، مقصود از«نور»در آیه نور خدا است.(مجمع البیان، ج 7-8، ص 224)

شَرْقِیَّةٍ وَ لاٰ غَرْبِیَّةٍ یَکٰادُ زَیْتُهٰا یُضِیءُ

وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نٰارٌ .... نور (24) 35

137. تشبیه قلوب منوّر به نور الهی، به حباب شیشه‌ای حاوی نوری تابان:

اَللّٰهُ نُورُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ کَمِشْکٰاةٍ فِیهٰا مِصْبٰاحٌ الْمِصْبٰاحُ فِی زُجٰاجَةٍ الزُّجٰاجَةُ کَأَنَّهٰا کَوْکَبٌ دُرِّیٌّ ... (1)نور (24) 35

محرومان از نور خدا
138. کافران، اسیر ظلمات و محروم از نور خدا:

وَ الَّذِینَ کَفَرُوا ... أَوْ کَظُلُمٰاتٍ فِی بَحْرٍ لُجِّیٍّ یَغْشٰاهُ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ سَحٰابٌ ظُلُمٰاتٌ بَعْضُهٰا فَوْقَ بَعْضٍ إِذٰا أَخْرَجَ یَدَهُ لَمْ یَکَدْ یَرٰاهٰا وَ مَنْ لَمْ یَجْعَلِ اللّٰهُ لَهُ نُوراً فَمٰا لَهُ مِنْ نُورٍ. نور (24) 39 و 40

139. محرومین از نور خدا، بی‌بهره از هرگونه هدایت:

... وَ مَنْ لَمْ یَجْعَلِ اللّٰهُ لَهُ نُوراً فَمٰا لَهُ مِنْ نُورٍ. نور (24) 40

140. کفرپیشگان محروم از نور هدایت خداوند، فرورفته در ضلالت و سردرگمی:

أَوْ کَظُلُمٰاتٍ فِی بَحْرٍ لُجِّیٍّ یَغْشٰاهُ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ سَحٰابٌ ظُلُمٰاتٌ بَعْضُهٰا فَوْقَ بَعْضٍ إِذٰا أَخْرَجَ یَدَهُ لَمْ یَکَدْ یَرٰاهٰا وَ مَنْ لَمْ یَجْعَلِ اللّٰهُ لَهُ نُوراً فَمٰا لَهُ مِنْ نُورٍ. نور (24) 40

نیز ==> همین مدخل، محرومیّت از نور

ویژگیهای نور خدا
1. ذاتی
141. ذاتی بودن نور خدا:

اَللّٰهُ نُورُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ ... (2)نور (24) 35

2. شدّت روشنایی
142. نور خداوند، در نهایت شدّت و روشنایی، و عاری از هرگونه ظلمت و تاریکی:

اَللّٰهُ نُورُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ ... نُورٌ عَلیٰ نُورٍ ... (3)نور (24) 35


1) 1) . در روایتی از امام باقر علیه السلام در تفسیر آیۀ شریفه آمده است که مراد از«مثل نوره»مثل هدایت خداوند در قلب مؤمن می‌باشد که به چراغدانی تشبیه شده است. (تفسیر قمی، ج 2، ص 103)

2) 2) . نور، چیزی است که خود آشکار است و اشیای دیگر به‌واسطۀ آن آشکار می‌گردد. این معنا نخستین معنایی است که لفظ نور برای آن وضع شده و سپس عمومیت پیدا کرده و به گونۀ استعاره یا معنای حقیقی دوم برای هر چیزی که وسیلۀ آشکار شدن محسوسات باشد استعمال شده است، پس هریک از حواس [پنجگانه] نور یا دارای نور شمرده شده است، سپس عمومیت پیدا کرده و غیر محسوسی مانند عقل نیز نور شمرده شده است، زیرا معقولات به‌وسیلۀ آن آشکار می‌شوند، سپس چون اشیای ممکن‌الوجود با ایجاد خدای متعال وجود پیدا کرده‌اند، خداوند کامل‌ترین مصداق نور است، پس خداوند سبحان نوری است که آسمانها و زمین به وسیله‌اش ظاهر و آشکار می‌شوند و این مراد از سخن خداوند«اللّه نور السّماوات و الارض»است. (المیزان، ج 15، ص 122)

3) 3) . حرف«علی»در«نور علی نور»برای استعلای مجازی و به معنای تعاون است و غرض از آن بیان شدت نور الهی و خالص بودن آن از هر ظلمت و تاریکی است

3. شفافیّت
143. نور خدا، ذاتی و شفاف، و به دور از هرگونه تیرگی:

اَللّٰهُ نُورُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ کَمِشْکٰاةٍ فِیهٰا مِصْبٰاحٌ الْمِصْبٰاحُ فِی زُجٰاجَةٍ الزُّجٰاجَةُ کَأَنَّهٰا کَوْکَبٌ دُرِّیٌّ یُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ ... یَکٰادُ زَیْتُهٰا یُضِیءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نٰارٌ ... (1)نور (24) 35

هدایت به‌سوی نور خدا
144. خداوند، هدایتگر مردم به‌سوی نور خود، از طریق نزول آیات و تبیین سرگذشت امّتهای پیشین، و موعظه و انذار:

وَ لَقَدْ أَنْزَلْنٰا إِلَیْکُمْ آیٰاتٍ مُبَیِّنٰاتٍ وَ مَثَلاً مِنَ الَّذِینَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِکُمْ وَ مَوْعِظَةً .... یَهْدِی اللّٰهُ لِنُورِهِ مَنْ یَشٰاءُ .... نور (24) 34 و 35

145. هدایت انسانها به‌سوی نور خدا، تابع مشیّت او:

... یَهْدِی اللّٰهُ لِنُورِهِ مَنْ یَشٰاءُ .... نور (24) 35

... وَ لٰکِنْ جَعَلْنٰاهُ نُوراً نَهْدِی بِهِ مَنْ نَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِنٰا .... شوری (42) 52

9. ربوبیت
146. شناخت ربوبیت پروردگار، از مصادیق کامل نور:

قُلْ مَنْ رَبُّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ قُلِ اللّٰهُ ... قُلْ ... أَمْ هَلْ تَسْتَوِی الظُّلُمٰاتُ وَ النُّورُ أَمْ جَعَلُوا لِلّٰهِ شُرَکٰاءَ ... کَخَلْقِهِ فَتَشٰابَهَ الْخَلْقُ عَلَیْهِمْ .... رعد (13) 16

10. صراط مستقیم
147. نیل به صراط مستقیم خداوند عزیز و حمید، از مصادیق نور:

الر کِتٰابٌ أَنْزَلْنٰاهُ إِلَیْکَ لِتُخْرِجَ النّٰاسَ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ بِإِذْنِ رَبِّهِمْ إِلیٰ صِرٰاطِ الْعَزِیزِ الْحَمِیدِ. ابراهیم (14) 1

11. علم
148. علم، نوری موجب هدایت:

أَ وَ مَنْ کٰانَ مَیْتاً فَأَحْیَیْنٰاهُ وَ جَعَلْنٰا لَهُ نُوراً یَمْشِی بِهِ فِی النّٰاسِ کَمَنْ مَثَلُهُ فِی الظُّلُمٰاتِ لَیْسَ بِخٰارِجٍ مِنْهٰا کَذٰلِکَ زُیِّنَ لِلْکٰافِرِینَ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ . (2)انعام (6) 122

هُوَ الَّذِی یُصَلِّی عَلَیْکُمْ وَ مَلاٰئِکَتُهُ لِیُخْرِجَکُمْ مِنَ


1) 1) . براساس دو نکته است که در تشبیه نور خدا وجود دارد: 1. روغن و مایۀ نور، بدون عامل خارجی (عامل آتش‌زا) مشتعل و نورافشان است (و لو لم تمسسه نار) این حکایت از آن دارد که نور خدا از خود او است. 2. نور چراغ، همچون ستاره‌ای درخشان بسیار پرفروغ و شفاف است و این بیانگر این حقیقت است که نور خدا، از هرگونه تیرگی و کدری منزه است

2) 2) . بنا بر احتمالی، مراد از«نور»، علم است که در برابر جهل و ظلمت است و به‌وسیلۀ آن انسان هدایت می‌شود. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 447)

اَلظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ وَ کٰانَ بِالْمُؤْمِنِینَ رَحِیماً. (1)احزاب (33) 43

12. قرآن
149. قرآن، کتاب نور و هدایت برای بشر:

یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ قَدْ جٰاءَکُمْ رَسُولُنٰا یُبَیِّنُ لَکُمْ کَثِیراً مِمّٰا کُنْتُمْ تُخْفُونَ مِنَ الْکِتٰابِ وَ یَعْفُوا عَنْ کَثِیرٍ قَدْ جٰاءَکُمْ مِنَ اللّٰهِ نُورٌ وَ کِتٰابٌ مُبِینٌ

یَهْدِی بِهِ اللّٰهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوٰانَهُ سُبُلَ السَّلاٰمِ وَ یُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ بِإِذْنِهِ وَ یَهْدِیهِمْ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ . مائده (5) 15 و 16

أَ وَ مَنْ کٰانَ مَیْتاً فَأَحْیَیْنٰاهُ وَ جَعَلْنٰا لَهُ نُوراً یَمْشِی بِهِ فِی النّٰاسِ کَمَنْ مَثَلُهُ فِی الظُّلُمٰاتِ لَیْسَ بِخٰارِجٍ مِنْهٰا ... (2)انعام (6) 122

... وَ اتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِی أُنْزِلَ مَعَهُ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ . اعراف (7) 157

یُرِیدُونَ أَنْ یُطْفِؤُا نُورَ اللّٰهِ بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ یَأْبَی اللّٰهُ إِلاّٰ أَنْ یُتِمَّ نُورَهُ وَ لَوْ کَرِهَ الْکٰافِرُونَ . (3)توبه (9) 32

وَ کَذٰلِکَ أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنٰا مٰا کُنْتَ تَدْرِی مَا الْکِتٰابُ وَ لاَ الْإِیمٰانُ وَ لٰکِنْ جَعَلْنٰاهُ نُوراً نَهْدِی بِهِ مَنْ نَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِنٰا .... شوری (42) 52

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّٰهَ وَ آمِنُوا بِرَسُولِهِ یُؤْتِکُمْ کِفْلَیْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ وَ یَجْعَلْ لَکُمْ نُوراً تَمْشُونَ بِهِ وَ یَغْفِرْ لَکُمْ وَ اللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ . (4)حدید (57) 28

یُرِیدُونَ لِیُطْفِؤُا نُورَ اللّٰهِ بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ اللّٰهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْکٰافِرُونَ . صفّ (61) 8

فَآمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ النُّورِ الَّذِی أَنْزَلْنٰا وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ. تغابن (64) 8

رَسُولاً یَتْلُوا عَلَیْکُمْ آیٰاتِ اللّٰهِ مُبَیِّنٰاتٍ لِیُخْرِجَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ .... طلاق (65) 11

150. پیروی از نور (قرآن)، موجب رستگاری انسان:

... وَ اتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِی أُنْزِلَ مَعَهُ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ . اعراف (7) 157

151. نور قرآن، خارج‌کنندۀ انسان از ظلمت به‌سوی نور:

... قَدْ جٰاءَکُمْ مِنَ اللّٰهِ نُورٌ وَ کِتٰابٌ مُبِینٌ یَهْدِی بِهِ اللّٰهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوٰانَهُ سُبُلَ السَّلاٰمِ وَ یُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ بِإِذْنِهِ ... (5)مائده (5) 15 و 16


1) 1) . مراد از نور، معرفت است، مقابل ظلمت که جهل است. (مجمع البیان، ج 7 -\8، ص 470)

2) 2) . بنا بر احتمالی، مراد از نور، قرآن است. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 447)

3) 3) . بنا بر قولی، مراد از«نور اللّه»قرآن است. (انوار التنزیل، بیضاوی، ج 3، ص 79؛ البحر المحیط، ج 2، ص 375؛ بحر العلوم، ج 2، ص 54)

4) 4) . گفته شده: مراد از نور، قرآن است. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 309)

5) 5) . مراد از«نور»قرآن است. (المیزان، ج 5، ص 244؛ تفسیر بیضاوی، ج 2، ص 120؛ الکشاف، ج 1، ص 617)

152. نور (قرآن)، بیان‌کنندۀ واقعیتها و حقایق و افشاگر کتمانها:

یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ قَدْ جٰاءَکُمْ رَسُولُنٰا یُبَیِّنُ لَکُمْ کَثِیراً مِمّٰا کُنْتُمْ تُخْفُونَ مِنَ الْکِتٰابِ وَ یَعْفُوا عَنْ کَثِیرٍ قَدْ جٰاءَکُمْ مِنَ اللّٰهِ نُورٌ وَ کِتٰابٌ مُبِینٌ . مائده (5) 15

153. ارسال نور (قرآن) از سوی خداوند به‌سوی بشر، جهت هدایت آنان به راههای سلامت:

... قَدْ جٰاءَکُمْ مِنَ اللّٰهِ نُورٌ وَ کِتٰابٌ مُبِینٌ یَهْدِی بِهِ اللّٰهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوٰانَهُ سُبُلَ السَّلاٰمِ ... (1)مائده (5) 15 و 16

154. نور قرآن، غیر قابل خاموش شدن:

أَ وَ مَنْ کٰانَ مَیْتاً فَأَحْیَیْنٰاهُ وَ جَعَلْنٰا لَهُ نُوراً یَمْشِی بِهِ فِی النّٰاسِ کَمَنْ مَثَلُهُ فِی الظُّلُمٰاتِ لَیْسَ بِخٰارِجٍ مِنْهٰا کَذٰلِکَ زُیِّنَ لِلْکٰافِرِینَ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ . (2)انعام (6) 122

یُرِیدُونَ أَنْ یُطْفِؤُا نُورَ اللّٰهِ بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ یَأْبَی اللّٰهُ إِلاّٰ أَنْ یُتِمَّ نُورَهُ وَ لَوْ کَرِهَ الْکٰافِرُونَ . توبه (9) 32

یُرِیدُونَ لِیُطْفِؤُا نُورَ اللّٰهِ بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ اللّٰهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْکٰافِرُونَ . صفّ (61) 8

155. نور قرآن، راهگشا در قیامت، برای ایمان‌آورندگان به خدا و رسول و دارای عمل شایسته:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّٰهَ وَ آمِنُوا بِرَسُولِهِ یُؤْتِکُمْ کِفْلَیْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ وَ یَجْعَلْ لَکُمْ نُوراً تَمْشُونَ بِهِ وَ یَغْفِرْ لَکُمْ وَ اللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ . حدید (57) 28

13. محمد صلی الله علیه و آله
156. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله ، از مصادیق نور برای هدایت انسانها:

یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ قَدْ جٰاءَکُمْ رَسُولُنٰا یُبَیِّنُ لَکُمْ کَثِیراً مِمّٰا کُنْتُمْ تُخْفُونَ مِنَ الْکِتٰابِ وَ یَعْفُوا عَنْ کَثِیرٍ قَدْ جٰاءَکُمْ مِنَ اللّٰهِ نُورٌ وَ کِتٰابٌ مُبِینٌ . (3)مائده (5) 15

... مَثَلُ نُورِهِ کَمِشْکٰاةٍ ... (4)نور (24) 35

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ إِنّٰا أَرْسَلْنٰاکَ .... وَ سِرٰاجاً مُنِیراً. احزاب (33) 45 و 46

157. مثال نور محمّد صلی الله علیه و آله ، همانند شیشه‌ای با چراغ روشن در فراسوی آن:

اَللّٰهُ نُورُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ کَمِشْکٰاةٍ فِیهٰا مِصْبٰاحٌ الْمِصْبٰاحُ فِی زُجٰاجَةٍ .... نور (24) 35

158. نور پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله همانند چراغی روشن، در هدایت کردن مردم:

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ إِنّٰا أَرْسَلْنٰاکَ .... وَ سِرٰاجاً مُنِیراً. (5)


1) 1) . مقصود از«سبل السلام»راه سلامت و نجات از عذاب خداوند است. (الکشاف، ج 1، ص 617؛ المحرر الوجیز، ج 2، ص 171)

2) 2) . بنا بر قولی، مقصود از نور در آیه، قرآن است. (التفسیر الکبیر، ج 5، جزء 13، ص 133)

3) 3) . مراد از«نور»، محمّد صلی الله علیه و آله است. (التفسیر الکبیر، ج 4، جزء 11، ص 327)

4) 4) . بنا بر قولی، مقصود از«نور»در این آیه، محمّد صلی الله علیه و آله است.(جامع البیان، ج 10، ص 136)

5) 5) . آنچه با فتیله و روغن روشن می‌شود. از هر چیز نورانی، به سراج تعبیر می‌شود. (مفردات، ص 406،«سراج»)«سراجا منیراً»یعنی تولّای پیامبر صلی الله علیه و آله به منزلۀ نوری است که خلق را هدایت می‌کند. (التبیان، ج 8، ص 349)

احزاب (33) 45 و 46

159. پیروی از نور محمّد صلی الله علیه و آله موجب پاداش مضاعف از سوی خداوند:

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ إِنّٰا أَرْسَلْنٰاکَ .... وَ سِرٰاجاً مُنِیراً وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِینَ بِأَنَّ لَهُمْ مِنَ اللّٰهِ فَضْلاً کَبِیراً. احزاب (33) 45 -\47

160. ارسال پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله همانند نور جهت هدایت، منّتی از سوی خداوند به مؤمنان:

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ إِنّٰا أَرْسَلْنٰاکَ ... وَ دٰاعِیاً إِلَی اللّٰهِ بِإِذْنِهِ وَ سِرٰاجاً مُنِیراً وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِینَ بِأَنَّ لَهُمْ مِنَ اللّٰهِ فَضْلاً کَبِیراً. احزاب (33) 45 -\47

14. مؤمنان
161. مؤمن، از مصادیق نور برای هدایت انسانها:

... مَثَلُ نُورِهِ کَمِشْکٰاةٍ ... (1)نور (24) 35

162. احاطۀ نور مؤمنان از اطراف آنان، در قیامت:

یَوْمَ تَرَی الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ یَسْعیٰ نُورُهُمْ بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ بِأَیْمٰانِهِمْ .... حدید (57) 12

یَوْمَ لاٰ یُخْزِی اللّٰهُ النَّبِیَّ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ نُورُهُمْ یَسْعیٰ بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ بِأَیْمٰانِهِمْ .... تحریم (66) 8

163. درخشش نور مؤمنان، موجب روشن شدن راه ایشان، از پیش رو و سمت راست آنان، در قیامت:

یَوْمَ تَرَی الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ یَسْعیٰ نُورُهُمْ بَیْنَ


1) 1) .«مثل نوره»یعنی نور مؤمن. (جامع البیان، ج 10، ص 136)

أَیْدِیهِمْ وَ بِأَیْمٰانِهِمْ .... حدید (57) 12

... یَوْمَ لاٰ یُخْزِی اللّٰهُ النَّبِیَّ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ نُورُهُمْ یَسْعیٰ بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ بِأَیْمٰانِهِمْ .... تحریم (66) 8

164. مؤمنان، خواستار کامل شدن نورشان از پروردگار خویش، در قیامت:

... یَوْمَ لاٰ یُخْزِی اللّٰهُ النَّبِیَّ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ نُورُهُمْ یَسْعیٰ بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ بِأَیْمٰانِهِمْ یَقُولُونَ رَبَّنٰا أَتْمِمْ لَنٰا نُورَنٰا .... تحریم (66) 8

165. نورانی بودن و درخشندگی چهرۀ انسانهای پاک و خداترس، در قیامت:

وَ أَمّٰا مَنْ جٰاءَکَ یَسْعیٰ

وَ هُوَ یَخْشیٰ

وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ مُسْفِرَةٌ . (1)عبس (80) 8 و 9 و 38

منابع نور

1. آتش

166. آتش، دارای نورانیّتی محدود و موقت:

مَثَلُهُمْ کَمَثَلِ الَّذِی اسْتَوْقَدَ نٰاراً فَلَمّٰا أَضٰاءَتْ مٰا حَوْلَهُ ذَهَبَ اللّٰهُ بِنُورِهِمْ وَ تَرَکَهُمْ فِی ظُلُمٰاتٍ لاٰ یُبْصِرُونَ . بقره (2) 17

167. استفادۀ بشر از نور آتش، جهت دیدن اطراف خود:

... اِسْتَوْقَدَ نٰاراً فَلَمّٰا أَضٰاءَتْ مٰا حَوْلَهُ ذَهَبَ اللّٰهُ بِنُورِهِمْ .... بقره (2) 17

2. برق

168. نور شدید برق، از عوامل زدایش بینایی چشم:

أَوْ کَصَیِّبٍ مِنَ السَّمٰاءِ فِیهِ ظُلُمٰاتٌ وَ رَعْدٌ وَ بَرْقٌ .... یَکٰادُ الْبَرْقُ یَخْطَفُ أَبْصٰارَهُمْ .... بقره (2) 19 و 20

... یَکٰادُ سَنٰا بَرْقِهِ یَذْهَبُ بِالْأَبْصٰارِ. نور (24) 43

3. خدا

169. خداوند، منشأ نور آسمانها و زمین:

اَللّٰهُ نُورُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ . نور (24) 35

4. خورشید

اشاره
170. خورشید، منبع نور و چراغ فروزان:

هُوَ الَّذِی جَعَلَ الشَّمْسَ ضِیٰاءً .... یونس (10) 5

وَ جَعَلْنٰا سِرٰاجاً وَهّٰاجاً. (2)نبأ (78) 13

وَ الشَّمْسِ وَ ضُحٰاهٰا. شمس (91) 1

وَ الضُّحیٰ . (3)ضحی (93) 1

171. آفرینش نور خورشید، براساس حق:

هُوَ الَّذِی جَعَلَ الشَّمْسَ ضِیٰاءً وَ الْقَمَرَ نُوراً وَ قَدَّرَهُ مَنٰازِلَ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِینَ وَ الْحِسٰابَ مٰا خَلَقَ اللّٰهُ ذٰلِکَ إِلاّٰ بِالْحَقِّ یُفَصِّلُ الْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ . یونس (10) 5

172. خورشید و نور افشانی آن، دارای عظمتی درخور سوگند خداوند:

وَ الشَّمْسِ وَ ضُحٰاهٰا. شمس (91) 1

وَ الضُّحیٰ . ضحی (93) 1

173. ایجاد نور خورشید از ذات آن، از سوی خداوند:

... وَ جَعَلَ الشَّمْسَ سِرٰاجاً. نوح (71) 16

وَ جَعَلْنٰا سِرٰاجاً وَهّٰاجاً. نبأ (78) 13

174. تفکر در نورانی قرار دادن خورشید، موجب پی بردن به عظمت پروردگار و شناخت او:

مٰا لَکُمْ لاٰ تَرْجُونَ لِلّٰهِ وَقٰاراً ... وَ جَعَلَ الشَّمْسَ سِرٰاجاً. (4)نوح (71) 13 و 16

175. آفرینش نور خورشید، روشن‌تر از نور ماه، با قدرت خداوند:

هُوَ الَّذِی جَعَلَ الشَّمْسَ ضِیٰاءً وَ الْقَمَرَ نُوراً وَ قَدَّرَهُ مَنٰازِلَ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِینَ وَ الْحِسٰابَ مٰا خَلَقَ اللّٰهُ ذٰلِکَ إِلاّٰ بِالْحَقِّ یُفَصِّلُ الْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ . (5)


1) 1) .«یسفر»به معنای درخشش و روشن شدن است و إسفار مختص به رنگ است(مفردات، ص 412،«سفر») و«مُسفره»به درخشنده و نوردهنده تفسیر شده است. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 561)

2) 2) . یعنی خورشید را منبع روشنایی قرار دادیم. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 537)

3) 3) . ضحی، منشأ نور آفتاب و گسترش شعاع آن است. (مفردات، ص 502،«ضحی»)

4) 4) .«وقار»یعنی عظمت. (مجمع البیان، ج 9-10، ص 543)

5) 5) . بنا بر قولی«ضیاء»و«نور»متباین‌اند. آنچه نورش ذاتی باشد«ضیاء»و آنچه نورش عرضی باشد نور نامیده می‌شود و چون خورشید نورش ذاتی است، کلمۀ ضیاء به آن نسبت داده شده است. (روح المعانی، ج 7، ص 98)

یونس (10) 5

176. پوشیده شدن نور خورشید، با فرارسیدن شب:

وَ الشَّمْسِ وَ ضُحٰاهٰا

وَ اللَّیْلِ إِذٰا یَغْشٰاهٰا. شمس (91) 1 و 4

177. ابرار، آسوده از گرمای نور خورشید، در بهشت:

إِنَّ الْأَبْرٰارَ ... مُتَّکِئِینَ فِیهٰا عَلَی الْأَرٰائِکِ لاٰ یَرَوْنَ فِیهٰا شَمْساً .... انسان (76) 5 و 13

178. نحوۀ تابش نور خورشید بر جانب چپ و راست غار اصحاب کهف، از آیات الهی:

... أَنَّ أَصْحٰابَ الْکَهْفِ ... وَ تَرَی الشَّمْسَ إِذٰا طَلَعَتْ تَزٰاوَرُ عَنْ کَهْفِهِمْ ذٰاتَ الْیَمِینِ وَ إِذٰا غَرَبَتْ تَقْرِضُهُمْ ذٰاتَ الشِّمٰالِ وَ هُمْ فِی فَجْوَةٍ مِنْهُ ذٰلِکَ مِنْ آیٰاتِ اللّٰهِ .... کهف (18) 9 و 17

179. تابش مستقیم نور خورشید بر بدن بعضی مردم زمان ذو القرنین در مشرق زمین، به علت بی‌سرپناهی و بی‌پوشاکی آنان:

وَ یَسْئَلُونَکَ عَنْ ذِی الْقَرْنَیْنِ ... حَتّٰی إِذٰا بَلَغَ مَطْلِعَ الشَّمْسِ وَجَدَهٰا تَطْلُعُ عَلیٰ قَوْمٍ لَمْ نَجْعَلْ لَهُمْ مِنْ دُونِهٰا سِتْراً. کهف (18) 83 و 90

180. ایجاد نور و روشنایی برای بشر، خارج از توان غیر خداوند:

قُلْ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللّٰهُ عَلَیْکُمُ اللَّیْلَ سَرْمَداً إِلیٰ یَوْمِ الْقِیٰامَةِ مَنْ إِلٰهٌ غَیْرُ اللّٰهِ یَأْتِیکُمْ بِضِیٰاءٍ أَ فَلاٰ تَسْمَعُونَ . قصص (28) 71

181. پیامبر صلی الله علیه و آله مأمور تسبیح خدا قبل از طلوع و غروب نور خورشید:

فَاصْبِرْ عَلیٰ مٰا یَقُولُونَ وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَ قَبْلَ غُرُوبِهٰا وَ مِنْ آنٰاءِ اللَّیْلِ فَسَبِّحْ وَ أَطْرٰافَ النَّهٰارِ لَعَلَّکَ تَرْضیٰ . طه (20) 130

فَاصْبِرْ عَلیٰ مٰا یَقُولُونَ وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَ قَبْلَ الْغُرُوبِ . ق (50) 39

182. بی‌فروغ شدن نور خورشید، در آستانۀ برپایی قیامت:

وَ جُمِعَ الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ

یَقُولُ الْإِنْسٰانُ یَوْمَئِذٍ أَیْنَ الْمَفَرُّ. (1)قیامت (75) 9 و 10

إِذَا الشَّمْسُ کُوِّرَتْ . تکویر (81) 1

183. رفتن نور خورشید، در آستانۀ برپایی قیامت:

وَ جُمِعَ الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ. (2)قیامت (75) 9

إِذَا الشَّمْسُ کُوِّرَتْ . (3)تکویر (81) 1


1) 1) . جمع بین خورشید و ماه با از بین رفتن نور آن دو با خسوف ماه است. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 598)

2) 2) . جمع بین خورشید و ماه به جمع بین آن دو در رفتن روشنایی و نور آنها به‌وسیلۀ خسوف است. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 502)

3) 3) .«کوّرت»به رفتن نور و روشنایی تفسیر شده است. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 15، جزء 30، ص 141)

184. رفتن نور خورشید در آستانۀ قیامت، موجب از بین رفتن نور ستارگان:

إِذَا الشَّمْسُ کُوِّرَتْ

وَ إِذَا النُّجُومُ انْکَدَرَتْ . (1)تکویر (81) 1 و 2

185. نورانیت و فروزندگی خورشید، جلوه‌ای از ربوبیت و تدبیر خداوند:

إِنَّ رَبَّکُمُ اللّٰهُ ... هُوَ الَّذِی جَعَلَ الشَّمْسَ ضِیٰاءً .... یونس (10) 3 و 5

آثار نور خورشید
186. نور افشانی خورشید در آسمان، به امر خداوند:

هُوَ الَّذِی جَعَلَ الشَّمْسَ ضِیٰاءً .... یونس (10) 5

187. خورشید، دارای نور و گرمای شدید:

وَ جَعَلْنٰا سِرٰاجاً وَهّٰاجاً. (2)نبأ (78) 13

188. بهره‌گیری ماه، از نور خورشید:

وَ الشَّمْسِ وَ ضُحٰاهٰا

وَ الْقَمَرِ إِذٰا تَلاٰهٰا. شمس (91) 1 و 2

خلقت نور خورشید
189. نور خورشید، همانند خورشید، آفریده شده به فرمان خداوند:

وَ جَعَلْنٰا سِرٰاجاً وَهّٰاجاً. (3)نبأ (78) 13

قسم به نور خورشید
190. سوگند خداوند به نور گستردۀ خورشید، به هنگام چاشت:

وَ الشَّمْسِ وَ ضُحٰاهٰا. شمس (91) 1

وَ الضُّحیٰ . ضحی (93) 1

191. سوگند خداوند به نور خورشید، برای تأکید بر قطع نشدن ارتباط او با پیامبر صلی الله علیه و آله و بغض و کینه نداشتن او:

وَ الضُّحیٰ

وَ اللَّیْلِ إِذٰا سَجیٰ

مٰا وَدَّعَکَ رَبُّکَ وَ مٰا قَلیٰ . (4)ضحی (93) 1 -\3

192. قسم خداوند به نور خورشید، برای تأکید به رستگاری اهل تزکیه:

وَ الشَّمْسِ وَ ضُحٰاهٰا

قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَکّٰاهٰا. شمس (91) 1 و 9

193. قسم خداوند به نور خورشید، برای تأکید بر زیانکاری و تباهی گناهکاران و نفسهای پلید:

وَ الشَّمْسِ وَ ضُحٰاهٰا

وَ قَدْ خٰابَ مَنْ دَسّٰاهٰا. شمس (91) 1 و 10

نیز ==> خورشید

5. ستارگان

اشاره

1) 1) . آنگاه که نور خورشید برود ستارگان تیره و تار می‌شوند. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 15، جزء 30، ص 141)

2) 2) .«وهج»به مجموع نور و حرارت گفته می‌شود.«و جعلنا سراجاً»یعنی خورشید را در نهایت درجه نور و حرارت قرار دادیم. (التفسیر الکبیر، ج 16، ص 8)

3) 3) .«جعلنا»یعنی خلقنا. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 15، جزء 30، ص 24)

4) 4) .«ضحی»یعنی نور روز.(مجمع البیان، ج 9-10، ص 765)

194. نور ستارگان، زینت‌بخش نزدیک‌ترین آسمان به زمینیان:

... وَ زَیَّنَّا السَّمٰاءَ الدُّنْیٰا بِمَصٰابِیحَ وَ حِفْظاً .... فصّلت (41) 12

وَ لَقَدْ زَیَّنَّا السَّمٰاءَ الدُّنْیٰا بِمَصٰابِیحَ وَ جَعَلْنٰاهٰا رُجُوماً لِلشَّیٰاطِینِ .... ملک (67) 5

195. بی‌فروغ شدن نور ستارگان، در آستانۀ قیامت:

فَإِذَا النُّجُومُ طُمِسَتْ . مرسلات (77) 8

وَ إِذَا النُّجُومُ انْکَدَرَتْ . تکویر (81) 2

196.«طارق»ستاره‌ای درخشنده و نورانی و شکافندۀ تاریکیها در آسمان:

وَ السَّمٰاءِ وَ الطّٰارِقِ

وَ مٰا أَدْرٰاکَ مَا الطّٰارِقُ

اَلنَّجْمُ الثّٰاقِبُ . طارق (86) 1 -\3

تشبیه به نور ستاره
197. تشبیه آبگینه به ستاره، به علت شدت نور چراغ در آبگینه، مانند نور ستاره:

اَللّٰهُ نُورُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ ... اَلْمِصْبٰاحُ فِی زُجٰاجَةٍ الزُّجٰاجَةُ کَأَنَّهٰا کَوْکَبٌ دُرِّیٌّ .... نور (24) 35

6 . صاعقه

(1) 198. بهره و حرکت منافقان از پرتو نور دیگران، همچون استفاده از نور صاعقه در تاریکیها:

مَثَلُهُمْ کَمَثَلِ الَّذِی اسْتَوْقَدَ نٰاراً فَلَمّٰا أَضٰاءَتْ مٰا حَوْلَهُ ذَهَبَ اللّٰهُ بِنُورِهِمْ وَ تَرَکَهُمْ فِی ظُلُمٰاتٍ لاٰ یُبْصِرُونَ

أَوْ کَصَیِّبٍ مِنَ السَّمٰاءِ فِیهِ ظُلُمٰاتٌ وَ رَعْدٌ وَ بَرْقٌ یَجْعَلُونَ أَصٰابِعَهُمْ فِی آذٰانِهِمْ مِنَ الصَّوٰاعِقِ حَذَرَ الْمَوْتِ وَ اللّٰهُ مُحِیطٌ بِالْکٰافِرِینَ ... کُلَّمٰا أَضٰاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِیهِ ... (2)بقره (2) 17 و 19 و 20

199. مثل ایمان منافقان، همچون گام برداشتن آنان در ظلمت بیابان به هنگام ایجاد نور از صاعقه:

أَوْ کَصَیِّبٍ مِنَ السَّمٰاءِ فِیهِ ظُلُمٰاتٌ وَ رَعْدٌ وَ بَرْقٌ یَجْعَلُونَ أَصٰابِعَهُمْ فِی آذٰانِهِمْ ... یَکٰادُ الْبَرْقُ یَخْطَفُ أَبْصٰارَهُمْ کُلَّمٰا أَضٰاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِیهِ وَ إِذٰا أَظْلَمَ عَلَیْهِمْ قٰامُوا .... بقره (2) 19 و 20

200. امکان مردن انسان، به‌وسیلۀ نور صاعقه:

وَ إِذْ قُلْتُمْ یٰا مُوسیٰ لَنْ نُؤْمِنَ لَکَ حَتّٰی نَرَی اللّٰهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْکُمُ الصّٰاعِقَةُ وَ أَنْتُمْ تَنْظُرُونَ . (3)بقره (2) 55


1) 1) . صاعقه از«صَعق»به معنای شدت صوت رعد است، و بر سه وجه آمده است: آتش، عذاب و مرگ (مفردات، ص 484،«صعق») بنابراین ممکن است در قرآن صاعقه در برق و آتشی که از ابر جستن می‌کند و یا آتشی که از رعد و برق شدید به وجود می‌آید به کار برده شود. (لسان العرب، ج 7، ص 348«صعق»)

2) 2) . آیۀ شریفه در بیان حال منافقان در قالب مثل است. (جلاء الاذهان، ج 1، ص 43؛ ایجاز البیان، ج 1، ص 72)

3) 3) . صاعقه وجوه مختلف دارد و اینجا«سبب موت»است نه موت، زیرا مرگ با جملۀ«انتم تنظرون»ناهماهنگ است، مگر اینکه سبب موت باشد تا با فقرۀ آخر آیه و آیۀ بعد سازگار باشد. (التفسیر الکبیر، ج 1، ص 521)

یَسْئَلُکَ أَهْلُ الْکِتٰابِ أَنْ تُنَزِّلَ عَلَیْهِمْ کِتٰاباً مِنَ السَّمٰاءِ فَقَدْ سَأَلُوا مُوسیٰ أَکْبَرَ مِنْ ذٰلِکَ فَقٰالُوا أَرِنَا اللّٰهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْهُمُ الصّٰاعِقَةُ بِظُلْمِهِمْ .... نساء (4) 153

7. ماه

201. آفرینش نور ماه، به امر خدا:

هُوَ الَّذِی جَعَلَ الشَّمْسَ ضِیٰاءً وَ الْقَمَرَ نُوراً ... یُفَصِّلُ الْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ . یونس (10) 5

202. ماه، چراغی نورانی و روشن در آسمان:

تَبٰارَکَ الَّذِی جَعَلَ فِی السَّمٰاءِ ... وَ قَمَراً مُنِیراً. فرقان (25) 61

203. نورافشانی ماه در آسمان، از سوی خداوند:

تَبٰارَکَ الَّذِی جَعَلَ فِی السَّمٰاءِ بُرُوجاً وَ جَعَلَ فِیهٰا سِرٰاجاً وَ قَمَراً مُنِیراً. فرقان (25) 61

هُوَ الَّذِی جَعَلَ الشَّمْسَ ضِیٰاءً وَ الْقَمَرَ نُوراً وَ قَدَّرَهُ مَنٰازِلَ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِینَ وَ الْحِسٰابَ مٰا خَلَقَ اللّٰهُ ذٰلِکَ إِلاّٰ بِالْحَقِّ یُفَصِّلُ الْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ . یونس (10) 5

204. نور ماه، کسب شده از نور خورشید:

... وَ جَعَلَ فِیهٰا سِرٰاجاً وَ قَمَراً مُنِیراً. فرقان (25) 61

وَ جَعَلَ الْقَمَرَ فِیهِنَّ نُوراً وَ جَعَلَ الشَّمْسَ سِرٰاجاً. نوح (71) 16

وَ الشَّمْسِ وَ ضُحٰاهٰا

وَ الْقَمَرِ إِذٰا تَلاٰهٰا. شمس (91) 1 و 2

205. نور و فروزندگی ماه، جلوه‌ای از ربوبیت و تدبیر خداوند:

إِنَّ رَبَّکُمُ اللّٰهُ ... هُوَ الَّذِی جَعَلَ الشَّمْسَ ضِیٰاءً وَ الْقَمَرَ نُوراً .... یونس (10) 3 و 5

منشأ نور

206. افاضۀ نور به بندگان، در انحصار خداوند:

اَللّٰهُ وَلِیُّ الَّذِینَ آمَنُوا یُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ .... بقره (2) 257

... وَ یُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ بِإِذْنِهِ .... مائده (5) 16

اَللّٰهُ نُورُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ ... یَهْدِی اللّٰهُ لِنُورِهِ مَنْ یَشٰاءُ .... نور (24) 35

... وَ مَنْ لَمْ یَجْعَلِ اللّٰهُ لَهُ نُوراً فَمٰا لَهُ مِنْ نُورٍ. نور (24) 40

هُوَ الَّذِی یُصَلِّی عَلَیْکُمْ وَ مَلاٰئِکَتُهُ لِیُخْرِجَکُمْ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ .... احزاب (33) 43

... جَعَلْنٰاهُ نُوراً نَهْدِی بِهِ مَنْ نَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِنٰا .... شوری (42) 52

207. علم الهی، مقتضی افاضۀ هدایت و نور خاص خود به مؤمنان:

... نُورٌ عَلیٰ نُورٍ یَهْدِی اللّٰهُ لِنُورِهِ مَنْ یَشٰاءُ ... وَ اللّٰهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ . نور (24) 35

208. نور و روشنایی روز، تفضّلی از سوی خداوند بر بندگان:

قُلْ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللّٰهُ عَلَیْکُمُ اللَّیْلَ سَرْمَداً إِلیٰ یَوْمِ الْقِیٰامَةِ مَنْ إِلٰهٌ غَیْرُ اللّٰهِ یَأْتِیکُمْ بِضِیٰاءٍ أَ فَلاٰ تَسْمَعُونَ . قصص (28) 71

اَللّٰهُ الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ اللَّیْلَ لِتَسْکُنُوا فِیهِ وَ النَّهٰارَ مُبْصِراً .... غافر (40) 61

209. مهربانی خدا، مقتضی افاضۀ نور خاص خود به مؤمنان و نجات آنان از تاریکیها:

هُوَ الَّذِی یُصَلِّی عَلَیْکُمْ وَ مَلاٰئِکَتُهُ لِیُخْرِجَکُمْ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ وَ کٰانَ بِالْمُؤْمِنِینَ رَحِیماً. احزاب (33) 43

210. هدایت مردم از سوی خداوند به نور خویش، برخاسته از مشیت او:

... یَهْدِی اللّٰهُ لِنُورِهِ مَنْ یَشٰاءُ .... نور (24) 35

211. هدایت مردم از سوی خداوند به نور خویش، برخاسته از علم فراگیر او:

... نُورٌ عَلیٰ نُورٍ یَهْدِی اللّٰهُ لِنُورِهِ مَنْ یَشٰاءُ ... وَ اللّٰهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ . نور (24) 35

212. خداوند، منشأ و سرچشمۀ نور و هدایت بشر:

... وَ مَنْ لَمْ یَجْعَلِ اللّٰهُ لَهُ نُوراً فَمٰا لَهُ مِنْ نُورٍ. نور (24) 40

213. خداوند، منشأ نورانیّت انجیل:

... وَ آتَیْنٰاهُ الْإِنْجِیلَ فِیهِ هُدیً وَ نُورٌ ... (1)مائده (5) 46

214. خداوند، منشأ نورانیّت بهشت:

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی ... وَ جَعَلَ الظُّلُمٰاتِ وَ النُّورَ ... (2)انعام (6) 1

215. خداوند، منشأ نورانیّت تورات:

إِنّٰا أَنْزَلْنَا التَّوْرٰاةَ فِیهٰا هُدیً وَ نُورٌ .... مائده (5) 44

وَ مٰا قَدَرُوا اللّٰهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قٰالُوا مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ عَلیٰ بَشَرٍ مِنْ شَیْءٍ قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْکِتٰابَ الَّذِی جٰاءَ بِهِ مُوسیٰ نُوراً .... انعام (6) 91

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا مُوسیٰ وَ هٰارُونَ الْفُرْقٰانَ وَ ضِیٰاءً وَ ذِکْراً لِلْمُتَّقِینَ . انبیاء (21) 48

216. خداوند، منشأ نورانیّت خورشید:

هُوَ الَّذِی جَعَلَ الشَّمْسَ ضِیٰاءً .... یونس (10) 5

تَبٰارَکَ الَّذِی جَعَلَ فِی السَّمٰاءِ ... وَ جَعَلَ فِیهٰا سِرٰاجاً .... فرقان (25) 61

... وَ جَعَلَ الشَّمْسَ سِرٰاجاً. نوح (71) 16

وَ جَعَلْنٰا سِرٰاجاً وَهّٰاجاً. نبأ (78) 13

217. خداوند، منشأ نورانیّت قرآن:

یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ قَدْ جٰاءَکُمْ رَسُولُنٰا یُبَیِّنُ لَکُمْ کَثِیراً مِمّٰا کُنْتُمْ تُخْفُونَ مِنَ الْکِتٰابِ وَ یَعْفُوا عَنْ کَثِیرٍ قَدْ


1) 1) . در این آیه، انجیل به نور و هدایت تشبیه شده است.(اعراب القرآن، درویش، ج 2، ص 492)

2) 2) . بنا بر قولی، مقصود از«نور»بهشت است.(مجمع البیان ج 3-4 ص 423)

جٰاءَکُمْ مِنَ اللّٰهِ نُورٌ وَ کِتٰابٌ مُبِینٌ . مائده (5) 15

... فَالَّذِینَ آمَنُوا بِهِ ... وَ اتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِی أُنْزِلَ مَعَهُ .... اعراف (7) 157

یُرِیدُونَ أَنْ یُطْفِؤُا نُورَ اللّٰهِ بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ یَأْبَی اللّٰهُ إِلاّٰ أَنْ یُتِمَّ نُورَهُ وَ لَوْ کَرِهَ الْکٰافِرُونَ . توبه (9) 32

وَ کَذٰلِکَ أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنٰا مٰا کُنْتَ تَدْرِی مَا الْکِتٰابُ وَ لاَ الْإِیمٰانُ وَ لٰکِنْ جَعَلْنٰاهُ نُوراً .... شوری (42) 52

یُرِیدُونَ لِیُطْفِؤُا نُورَ اللّٰهِ بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ اللّٰهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْکٰافِرُونَ . صفّ (61) 8

فَآمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ النُّورِ الَّذِی أَنْزَلْنٰا .... تغابن (64) 8

218. خداوند، منشأ نورانیّت روز:

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی ... وَ جَعَلَ الظُّلُمٰاتِ وَ النُّورَ .... انعام (6) 1

219. خداوند، منشأ نورانیّت ماه:

هُوَ الَّذِی جَعَلَ ... وَ الْقَمَرَ نُوراً .... یونس (10) 5

تَبٰارَکَ الَّذِی جَعَلَ فِی السَّمٰاءِ ... وَ قَمَراً مُنِیراً. فرقان (25) 61

وَ جَعَلَ الْقَمَرَ فِیهِنَّ نُوراً .... نوح (71) 16

220. خداوند، منشأ نورانیّت محمّد صلی الله علیه و آله :

یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ قَدْ جٰاءَکُمْ رَسُولُنٰا ... قَدْ جٰاءَکُمْ مِنَ اللّٰهِ نُورٌ .... مائده (5) 15

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ إِنّٰا أَرْسَلْنٰاکَ شٰاهِداً .... وَ سِرٰاجاً مُنِیراً. احزاب (33) 45 و 46

نعمت نور

221. روشنایی نور، نعمتی الهی و درخور شکر و سپاس:

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی ... وَ جَعَلَ الظُّلُمٰاتِ وَ النُّورَ .... انعام (6) 1

قُلْ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللّٰهُ عَلَیْکُمُ اللَّیْلَ سَرْمَداً إِلیٰ یَوْمِ الْقِیٰامَةِ مَنْ إِلٰهٌ غَیْرُ اللّٰهِ یَأْتِیکُمْ بِضِیٰاءٍ ...

وَ مِنْ رَحْمَتِهِ جَعَلَ لَکُمُ اللَّیْلَ وَ النَّهٰارَ لِتَسْکُنُوا فِیهِ وَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . قصص (28) 71 و 73

اَللّٰهُ الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ اللَّیْلَ لِتَسْکُنُوا فِیهِ وَ النَّهٰارَ مُبْصِراً إِنَّ اللّٰهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَی النّٰاسِ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَشْکُرُونَ . غافر (40) 61

نقش نور

1. برکت

222. تابش مستقیم نور بر درختان از همۀ جوانب، موجب برکت و مرغوبیّت میوۀ آنها:

... شَجَرَةٍ مُبٰارَکَةٍ زَیْتُونَةٍ لاٰ شَرْقِیَّةٍ وَ لاٰ غَرْبِیَّةٍ یَکٰادُ زَیْتُهٰا یُضِیءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نٰارٌ .... نور (24) 35

2. راهیابی

223. استفاده از نور ستارگان برای جهت‌یابی و پیدا

کردن راه در بیابان:

وَ هُوَ الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ النُّجُومَ لِتَهْتَدُوا بِهٰا فِی ظُلُمٰاتِ الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ .... انعام (6) 97

3. هدایت

224. نور، هدایت‌کننده و نجات‌بخش انسان از تاریکیها:

اَللّٰهُ وَلِیُّ الَّذِینَ آمَنُوا یُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ .... بقره (2) 257

نیز ==> همین مدخل، تشبیه به نور و هدایت به نور

نور آتش

==> همین مدخل، منابع نور، آتش

نور آسمانها

==> همین مدخل، منابع نور، خورشید، آثار نور خورشید

نور اسلام

==> همین مدخل، مصادیق نور، اسلام

نور انجیل

==> همین مدخل، مصادیق نور، انجیل

نور برق

==> همین مدخل، منابع نور، برق

نور بهشت

==> همین مدخل، مصادیق نور، بهشت

نور تورات

==> همین مدخل، مصادیق نور، تورات

نور حکمت

==> همین مدخل، مصادیق نور، حکمت

نور خدا

==> همین مدخل، مصادیق نور، خدا

نور در بهشت

225. برخورداری پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و مؤمنان، از نور خود در بهشت:

... یَوْمَ لاٰ یُخْزِی اللّٰهُ النَّبِیَّ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ نُورُهُمْ یَسْعیٰ بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ بِأَیْمٰانِهِمْ .... تحریم (66) 8

نیز ==> همین مدخل، نور در قیامت

نور در قیامت

226. مهلت‌خواهی منافقان از مؤمنان در قیامت، برای گرفتن مقداری از نور آنان:

یَوْمَ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ لِلَّذِینَ آمَنُوا انْظُرُونٰا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِکُمْ قِیلَ ارْجِعُوا وَرٰاءَکُمْ فَالْتَمِسُوا نُوراً ... (1)حدید (57) 13

227. منافقان در قیامت، خواهان نگاه کردن مؤمنان

1) 1) . بنا بر یک قول«انظرونا»از«نظرة»به معنای امهال است. (الکشاف، ج 4، ص 475)

به آنان، به منظور کسب نور از چهرۀ مؤمنان:

یَوْمَ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ لِلَّذِینَ آمَنُوا انْظُرُونٰا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِکُمْ ... (1)حدید (57) 13

228. پاسخ استهزاآمیز فرشتگان به منافقان در قیامت، در قبال مهلت‌خواهی آنان از مؤمنان برای کسب نور:

یَوْمَ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ لِلَّذِینَ آمَنُوا انْظُرُونٰا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِکُمْ قِیلَ ارْجِعُوا وَرٰاءَکُمْ فَالْتَمِسُوا نُوراً .... حدید (57) 13

229. حرکت در عرصۀ تاریک قیامت، نیازمند به داشتن نور و روشنایی:

یَوْمَ تَرَی الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ یَسْعیٰ نُورُهُمْ بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ بِأَیْمٰانِهِمْ بُشْرٰاکُمُ الْیَوْمَ جَنّٰاتٌ ... یَوْمَ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ لِلَّذِینَ آمَنُوا انْظُرُونٰا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِکُمْ قِیلَ ارْجِعُوا وَرٰاءَکُمْ فَالْتَمِسُوا نُوراً .... حدید (57) 12 و 13

230. نور قیامت برای مؤمنان، بازتاب ایمان حقیقی آنان به خدا در دنیا:

یَوْمَ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ لِلَّذِینَ آمَنُوا انْظُرُونٰا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِکُمْ قِیلَ ارْجِعُوا وَرٰاءَکُمْ فَالْتَمِسُوا نُوراً .... حدید (57) 13

231. نداشتن نور در قیامت، موجب گرفتاری به عذاب الهی:

یَوْمَ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ لِلَّذِینَ آمَنُوا انْظُرُونٰا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِکُمْ قِیلَ ارْجِعُوا وَرٰاءَکُمْ فَالْتَمِسُوا نُوراً ... فَالْیَوْمَ لاٰ یُؤْخَذُ مِنْکُمْ فِدْیَةٌ وَ لاٰ مِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا مَأْوٰاکُمُ النّٰارُ هِیَ مَوْلاٰکُمْ وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ. حدید (57) 13 و 15

232. منافقان فاقد نور و روشنایی در قیامت:

یَوْمَ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ لِلَّذِینَ آمَنُوا انْظُرُونٰا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِکُمْ قِیلَ ارْجِعُوا وَرٰاءَکُمْ فَالْتَمِسُوا نُوراً .... حدید (57) 13

233. محرومیّت منافقان از نور در قیامت، موجب تکدّی‌گری آنان در گرفتن نور از مؤمنان:

یَوْمَ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ لِلَّذِینَ آمَنُوا انْظُرُونٰا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِکُمْ قِیلَ ارْجِعُوا وَرٰاءَکُمْ فَالْتَمِسُوا نُوراً .... حدید (57) 13

نیز ==> همین مدخل، نور در بهشت

نور زمین

234. روشن شدن زمین به نور پروردگار، در قیامت:

وَ أَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّهٰا وَ وُضِعَ الْکِتٰابُ وَ جِیءَ بِالنَّبِیِّینَ وَ الشُّهَدٰاءِ .... زمر (39) 69

نیز ==> همین مدخل، منابع نور، آسمان

نور ستارگان

==> همین مدخل، منابع نور،ستارگان


1) 1) . بنا بر یک قول«انظرونا»یعنی به ما نگاه کنید. (الکشاف، ج 4، ص 475)

نور صاعقه

==> همین مدخل، منابع نور، صاعقه

نور صدّیقان

235. صدّیقان، مورد عنایت الهی و بهره‌مند از نورانیّتی ویژه در جهان آخرت:

... هُمُ الصِّدِّیقُونَ ... عِنْدَ رَبِّهِمْ لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَ نُورُهُمْ .... حدید (57) 19

نور علم

==> همین مدخل، مصادیق نور، علم

نور قرآن

==> همین مدخل، مصادیق نور، قرآن

نور گواهان

236. گواهان اعمال، بهره‌مند از نورانیّتی ویژه در جهان آخرت:

... وَ الشُّهَدٰاءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَ نُورُهُمْ ... (1)حدید (57) 19

نور ماه

==> همین مدخل، منابع نور، ماه

نور مؤمنان

==> همین مدخل، مصادیق نور، ایمان، خدا، بهره‌مندان از نور خدا، مؤمنان

نور و ظلمت

237. نابرابری نور با ظلمت:

... قُلْ هَلْ یَسْتَوِی الْأَعْمیٰ وَ الْبَصِیرُ أَمْ هَلْ تَسْتَوِی الظُّلُمٰاتُ وَ النُّورُ .... رعد (13) 16

وَ مٰا یَسْتَوِی ... وَ لاَ الظُّلُمٰاتُ وَ لاَ النُّورُ. فاطر (35) 19 و 20

238. نابرابری مشرکان با موحّدان، به‌سان نابرابری ظلمت با نور:

قُلْ مَنْ رَبُّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ قُلِ اللّٰهُ قُلْ أَ فَاتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِهِ أَوْلِیٰاءَ ... قُلْ هَلْ ... أَمْ هَلْ تَسْتَوِی الظُّلُمٰاتُ وَ النُّورُ .... رعد (13) 16

239. تعدّد تاریکیها و وحدت نور، در جهان آفرینش:

اَللّٰهُ وَلِیُّ الَّذِینَ آمَنُوا یُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ وَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَوْلِیٰاؤُهُمُ الطّٰاغُوتُ یُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَی الظُّلُمٰاتِ .... بقره (2) 257

... یُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ .... مائده (5) 16

... وَ جَعَلْنٰا لَهُ نُوراً یَمْشِی بِهِ فِی النّٰاسِ کَمَنْ مَثَلُهُ فِی الظُّلُمٰاتِ لَیْسَ بِخٰارِجٍ مِنْهٰا .... انعام (6) 122


1) 1) . مقصود از«شهداء»گواهان اعمال است. (المیزان، ج 19، ص 163)

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ وَ جَعَلَ الظُّلُمٰاتِ وَ النُّورَ .... انعام (6) 1

... هَلْ تَسْتَوِی الظُّلُمٰاتُ وَ النُّورُ .... رعد (13) 16

الر کِتٰابٌ أَنْزَلْنٰاهُ إِلَیْکَ لِتُخْرِجَ النّٰاسَ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ .... ابراهیم (14) 1

... أَنْ أَخْرِجْ قَوْمَکَ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ .... ابراهیم (14) 5

هُوَ الَّذِی یُصَلِّی عَلَیْکُمْ وَ مَلاٰئِکَتُهُ لِیُخْرِجَکُمْ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ .... احزاب (33) 43

وَ لاَ الظُّلُمٰاتُ وَ لاَ النُّورُ. فاطر (35) 20

... لِیُخْرِجَکُمْ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ .... حدید (57) 9

... لِیُخْرِجَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ .... طلاق (65) 11

هدایت به نور

اشاره

240. خداوند، هدایتگر اهل ایمان از تاریکیها به‌سوی نور:

اَللّٰهُ وَلِیُّ الَّذِینَ آمَنُوا یُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ .... بقره (2) 257

241. هدایت مؤمنان از تاریکیها به نور، پرتوی از ولایت الهی بر آنان:

اَللّٰهُ وَلِیُّ الَّذِینَ آمَنُوا یُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ .... بقره (2) 257

أَ وَ مَنْ کٰانَ مَیْتاً فَأَحْیَیْنٰاهُ وَ جَعَلْنٰا لَهُ نُوراً یَمْشِی بِهِ فِی النّٰاسِ کَمَنْ مَثَلُهُ فِی الظُّلُمٰاتِ لَیْسَ بِخٰارِجٍ مِنْهٰا کَذٰلِکَ زُیِّنَ لِلْکٰافِرِینَ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ . انعام (6) 122

وَ کَذٰلِکَ أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنٰا مٰا کُنْتَ تَدْرِی مَا الْکِتٰابُ وَ لاَ الْإِیمٰانُ وَ لٰکِنْ جَعَلْنٰاهُ نُوراً نَهْدِی بِهِ مَنْ نَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِنٰا وَ إِنَّکَ لَتَهْدِی إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ . شوری (42) 52

242. قرآن و پیامبر صلی الله علیه و آله خارج‌کنندۀ انسانها از تاریکی و گمراهی به نور و هدایت با اذن خدا:

یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ قَدْ جٰاءَکُمْ رَسُولُنٰا یُبَیِّنُ لَکُمْ کَثِیراً مِمّٰا کُنْتُمْ تُخْفُونَ مِنَ الْکِتٰابِ وَ یَعْفُوا عَنْ کَثِیرٍ قَدْ جٰاءَکُمْ مِنَ اللّٰهِ نُورٌ وَ کِتٰابٌ مُبِینٌ

یَهْدِی بِهِ اللّٰهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوٰانَهُ سُبُلَ السَّلاٰمِ وَ یُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ بِإِذْنِهِ وَ یَهْدِیهِمْ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ . مائده (5) 15 و 16

243. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله وظیفه‌دار هدایت مردم به‌سوی نور، با تعالیم قرآن:

الر کِتٰابٌ أَنْزَلْنٰاهُ إِلَیْکَ لِتُخْرِجَ النّٰاسَ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ بِإِذْنِ رَبِّهِمْ إِلیٰ صِرٰاطِ الْعَزِیزِ الْحَمِیدِ. ابراهیم (14) 1

رَسُولاً یَتْلُوا عَلَیْکُمْ آیٰاتِ اللّٰهِ مُبَیِّنٰاتٍ لِیُخْرِجَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ وَ مَنْ یُؤْمِنْ بِاللّٰهِ وَ یَعْمَلْ صٰالِحاً

یُدْخِلْهُ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا أَبَداً قَدْ أَحْسَنَ اللّٰهُ لَهُ رِزْقاً. طلاق (65) 11

244. موسی علیه السلام وظیفه‌دار هدایت مردم خویش به‌سوی نور:

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ بِآیٰاتِنٰا أَنْ أَخْرِجْ قَوْمَکَ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ .... ابراهیم (14) 5

245. تبیین آیات الهی و ارسال رُسُل از سوی خداوند، سبب هدایت مردم از تاریکیها به نور:

یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ قَدْ جٰاءَکُمْ رَسُولُنٰا یُبَیِّنُ لَکُمْ کَثِیراً مِمّٰا کُنْتُمْ تُخْفُونَ مِنَ الْکِتٰابِ ... قَدْ جٰاءَکُمْ مِنَ اللّٰهِ نُورٌ وَ کِتٰابٌ مُبِینٌ یَهْدِی بِهِ اللّٰهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوٰانَهُ .... مائده (5) 15 و 16

246. ستمگران، محروم از نور هدایت الهی:

اَللّٰهُ وَلِیُّ الَّذِینَ آمَنُوا یُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ وَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَوْلِیٰاؤُهُمُ الطّٰاغُوتُ یُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَی الظُّلُمٰاتِ .... وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ . بقره (2) 258

زمینۀ هدایت به نور

1. ایمان
247. ایمان به خداوند، زمینه‌ساز هدایت انسان با نور:

اَللّٰهُ وَلِیُّ الَّذِینَ آمَنُوا یُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ .... بقره (2) 257

2. بی‌اعتنایی به دنیا
248. مردان بی‌اعتنا به متاع دنیایی، مورد هدایت خداوند به نور:

اَللّٰهُ نُورُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ ... یَهْدِی اللّٰهُ لِنُورِهِ مَنْ یَشٰاءُ ... رِجٰالٌ لاٰ تُلْهِیهِمْ تِجٰارَةٌ وَ لاٰ بَیْعٌ عَنْ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ إِقٰامِ الصَّلاٰةِ وَ إِیتٰاءِ الزَّکٰاةِ .... نور (24) 35 و 37

3. تنزیه خدا
249. تنزیه‌کنندگان دایمی خداوند، مورد هدایت پروردگار به نور:

اَللّٰهُ نُورُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ ... یَهْدِی اللّٰهُ لِنُورِهِ مَنْ یَشٰاءُ ... فِی بُیُوتٍ أَذِنَ اللّٰهُ أَنْ تُرْفَعَ وَ یُذْکَرَ فِیهَا اسْمُهُ یُسَبِّحُ لَهُ فِیهٰا بِالْغُدُوِّ وَ الْآصٰالِ . نور (24) 35 و 36

4. دعای ملائکه
250. دعا و تحیّت ملائکه بر مؤمنان، زمینه‌ساز خروج آنان از ظلمات و هدایت آنان به نور:

هُوَ الَّذِی یُصَلِّی عَلَیْکُمْ وَ مَلاٰئِکَتُهُ لِیُخْرِجَکُمْ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ وَ کٰانَ بِالْمُؤْمِنِینَ رَحِیماً. احزاب (33) 43

5. رحمت خدا
251. اعطای رحمت ویژۀ خداوند به مؤمنان، به منظور بیرون بردن آنان از تاریکیها و داخل کردن‌شان در نور:

هُوَ الَّذِی یُصَلِّی عَلَیْکُمْ وَ مَلاٰئِکَتُهُ لِیُخْرِجَکُمْ مِنَ

اَلظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ وَ کٰانَ بِالْمُؤْمِنِینَ رَحِیماً. احزاب (33) 43

6 . رضایت خدا
252. تبعیّت از رضوان پروردگار، موجب هدایت به‌سوی نور از سوی خداوند:

... قَدْ جٰاءَکُمْ مِنَ اللّٰهِ نُورٌ وَ کِتٰابٌ مُبِینٌ یَهْدِی بِهِ اللّٰهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوٰانَهُ سُبُلَ السَّلاٰمِ وَ یُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ .... مائده (5) 15 و 16

7. قرآن
253. انس با قرآن، موجب خروج تدریجی انسانها از تاریکیها و هدایت آنان به‌سوی نور:

هُوَ الَّذِی یُنَزِّلُ عَلیٰ عَبْدِهِ آیٰاتٍ بَیِّنٰاتٍ لِیُخْرِجَکُمْ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ ... (1)حدید (57) 9

254. هدف از نزول قرآن، خروج مؤمنان از تاریکیها و هدایت آنان به نور:

رَسُولاً یَتْلُوا عَلَیْکُمْ آیٰاتِ اللّٰهِ مُبَیِّنٰاتٍ لِیُخْرِجَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ ... . طلاق (65) 11

8 . ولایت خدا
255. خروج مؤمنان از تاریکیها و هدایت آنان به‌سوی نور، پرتوی از ولایت الهی بر آنان:

اَللّٰهُ وَلِیُّ الَّذِینَ آمَنُوا یُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ .... بقره (2) 257

256. فرورفتن در تاریکیها براثر پذیرش ولایت و ربوبیّت غیر خدا و راهیابی به نور، به جهت پذیرش ولایت و ربوبیّت خدا:

اَللّٰهُ وَلِیُّ الَّذِینَ آمَنُوا یُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ وَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَوْلِیٰاؤُهُمُ الطّٰاغُوتُ یُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَی الظُّلُمٰاتِ أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ النّٰارِ هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ . بقره (2) 257

قُلْ مَنْ رَبُّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ قُلِ اللّٰهُ قُلْ أَ فَاتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِهِ أَوْلِیٰاءَ لاٰ یَمْلِکُونَ لِأَنْفُسِهِمْ نَفْعاً وَ لاٰ ضَرًّا قُلْ ... هَلْ تَسْتَوِی الظُّلُمٰاتُ وَ النُّورُ .... رعد (13) 16

نور / اسما و صفات

نور، ضدّ ظلمت و تاریکی (2)، روشنایی پراکنده‌ای است که به‌واسطۀ آن می‌توان«اشیا»را دید (3).

خداوند ازآن‌جهت نور آسمان و زمین است که ظهور اشیا به نور الهی عین وجودشان است. (4)

این اسم و صفت الهی در سورۀ نور در وصف


1) 1) . به کارگیری فعل مضارع«یخرج»(که بر استمرار دلالت دارد) بر این حقیقت دلالت دارد که خارج شدن از تاریکیها به تدریج انجام می‌گیرد

2) 2) . نهایة الاقدام، ص 65

3) 3) . مفردات، ص 827

4) 4) . المیزان، ج 15، ص 121

خداوند متعال در یک آیه آمده است: (1)

اَللّٰهُ نُورُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ کَمِشْکٰاةٍ ... نُورٌ عَلیٰ نُورٍ یَهْدِی اللّٰهُ لِنُورِهِ مَنْ یَشٰاءُ .... نور (24) 35

نوشتن

اشاره

نوشتن به معنای ضمیمه کردن بعضی از حروف بر بعضی دیگر در خط، (2)کتابت کردن، اندیشه و مطلبی را به‌وسیلۀ مداد یا قلم بر روی کاغذ آوردن (3)است.«کتاب»به معنای نوشتن است و آن دفتری است که مطالبی در آن ضبط گردد. (4)در این مدخل از واژه‌های«رق»،«سطر»،«صُحف»،«کتب»،«قرطاس»،«قراطیس»،«قلم»و... یا برخی از هم ریشه‌های آنها و سیاق آیات استفاده شده است.

اهمّ عناوین: توانایی در نوشتن، نوشت‌افزار، نوشتن پیامبر صلی الله علیه و آله ، نوشته.

اهمّیّت نوشتن

1.

تورات نوشتن و نویسندگی، موهبتی الهی:

2.

نوشتن اسناد مبادلاتی و ثبت آنها دارای اهمّیّتی خاصّ:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا تَدٰایَنْتُمْ بِدَیْنٍ إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی فَاکْتُبُوهُ وَ لْیَکْتُبْ بَیْنَکُمْ کٰاتِبٌ بِالْعَدْلِ وَ لاٰ یَأْبَ کٰاتِبٌ أَنْ یَکْتُبَ کَمٰا عَلَّمَهُ اللّٰهُ فَلْیَکْتُبْ وَ لْیُمْلِلِ الَّذِی عَلَیْهِ الْحَقُّ وَ لْیَتَّقِ اللّٰهَ رَبَّهُ وَ لاٰ یَبْخَسْ مِنْهُ شَیْئاً فَإِنْ کٰانَ الَّذِی عَلَیْهِ الْحَقُّ سَفِیهاً أَوْ ضَعِیفاً أَوْ لاٰ یَسْتَطِیعُ أَنْ یُمِلَّ هُوَ فَلْیُمْلِلْ وَلِیُّهُ بِالْعَدْلِ وَ اسْتَشْهِدُوا شَهِیدَیْنِ مِنْ رِجٰالِکُمْ فَإِنْ لَمْ یَکُونٰا رَجُلَیْنِ فَرَجُلٌ وَ امْرَأَتٰانِ مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَدٰاءِ أَنْ تَضِلَّ إِحْدٰاهُمٰا فَتُذَکِّرَ إِحْدٰاهُمَا الْأُخْریٰ وَ لاٰ یَأْبَ الشُّهَدٰاءُ إِذٰا مٰا دُعُوا وَ لاٰ تَسْئَمُوا أَنْ تَکْتُبُوهُ صَغِیراً أَوْ کَبِیراً إِلیٰ أَجَلِهِ ذٰلِکُمْ أَقْسَطُ عِنْدَ اللّٰهِ وَ أَقْوَمُ لِلشَّهٰادَةِ وَ أَدْنیٰ أَلاّٰ تَرْتٰابُوا إِلاّٰ أَنْ تَکُونَ تِجٰارَةً حٰاضِرَةً تُدِیرُونَهٰا بَیْنَکُمْ فَلَیْسَ عَلَیْکُمْ جُنٰاحٌ أَلاّٰ تَکْتُبُوهٰا وَ أَشْهِدُوا إِذٰا تَبٰایَعْتُمْ وَ لاٰ یُضَارَّ کٰاتِبٌ وَ لاٰ شَهِیدٌ وَ إِنْ تَفْعَلُوا فَإِنَّهُ فُسُوقٌ بِکُمْ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ یُعَلِّمُکُمُ اللّٰهُ وَ اللّٰهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ . (5)بقره (2) 282

3. نوشتن و ثبت اسناد دارای اعتبار حقوقی:

1) 1) . اسما و صفات الهی، فقط در قرآن، ج 2، ص 1343

2) 2) . مفردات، ص 699،«کتب»

3) 3) . لغت‌نامه، ج 14، ص 20196،«نوشتن»

4) 4) . نثر طوبی، ج 2، ص 328

5) 5) . نهی از ملامت در نوشتن دیون، هرچند کوچک باشد، حاکی از اهمیت ثبت آن است

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا تَدٰایَنْتُمْ بِدَیْنٍ إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی فَاکْتُبُوهُ وَ لْیَکْتُبْ بَیْنَکُمْ کٰاتِبٌ بِالْعَدْلِ وَ لاٰ یَأْبَ کٰاتِبٌ أَنْ یَکْتُبَ کَمٰا عَلَّمَهُ اللّٰهُ فَلْیَکْتُبْ وَ لْیُمْلِلِ الَّذِی عَلَیْهِ الْحَقُّ وَ لْیَتَّقِ اللّٰهَ رَبَّهُ وَ لاٰ یَبْخَسْ مِنْهُ شَیْئاً فَإِنْ کٰانَ الَّذِی عَلَیْهِ الْحَقُّ سَفِیهاً أَوْ ضَعِیفاً أَوْ لاٰ یَسْتَطِیعُ أَنْ یُمِلَّ هُوَ فَلْیُمْلِلْ وَلِیُّهُ بِالْعَدْلِ وَ اسْتَشْهِدُوا شَهِیدَیْنِ مِنْ رِجٰالِکُمْ فَإِنْ لَمْ یَکُونٰا رَجُلَیْنِ فَرَجُلٌ وَ امْرَأَتٰانِ مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَدٰاءِ أَنْ تَضِلَّ إِحْدٰاهُمٰا فَتُذَکِّرَ إِحْدٰاهُمَا الْأُخْریٰ وَ لاٰ یَأْبَ الشُّهَدٰاءُ إِذٰا مٰا دُعُوا وَ لاٰ تَسْئَمُوا أَنْ تَکْتُبُوهُ صَغِیراً أَوْ کَبِیراً إِلیٰ أَجَلِهِ ذٰلِکُمْ أَقْسَطُ عِنْدَ اللّٰهِ وَ أَقْوَمُ لِلشَّهٰادَةِ وَ أَدْنیٰ أَلاّٰ تَرْتٰابُوا إِلاّٰ أَنْ تَکُونَ تِجٰارَةً حٰاضِرَةً تُدِیرُونَهٰا بَیْنَکُمْ فَلَیْسَ عَلَیْکُمْ جُنٰاحٌ أَلاّٰ تَکْتُبُوهٰا وَ أَشْهِدُوا إِذٰا تَبٰایَعْتُمْ وَ لاٰ یُضَارَّ کٰاتِبٌ وَ لاٰ شَهِیدٌ وَ إِنْ تَفْعَلُوا فَإِنَّهُ فُسُوقٌ بِکُمْ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ یُعَلِّمُکُمُ اللّٰهُ وَ اللّٰهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ . بقره (2) 282

4. رعایت و اجرای احکام الهی در نوشتن و ثبت اسناد موجب تأمین عادلانۀ حقوق افراد:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا تَدٰایَنْتُمْ بِدَیْنٍ إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی فَاکْتُبُوهُ وَ لْیَکْتُبْ بَیْنَکُمْ کٰاتِبٌ بِالْعَدْلِ وَ لاٰ یَأْبَ کٰاتِبٌ أَنْ یَکْتُبَ کَمٰا عَلَّمَهُ اللّٰهُ فَلْیَکْتُبْ وَ لْیُمْلِلِ الَّذِی عَلَیْهِ الْحَقُّ وَ لْیَتَّقِ اللّٰهَ رَبَّهُ وَ لاٰ یَبْخَسْ مِنْهُ شَیْئاً فَإِنْ کٰانَ الَّذِی عَلَیْهِ الْحَقُّ سَفِیهاً أَوْ ضَعِیفاً أَوْ لاٰ یَسْتَطِیعُ أَنْ یُمِلَّ هُوَ فَلْیُمْلِلْ وَلِیُّهُ بِالْعَدْلِ وَ اسْتَشْهِدُوا شَهِیدَیْنِ مِنْ رِجٰالِکُمْ فَإِنْ لَمْ یَکُونٰا رَجُلَیْنِ فَرَجُلٌ وَ امْرَأَتٰانِ مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَدٰاءِ أَنْ تَضِلَّ إِحْدٰاهُمٰا فَتُذَکِّرَ إِحْدٰاهُمَا الْأُخْریٰ وَ لاٰ یَأْبَ الشُّهَدٰاءُ إِذٰا مٰا دُعُوا وَ لاٰ تَسْئَمُوا أَنْ تَکْتُبُوهُ صَغِیراً أَوْ کَبِیراً إِلیٰ أَجَلِهِ ذٰلِکُمْ أَقْسَطُ عِنْدَ اللّٰهِ وَ أَقْوَمُ لِلشَّهٰادَةِ وَ أَدْنیٰ أَلاّٰ تَرْتٰابُوا إِلاّٰ أَنْ تَکُونَ تِجٰارَةً حٰاضِرَةً تُدِیرُونَهٰا بَیْنَکُمْ فَلَیْسَ عَلَیْکُمْ جُنٰاحٌ أَلاّٰ تَکْتُبُوهٰا وَ أَشْهِدُوا إِذٰا تَبٰایَعْتُمْ وَ لاٰ یُضَارَّ کٰاتِبٌ وَ لاٰ شَهِیدٌ وَ إِنْ تَفْعَلُوا فَإِنَّهُ فُسُوقٌ بِکُمْ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ یُعَلِّمُکُمُ اللّٰهُ وَ اللّٰهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ . بقره (2) 282

نیز ==> همین مدخل، تشویق به نوشتن، قسم به نوشتن، نوشتن اسناد دین، اسناد دین مدّت‌دار، نویسندۀ دین، وثیقه در دین

تاریخ نوشتن

5. استفادۀ حضرت سلیمان علیه السلام جهت پیام‌رسانی:

اِذْهَبْ بِکِتٰابِی هٰذٰا فَأَلْقِهْ إِلَیْهِمْ ثُمَّ تَوَلَّ عَنْهُمْ فَانْظُرْ مٰا ذٰا یَرْجِعُونَ . نمل (27) 28

قٰالَتْ یٰا أَیُّهَا الْمَلَأُ إِنِّی أُلْقِیَ إِلَیَّ کِتٰابٌ کَرِیمٌ . نمل (27) 29

6. خداوند تعلیم‌دهندۀ نوشتن به انسان:

اِقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ الَّذِی خَلَقَ . علق (96) 1

اَلَّذِی عَلَّمَ بِالْقَلَمِ . علق (96) 4

7. استفادۀ یهودیان از نوشتن جهت تحریف کتاب تورات:

فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ یَکْتُبُونَ الْکِتٰابَ بِأَیْدِیهِمْ ثُمَّ یَقُولُونَ هٰذٰا مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ لِیَشْتَرُوا بِهِ ثَمَناً قَلِیلاً فَوَیْلٌ لَهُمْ مِمّٰا کَتَبَتْ أَیْدِیهِمْ وَ وَیْلٌ لَهُمْ مِمّٰا یَکْسِبُونَ . بقره (2) 79

8. وجود خواندن و نوشتن در صدر اسلام:

فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ یَکْتُبُونَ الْکِتٰابَ بِأَیْدِیهِمْ ثُمَّ یَقُولُونَ هٰذٰا مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ لِیَشْتَرُوا بِهِ ثَمَناً قَلِیلاً فَوَیْلٌ لَهُمْ مِمّٰا کَتَبَتْ أَیْدِیهِمْ وَ وَیْلٌ لَهُمْ مِمّٰا یَکْسِبُونَ . بقره (2) 79

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا تَدٰایَنْتُمْ بِدَیْنٍ إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی فَاکْتُبُوهُ وَ لْیَکْتُبْ بَیْنَکُمْ کٰاتِبٌ بِالْعَدْلِ وَ لاٰ یَأْبَ کٰاتِبٌ أَنْ یَکْتُبَ کَمٰا عَلَّمَهُ اللّٰهُ فَلْیَکْتُبْ وَ لْیُمْلِلِ الَّذِی عَلَیْهِ الْحَقُّ وَ لْیَتَّقِ اللّٰهَ رَبَّهُ وَ لاٰ یَبْخَسْ مِنْهُ شَیْئاً فَإِنْ کٰانَ الَّذِی عَلَیْهِ الْحَقُّ سَفِیهاً أَوْ ضَعِیفاً أَوْ لاٰ یَسْتَطِیعُ أَنْ یُمِلَّ هُوَ فَلْیُمْلِلْ وَلِیُّهُ بِالْعَدْلِ وَ اسْتَشْهِدُوا شَهِیدَیْنِ مِنْ رِجٰالِکُمْ فَإِنْ لَمْ یَکُونٰا رَجُلَیْنِ فَرَجُلٌ وَ امْرَأَتٰانِ مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَدٰاءِ أَنْ تَضِلَّ إِحْدٰاهُمٰا فَتُذَکِّرَ إِحْدٰاهُمَا الْأُخْریٰ وَ لاٰ یَأْبَ الشُّهَدٰاءُ إِذٰا مٰا دُعُوا وَ لاٰ تَسْئَمُوا أَنْ تَکْتُبُوهُ صَغِیراً أَوْ کَبِیراً إِلیٰ أَجَلِهِ ذٰلِکُمْ أَقْسَطُ عِنْدَ اللّٰهِ وَ أَقْوَمُ لِلشَّهٰادَةِ وَ أَدْنیٰ أَلاّٰ تَرْتٰابُوا إِلاّٰ أَنْ تَکُونَ تِجٰارَةً حٰاضِرَةً تُدِیرُونَهٰا بَیْنَکُمْ فَلَیْسَ عَلَیْکُمْ جُنٰاحٌ أَلاّٰ تَکْتُبُوهٰا وَ أَشْهِدُوا إِذٰا تَبٰایَعْتُمْ وَ لاٰ یُضَارَّ کٰاتِبٌ وَ لاٰ شَهِیدٌ وَ إِنْ تَفْعَلُوا فَإِنَّهُ فُسُوقٌ بِکُمْ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ یُعَلِّمُکُمُ اللّٰهُ وَ اللّٰهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ . بقره (2) 282

ن وَ الْقَلَمِ وَ مٰا یَسْطُرُونَ . قلم (68) 1

تحریف در نوشتن

9. نوشتن افکار و اندیشه‌های خود به صورت کتاب الهی و قوانین دینی، جرم و گناهی بزرگ، و درپی‌دارندۀ عذاب الهی:

فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ یَکْتُبُونَ الْکِتٰابَ بِأَیْدِیهِمْ ثُمَّ یَقُولُونَ هٰذٰا مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ ... فَوَیْلٌ لَهُمْ مِمّٰا کَتَبَتْ أَیْدِیهِمْ وَ وَیْلٌ لَهُمْ مِمّٰا یَکْسِبُونَ . بقره (2) 79

تشویق به نوشتن

10. تشویق خداوند به نوشتن مطالب:

ن وَ الْقَلَمِ وَ مٰا یَسْطُرُونَ . قلم (68) 1

11. اولویّت داشتن ترغیب فراگیری دانش و نوشتن و خواندن، در برنامه‌های هدایتی و تربیتی جامعۀ اسلامی:

ن وَ الْقَلَمِ وَ مٰا یَسْطُرُونَ . (1)قلم (68) 1


1) 1) . برداشت بر این اساس است که قلم و سطور از منظر تقدس مورد قسم واقع شده است

تکلیف به نوشتن

==> حکم، حکم دین، دین، اسناد دین

توانایی در نوشتن

12. توانایی انسان، در نوشتن و آموختن علوم نشأت گرفته از کرامت پروردگار:

اِقْرَأْ وَ رَبُّکَ الْأَکْرَمُ

اَلَّذِی عَلَّمَ بِالْقَلَمِ . علق (96) 3 و 4

13. توجّه به آموزگار بودن خداوند و وابستگی قرائت و کتابت به قدرت او، برانگیزانندۀ انسان به تلاوت کلام او:

اِقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ الَّذِی خَلَقَ

اَلَّذِی عَلَّمَ بِالْقَلَمِ . علق (96) 1 و 4

قسم به نوشتن

14. قسم خداوند به قلم و نویسندگی:

ن وَ الْقَلَمِ وَ مٰا یَسْطُرُونَ . (1)قلم (68) 1

15. قسم خداوند به کتاب نوشته شده (تورات):

وَ کِتٰابٍ مَسْطُورٍ. (2)طور (52) 2

16. قسم خداوند به کتاب نوشته شده، برای ملائکه در آسمان:

وَ کِتٰابٍ مَسْطُورٍ. (3)طور (52) 2

17. قسم به نامۀ اعمال ( نوشته‌شدۀ) انسانها:

وَ کِتٰابٍ مَسْطُورٍ. (4)طور (52) 2

18. قسم خداوند به قرآن، مورد نگارش مؤمنان:

وَ کِتٰابٍ مَسْطُورٍ. (5)طور (52) 2

19. سوگند خداوند به قلم و نوشته‌ها:

ن وَ الْقَلَمِ وَ مٰا یَسْطُرُونَ . (6)قلم (68) 1


1) 1) . احتمال دارد کلمۀ«ما»در«ما یسطرون»مصدریه باشد به تقدیر«و سطرهم»به معنای کتابت و نویسندگی و احتمال دارد موصوله باشد به معنای آنچه می‌نویسند که همان مکتوب و نوشتار است برداشت براساس احتمال اول است. (مجمع البیان، ج 10 -\9، ص 500؛ التفسیر الکبیر، ج 30، ص 599)

2) 2) . از کلبی نقل شده است که مقصود از کتاب تورات است. (مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 247)

3) 3) . کتاب مسطور، کتابی است که خداوند آن را برای ملائکۀ خود در آسمان نوشته است تا در آن حوادث گذشته و آینده را بنگرند. (مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 247)

4) 4) . از فراء نقل شده است: مقصود از«کتاب مسطور»«صحائف اعمال»انسانها است که در قیامت به آنها داده می‌شود. عده‌ای آن را با دست راست خود می‌گیرند و برخی با دست چپ. (مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 247)

5) 5) . برخی گفته‌اند: مقصود از کتاب مسطور، قرآنی است که مؤمنان آن را می‌نویسند. (مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 247)

6) 6) .«ما»در جملۀ«و ما یسطرون»مصدریه است و مراد نوشته است. خداوند ازاین‌جهت سوگند مذکور را یاد کرده که قلم و نوشته از عظیم‌ترین نعمتهای الهی است که خدای متعال بشر را به آن هدایت کرده است. (المیزان، ج 19، ص 368)

ظ

ناتوانی از نوشتن

20. ناتوانی عوام یهود از خواندن و نوشتن و ناآگاهی آنان از تورات و معارف آن:

وَ مِنْهُمْ أُمِّیُّونَ لاٰ یَعْلَمُونَ الْکِتٰابَ إِلاّٰ أَمٰانِیَّ وَ إِنْ هُمْ إِلاّٰ یَظُنُّونَ . (1)بقره (2) 78

21. مردم جزیرة العرب در دوران بعثت، ناتوان از خواندن و نوشتن:

هُوَ الَّذِی بَعَثَ فِی الْأُمِّیِّینَ رَسُولاً مِنْهُمْ .... جمعه (62) 2

22. ناتوانی محمد صلی الله علیه و آله از هرگونه نوشتن:

وَ مٰا کُنْتَ تَتْلُوا مِنْ قَبْلِهِ مِنْ کِتٰابٍ وَ لاٰ تَخُطُّهُ بِیَمِینِکَ إِذاً لاَرْتٰابَ الْمُبْطِلُونَ . عنکبوت (29) 48

نعمت نوشتن

23. نوشتن، از نعمتهای بزرگ الهی به بشر:

ن وَ الْقَلَمِ وَ مٰا یَسْطُرُونَ . (2)قلم (68) 1

نقش نوشتن

24. کافی نبودن خواندن و نوشتن، برای بازداشتن انسان از طغیانگری:

اِقْرَأْ وَ رَبُّکَ الْأَکْرَمُ

اَلَّذِی عَلَّمَ بِالْقَلَمِ

عَلَّمَ الْإِنْسٰانَ مٰا لَمْ یَعْلَمْ

کَلاّٰ إِنَّ الْإِنْسٰانَ لَیَطْغیٰ . (3)علق (96) 3 - 6

نوشت‌افزار

1. پوست

25. نوشتن قرآن کریم، روی پوست، برای قرائت آن:

وَ کِتٰابٍ مَسْطُورٍ

فِی رَقٍّ مَنْشُورٍ. (4)طور (52) 2 و 3

2. صفحه

26. نوشتن قرآن، در صفحۀ پاکیزه و با عظمت، رسالت الهی و برعهده سفیران پروردگار:

کَلاّٰ إِنَّهٰا تَذْکِرَةٌ

فِی صُحُفٍ مُکَرَّمَةٍ

مَرْفُوعَةٍ مُطَهَّرَةٍ

بِأَیْدِی سَفَرَةٍ . عبس (80) 11 و 13 -\15

3. قلم


1) 1) .«امّی»به کسی می‌گویند که نمی‌تواند کتابی را بخواند و نه بنویسد (مفردات، ص 87،«امی») و مراد از ضمیر در«منهم»،«یهود»می‌باشد. (لباب التأویل، ج 1، ص 56؛ الکشف و البیان، ج 1، ص 223)

2) 2) .«ما»در جملۀ«و ما یسطرون»مصدریه است و مراد نوشته است. خداوند ازاین‌جهت سوگند مذکور را یاد کرده که قلم و نوشته از عظیم‌ترین نعمتهای الهی است که خدای متعال بشر را به آن هدایت کرده است. (المیزان، ج 19، ص 368)

3) 3) .«کلاّ»ردع است با این توضیح که انسان در برابر نعمتهای بزرگ الهی مانند تعلیم به‌وسیلۀ قلم [نوشتن] و سایر چیزهایی که به وی از طریق وحی آموخته شده، عوض اینکه شکر کند، کفران و طغیان می‌کند. (المیزان، ج 20، ص 325 - 326)

4) 4) . برداشت بر این اساس است که مقصود از«کتاب مسطور»قرآن کریم باشد. و ورق پوستی است که که در آن می‌نویسند. (مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 247 و 246؛ بیان المعانی، ج 2، ص 382)

27. سوگند خداوند به قلم:

ن وَ الْقَلَمِ وَ مٰا یَسْطُرُونَ . قلم (68) 1

28. قلم، وسیله‌ای کارآمد، در آموزش و یاد دادن:

اَلَّذِی عَلَّمَ بِالْقَلَمِ . علق (96) 4

29. قلم، وسیلۀ آموزش و یادگیری در نوشتن:

اَلَّذِی عَلَّمَ بِالْقَلَمِ

عَلَّمَ الْإِنْسٰانَ مٰا لَمْ یَعْلَمْ . (1)علق (96) 4 و 5

4. کاغذ

30. نقش کاغذ در ثبت نوشتارها:

وَ لَوْ نَزَّلْنٰا عَلَیْکَ کِتٰاباً فِی قِرْطٰاسٍ فَلَمَسُوهُ بِأَیْدِیهِمْ لَقٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ سِحْرٌ مُبِینٌ .

انعام (6) 7

وَ مٰا قَدَرُوا اللّٰهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قٰالُوا مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ عَلیٰ بَشَرٍ مِنْ شَیْءٍ قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْکِتٰابَ الَّذِی جٰاءَ بِهِ مُوسیٰ نُوراً وَ هُدیً لِلنّٰاسِ تَجْعَلُونَهُ قَرٰاطِیسَ تُبْدُونَهٰا وَ تُخْفُونَ کَثِیراً وَ عُلِّمْتُمْ مٰا لَمْ تَعْلَمُوا أَنْتُمْ وَ لاٰ آبٰاؤُکُمْ قُلِ اللّٰهُ ثُمَّ ذَرْهُمْ فِی خَوْضِهِمْ یَلْعَبُونَ . انعام (6) 91

31.

نوشتن تورات بر روی کاغذ از سوی بنی اسرائیل و یهود:

32.

نزول قرآن بر پیامبر در کاغذی ملموس و نوشتاری قابل حس مورد درخواست کافران:

وَ لَوْ نَزَّلْنٰا عَلَیْکَ کِتٰاباً فِی قِرْطٰاسٍ فَلَمَسُوهُ بِأَیْدِیهِمْ لَقٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ سِحْرٌ مُبِینٌ .

انعام (6) 7

4. ورق

33. تورات، کتابی نوشته شده بر ورق:

وَ کِتٰابٍ مَسْطُورٍ

فِی رَقٍّ مَنْشُورٍ. (2)طور (52) 2 و 3

34. نوشتن قرآن، روی ورق، برای قرائت آن:

وَ کِتٰابٍ مَسْطُورٍ

فِی رَقٍّ مَنْشُورٍ. (3)طور (52) 2 و 3

نوشتن اسناد دین

==> دین، اسناد دین، دین مدّت‌دار، نویسنده دین، وثیقه در دین

نوشتن اعمال

==> عمل، ثبت عمل، نامۀ عمل، کاتبان نامۀ عمل

نوشتن تورات

35. استفادۀ یهودیان از نوشتن جهت تحریف

1) 1) .«باء»در بالقلم، سببیّة است؛ یعنی خداوند قرائت و کتابت را به‌وسیلۀ قلم آموخت. (المیزان، ج 20، ص 324)

2) 2) . مراد از«کتاب مسطور»تورات است و«رق»به معنای ورق است. (مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 246 - 247؛ المیزان، ج 19، ص 6)

3) 3) . در احتمالی مقصود از کتاب مسطور، قرآن کریم و نیز مقصود از«رق»،«ورق»باشد. (مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 247)

کتاب تورات:

فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ یَکْتُبُونَ الْکِتٰابَ بِأَیْدِیهِمْ ثُمَّ یَقُولُونَ هٰذٰا مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ لِیَشْتَرُوا بِهِ ثَمَناً قَلِیلاً فَوَیْلٌ لَهُمْ مِمّٰا کَتَبَتْ أَیْدِیهِمْ وَ وَیْلٌ لَهُمْ مِمّٰا یَکْسِبُونَ . بقره (2) 79

36. امّی بودن (درس نخواندن و خط ننوشتن) نشانۀ صداقت پیامبر صلی الله علیه و آله ، در ادّعای نبوّت:

قُلْ یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ إِنِّی رَسُولُ اللّٰهِ إِلَیْکُمْ جَمِیعاً ... فَآمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ النَّبِیِّ الْأُمِّیِّ الَّذِی یُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ کَلِمٰاتِهِ ... (1)اعراف (7) 158

وَ مٰا کُنْتَ تَتْلُوا مِنْ قَبْلِهِ مِنْ کِتٰابٍ وَ لاٰ تَخُطُّهُ بِیَمِینِکَ إِذاً لاَرْتٰابَ الْمُبْطِلُونَ . عنکبوت (29) 48

37. درس نخواندن و خط ننوشتن پیامبر صلی الله علیه و آله یکی از نشانه‌های حقّانیّت رسالت آن حضرت، نزد اهل کتاب:

اَلَّذِینَ یَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِیَّ الْأُمِّیَّ الَّذِی یَجِدُونَهُ مَکْتُوباً عِنْدَهُمْ فِی التَّوْرٰاةِ وَ الْإِنْجِیلِ .... اعراف (7) 157

38. درس نخواندن و خط ننوشتن، یکی از ویژگیهای پیامبر صلی الله علیه و آله :

اَلَّذِینَ یَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِیَّ الْأُمِّیَّ الَّذِی یَجِدُونَهُ مَکْتُوباً عِنْدَهُمْ فِی التَّوْرٰاةِ وَ الْإِنْجِیلِ ... (2)اعراف (7) 157

هُوَ الَّذِی بَعَثَ فِی الْأُمِّیِّینَ رَسُولاً مِنْهُمْ ... (3)جمعه (62) 2

39. پیامبر صلی الله علیه و آله فاقد پیشینۀ خواندن و نوشتن، پیش از بعثت:

وَ مٰا کُنْتَ تَتْلُوا مِنْ قَبْلِهِ مِنْ کِتٰابٍ وَ لاٰ تَخُطُّهُ بِیَمِینِکَ ... (4)عنکبوت (29) 48

نوشتن قرآن

40. نوشتن قرآن بر روی ورقهایی، برای قرائت آن:

1) 1) .«ایها الناس»خطابی است که شامل همۀ مردم است. (التفسیر الکبیر، ج 5، ص 383؛ مجمع البیان، ج 3 - 4، ص 751)، پیامبر صلی الله علیه و آله نزد هیچ استادی تعلّم ننمود و هیچ کتابی را مطالعه نکرد و با هیچ عالمی مجالست نکرد، زیرا مکه شهر علما نبود و پیامبر صلی الله علیه و آله از مکه غیبت طولانی نکرد تا گفته شود در نتیجۀ آن علوم بسیاری را فراگرفت ، با وجود آن خداوند بر وی در علم و تحقیق را گشود و قرآن را بر وی آشکار ساخت که مشتمل بر علوم اولین و آخرین است، پس ظهور این دانش‌ها بر وی با وجود آنکه او شخصی امی بوده که با استادی ملاقات نداشته و کتابی را قرائت نکرده از بزرگ‌ترین معجزات است. (التفسیر الکبیر، ج 5، ص 385)

2) 2) . در احتمالی امّی کسی است که کتابی را نخوانده و خطّی را ننگاشته است. (مجمع البیان، ج 3 - 4، ص 749؛ فتح القدیر، ج 2، ص 287؛ انوار التنزیل، ج 3، ص 37)

3) 3) . پیامبر صلی الله علیه و آله مانند همان مردمی که بر آنان مبعوث شده«امی»بود [سواد خواندن و نوشتن نداشت]. (کنز الدقائق، ج 13، ص 244؛ تفسیر مبین، ج 1، ص 741)

4) 4) . مراد از«من قبله»قبل از نزول قرآن کریم است. (روح المعانی، ج 11، ص 6؛ جامع البیان، ج 21، ص 4؛ مجمع البیان، ج 7 - 8، ص 450)

وَ کِتٰابٍ مَسْطُورٍ

فِی رَقٍّ مَنْشُورٍ. (1)طور (52) 2 و 3

41. نوشتن قرآن در صفحه‌های پاکیزه و با عظمت، رسالت الهی بر عهدۀ سفیران ارجمند و نیکوکار:

کَلاّٰ إِنَّهٰا تَذْکِرَةٌ

فِی صُحُفٍ مُکَرَّمَةٍ

بِأَیْدِی سَفَرَةٍ

کِرٰامٍ بَرَرَةٍ . عبس (80) 11 و 13 و 15 و 16

42. قسم خداوند به قرآن نوشته شده نزد خود، در لوح محفوظ:

وَ کِتٰابٍ مَسْطُورٍ. (2)طور (52) 2

43. نزول قرآنی نوشته شده بر کاغذی ملموس و قابل حس مورد درخواست کافران:

وَ لَوْ نَزَّلْنٰا عَلَیْکَ کِتٰاباً فِی قِرْطٰاسٍ فَلَمَسُوهُ بِأَیْدِیهِمْ لَقٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ سِحْرٌ مُبِینٌ .

انعام (6) 7

44. بی‌تأثیری نزول قرآن در کاغذی نوشته شده و ملموس در ایمان کافران:

وَ لَوْ نَزَّلْنٰا عَلَیْکَ کِتٰاباً فِی قِرْطٰاسٍ فَلَمَسُوهُ بِأَیْدِیهِمْ لَقٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ سِحْرٌ مُبِینٌ .

انعام (6) 7

45. نوشتن قرآن از سوی محمد صلی الله علیه و آله افترایی برآن حضرت حضرت از سوی کافران:

وَ قٰالُوا أَسٰاطِیرُ الْأَوَّلِینَ اکْتَتَبَهٰا فَهِیَ تُمْلیٰ عَلَیْهِ بُکْرَةً وَ أَصِیلاً. فرقان (25) 5

نوشتن ملائکه

46. نوشتن اعمال انسانها، از جانب فرشتگان مراقب اعمال:

وَ إِذٰا أَذَقْنَا النّٰاسَ رَحْمَةً مِنْ بَعْدِ ضَرّٰاءَ مَسَّتْهُمْ إِذٰا لَهُمْ مَکْرٌ فِی آیٰاتِنٰا قُلِ اللّٰهُ أَسْرَعُ مَکْراً إِنَّ رُسُلَنٰا یَکْتُبُونَ مٰا تَمْکُرُونَ . یونس (10) 21

ن وَ الْقَلَمِ وَ مٰا یَسْطُرُونَ . (3)قلم (68) 1

کِرٰاماً کٰاتِبِینَ . انفطار (82) 11

نوشتن نامه

47. نامه‌نویسی سلیمان علیه السلام به دربار سبأ، برای ایفای رسالت الهی و معنوی:

... وَ جِئْتُکَ مِنْ سَبَإٍ بِنَبَإٍ یَقِینٍ إِنِّی وَجَدْتُ امْرَأَةً تَمْلِکُهُمْ .... اِذْهَبْ بِکِتٰابِی هٰذٰا فَأَلْقِهْ إِلَیْهِمْ ثُمَّ تَوَلَّ عَنْهُمْ فَانْظُرْ مٰا ذٰا یَرْجِعُونَ قٰالَتْ یٰا أَیُّهَا الْمَلَأُ إِنِّی أُلْقِیَ إِلَیَّ کِتٰابٌ کَرِیمٌ إِنَّهُ مِنْ سُلَیْمٰانَ وَ إِنَّهُ بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ أَلاّٰ تَعْلُوا عَلَیَّ وَ أْتُونِی مُسْلِمِینَ . نمل (27) 22 و 23 و 28 - 31


1) 1) . بر این اساس که مقصود از«کتاب مسطور»قرآن و نیز معنای«رق»ورق باشد. (مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 247)

2) 2) . برخی گفته‌اند: مقصود از«کتاب مسطور»قرآن مکتوب در لوح محفوظ است. (مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 247)

3) 3) .«و ما یسطرون»یعنی آنچه از اعمال خلق که ملائکه می‌نویسند. (مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 499؛ انوار التنزیل، ج 5، ص 233؛ معالم التنزیل، ج 5، ص 130)

48. اعمال آدمیان، نوشته شده در صحیفه‌ای باز و گسترده:

وَ کِتٰابٍ مَسْطُورٍ

فِی رَقٍّ مَنْشُورٍ. طور (52) 2 و 3

49. تورات، کتابی نوشته بر پوستی پهن و گسترده:

وَ کِتٰابٍ مَسْطُورٍ

فِی رَقٍّ مَنْشُورٍ. (1)طور (52) 2 و 3

نویسندگان

50. نویسندگان، دارای ارزش و جایگاه ویژه نزد خداوند:

ن وَ الْقَلَمِ وَ مٰا یَسْطُرُونَ . (2)قلم (68) 1

51. تراوشات قلم نویسندگان و تأثیر آن در انتقال اطلاعات به دیگران، وابسته به خداوند:

اَلَّذِی عَلَّمَ بِالْقَلَمِ . علق (96) 4

52. نویسندگی، هنر مطلوب و مورد ترغیب، از آغاز ظهور اسلام:

اَلَّذِی عَلَّمَ بِالْقَلَمِ . (3)علق (96) 4

53. رعایت عدالت در نوشتن اسناد دیون از سوی نویسندگان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا تَدٰایَنْتُمْ بِدَیْنٍ إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی فَاکْتُبُوهُ وَ لْیَکْتُبْ بَیْنَکُمْ کٰاتِبٌ بِالْعَدْلِ وَ لاٰ یَأْبَ کٰاتِبٌ أَنْ یَکْتُبَ کَمٰا عَلَّمَهُ اللّٰهُ فَلْیَکْتُبْ وَ لْیُمْلِلِ الَّذِی عَلَیْهِ الْحَقُّ وَ لْیَتَّقِ اللّٰهَ رَبَّهُ وَ لاٰ یَبْخَسْ مِنْهُ شَیْئاً فَإِنْ کٰانَ الَّذِی عَلَیْهِ الْحَقُّ سَفِیهاً أَوْ ضَعِیفاً أَوْ لاٰ یَسْتَطِیعُ أَنْ یُمِلَّ هُوَ فَلْیُمْلِلْ وَلِیُّهُ بِالْعَدْلِ وَ اسْتَشْهِدُوا شَهِیدَیْنِ مِنْ رِجٰالِکُمْ فَإِنْ لَمْ یَکُونٰا رَجُلَیْنِ فَرَجُلٌ وَ امْرَأَتٰانِ مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَدٰاءِ أَنْ تَضِلَّ إِحْدٰاهُمٰا فَتُذَکِّرَ إِحْدٰاهُمَا الْأُخْریٰ وَ لاٰ یَأْبَ الشُّهَدٰاءُ إِذٰا مٰا دُعُوا وَ لاٰ تَسْئَمُوا أَنْ تَکْتُبُوهُ صَغِیراً أَوْ کَبِیراً إِلیٰ أَجَلِهِ ذٰلِکُمْ أَقْسَطُ عِنْدَ اللّٰهِ وَ أَقْوَمُ لِلشَّهٰادَةِ وَ أَدْنیٰ أَلاّٰ تَرْتٰابُوا إِلاّٰ أَنْ تَکُونَ تِجٰارَةً حٰاضِرَةً تُدِیرُونَهٰا بَیْنَکُمْ فَلَیْسَ عَلَیْکُمْ جُنٰاحٌ أَلاّٰ تَکْتُبُوهٰا وَ أَشْهِدُوا إِذٰا تَبٰایَعْتُمْ وَ لاٰ یُضَارَّ کٰاتِبٌ وَ لاٰ شَهِیدٌ وَ إِنْ تَفْعَلُوا فَإِنَّهُ فُسُوقٌ بِکُمْ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ یُعَلِّمُکُمُ اللّٰهُ وَ اللّٰهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ . بقره (2) 282

54. گرفتاری نویسندگان تحریفگر کتاب آسمانی تورات به عذاب الهی:

فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ یَکْتُبُونَ الْکِتٰابَ بِأَیْدِیهِمْ ثُمَّ یَقُولُونَ


1) 1) .«رق»به معنای پوست است، پوستی که برای نوشتن مهیا شده باشد. (مصباح المنیر، ص 235)

2) 2) . در احتمالی کلمه«ما»در«ما یسطرون»مصدریه است به معنای کتابت و نویسندگی است. (التفسیر الکبیر، ج 30، ص 599) و سوگند به هر چیزی، نشانگر عظمت و ارزشمندی آن در نگاه یادکنندۀ سوگند است، به‌ویژه که در اینجا، سوگند یادکننده خدا است

3) 3) . نزول این آیات در نخستین ساعات بعثت، گویای برداشت یادشده است

هٰذٰا مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ لِیَشْتَرُوا بِهِ ثَمَناً قَلِیلاً فَوَیْلٌ لَهُمْ مِمّٰا کَتَبَتْ أَیْدِیهِمْ وَ وَیْلٌ لَهُمْ مِمّٰا یَکْسِبُونَ . بقره (2) 79

بَلیٰ مَنْ کَسَبَ سَیِّئَةً وَ أَحٰاطَتْ بِهِ خَطِیئَتُهُ فَأُولٰئِکَ أَصْحٰابُ النّٰارِ هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ . بقره (2) 81

55. نویسندگان نامۀ اعمال از ملائکه، با کرامت الهی:

وَ إِنَّ عَلَیْکُمْ لَحٰافِظِینَ . انفطار (82) 10

کِرٰاماً کٰاتِبِینَ . انفطار (82) 11

یَعْلَمُونَ مٰا تَفْعَلُونَ . انفطار (82) 12

نوشیدنیها

==>آشامیدنیها

نوفل بن حارث

نوفل بن حارث بن عبد المطلب، از قبیلۀ قریش، تیرۀ بنی هاشم و پسرعموی رسول خدا صلی الله علیه و آله بود.

وی در حالی که در زمرۀ کافران بود در غزوۀ بدر اسیر شد و در غزوۀ خندق اسلام آورد و در فتح مکّه و غزوۀ حنین مشارکت داشت. (1)برخی مفسّران مقصود از«اسریٰ»در آیۀ 70 انفال (8) را وی و دیگر اسیران غزوۀ بدر دانسته‌اند که به آنان اعلام شد در صورت ایمان، خداوند آنان را از مواهبی بهتر از آنچه از ایشان گرفته شده [فدیه] بهره‌مند خواهد ساخت. (2)

نوفل بن خویلد

نوفل بن خویلد بن اسد بن عبد العزّی بن قصیّ از قبیلۀ قریش و از کشته‌شدگان غزوۀ بدر به دست امام علی علیه السلام بود. (3)بنا بر نقلی آیات 90 تا 93 اسراء (17) دربارۀ خواسته‌های سران شرک از پیامبر صلی الله علیه و آله از جمله نوفل دانسته شده است که ایمان خود را مشروط به اجابت خواسته‌های نابجای خود می‌دانستند. (4)همچنین آیۀ 6 حجر (15) دربارۀ شماری از مشرکان از جمله وی دانسته شده که پیامبر صلی الله علیه و آله را به دیوانگی متّهم


1) 1) . الاستیعاب، ج 4، ص 75؛ اسد الغابه، ج 5، ص347

2) 2) . الجامع لاحکام القرآن، قرطبی، ج 8 ، ص 34؛ تفسیر التحریر و التنویر، ج 6 ، جزء 10، ص 53

3) 3) . السیرة النبویّه، ابن هشام، ج 1، ص 282؛ جمهرة انساب العرب، ص 120

4) 4) . الجامع لاحکام القرآن، قرطبی، ج 6 ، ص 253

می‌کردند. (1)

نوه

==>فرزند

نهر

اشاره

نَهر، به سکون هاء، جمع آن«انهار»به معنای محلّ جریان آب روان است، (2)مجازاً به آب جاری نیز نهر گفته می‌شود. (3)در این مدخل از واژه‌های «نهر»،«سریّا»و سیاق برخی آیات استفاده شده است.

اهمّ عناوین: تسخیر نهر، خلقت نهر، فواید نهر، نهرهای بهشت.

امتحان با نهر

==> طالوت، سپاه طالوت

پیدایش نهر

اشاره

1. پدیدار شدن جویباری در نقطه‌ای پایین‌تر از مکان استقرار مریم علیها السلام هم زمان با ولادت عیسی علیه السلام :

وَ اذْکُرْ فِی الْکِتٰابِ مَرْیَمَ إِذِ انْتَبَذَتْ مِنْ أَهْلِهٰا مَکٰاناً شَرْقِیًّا

قٰالَ إِنَّمٰا أَنَا رَسُولُ رَبِّکِ لِأَهَبَ لَکِ غُلاٰماً زَکِیًّا

فَأَجٰاءَهَا الْمَخٰاضُ ...

فَنٰادٰاهٰا مِنْ تَحْتِهٰا أَلاّٰ تَحْزَنِی قَدْ جَعَلَ رَبُّکِ تَحْتَکِ سَرِیًّا. مریم (19) 16 و 19 و 23 و 24

2. پدید آمدن نهر آب از زیر پای مریم علیها السلام به فرمان خدا:

وَ اذْکُرْ فِی الْکِتٰابِ مَرْیَمَ إِذِ انْتَبَذَتْ مِنْ أَهْلِهٰا مَکٰاناً شَرْقِیًّا

فَنٰادٰاهٰا مِنْ تَحْتِهٰا أَلاّٰ تَحْزَنِی قَدْ جَعَلَ رَبُّکِ تَحْتَکِ سَرِیًّا. (4)مریم (19) 16 و 24

3. خلقت نهرها، سزاوار تفکر انسانهای اندیشه‌مند:

وَ هُوَ الَّذِی مَدَّ الْأَرْضَ وَ جَعَلَ فِیهٰا رَوٰاسِیَ وَ أَنْهٰاراً ... إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ . رعد (13) 3

4. خداوند، پدیدآورندۀ نهرها:

1) 1) . روح المعانی، ج 8 ، جزء 14، ص 18؛ البحر المحیط، ج 6 ، ص 467

2) 2) . مفردات، ص 825 ،«نهر»

3) 3) . مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 162؛ الکشاف، ج 1،ص 107

4) 4) . در احتمالی«سریّاً»نهری بوده که آب آن قطع شده بود و خداوند در آن آب به وجود آورد. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 790)

وَ هُوَ الَّذِی مَدَّ الْأَرْضَ وَ جَعَلَ فِیهٰا رَوٰاسِیَ وَ أَنْهٰاراً ... (1)رعد (13) 3

5. بشارت عیسی علیه السلام هم زمان با تولدش به مادرش مریم علیها السلام به روان شدن جویباری در پایین دست وی، از جانب پروردگار:

وَ اذْکُرْ فِی الْکِتٰابِ مَرْیَمَ إِذِ انْتَبَذَتْ مِنْ أَهْلِهٰا مَکٰاناً شَرْقِیًّا

قٰالَ إِنَّمٰا أَنَا رَسُولُ رَبِّکِ لِأَهَبَ لَکِ غُلاٰماً زَکِیًّا

فَأَجٰاءَهَا الْمَخٰاضُ إِلیٰ جِذْعِ النَّخْلَةِ قٰالَتْ یٰا لَیْتَنِی مِتُّ قَبْلَ هٰذٰا وَ کُنْتُ نَسْیاً مَنْسِیًّا

فَنٰادٰاهٰا مِنْ تَحْتِهٰا أَلاّٰ تَحْزَنِی قَدْ جَعَلَ رَبُّکِ تَحْتَکِ سَرِیًّا. (2)مریم (19) 16 و19 و 23 و 24

6. خبر جبرئیل به آفرینش نهر آب از سوی پروردگار در پایین پای مریم علیها السلام ، هنگام زایمان آن حضرت:

وَ اذْکُرْ فِی الْکِتٰابِ مَرْیَمَ إِذِ انْتَبَذَتْ مِنْ أَهْلِهٰا مَکٰاناً شَرْقِیًّا

فَنٰادٰاهٰا مِنْ تَحْتِهٰا أَلاّٰ تَحْزَنِی قَدْ جَعَلَ رَبُّکِ تَحْتَکِ سَرِیًّا. (3)مریم (19) 16 و 24

7. توانایی خداوند بر مهیّا ساختن باغهایی با نهرهای روان، برای پیامبر صلی الله علیه و آله به مراتب بهتر از مورد درخواست مشرکان، دربارۀ آن حضرت:

وَ قٰالُوا مٰا لِهٰذَا الرَّسُولِ یَأْکُلُ الطَّعٰامَ وَ یَمْشِی فِی الْأَسْوٰاقِ لَوْ لاٰ أُنْزِلَ إِلَیْهِ مَلَکٌ ... أَوْ تَکُونُ لَهُ جَنَّةٌ یَأْکُلُ مِنْهٰا ... اُنْظُرْ کَیْفَ ضَرَبُوا لَکَ الْأَمْثٰالَ فَضَلُّوا فَلاٰ یَسْتَطِیعُونَ سَبِیلاً تَبٰارَکَ الَّذِی إِنْ شٰاءَ جَعَلَ لَکَ خَیْراً مِنْ ذٰلِکَ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ ... . فرقان (25) 7 - 10

8. توانایی خدا در به وجود آوردن نهرهایی بین باغستانها:

وَ اضْرِبْ لَهُمْ مَثَلاً رَجُلَیْنِ جَعَلْنٰا لِأَحَدِهِمٰا جَنَّتَیْنِ مِنْ أَعْنٰابٍ وَ حَفَفْنٰاهُمٰا بِنَخْلٍ وَ جَعَلْنٰا بَیْنَهُمٰا زَرْعاً

کِلْتَا الْجَنَّتَیْنِ آتَتْ أُکُلَهٰا وَ لَمْ تَظْلِمْ مِنْهُ شَیْئاً وَ فَجَّرْنٰا خِلاٰلَهُمٰا نَهَراً. کهف (18) 32 و 33

9. پدید آوردن نهر آب از زمین با معجزه، پیش شرط مشرکان، برای ایمان به پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ قٰالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَکَ حَتّٰی تَفْجُرَ لَنٰا مِنَ الْأَرْضِ یَنْبُوعاً ... فَتُفَجِّرَ الْأَنْهٰارَ خِلاٰلَهٰا تَفْجِیراً. اسراء (17) 90 و 91

عوامل پیدایش نهر

1. استغفار
10. وعدۀ نوح علیه السلام به قوم خود، مبنی بر آباد شدن باغها و نهرهایشان از سوی خداوند، در صورت استغفار آنان:

إِنّٰا أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ ... فَقُلْتُ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ إِنَّهُ کٰانَ غَفّٰاراً ... وَ یَجْعَلْ لَکُمْ جَنّٰاتٍ وَ یَجْعَلْ لَکُمْ أَنْهٰاراً. نوح (71) 1 و 10 و 12

2. اعجاز

1) 1) . برداشت بر این اساس است که«جعل»به معنای«خلق»باشد، ضمناً تسخیر بعد از خلقت است

2) 2) . بنا بر قولی ندادهنده، عیسی علیه السلام بوده است. (مجمع البیان، ج 5 - 6، ص 790)

3) 3) . از ابن عباس، سدی، ضحاک و قتاده نقل شده است که منادی جبرئیل بود. (التبیان، ج 7، ص 117؛ مجمع البیان، ج 5 - 6، ص 790)

11. عوامل معنوی چون معجزه، عاملی برای پیدایش نهرها:

فَنٰادٰاهٰا مِنْ تَحْتِهٰا أَلاّٰ تَحْزَنِی قَدْ جَعَلَ رَبُّکِ تَحْتَکِ سَرِیًّا. مریم (19) 24

3. باران
12. باران، عامل پیدایش نهرها و رودخانه‌ها:

... وَ أَرْسَلْنَا السَّمٰاءَ عَلَیْهِمْ مِدْرٰاراً وَ جَعَلْنَا الْأَنْهٰارَ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهِمْ .... انعام (6) 6

أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَسٰالَتْ أَوْدِیَةٌ بِقَدَرِهٰا .... رعد (13) 17

... وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرٰاتِ رِزْقاً لَکُمْ ... وَ سَخَّرَ لَکُمُ الْأَنْهٰارَ . ابراهیم (14) 32

یُرْسِلِ السَّمٰاءَ عَلَیْکُمْ مِدْرٰاراً ... وَ یَجْعَلْ لَکُمْ أَنْهٰاراً. نوح (71) 11 و 12

4. پای عیسی علیه السلام
13. پیدایش نهر آب در پایین پای مریم علیها السلام با ضربه پای عیسی علیه السلام به زمین:

وَ اذْکُرْ فِی الْکِتٰابِ مَرْیَمَ إِذِ انْتَبَذَتْ مِنْ أَهْلِهٰا مَکٰاناً شَرْقِیًّا

فَنٰادٰاهٰا مِنْ تَحْتِهٰا أَلاّٰ تَحْزَنِی قَدْ جَعَلَ رَبُّکِ تَحْتَکِ سَرِیًّا. (1)مریم (19) 16 و 24

محل پیدایش نهر

14. پیدایش نهرها در زمین به ارادۀ خدا:

... مَکَّنّٰاهُمْ فِی الْأَرْضِ ... وَ أَرْسَلْنَا السَّمٰاءَ عَلَیْهِمْ مِدْرٰاراً وَ جَعَلْنَا الْأَنْهٰارَ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهِمْ .... انعام (6) 6

وَ هُوَ الَّذِی مَدَّ الْأَرْضَ وَ جَعَلَ فِیهٰا رَوٰاسِیَ وَ أَنْهٰاراً .... رعد (13) 3

وَ أَلْقیٰ فِی الْأَرْضِ رَوٰاسِیَ أَنْ تَمِیدَ بِکُمْ وَ أَنْهٰاراً ....

نحل (16) 15

وَ قٰالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَکَ حَتّٰی تَفْجُرَ لَنٰا مِنَ الْأَرْضِ یَنْبُوعاً

أَوْ تَکُونَ لَکَ جَنَّةٌ مِنْ نَخِیلٍ وَ عِنَبٍ فَتُفَجِّرَ الْأَنْهٰارَ خِلاٰلَهٰا تَفْجِیراً. اسراء (17) 90 و 91

فَنٰادٰاهٰا مِنْ تَحْتِهٰا أَلاّٰ تَحْزَنِی قَدْ جَعَلَ رَبُّکِ تَحْتَکِ سَرِیًّا. مریم (19) 24

أَمَّنْ جَعَلَ الْأَرْضَ قَرٰاراً وَ جَعَلَ خِلاٰلَهٰا أَنْهٰاراً ....

نمل (27) 61

15. پیدایش نهرها از درون سنگها، با شکافته شدن آنها:

... وَ إِنَّ مِنَ الْحِجٰارَةِ لَمٰا یَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْأَنْهٰارُ وَ إِنَّ مِنْهٰا لَمٰا یَشَّقَّقُ فَیَخْرُجُ مِنْهُ الْمٰاءُ .... بقره (2) 74

نیز ==>همین مدخل، تسخیر نهر، جریان نهر و فواید نهر

تسخیر نهر

16. تسخیر نهر و رام شدن آن برای انسان، از آیات الهی و نشانه‌های توحید:

1) 1) . مطابق روایتی از امام صادق علیه السلام عیسی علیه السلام پایش را به زمین زد و چشمۀ آبی جاری شد. (مجمع البیان، ج 5 - 6، ص 661)

اَللّٰهُ الَّذِی خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ ... وَ سَخَّرَ لَکُمُ الْأَنْهٰارَ. ابراهیم (14) 32

17. تسخیر نهرها از جانب خدا، برای استفادۀ بشر:

اَللّٰهُ الَّذِی ... وَ سَخَّرَ لَکُمُ الْأَنْهٰارَ. ابراهیم (14) 32

18. مسخّر بودن نهرها، نمودی از نعمتهای خدا بر بندگان و شایستۀ شکر و سپاس:

اَللّٰهُ الَّذِی ... وَ سَخَّرَ لَکُمُ الْأَنْهٰارَ ... وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللّٰهِ لاٰ تُحْصُوهٰا إِنَّ الْإِنْسٰانَ لَظَلُومٌ کَفّٰارٌ. ابراهیم (14) 32 و 34

تشبیه به نهر

19. تشبیه باطل، به کف نهرها در زوال و نابودی:

أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَسٰالَتْ أَوْدِیَةٌ بِقَدَرِهٰا فَاحْتَمَلَ السَّیْلُ زَبَداً رٰابِیاً ... کَذٰلِکَ یَضْرِبُ اللّٰهُ الْحَقَّ وَ الْبٰاطِلَ فَأَمَّا الزَّبَدُ فَیَذْهَبُ جُفٰاءً .... رعد (13) 17

تفاخر به نهر

20. تفاخر فرعون به نهرهای جاری در حکومت خویش:

وَ نٰادیٰ فِرْعَوْنُ فِی قَوْمِهِ قٰالَ یٰا قَوْمِ أَ لَیْسَ لِی مُلْکُ مِصْرَ وَ هٰذِهِ الْأَنْهٰارُ تَجْرِی مِنْ تَحْتِی أَ فَلاٰ تُبْصِرُونَ . زخرف (43) 51

تفکر در نهر

21. نهرهای جاری در زمین، زمینه‌ای برای تفکر و اندیشه:

وَ هُوَ الَّذِی مَدَّ الْأَرْضَ وَ جَعَلَ فِیهٰا رَوٰاسِیَ وَ أَنْهٰاراً وَ مِنْ کُلِّ الثَّمَرٰاتِ جَعَلَ فِیهٰا زَوْجَیْنِ اثْنَیْنِ یُغْشِی اللَّیْلَ النَّهٰارَ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ . رعد (13) 3

جریان نهر

اشاره

22. جاری شدن آب باران در بستر دره‌ها و آب راهها (و تشکیل نهرها) به‌اندازۀ ظرفیتشان:

أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً ... فَسٰالَتْ أَوْدِیَةٌ بِقَدَرِهٰا .... رعد (13) 17

23. جاری شدن و پیدایش نهرهای آب از برخی صخره‌ها، شاهدی بر سختی قلبهای سخت‌تر از سنگ:

ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُکُمْ مِنْ بَعْدِ ذٰلِکَ فَهِیَ کَالْحِجٰارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً وَ إِنَّ مِنَ الْحِجٰارَةِ لَمٰا یَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْأَنْهٰارُ وَ إِنَّ مِنْهٰا لَمٰا یَشَّقَّقُ فَیَخْرُجُ مِنْهُ الْمٰاءُ .... بقره (2) 74

منشأ جریان نهر

24. جریان نهرها به ارادۀ خداوند:

أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَسٰالَتْ أَوْدِیَةٌ

بِقَدَرِهٰا .... رعد (13) 17

... وَ فَجَّرْنٰا خِلاٰلَهُمٰا نَهَراً. کهف (18) 33

25. نزول باران و شکل گیری نهرها، از جانب خداوند:

... وَ أَرْسَلْنَا السَّمٰاءَ عَلَیْهِمْ مِدْرٰاراً وَ جَعَلْنَا الْأَنْهٰارَ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهِمْ .... انعام (6) 6

أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَسٰالَتْ أَوْدِیَةٌ بِقَدَرِهٰا فَاحْتَمَلَ السَّیْلُ زَبَداً رٰابِیاً .... رعد (13) 17

فَقُلْتُ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ إِنَّهُ کٰانَ غَفّٰاراً

یُرْسِلِ السَّمٰاءَ عَلَیْکُمْ مِدْرٰاراً

وَ یُمْدِدْکُمْ بِأَمْوٰالٍ وَ بَنِینَ وَ یَجْعَلْ لَکُمْ جَنّٰاتٍ وَ یَجْعَلْ لَکُمْ أَنْهٰاراً. نوح (71) 10 -\12

26. جاری شدن نهرها به ارادۀ خدا، مظهر قدرت او:

أَ لَمْ یَرَوْا کَمْ أَهْلَکْنٰا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ قَرْنٍ مَکَّنّٰاهُمْ فِی الْأَرْضِ مٰا لَمْ نُمَکِّنْ لَکُمْ وَ أَرْسَلْنَا السَّمٰاءَ عَلَیْهِمْ مِدْرٰاراً وَ جَعَلْنَا الْأَنْهٰارَ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهِمْ .... انعام (6) 6

وَ أَلْقیٰ فِی الْأَرْضِ رَوٰاسِیَ أَنْ تَمِیدَ بِکُمْ وَ أَنْهٰاراً ....

نحل (16) 15

أَمَّنْ جَعَلَ الْأَرْضَ قَرٰاراً وَ جَعَلَ خِلاٰلَهٰا أَنْهٰاراً ....

نمل (27) 61

خلقت نهر

==> همین مدخل، پیدایش نهر

زیبایی نهرها

27. زیبایی و جریان نهر آب، در میان باغهای انگور محصور شده میان نخلها:

وَ اضْرِبْ لَهُمْ مَثَلاً رَجُلَیْنِ جَعَلْنٰا لِأَحَدِهِمٰا جَنَّتَیْنِ مِنْ أَعْنٰابٍ وَ حَفَفْنٰاهُمٰا بِنَخْلٍ وَ جَعَلْنٰا بَیْنَهُمٰا زَرْعاً

کِلْتَا الْجَنَّتَیْنِ آتَتْ أُکُلَهٰا وَ لَمْ تَظْلِمْ مِنْهُ شَیْئاً وَ فَجَّرْنٰا خِلاٰلَهُمٰا نَهَراً. کهف (18) 32 و 33

فواید نهر

1. آشامیدن

28. نهرها، دارای فوایدی برای انسانها، چون شرب، آبیاری مزارع و گیاهان:

اَللّٰهُ الَّذِی ... وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرٰاتِ رِزْقاً لَکُمْ ... وَ سَخَّرَ لَکُمُ الْأَنْهٰارَ. (1)ابراهیم (14) 32

29. پیدایش نهر آب در زیر پای مریم علیها السلام برای آشامیدن وی:

وَ اذْکُرْ فِی الْکِتٰابِ مَرْیَمَ إِذِ انْتَبَذَتْ مِنْ أَهْلِهٰا مَکٰاناً شَرْقِیًّا

فَنٰادٰاهٰا مِنْ تَحْتِهٰا أَلاّٰ تَحْزَنِی


1) 1) .«لام»در«لکم»لام علّت و برای انتفاع است؛ یعنی برای شما، چون معمولاً آب دریاها برای شرب و کشت و زرع مناسب نیست خداوند نعمتی دیگر چون نهرها را به مردم مرحمت کرد تا مشکل نوشیدن و زراعت نداشته باشند. (التفسیر الکبیر، ج 7، ص 98)

قَدْ جَعَلَ رَبُّکِ تَحْتَکِ سَرِیًّا. (1)مریم (19) 16 و 24

2. پیدایش باغها

30. نقش نهرها در ایجاد باغها و بوستانها:

أَ یَوَدُّ أَحَدُکُمْ أَنْ تَکُونَ لَهُ جَنَّةٌ مِنْ نَخِیلٍ وَ أَعْنٰابٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ لَهُ فِیهٰا مِنْ کُلِّ الثَّمَرٰاتِ وَ أَصٰابَهُ الْکِبَرُ وَ لَهُ ذُرِّیَّةٌ ضُعَفٰاءُ فَأَصٰابَهٰا إِعْصٰارٌ فِیهِ نٰارٌ فَاحْتَرَقَتْ کَذٰلِکَ یُبَیِّنُ اللّٰهُ لَکُمُ الْآیٰاتِ لَعَلَّکُمْ تَتَفَکَّرُونَ . بقره (2) 266

... وَ أَرْسَلْنَا السَّمٰاءَ عَلَیْهِمْ مِدْرٰاراً وَ جَعَلْنَا الْأَنْهٰارَ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهِمْ ... (2)انعام (6) 6

أَوْ تَکُونَ لَکَ جَنَّةٌ مِنْ نَخِیلٍ وَ عِنَبٍ فَتُفَجِّرَ الْأَنْهٰارَ خِلاٰلَهٰا تَفْجِیراً. اسراء (17) 91

کِلْتَا الْجَنَّتَیْنِ آتَتْ أُکُلَهٰا وَ لَمْ تَظْلِمْ مِنْهُ شَیْئاً وَ فَجَّرْنٰا خِلاٰلَهُمٰا نَهَراً. کهف (18) 33

تَبٰارَکَ الَّذِی إِنْ شٰاءَ جَعَلَ لَکَ خَیْراً مِنْ ذٰلِکَ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ .... فرقان (25) 10

3. پیدایش تمدّن

31. نقش ریزش فراوان و مداوم باران و جریان نهرها، در پیدایش تمدّنهای قدرتمند:

أَ لَمْ یَرَوْا کَمْ أَهْلَکْنٰا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ قَرْنٍ مَکَّنّٰاهُمْ فِی الْأَرْضِ مٰا لَمْ نُمَکِّنْ لَکُمْ وَ أَرْسَلْنَا السَّمٰاءَ عَلَیْهِمْ مِدْرٰاراً وَ جَعَلْنَا الْأَنْهٰارَ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهِمْ .... انعام (6) 6

4. خداشناسی

32. نهرها نشانه‌های قدرت خداوند:

وَ هُوَ الَّذِی مَدَّ الْأَرْضَ وَ جَعَلَ فِیهٰا رَوٰاسِیَ وَ أَنْهٰاراً ... إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ . رعد (13) 3

اَللّٰهُ الَّذِی ... وَ سَخَّرَ لَکُمُ الْأَنْهٰارَ. ابراهیم (14) 32

وَ هُوَ الَّذِی سَخَّرَ الْبَحْرَ ... وَ أَلْقیٰ فِی الْأَرْضِ رَوٰاسِیَ أَنْ تَمِیدَ بِکُمْ وَ أَنْهٰاراً .... نحل (16) 14 و 15

أَمَّنْ جَعَلَ الْأَرْضَ قَرٰاراً وَ جَعَلَ خِلاٰلَهٰا أَنْهٰاراً ....

نمل (27) 61

33. نهرهای جاری شده از شکافهای زمین دلیلی بر وحدانیّت خداوند:

أَمَّنْ جَعَلَ الْأَرْضَ قَرٰاراً وَ جَعَلَ خِلاٰلَهٰا أَنْهٰاراً وَ جَعَلَ لَهٰا رَوٰاسِیَ وَ جَعَلَ بَیْنَ الْبَحْرَیْنِ حٰاجِزاً أَ إِلٰهٌ مَعَ اللّٰهِ .... نمل (27) 61

5. راهیابی

34. نهرها، از علامات راهیابی مسافران:

وَ أَلْقیٰ فِی الْأَرْضِ ... وَ أَنْهٰاراً ... لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ وَ عَلاٰمٰاتٍ .... نحل (16) 15 و 16

35. نهرها و راهها علاماتی برای راهیابی انسانها:

1) 1) . جبرئیل یا عیسی علیه السلام برای برطرف کردن اندوه از قلب مریم علیها السلام به او گفت: غصه نخور. خداوند از زیر پاهای تو نهری جاری کرده است که از آن بنوشی و خود را از نفاس تطهیر کنی. (مجمع البیان، ج 5 - 6، ص 790)

2) 2) . مراد از«جعلنا الانهار...»زیادی باغ و بستان است. (التفسیر الکبیر، ج 4، ص 485)

وَ أَلْقیٰ فِی الْأَرْضِ رَوٰاسِیَ أَنْ تَمِیدَ بِکُمْ وَ أَنْهٰاراً وَ سُبُلاً لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ

وَ عَلاٰمٰاتٍ .... نحل (16) 15 و 16

6 . طهارت

36. پیدایش نهر آب از زیر پای مریم علیها السلام جهت تطهیر وی از نفاس:

وَ اذْکُرْ فِی الْکِتٰابِ مَرْیَمَ إِذِ انْتَبَذَتْ مِنْ أَهْلِهٰا مَکٰاناً شَرْقِیًّا

فَنٰادٰاهٰا مِنْ تَحْتِهٰا أَلاّٰ تَحْزَنِی قَدْ جَعَلَ رَبُّکِ تَحْتَکِ سَرِیًّا. مریم (19) 16 و 24

نیز ==> همین مدخل، آثار نهرها

نعمت نهر

37. نهرها از نعمتهای الهی:

وَ هُوَ الَّذِی مَدَّ الْأَرْضَ وَ جَعَلَ فِیهٰا رَوٰاسِیَ وَ أَنْهٰاراً وَ مِنْ کُلِّ الثَّمَرٰاتِ جَعَلَ فِیهٰا زَوْجَیْنِ اثْنَیْنِ یُغْشِی اللَّیْلَ النَّهٰارَ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ . (1)رعد (13) 3

اَللّٰهُ الَّذِی ... وَ سَخَّرَ لَکُمُ الْأَنْهٰارَ وَ آتٰاکُمْ مِنْ کُلِّ مٰا سَأَلْتُمُوهُ وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللّٰهِ لاٰ تُحْصُوهٰا .... ابراهیم (14) 32 و 34

وَ أَلْقیٰ فِی الْأَرْضِ رَوٰاسِیَ أَنْ تَمِیدَ بِکُمْ وَ أَنْهٰاراً .... وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللّٰهِ .... نحل (16) 15 و 18

أَمَّنْ جَعَلَ الْأَرْضَ قَرٰاراً وَ جَعَلَ خِلاٰلَهٰا أَنْهٰاراً وَ جَعَلَ لَهٰا رَوٰاسِیَ وَ جَعَلَ بَیْنَ الْبَحْرَیْنِ حٰاجِزاً أَ إِلٰهٌ مَعَ اللّٰهِ بَلْ أَکْثَرُهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ . (2)نمل (27) 61

یُرْسِلِ السَّمٰاءَ عَلَیْکُمْ مِدْرٰاراً

وَ یُمْدِدْکُمْ بِأَمْوٰالٍ وَ بَنِینَ وَ یَجْعَلْ لَکُمْ جَنّٰاتٍ وَ یَجْعَلْ لَکُمْ أَنْهٰاراً. (3)نوح (71) 11 و 12

38. مسخّر بودن نهرها برای انسان، نمودی از نعمت‌های الهی و مقتضی شکرگزاری در برابر خداوند:

اَللّٰهُ الَّذِی خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرٰاتِ رِزْقاً لَکُمْ وَ سَخَّرَ لَکُمُ الْفُلْکَ لِتَجْرِیَ فِی الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَ سَخَّرَ لَکُمُ الْأَنْهٰارَ ... وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللّٰهِ لاٰ تُحْصُوهٰا إِنَّ الْإِنْسٰانَ لَظَلُومٌ کَفّٰارٌ. ابراهیم (14) 32 و 34

نهر اردن

39. امتحان سپاه طالوت، با آب نهر اردن:

فَلَمّٰا فَصَلَ طٰالُوتُ بِالْجُنُودِ قٰالَ إِنَّ اللّٰهَ مُبْتَلِیکُمْ بِنَهَرٍ ... (4)بقره (2) 249


1) 1) . خداوند در این آیه و آیۀ بعد به ذکر نعمتهایش می‌پردازد. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 424)

2) 2) . خداوند در این آیه و آیات قبل و بعدش به بیان نعمتهایش می‌پردازد. (مجمع البیان، ج 7 - 8، ص 358)

3) 3) . ذکر امدادهای پی‌درپی الهی چون باران و اعطای مال، فرزند، باغ و نهر بیانگر نعمتهای الهی است، وگرنه در آیه، کلمۀ نعمت نیامده است

4) 4) . مراد از نهر، نهر بین اردن و فلسطین است. (تفسیر مقاتل، ج 1، ص 208)

40. انداختن قلمهای قرعه در نهر اردن، در ماجرای تعیین متکفّل برای مریم علیها السلام :

ذٰلِکَ مِنْ أَنْبٰاءِ الْغَیْبِ نُوحِیهِ إِلَیْکَ وَ مٰا کُنْتَ لَدَیْهِمْ إِذْ یُلْقُونَ أَقْلاٰمَهُمْ أَیُّهُمْ یَکْفُلُ مَرْیَمَ وَ مٰا کُنْتَ لَدَیْهِمْ إِذْ یَخْتَصِمُونَ . (1)آل عمران (3) 44

نهر از آیات خدا

41. نهرهایی در درون زمین، از آیات الهی و نشانۀ قدرت او:

وَ هُوَ الَّذِی مَدَّ الْأَرْضَ وَ جَعَلَ فِیهٰا رَوٰاسِیَ وَ أَنْهٰاراً وَ مِنْ کُلِّ الثَّمَرٰاتِ جَعَلَ فِیهٰا زَوْجَیْنِ اثْنَیْنِ یُغْشِی اللَّیْلَ النَّهٰارَ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ . رعد (13) 3

اَللّٰهُ الَّذِی خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرٰاتِ رِزْقاً لَکُمْ وَ سَخَّرَ لَکُمُ الْفُلْکَ لِتَجْرِیَ فِی الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَ سَخَّرَ لَکُمُ الْأَنْهٰارَ. ابراهیم (14) 32

وَ هُوَ الَّذِی سَخَّرَ الْبَحْرَ لِتَأْکُلُوا مِنْهُ لَحْماً طَرِیًّا وَ تَسْتَخْرِجُوا مِنْهُ حِلْیَةً تَلْبَسُونَهٰا وَ تَرَی الْفُلْکَ مَوٰاخِرَ فِیهِ وَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ

وَ أَلْقیٰ فِی الْأَرْضِ رَوٰاسِیَ أَنْ تَمِیدَ بِکُمْ وَ أَنْهٰاراً وَ سُبُلاً لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ . نحل (16) 14 و 15

أَمَّنْ جَعَلَ الْأَرْضَ قَرٰاراً وَ جَعَلَ خِلاٰلَهٰا أَنْهٰاراً وَ جَعَلَ لَهٰا رَوٰاسِیَ وَ جَعَلَ بَیْنَ الْبَحْرَیْنِ حٰاجِزاً أَ إِلٰهٌ مَعَ اللّٰهِ بَلْ أَکْثَرُهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ . نمل (27) 61

فَقُلْتُ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ إِنَّهُ کٰانَ غَفّٰاراً

وَ یُمْدِدْکُمْ بِأَمْوٰالٍ وَ بَنِینَ وَ یَجْعَلْ لَکُمْ جَنّٰاتٍ وَ یَجْعَلْ لَکُمْ أَنْهٰاراً. نوح (71) 10 و 12

42. مسخّر بودن نهرهای آب، آیۀ خدا:

اَللّٰهُ الَّذِی خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرٰاتِ رِزْقاً لَکُمْ وَ سَخَّرَ لَکُمُ الْفُلْکَ لِتَجْرِیَ فِی الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَ سَخَّرَ لَکُمُ الْأَنْهٰارَ. ابراهیم (14) 32

نهر باغدار متکبّر

43. باغدار متکبّر دارای نهری در باغ خود:

وَ اضْرِبْ لَهُمْ مَثَلاً رَجُلَیْنِ جَعَلْنٰا لِأَحَدِهِمٰا جَنَّتَیْنِ مِنْ أَعْنٰابٍ وَ حَفَفْنٰاهُمٰا بِنَخْلٍ وَ جَعَلْنٰا بَیْنَهُمٰا زَرْعاً

کِلْتَا الْجَنَّتَیْنِ آتَتْ أُکُلَهٰا وَ لَمْ تَظْلِمْ مِنْهُ شَیْئاً وَ فَجَّرْنٰا خِلاٰلَهُمٰا نَهَراً. کهف (18) 32 و 33


1) 1) . برخی از مفسران، در داستان قرعه انداختن برای انتخاب متکفّل مریم علیها السلام گفته‌اند: قلمها را در آب نهر اردن انداختند و قرار بر این شد هرکسی که قلم او روی آب بماند او اولی به تکفّل آن حضرت باشد. (تفسیر ابن کثیر، ج 2، ص 42؛ جامع البیان، ج 3، جزء 3، ص 328؛ روح المعانی، ج 3، جزء 3، ص 253 - 255؛ تفسیر جلالین، ج 1، ص 58)

ظ

نهر بهشت

==> بهشت، نهرهای بهشت

نهر خمر

==> بهشت، نهرهای بهشت

نهر شیر

==> بهشت، نهرهای بهشت

نهر عسل

==> بهشت، نهرهای بهشت

نهر فلسطین

==> نهر فلسطین

نهر کوثر

==> همین مدخل، نهر بهشت

نهر نیل

==> رود نیل

نهرهای جهنّم

اشاره

44.«غیّ»نهری در پایین‌ترین مکان جهنّم:

فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضٰاعُوا الصَّلاٰةَ وَ اتَّبَعُوا الشَّهَوٰاتِ فَسَوْفَ یَلْقَوْنَ غَیًّا. (1)مریم (19) 59

45. جریان نهری از چرک و خون (اثام)، در پایین‌ترین قسمت جهنّم:

وَ الَّذِینَ لاٰ یَدْعُونَ مَعَ اللّٰهِ إِلٰهاً آخَرَ وَ لاٰ یَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِی حَرَّمَ اللّٰهُ إِلاّٰ بِالْحَقِّ وَ لاٰ یَزْنُونَ وَ مَنْ یَفْعَلْ ذٰلِکَ یَلْقَ أَثٰاماً. (2)فرقان (25) 68

نوشندگان نهرهای جهنّم

1. زناکاران
46. برخورد زناکاران با نهری از خون و چرک جهنّمیان در جهنّم، پیامد اعمال آنها

وَ الَّذِینَ لاٰ یَدْعُونَ مَعَ اللّٰهِ إِلٰهاً آخَرَ وَ لاٰ یَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِی حَرَّمَ اللّٰهُ إِلاّٰ بِالْحَقِّ وَ لاٰ یَزْنُونَ وَ مَنْ یَفْعَلْ ذٰلِکَ یَلْقَ أَثٰاماً. (3)فرقان (25) 68

2. شهوت‌پرستان
47. پیروی‌کنندگان از شهوات، انداخته‌شدگان در نهری از خون و چرک جهنّمیان در جهنّم:

فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضٰاعُوا الصَّلاٰةَ وَ اتَّبَعُوا


1) 1) . از ابی امامه نقل شده است: به رسول خدا صلی الله علیه و آله عرض کردم: غَیّ و اثام چیست؟ فرمود: دو نهر در پایین‌ترین مکان جهنم است که چرک و خون بدن جهنمیان در آنها جاری است و این دو همان است که خداوند در قرآن فرموده است:«فسوف یلقون غیّاً ... و من یفعل ذلک یلق اثاماً». (الدر المنثور، ج 5، ص 527). و نیز از طریق اهل سنت رسیده که غیّ، نهری در جهنم است و دارای طعم خباثت‌باری است. (جامع البیان، ج 9، جزء 16، ص 126)

2) 2) . از ابی امامه نقل شده که گفت: به رسول خدا صلی الله علیه و آله عرض کردم: غیّ و اثام چیست؟ فرمود: دو نهر در پایین‌ترین مکان جهنم است که چرک و خون بدن جهنمیان در آنها جاری است و این دو همان است که خداوند در قرآن فرموده است:«فسوف یلقون غیّاً ... و من یفعل ذلک یلق اثاماً». (الدر المنثور، ج 5، ص 527). و نیز از طریق اهل سنت رسیده که غیّ نهری در جهنم است و دارای طعم خباثت باری است. (جامع البیان، ج 9، جزء 16، ص 126)

3) 3) .«اثام»نهری در قعر جهنّم است که در آن خون و چرک جهنّمیان جاری است. (جامع البیان، ج 11، جزء 19، ص 57)

اَلشَّهَوٰاتِ فَسَوْفَ یَلْقَوْنَ غَیًّا. مریم (19) 59

3. ضایع‌کنندگان نماز
48. ضایع‌کنندگان نماز، ملاقات‌کنندۀ نهری در جهنّم از خون و چرک جهنّمیان:

فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضٰاعُوا الصَّلاٰةَ وَ اتَّبَعُوا الشَّهَوٰاتِ فَسَوْفَ یَلْقَوْنَ غَیًّا. مریم (19) 59

4. قاتلان
49. برخورداری آدم‌کشان با نهری از خون و چرک جهنّمیان، پیامد اعمالشان:

وَ الَّذِینَ لاٰ یَدْعُونَ مَعَ اللّٰهِ إِلٰهاً آخَرَ وَ لاٰ یَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِی حَرَّمَ اللّٰهُ إِلاّٰ بِالْحَقِّ وَ لاٰ یَزْنُونَ وَ مَنْ یَفْعَلْ ذٰلِکَ یَلْقَ أَثٰاماً. (1)فرقان (25) 68

5. مشرکان
50. جزا دیدن مشرکان در روز رستاخیز به استفاده از نهری در قعر جهنّم جاری از خون و چرک جهنّمیان:

وَ الَّذِینَ لاٰ یَدْعُونَ مَعَ اللّٰهِ إِلٰهاً آخَرَ وَ لاٰ یَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِی حَرَّمَ اللّٰهُ إِلاّٰ بِالْحَقِّ وَ لاٰ یَزْنُونَ وَ مَنْ یَفْعَلْ ذٰلِکَ یَلْقَ أَثٰاماً. (2)فرقان (25) 68

نهرهای مصر

==> نیل

نهر فلسطین

از«ابن عبّاس»و«سدی»نقل شده است: نهری که خدای متعال بنی اسرائیل [سپاه طالوت] را با آن امتحان کرد، نهر فلسطین بود. (3)

امتحان با نهر فلسطین

1. امتحان سپاهیان طالوت، به‌وسیلۀ آب نهر فلسطین:

فَلَمّٰا فَصَلَ طٰالُوتُ بِالْجُنُودِ قٰالَ إِنَّ اللّٰهَ مُبْتَلِیکُمْ بِنَهَرٍ .... بقره (2) 249

عبور از نهر فلسطین

2. عبور سپاه طالوت از نهر آب فلسطین پس از امتحان شدن با آن:

فَلَمّٰا فَصَلَ طٰالُوتُ بِالْجُنُودِ قٰالَ إِنَّ اللّٰهَ مُبْتَلِیکُمْ بِنَهَرٍ فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَیْسَ مِنِّی وَ مَنْ لَمْ یَطْعَمْهُ


1) 1) .«اثام»نهری در قعر جهنّم است که در آن خون و چرک جهنّمیان جاری است. (جامع البیان، ج 11، جزء 19، ص 57)

2) 2) .«اثام»نهری در قعر جهنّم است که در آن خون و چرک جهنّمیان جاری است. (جامع البیان، ج 11، جزء 19، ص 57)

3) 3) . تفسیر مقاتل بن سلیمان، ج 1، ص 208؛ الدر المنثور، ج 1، ص 759؛ البحر المحیط، ج 2، ص 585؛ التبیان، ج 2، ص 295؛ مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 617 ؛ جامع البیان، ج 2، جزء 2، ص 836

فَإِنَّهُ مِنِّی ... فَلَمّٰا جٰاوَزَهُ هُوَ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ .... بقره (2) 249

نیز ==> نهر، امتحان با نهر آب

نهی از منکر

اشاره

هر کاری که عقل صحیح و شرع به قبح آن حکم کند، منکر می‌گویند (1)و نهی از منکر بازداشتن دیگران است از آنچه عقلاً و شرعاً منکر شناخته می‌شود. (2)و در اصطلاح: منکر هر فعل زشت و قبیحی که فاعل آن بدان شناخت داشته و یا برآن راهنمایی شده باشد و نهی از منکر به واجب و مستحب تقسیم می‌شود و وجوب آن کفایی می‌باشد. (3)در این مدخل از مشتقّات مادّۀ«نهی»و «وعظ»و ظهور بعضی از آیات استفاده شده است.

اهمّ عناوین: آثار نهی از منکر، احکام نهی از منکر و ناهیان از منکر.

آثار نهی از منکر

1. ارزش‌گذاری

1. نهی از منکر، ملاک ارزش و شایستگی برخی اهل کتاب بر برخی دیگر:

لَیْسُوا سَوٰاءً مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ أُمَّةٌ ... یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ ... وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ .... آل عمران (3) 113 و 114

2. از زمرۀ صالحان

2. نهی از منکرات، موجب قرار گرفتن در زمرۀ صالحان:

... وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ ... وَ أُولٰئِکَ مِنَ الصّٰالِحِینَ . آل عمران (3) 114

3. از زمرۀ مؤمنان

3. نهی از منکر، زمینۀ قرار گرفتن انسان در زمرۀ مؤمنان:

... اَلْمُؤْمِنِینَ .... وَ النّٰاهُونَ عَنِ الْمُنْکَرِ ... وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِینَ . توبه (9) 111 و 112

4. امداد خدا

4. برخورداری جامعۀ اسلامی از حمایت و نصرت خدا، در گرو اعمال خیری چون نهی از منکر:

... وَ لَیَنْصُرَنَّ اللّٰهُ مَنْ یَنْصُرُهُ إِنَّ اللّٰهَ لَقَوِیٌّ عَزِیزٌ اَلَّذِینَ إِنْ مَکَّنّٰاهُمْ فِی الْأَرْضِ ... وَ نَهَوْا عَنِ الْمُنْکَرِ وَ لِلّٰهِ عٰاقِبَةُ الْأُمُورِ. حج (22) 40 و 41

5. بازداری از گناه

5. نهی از منکر وسیله‌ای برای بازداری مردم از گناهان:

1) 1) و 2. مفردات، ص 505 و 507،«نهی»

2) 2)

3) 3) . جواهر الکلام، ج 21، ص 356 - 357 و 359

وَ إِذْ قٰالَتْ أُمَّةٌ مِنْهُمْ لِمَ تَعِظُونَ قَوْماً اللّٰهُ مُهْلِکُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذٰاباً شَدِیداً قٰالُوا مَعْذِرَةً إِلیٰ رَبِّکُمْ وَ لَعَلَّهُمْ یَتَّقُونَ . اعراف (7) 164

6 . برتری

6. نهی از منکر، سبب برتری امّت اسلامی بر سایر امّتها:

کُنْتُمْ خَیْرَ أُمَّةٍ ... وَ تَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ .... آل عمران (3) 110

7. رحمت خدا

7. نهی از منکر، سبب جلب رحمت خداوند:

وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِنٰاتُ ... وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ ... أُولٰئِکَ سَیَرْحَمُهُمُ اللّٰهُ .... توبه (9) 71

8 . رستگاری

8. نهی از منکر، زمینه‌ساز فلاح و رستگاری جامعۀ مؤمنان:

وَ لْتَکُنْ مِنْکُمْ ... وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ . آل عمران (3) 104

9. نجات از عذاب

9. نهی از منکر، باعث نجات از عذاب الهی در امم پیشین:

فَلَمّٰا نَسُوا مٰا ذُکِّرُوا بِهِ أَنْجَیْنَا الَّذِینَ یَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ وَ أَخَذْنَا الَّذِینَ ظَلَمُوا بِعَذٰابٍ بَئِیسٍ بِمٰا کٰانُوا یَفْسُقُونَ . اعراف (7) 165

10. جلوگیری از فساد و منکرات، به‌وسیلۀ دانشمندان و صاحبان قدرت، موجب نجات آنان:

فَلَوْ لاٰ کٰانَ مِنَ الْقُرُونِ مِنْ قَبْلِکُمْ أُولُوا بَقِیَّةٍ یَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسٰادِ فِی الْأَرْضِ إِلاّٰ قَلِیلاً مِمَّنْ أَنْجَیْنٰا مِنْهُمْ ... (1)هود (11) 116

احکام نهی از منکر

11. وجوب تشکیل گروه و جماعت ناهی از منکر، در امّت اسلام:

وَ لْتَکُنْ مِنْکُمْ أُمَّةٌ یَدْعُونَ إِلَی الْخَیْرِ ... وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ .... آل عمران (3) 104

12. وجوب نهی از منکر:

وَ لْتَکُنْ مِنْکُمْ أُمَّةٌ یَدْعُونَ إِلَی الْخَیْرِ ... وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ . آل عمران (3) 104

کُنْتُمْ خَیْرَ أُمَّةٍ ... وَ تَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ .... آل عمران (3) 110

یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ ... وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ .... آل عمران (3) 114

اَلَّذِینَ یَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ ... وَ یَنْهٰاهُمْ عَنِ الْمُنْکَرِ .... اعراف (7) 157

وَ إِذْ قٰالَتْ أُمَّةٌ مِنْهُمْ لِمَ تَعِظُونَ قَوْماً اللّٰهُ مُهْلِکُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذٰاباً شَدِیداً قٰالُوا مَعْذِرَةً إِلیٰ رَبِّکُمْ وَ لَعَلَّهُمْ یَتَّقُونَ . اعراف (7) 164


1) 1) . مقصود از«اولو بقیّة»صاحبان خرد، بهره‌مندان از فضل، دین و علم به شریعت است. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 6 ، جزء 12، ص 184)

اَلْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِنٰاتُ ... وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ .... توبه (9) 79

... وَ النّٰاهُونَ عَنِ الْمُنْکَرِ .... توبه (9) 112

فَلَوْ لاٰ کٰانَ مِنَ الْقُرُونِ مِنْ قَبْلِکُمْ أُولُوا بَقِیَّةٍ یَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسٰادِ فِی الْأَرْضِ إِلاّٰ قَلِیلاً مِمَّنْ أَنْجَیْنٰا مِنْهُمْ .... هود (11) 116

إِنَّ اللّٰهَ ... وَ یَنْهیٰ عَنِ الْفَحْشٰاءِ وَ الْمُنْکَرِ وَ الْبَغْیِ یَعِظُکُمْ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ . نحل (16) 90

یٰا بُنَیَّ ... وَ انْهَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ اصْبِرْ عَلیٰ مٰا أَصٰابَکَ إِنَّ ذٰلِکَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ. لقمان (31) 17

13. حرمت ترک نهی از منکر:

لَوْ لاٰ یَنْهٰاهُمُ الرَّبّٰانِیُّونَ وَ الْأَحْبٰارُ عَنْ قَوْلِهِمُ الْإِثْمَ وَ أَکْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ مٰا کٰانُوا یَصْنَعُونَ . مائده (5) 63

لُعِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ بَنِی إِسْرٰائِیلَ عَلیٰ لِسٰانِ دٰاوُدَ وَ عِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ ذٰلِکَ بِمٰا عَصَوْا وَ کٰانُوا یَعْتَدُونَ

کٰانُوا لاٰ یَتَنٰاهَوْنَ عَنْ مُنکَرٍ فَعَلُوهُ لَبِئْسَ مٰا کٰانُوا یَفْعَلُونَ . مائده (5) 78 و 79

اَلْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ یَأْمُرُونَ بِالْمُنْکَرِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ ... إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ هُمُ الْفٰاسِقُونَ . توبه (9) 67

فَلَوْ لاٰ کٰانَ مِنَ الْقُرُونِ مِنْ قَبْلِکُمْ أُولُوا بَقِیَّةٍ یَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسٰادِ فِی الْأَرْضِ إِلاّٰ قَلِیلاً مِمَّنْ أَنْجَیْنٰا مِنْهُمْ وَ اتَّبَعَ الَّذِینَ ظَلَمُوا مٰا أُتْرِفُوا فِیهِ وَ کٰانُوا مُجْرِمِینَ . هود (11) 116

14. وجوب نهی از منکر بر عالمان دین:

لَوْ لاٰ یَنْهٰاهُمُ الرَّبّٰانِیُّونَ وَ الْأَحْبٰارُ عَنْ قَوْلِهِمُ الْإِثْمَ وَ أَکْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ مٰا کٰانُوا یَصْنَعُونَ . مائده (5) 63

فَلَوْ لاٰ کٰانَ مِنَ الْقُرُونِ مِنْ قَبْلِکُمْ أُولُوا بَقِیَّةٍ یَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسٰادِ فِی الْأَرْضِ إِلاّٰ قَلِیلاً مِمَّنْ أَنْجَیْنٰا مِنْهُمْ وَ اتَّبَعَ الَّذِینَ ظَلَمُوا مٰا أُتْرِفُوا فِیهِ وَ کٰانُوا مُجْرِمِینَ .

هود (11) 116

15. نهی از منکر، از وظایف همگانی مردان و زنان با ایمان:

وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِنٰاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ ... وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ .... توبه (9) 71

16. نهی از منکر، از واجبات کفایی بر امّت اسلام:

وَ لْتَکُنْ مِنْکُمْ أُمَّةٌ ... وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ ... (1)آل عمران (3) 104

اهمّیّت نهی از منکر

17. ضرورت وجود گروهی از اهل ایمان، برای دعوت به خیر و نهی از منکر:

1) 1) . از امام صادق علیه السلام نقل شده است: این آیه بر وجوب امربه‌معروف و نهی از منکر دلالت دارد و برطبق رأی بیشتر مفسّران«من»در«منکم»تبعیضیّه است (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 806 -\807) و روایتی دیگر این را تأیید می‌کند. (الکافی، ج 5، ص 59، ح 16)

وَ لْتَکُنْ مِنْکُمْ أُمَّةٌ یَدْعُونَ إِلَی الْخَیْرِ وَ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ . آل عمران (3) 104

18. نهی از منکر، از اصلی‌ترین ارزشها:

یٰا بُنَیَّ ... وَ انْهَ عَنِ الْمُنْکَرِ ... ذٰلِکَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ. (1)لقمان (31) 17

19. نهی از منکر، ملاکی برای ارزش و شایستگی افراد:

لَیْسُوا سَوٰاءً مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ أُمَّةٌ ... یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ ... وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ .... آل عمران (3) 113 و 114

20. نهی از منکر، از مهم‌ترین وظایف مؤمنان و بارزترین ویژگی جامعۀ اسلامی:

وَ لْتَکُنْ مِنْکُمْ أُمَّةٌ یَدْعُونَ إِلَی الْخَیْرِ ... وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ .... آل عمران (3) 104

کُنْتُمْ خَیْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنّٰاسِ ... وَ تَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ .... آل عمران (3) 110

وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِنٰاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ ... وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ .... توبه (9) 71

21. لقمان، سفارش‌کنندۀ فرزند خود به نهی از منکر و صبر بر ناملایمات در این راه:

یٰا بُنَیَّ أَقِمِ الصَّلاٰةَ ... وَ انْهَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ اصْبِرْ عَلیٰ مٰا أَصٰابَکَ إِنَّ ذٰلِکَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ. لقمان (31) 17

نیز ==> همین مدخل، آثار نهی از منکر و تداوم نهی از منکر

پاداش نهی از منکر

22. بهشت، پاداش خداوند به مؤمنان ناهی از منکر:

وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِنٰاتُ ... وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ ...

وَعَدَ اللّٰهُ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا وَ مَسٰاکِنَ طَیِّبَةً .... توبه (9) 71 و 72

پیشینۀ نهی از منکر

23. تشریع نهی از منکر، در آیین اهل کتاب:

لَیْسُوا سَوٰاءً مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ أُمَّةٌ .... وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ .... آل عمران (3) 113 و 114

24. نهی قوم ثمود از منکر بوسیلۀ صالح پیامبر:

قٰالُوا یٰا صٰالِحُ قَدْ کُنْتَ فِینٰا مَرْجُوًّا قَبْلَ هٰذٰا أَ تَنْهٰانٰا أَنْ نَعْبُدَ مٰا یَعْبُدُ آبٰاؤُنٰا وَ إِنَّنٰا لَفِی شَکٍّ مِمّٰا تَدْعُونٰا إِلَیْهِ مُرِیبٍ . هود (11) 62

25. نهی از منکر، فریضه‌ای مهم در دوران لقمان و از دیدگاه او:

وَ إِذْ قٰالَ لُقْمٰانُ لاِبْنِهِ ... یٰا بُنَیَّ أَقِمِ الصَّلاٰةَ وَ أْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ وَ انْهَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ اصْبِرْ عَلیٰ مٰا أَصٰابَکَ


1) 1) .«ذٰلک»اشاره به موارد مذکور در آیه از جمله نهی از منکر می‌باشد. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 10، جزء 21، ص 166)

إِنَّ ذٰلِکَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ. لقمان (31) 13 و 17

26. شعیب علیه السلام نهی‌کنندۀ اهل مدین از منکر:

قٰالُوا یٰا شُعَیْبُ أَ صَلاٰتُکَ تَأْمُرُکَ أَنْ نَتْرُکَ مٰا یَعْبُدُ آبٰاؤُنٰا أَوْ أَنْ نَفْعَلَ فِی أَمْوٰالِنٰا مٰا نَشٰؤُا إِنَّکَ لَأَنْتَ الْحَلِیمُ الرَّشِیدُ

قٰالَ یٰا قَوْمِ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ کُنْتُ عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّی وَ رَزَقَنِی مِنْهُ رِزْقاً حَسَناً وَ مٰا أُرِیدُ أَنْ أُخٰالِفَکُمْ إِلیٰ مٰا أَنْهٰاکُمْ عَنْهُ .... هود (11) 87 و 88

27. نهی از منکر داود و عیسی علیهما السلام در بنی اسرائیل:

لُعِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ بَنِی إِسْرٰائِیلَ عَلیٰ لِسٰانِ دٰاوُدَ وَ عِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ ذٰلِکَ بِمٰا عَصَوْا وَ کٰانُوا یَعْتَدُونَ

کٰانُوا لاٰ یَتَنٰاهَوْنَ عَنْ مُنکَرٍ فَعَلُوهُ لَبِئْسَ مٰا کٰانُوا یَفْعَلُونَ . مائده (5) 78 و 79

28. عذر داشتن در نزد پروردگار فلسفه تداوم نهی از منکر از سوی موعظه‌گران ایله:

وَ سْئَلْهُمْ عَنِ الْقَرْیَةِ الَّتِی کٰانَتْ حٰاضِرَةَ الْبَحْرِ إِذْ یَعْدُونَ فِی السَّبْتِ إِذْ تَأْتِیهِمْ حِیتٰانُهُمْ یَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعاً وَ یَوْمَ لاٰ یَسْبِتُونَ لاٰ تَأْتِیهِمْ کَذٰلِکَ نَبْلُوهُمْ بِمٰا کٰانُوا یَفْسُقُونَ

وَ إِذْ قٰالَتْ أُمَّةٌ مِنْهُمْ لِمَ تَعِظُونَ قَوْماً اللّٰهُ مُهْلِکُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذٰاباً شَدِیداً قٰالُوا مَعْذِرَةً إِلیٰ رَبِّکُمْ وَ لَعَلَّهُمْ یَتَّقُونَ . (1)اعراف (7) 163 و 164

تداوم نهی از منکر

29. نهی از منکر، وظیفه‌ای همیشگی و مداوم:

وَ لْتَکُنْ مِنْکُمْ أُمَّةٌ یَدْعُونَ إِلَی الْخَیْرِ ... وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ .... آل عمران (3) 104

کُنْتُمْ خَیْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنّٰاسِ ... وَ تَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ .... آل عمران (3) 110

وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِنٰاتُ ... وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ .... توبه (9) 71

اَلَّذِینَ إِنْ مَکَّنّٰاهُمْ فِی الْأَرْضِ ... وَ نَهَوْا عَنِ الْمُنْکَرِ .... حجّ (22) 41

30. امیدواری در تأثیرگذاری نهی از منکر هدف از استمرار از سوی مؤمنان صالح و عدالت‌پیشه ایله:

وَ سْئَلْهُمْ عَنِ الْقَرْیَةِ الَّتِی کٰانَتْ حٰاضِرَةَ الْبَحْرِ إِذْ یَعْدُونَ فِی السَّبْتِ إِذْ تَأْتِیهِمْ حِیتٰانُهُمْ یَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعاً وَ یَوْمَ لاٰ یَسْبِتُونَ لاٰ تَأْتِیهِمْ کَذٰلِکَ نَبْلُوهُمْ بِمٰا کٰانُوا یَفْسُقُونَ

وَ إِذْ قٰالَتْ أُمَّةٌ مِنْهُمْ لِمَ تَعِظُونَ قَوْماً ... قٰالُوا ... وَ لَعَلَّهُمْ یَتَّقُونَ . اعراف (7) 163 و 164

ترک نهی از منکر

اشاره

31. ترک نهی از منکر و انجام دادن منکرات، از زشت‌ترین کارهای بنی اسرائیل:

لُعِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ بَنِی إِسْرٰائِیلَ ... کٰانُوا لاٰ


1) 1) . مقصود از«قریة»ایله می‌باشد. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 6 ، جزء 9، ص 147)

یَتَنٰاهَوْنَ عَنْ مُنکَرٍ فَعَلُوهُ لَبِئْسَ مٰا کٰانُوا یَفْعَلُونَ . مائده (5) 78 و 79

32. سرزنش دانشمندان اهل کتاب از جانب خدا، به سبب ترک نهی از منکر:

لَوْ لاٰ یَنْهٰاهُمُ الرَّبّٰانِیُّونَ وَ الْأَحْبٰارُ عَنْ قَوْلِهِمُ الْإِثْمَ وَ أَکْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ مٰا کٰانُوا یَصْنَعُونَ . مائده (5) 63

33. ترک‌کنندگان نهی از منکر، شریک جرم گنهکاران و دارای سرنوشتی همسان با آنان:

وَ إِذْ قٰالَتْ أُمَّةٌ مِنْهُمْ لِمَ تَعِظُونَ قَوْماً اللّٰهُ مُهْلِکُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذٰاباً شَدِیداً قٰالُوا مَعْذِرَةً إِلیٰ رَبِّکُمْ وَ لَعَلَّهُمْ یَتَّقُونَ

فَلَمّٰا نَسُوا مٰا ذُکِّرُوا بِهِ أَنْجَیْنَا الَّذِینَ یَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ وَ أَخَذْنَا الَّذِینَ ظَلَمُوا بِعَذٰابٍ بَئِیسٍ بِمٰا کٰانُوا یَفْسُقُونَ . (1)اعراف (7) 164 و 165

34. ترک نهی از منکر موجب قرار گرفتن در شمار ظالمان:

وَ إِذْ قٰالَتْ أُمَّةٌ مِنْهُمْ لِمَ تَعِظُونَ قَوْماً اللّٰهُ مُهْلِکُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذٰاباً شَدِیداً قٰالُوا مَعْذِرَةً إِلیٰ رَبِّکُمْ وَ لَعَلَّهُمْ یَتَّقُونَ

فَلَمّٰا نَسُوا مٰا ذُکِّرُوا بِهِ أَنْجَیْنَا الَّذِینَ یَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ وَ أَخَذْنَا الَّذِینَ ظَلَمُوا بِعَذٰابٍ بَئِیسٍ بِمٰا کٰانُوا یَفْسُقُونَ . اعراف (7) 164 و 165

35. ترک نهی از منکر از عوامل فسق:

وَ إِذْ قٰالَتْ أُمَّةٌ مِنْهُمْ لِمَ تَعِظُونَ قَوْماً اللّٰهُ مُهْلِکُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذٰاباً شَدِیداً قٰالُوا مَعْذِرَةً إِلیٰ رَبِّکُمْ وَ لَعَلَّهُمْ یَتَّقُونَ

فَلَمّٰا نَسُوا مٰا ذُکِّرُوا بِهِ أَنْجَیْنَا الَّذِینَ یَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ وَ أَخَذْنَا الَّذِینَ ظَلَمُوا بِعَذٰابٍ بَئِیسٍ بِمٰا کٰانُوا یَفْسُقُونَ . اعراف (7) 164 و 165

36. زشت بودن ترک نهی از منکر، نزد خدا:

لَوْ لاٰ یَنْهٰاهُمُ الرَّبّٰانِیُّونَ وَ الْأَحْبٰارُ عَنْ قَوْلِهِمُ الْإِثْمَ وَ أَکْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ مٰا کٰانُوا یَصْنَعُونَ . مائده (5) 63

کٰانُوا لاٰ یَتَنٰاهَوْنَ عَنْ مُنکَرٍ فَعَلُوهُ لَبِئْسَ مٰا کٰانُوا یَفْعَلُونَ . مائده (5) 79

کیفر ترک نهی از منکر

37. ترک نهی از منکر از سوی بنی اسرائیل، موجب لعن داود و مسیح علیهما السلام به آنها:

لُعِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ بَنِی إِسْرٰائِیلَ عَلیٰ لِسٰانِ دٰاوُدَ وَ عِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ ذٰلِکَ بِمٰا عَصَوْا وَ کٰانُوا یَعْتَدُونَ

کٰانُوا لاٰ یَتَنٰاهَوْنَ عَنْ مُنکَرٍ فَعَلُوهُ ....

مائده (5) 78 و 79

38. ترک نهی از منکر، موجب هلاکت و عقوبت الهی:

وَ إِذْ قٰالَتْ أُمَّةٌ مِنْهُمْ لِمَ تَعِظُونَ قَوْماً اللّٰهُ مُهْلِکُهُمْ أَوْ


1) 1) . آیه دلالت می‌کند که ملامت‌کنندگان ناهیان از منکر شریک در ظلم و فسق متجاوزان (از قانون) هستند. (المیزان، ج 8، ص 296)

مُعَذِّبُهُمْ عَذٰاباً شَدِیداً قٰالُوا مَعْذِرَةً إِلیٰ رَبِّکُمْ وَ لَعَلَّهُمْ یَتَّقُونَ

فَلَمّٰا نَسُوا مٰا ذُکِّرُوا بِهِ أَنْجَیْنَا الَّذِینَ یَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ وَ أَخَذْنَا الَّذِینَ ظَلَمُوا بِعَذٰابٍ بَئِیسٍ بِمٰا کٰانُوا یَفْسُقُونَ . اعراف (7) 164 و 165

فَلَوْ لاٰ کٰانَ مِنَ الْقُرُونِ مِنْ قَبْلِکُمْ أُولُوا بَقِیَّةٍ یَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسٰادِ فِی الْأَرْضِ إِلاّٰ قَلِیلاً مِمَّنْ أَنْجَیْنٰا مِنْهُمْ وَ اتَّبَعَ الَّذِینَ ظَلَمُوا مٰا أُتْرِفُوا فِیهِ وَ کٰانُوا مُجْرِمِینَ .

هود (11) 116

تشکیلات نهی از منکر

39. ضرورت ایجاد تشکیلات، برای تحقق فریضۀ نهی از منکر:

وَ لْتَکُنْ مِنْکُمْ أُمَّةٌ یَدْعُونَ إِلَی الْخَیْرِ وَ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ . (1)آل عمران (3) 104

توصیه به نهی از منکر

==> همین مدخل، ناهیان از منکر، لقمان

حکومت و نهی از منکر

40. نهی از منکر، از وظایف حاکمان معتقد به ربوبیّت خداوند:

اَلَّذِینَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیٰارِهِمْ بِغَیْرِ حَقٍّ إِلاّٰ أَنْ یَقُولُوا رَبُّنَا اللّٰهُ .... اَلَّذِینَ إِنْ مَکَّنّٰاهُمْ فِی الْأَرْضِ ... وَ نَهَوْا عَنِ الْمُنْکَرِ .... حج (22) 40 و 41

41. نهی از منکر، از وظایف حکومت اسلامی:

وَ لْتَکُنْ مِنْکُمْ أُمَّةٌ یَدْعُونَ إِلَی الْخَیْرِ وَ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ . آل عمران (3) 104

صبر در نهی از منکر

42. صبرپیشگی در نهی از منکر، و بردباری در برابر پیامدهای ناگوار آن، توصیۀ لقمان به فرزندش:

یٰا بُنَیَّ أَقِمِ الصَّلاٰةَ ... وَ انْهَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ اصْبِرْ عَلیٰ مٰا أَصٰابَکَ إِنَّ ذٰلِکَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ. لقمان (31) 17

فلسفۀ نهی از منکر

43. لزوم نهی از منکر، جهت اعتذار و رفع مسئولیّت و اتمام‌حجّت:

وَ إِذْ قٰالَتْ أُمَّةٌ مِنْهُمْ لِمَ تَعِظُونَ قَوْماً ... قٰالُوا مَعْذِرَةً إِلیٰ رَبِّکُمْ .... اعراف (7) 164

44. منظور آراسته شدن جامعه به تقواپیشگی و دوری از گناهان فلسفۀ نهی از منکر:

وَ إِذْ قٰالَتْ أُمَّةٌ مِنْهُمْ لِمَ تَعِظُونَ قَوْماً اللّٰهُ مُهْلِکُهُمْ أَوْ


1) 1) . با توجّه به اینکه معنای«امّت»گروه دارای هدف یگانه است می‌توان از آن استفاده کرد که آمران به معروف و ناهیان از منکر باید دارای تشکّل باشند

مُعَذِّبُهُمْ عَذٰاباً شَدِیداً قٰالُوا ... وَ لَعَلَّهُمْ یَتَّقُونَ ... أَنْجَیْنَا الَّذِینَ یَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ .... اعراف (7) 164 و 165

45. جلوگیری از گناه و ریشه‌کنی آن، از دلایل نهی از منکر:

لَوْ لاٰ یَنْهٰاهُمُ الرَّبّٰانِیُّونَ وَ الْأَحْبٰارُ عَنْ قَوْلِهِمُ الْإِثْمَ وَ أَکْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ مٰا کٰانُوا یَصْنَعُونَ . مائده (5) 63

46. پاک شدن زمین از فساد و تباهی، از علل نهی از منکر و بازداشتن مردمان از بدیها:

فَلَوْ لاٰ کٰانَ مِنَ الْقُرُونِ مِنْ قَبْلِکُمْ أُولُوا بَقِیَّةٍ یَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسٰادِ فِی الْأَرْضِ إِلاّٰ قَلِیلاً مِمَّنْ أَنْجَیْنٰا مِنْهُمْ وَ اتَّبَعَ الَّذِینَ ظَلَمُوا مٰا أُتْرِفُوا فِیهِ وَ کٰانُوا مُجْرِمِینَ .

هود (11) 116

وَ ابْتَغِ فِیمٰا آتٰاکَ اللّٰهُ الدّٰارَ الْآخِرَةَ وَ لاٰ تَنْسَ نَصِیبَکَ مِنَ الدُّنْیٰا وَ أَحْسِنْ کَمٰا أَحْسَنَ اللّٰهُ إِلَیْکَ وَ لاٰ تَبْغِ الْفَسٰادَ فِی الْأَرْضِ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ الْمُفْسِدِینَ . قصص (28) 77

ناهیان از منکر

1. حاکمان الهی

47. حاکمان معتقد به ربوبیّت الهی، وظیفه‌دار اقامۀ فریضۀ نهی از منکر:

اَلَّذِینَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیٰارِهِمْ بِغَیْرِ حَقٍّ إِلاّٰ أَنْ یَقُولُوا رَبُّنَا اللّٰهُ وَ لَوْ لاٰ دَفْعُ اللّٰهِ النّٰاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَهُدِّمَتْ صَوٰامِعُ وَ بِیَعٌ وَ صَلَوٰاتٌ وَ مَسٰاجِدُ یُذْکَرُ فِیهَا اسْمُ اللّٰهِ کَثِیراً وَ لَیَنْصُرَنَّ اللّٰهُ مَنْ یَنْصُرُهُ إِنَّ اللّٰهَ لَقَوِیٌّ عَزِیزٌ

اَلَّذِینَ إِنْ مَکَّنّٰاهُمْ فِی الْأَرْضِ ... وَ نَهَوْا عَنِ الْمُنْکَرِ ... (1)حج (22) 40 و 41

2. شعیب علیه السلام

48. شعیب علیه السلام ، نهی‌کنندۀ از منکر، در میان اهل مدین:

قٰالُوا یٰا شُعَیْبُ أَ صَلاٰتُکَ تَأْمُرُکَ أَنْ نَتْرُکَ مٰا یَعْبُدُ آبٰاؤُنٰا أَوْ أَنْ نَفْعَلَ فِی أَمْوٰالِنٰا مٰا نَشٰؤُا .... وَ مٰا أُرِیدُ أَنْ أُخٰالِفَکُمْ إِلیٰ مٰا أَنْهٰاکُمْ عَنْهُ إِنْ أُرِیدُ إِلاَّ الْإِصْلاٰحَ مَا اسْتَطَعْتُ .... هود (11) 87 و 88

3. صالح علیه السلام

49. صالح علیه السلام ، نهی‌کنندۀ قوم خویش از منکر شرک:

قٰالُوا یٰا صٰالِحُ قَدْ کُنْتَ فِینٰا مَرْجُوًّا قَبْلَ هٰذٰا أَ تَنْهٰانٰا أَنْ نَعْبُدَ مٰا یَعْبُدُ آبٰاؤُنٰا .... هود (11) 62

4. عالمان اهل کتاب

50. عالمان نهی‌کننده از منکر، در میان اهل کتاب:

1) 1) . جملۀ«الّذین ان مکنّاهم...»به این معنا است که مؤمنان با این وصف اگر قدرت داشته باشند بر گزینش چگونگی زندگی در دنیا بدون هیچ مانعی مجتمع صالحی تشکیل می‌دهند که در آن فرائض نماز و زکات و نهی از منکر برپامی‌شود (المیزان، ج 14، ص 386) و این همان تشکیل حکومت اسلامی است که از وظایف آن اقامۀ فریضۀ نهی از منکر است. (المیزان، ج 14، ص 386)

لَیْسُوا سَوٰاءً مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ أُمَّةٌ قٰائِمَةٌ ...

یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ ... وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ .... آل عمران (3) 113 و 114

5. عالمان بنی اسرائیل

51. فرزانگان بنی اسرائیل، نهی‌کنندۀ قارون از منکرات:

إِنَّ قٰارُونَ کٰانَ مِنْ قَوْمِ مُوسیٰ ... إِذْ قٰالَ لَهُ قَوْمُهُ لاٰ تَفْرَحْ .... وَ لاٰ تَبْغِ الْفَسٰادَ فِی الْأَرْضِ ...

وَ قٰالَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَیْلَکُمْ ثَوٰابُ اللّٰهِ خَیْرٌ .... قصص (28) 76 و 77 و 80

6 . لقمان

52. توصیۀ لقمان به فرزند خود، برای اقامۀ فریضۀ نهی از منکر:

یٰا بُنَیَّ ... وَ انْهَ عَنِ الْمُنْکَرِ .... لقمان (31) 17

7. محمّد صلی الله علیه و آله

53. نهی از منکر، از نشانه‌های پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله در تورات و انجیل:

... اَلنَّبِیَّ الْأُمِّیَّ الَّذِی یَجِدُونَهُ مَکْتُوباً عِنْدَهُمْ فِی التَّوْرٰاةِ وَ الْإِنْجِیلِ ... وَ یَنْهٰاهُمْ عَنِ الْمُنْکَرِ .... اعراف (7) 157

... وَ مٰا آتٰاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ مٰا نَهٰاکُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا .... حشر (59) 7

8 . موعظه‌گران بنی اسرائیل

54. نهی از منکر موعظه‌گران بنی اسرائیل، از متجاوزان حکم روز شنبه:

وَ سْئَلْهُمْ عَنِ الْقَرْیَةِ الَّتِی کٰانَتْ حٰاضِرَةَ الْبَحْرِ إِذْ یَعْدُونَ فِی السَّبْتِ إِذْ تَأْتِیهِمْ حِیتٰانُهُمْ یَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعاً وَ یَوْمَ لاٰ یَسْبِتُونَ لاٰ تَأْتِیهِمْ کَذٰلِکَ نَبْلُوهُمْ بِمٰا کٰانُوا یَفْسُقُونَ

وَ إِذْ قٰالَتْ أُمَّةٌ مِنْهُمْ لِمَ تَعِظُونَ قَوْماً اللّٰهُ مُهْلِکُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذٰاباً شَدِیداً قٰالُوا مَعْذِرَةً إِلیٰ رَبِّکُمْ وَ لَعَلَّهُمْ یَتَّقُونَ

فَلَمّٰا نَسُوا مٰا ذُکِّرُوا بِهِ أَنْجَیْنَا الَّذِینَ یَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ وَ أَخَذْنَا الَّذِینَ ظَلَمُوا بِعَذٰابٍ بَئِیسٍ بِمٰا کٰانُوا یَفْسُقُونَ . اعراف (7) 163 -\165

9. مؤمنان

55. مؤمنان، نهی‌کنندۀ منکرات:

وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِنٰاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ ... وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ .... توبه (9) 71

... وَ النّٰاهُونَ عَنِ الْمُنْکَرِ ... وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِینَ . توبه (9) 112

إِنَّ اللّٰهَ یُدٰافِعُ عَنِ الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ کُلَّ خَوّٰانٍ کَفُورٍ

اَلَّذِینَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیٰارِهِمْ بِغَیْرِ حَقٍّ إِلاّٰ أَنْ یَقُولُوا رَبُّنَا اللّٰهُ ... اَلَّذِینَ إِنْ مَکَّنّٰاهُمْ فِی الْأَرْضِ ... وَ نَهَوْا عَنِ الْمُنْکَرِ .... حج (22) 38 و 40 و 41

56. مؤمنان مهاجر، نهی‌کننده از منکر:

اَلَّذِینَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیٰارِهِمْ بِغَیْرِ حَقٍّ إِلاّٰ أَنْ یَقُولُوا رَبُّنَا اللّٰهُ ... اَلَّذِینَ إِنْ مَکَّنّٰاهُمْ فِی الْأَرْضِ ... وَ نَهَوْا

عَنِ الْمُنْکَرِ .... حج (22) 40 و 41

نهی از منکر در ادیان الهی

==> همین مدخل، پیشینۀ نهی از منکر

نهی از منکر در اهل کتاب

==> همین مدخل، پیشینۀ نهی از منکر، ناهیان از منکر، عالمان اهل کتاب، عالمان بنی اسرائیل، موعظه‌گران بنی اسرائیل

نیاکان

اشاره

نیاکان، اسم و جمع«نیا»است. نیا به معنای پدر پدر و پدر مادر و به معنای جدّ آمده است (1)و جدّ نیز به معنای پدر پدر و پدر مادر و هرچه نسبشان بالاتر رود می‌باشد. (2)جدّ به معنای بزرگی و نیکبختی و پولداری نیز آمده، ولی در اصطلاح فقهای امامیّه به معنای نخست استعمال شده است (3)که در این مدخل همین معنا مورد نظر می‌باشد و از واژه‌های«آباء»و«ذریّه»استفاده شده است.

اهمّ عناوین: نیاکان مشرکان.

آیین نیاکان

1. بازگو کردن فضیلت و برتری مکتب توحیدی بر آیین اجدادی مشرکان، روش تمامی پیامبران:

بَلْ قٰالُوا إِنّٰا وَجَدْنٰا آبٰاءَنٰا عَلیٰ أُمَّةٍ وَ إِنّٰا عَلیٰ آثٰارِهِمْ مُهْتَدُونَ

وَ کَذٰلِکَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ فِی قَرْیَةٍ مِنْ نَذِیرٍ إِلاّٰ قٰالَ مُتْرَفُوهٰا إِنّٰا وَجَدْنٰا آبٰاءَنٰا عَلیٰ أُمَّةٍ وَ إِنّٰا عَلیٰ آثٰارِهِمْ مُقْتَدُونَ

قٰالَ أَ وَ لَوْ جِئْتُکُمْ بِأَهْدیٰ مِمّٰا وَجَدْتُمْ عَلَیْهِ آبٰاءَکُمْ قٰالُوا إِنّٰا بِمٰا أُرْسِلْتُمْ بِهِ کٰافِرُونَ . (4)زخرف (43) 22 -\24

2. آیین توحیدی نیاکان فرزندان یعقوب، الگو برای آنان:

أَمْ کُنْتُمْ شُهَدٰاءَ إِذْ حَضَرَ یَعْقُوبَ الْمَوْتُ إِذْ قٰالَ لِبَنِیهِ مٰا تَعْبُدُونَ مِنْ بَعْدِی قٰالُوا نَعْبُدُ إِلٰهَکَ وَ إِلٰهَ آبٰائِکَ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ إِلٰهاً وٰاحِداً وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ . بقره (2) 133

3. دعوت پیامبران به آگاهی و خردمندی، در مقابل سنّت‌گرایی مشرکان و آیین تقلیدی آنان از نیاکان خود:

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ قٰالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مٰا


1) 1) . لغت‌نامه، ج 14، ص 20263 و 20270،«نیا»و«نیاکان»

2) 2) . معجم لغة الفقهاء، ص 160،«الجد»

3) 3) . دایرةالمعارف تشیّع، ج 5، ص 319،«جدّ»

4) 4) . مقصود از«آثارهم»منهاج، راه و مورد پرستش نیاکان است. (جامع البیان، ج 11، ص 177) که همان آیین و دین می‌باشد

أَلْفَیْنٰا عَلَیْهِ آبٰاءَنٰا أَ وَ لَوْ کٰانَ آبٰاؤُهُمْ لاٰ یَعْقِلُونَ شَیْئاً وَ لاٰ یَهْتَدُونَ . بقره (2) 170

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا إِلیٰ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ وَ إِلَی الرَّسُولِ قٰالُوا حَسْبُنٰا مٰا وَجَدْنٰا عَلَیْهِ آبٰاءَنٰا أَ وَ لَوْ کٰانَ آبٰاؤُهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ شَیْئاً وَ لاٰ یَهْتَدُونَ . مائده (5) 104

سَیَقُولُ الَّذِینَ أَشْرَکُوا لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ مٰا أَشْرَکْنٰا وَ لاٰ آبٰاؤُنٰا وَ لاٰ حَرَّمْنٰا مِنْ شَیْءٍ کَذٰلِکَ کَذَّبَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ حَتّٰی ذٰاقُوا بَأْسَنٰا قُلْ هَلْ عِنْدَکُمْ مِنْ عِلْمٍ فَتُخْرِجُوهُ لَنٰا إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَ إِنْ أَنْتُمْ إِلاّٰ تَخْرُصُونَ

قُلْ فَلِلّٰهِ الْحُجَّةُ الْبٰالِغَةُ فَلَوْ شٰاءَ لَهَدٰاکُمْ أَجْمَعِینَ . انعام (6) 148 و 149

قٰالُوا أَ جِئْتَنٰا لِنَعْبُدَ اللّٰهَ وَحْدَهُ وَ نَذَرَ مٰا کٰانَ یَعْبُدُ آبٰاؤُنٰا فَأْتِنٰا بِمٰا تَعِدُنٰا إِنْ کُنْتَ مِنَ الصّٰادِقِینَ

قٰالَ قَدْ وَقَعَ عَلَیْکُمْ مِنْ رَبِّکُمْ رِجْسٌ وَ غَضَبٌ أَ تُجٰادِلُونَنِی فِی أَسْمٰاءٍ سَمَّیْتُمُوهٰا أَنْتُمْ وَ آبٰاؤُکُمْ مٰا نَزَّلَ اللّٰهُ بِهٰا مِنْ سُلْطٰانٍ فَانْتَظِرُوا إِنِّی مَعَکُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِینَ . اعراف (7) 70 و 71

أَوْ تَقُولُوا إِنَّمٰا أَشْرَکَ آبٰاؤُنٰا مِنْ قَبْلُ وَ کُنّٰا ذُرِّیَّةً مِنْ بَعْدِهِمْ أَ فَتُهْلِکُنٰا بِمٰا فَعَلَ الْمُبْطِلُونَ . اعراف (7) 173

قٰالُوا یٰا صٰالِحُ قَدْ کُنْتَ فِینٰا مَرْجُوًّا قَبْلَ هٰذٰا أَ تَنْهٰانٰا أَنْ نَعْبُدَ مٰا یَعْبُدُ آبٰاؤُنٰا وَ إِنَّنٰا لَفِی شَکٍّ مِمّٰا تَدْعُونٰا إِلَیْهِ مُرِیبٍ

قٰالَ یٰا قَوْمِ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ کُنْتُ عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّی وَ آتٰانِی مِنْهُ رَحْمَةً فَمَنْ یَنْصُرُنِی مِنَ اللّٰهِ إِنْ عَصَیْتُهُ فَمٰا تَزِیدُونَنِی غَیْرَ تَخْسِیرٍ. هود (11) 62 و 63

وَ إِلیٰ مَدْیَنَ أَخٰاهُمْ شُعَیْباً قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ وَ لاٰ تَنْقُصُوا الْمِکْیٰالَ وَ الْمِیزٰانَ إِنِّی أَرٰاکُمْ بِخَیْرٍ وَ إِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ عَذٰابَ یَوْمٍ مُحِیطٍ

قٰالُوا یٰا شُعَیْبُ أَ صَلاٰتُکَ تَأْمُرُکَ أَنْ نَتْرُکَ مٰا یَعْبُدُ آبٰاؤُنٰا أَوْ أَنْ نَفْعَلَ فِی أَمْوٰالِنٰا مٰا نَشٰؤُا إِنَّکَ لَأَنْتَ الْحَلِیمُ الرَّشِیدُ. هود (11) 84 و 87

مٰا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِهِ إِلاّٰ أَسْمٰاءً سَمَّیْتُمُوهٰا أَنْتُمْ وَ آبٰاؤُکُمْ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ بِهٰا مِنْ سُلْطٰانٍ إِنِ الْحُکْمُ إِلاّٰ لِلّٰهِ أَمَرَ أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاّٰ إِیّٰاهُ ذٰلِکَ الدِّینُ الْقَیِّمُ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَعْلَمُونَ . یوسف (12) 40

قٰالَتْ رُسُلُهُمْ أَ فِی اللّٰهِ شَکٌّ فٰاطِرِ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ یَدْعُوکُمْ لِیَغْفِرَ لَکُمْ مِنْ ذُنُوبِکُمْ وَ یُؤَخِّرَکُمْ إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی قٰالُوا إِنْ أَنْتُمْ إِلاّٰ بَشَرٌ مِثْلُنٰا تُرِیدُونَ أَنْ تَصُدُّونٰا عَمّٰا کٰانَ یَعْبُدُ آبٰاؤُنٰا فَأْتُونٰا بِسُلْطٰانٍ مُبِینٍ . ابراهیم (14) 10

... قٰالُوا اتَّخَذَ اللّٰهُ وَلَداً مٰا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ وَ لاٰ لِآبٰائِهِمْ .... کهف (18) 4 و 5

إِذْ قٰالَ لِأَبِیهِ وَ قَوْمِهِ مٰا هٰذِهِ التَّمٰاثِیلُ الَّتِی أَنْتُمْ لَهٰا عٰاکِفُونَ

قٰالُوا وَجَدْنٰا آبٰاءَنٰا لَهٰا عٰابِدِینَ

قٰالَ لَقَدْ کُنْتُمْ أَنْتُمْ وَ آبٰاؤُکُمْ فِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ

قٰالُوا أَ جِئْتَنٰا بِالْحَقِّ أَمْ أَنْتَ مِنَ اللاّٰعِبِینَ

قٰالَ بَلْ رَبُّکُمْ رَبُّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ الَّذِی فَطَرَهُنَّ وَ أَنَا عَلیٰ ذٰلِکُمْ مِنَ الشّٰاهِدِینَ . انبیاء (21) 52 -\56

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ إِبْرٰاهِیمَ

إِذْ قٰالَ لِأَبِیهِ وَ قَوْمِهِ مٰا تَعْبُدُونَ

قٰالُوا نَعْبُدُ أَصْنٰاماً فَنَظَلُّ لَهٰا عٰاکِفِینَ

قٰالَ هَلْ یَسْمَعُونَکُمْ إِذْ تَدْعُونَ

أَوْ یَنْفَعُونَکُمْ أَوْ یَضُرُّونَ

قٰالُوا بَلْ وَجَدْنٰا آبٰاءَنٰا کَذٰلِکَ یَفْعَلُونَ

قٰالَ أَ فَرَأَیْتُمْ مٰا کُنْتُمْ تَعْبُدُونَ

أَنْتُمْ وَ آبٰاؤُکُمُ الْأَقْدَمُونَ . شعراء (26) 69 -\76

فَلَمّٰا جٰاءَهُمْ مُوسیٰ بِآیٰاتِنٰا بَیِّنٰاتٍ قٰالُوا مٰا هٰذٰا إِلاّٰ سِحْرٌ مُفْتَریً وَ مٰا سَمِعْنٰا بِهٰذٰا فِی آبٰائِنَا الْأَوَّلِینَ

وَ قٰالَ مُوسیٰ رَبِّی أَعْلَمُ بِمَنْ جٰاءَ بِالْهُدیٰ مِنْ عِنْدِهِ وَ مَنْ تَکُونُ لَهُ عٰاقِبَةُ الدّٰارِ إِنَّهُ لاٰ یُفْلِحُ الظّٰالِمُونَ . قصص (28) 36 و 37

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ قٰالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مٰا وَجَدْنٰا عَلَیْهِ آبٰاءَنٰا أَ وَ لَوْ کٰانَ الشَّیْطٰانُ یَدْعُوهُمْ إِلیٰ عَذٰابِ السَّعِیرِ. لقمان (31) 21

وَ إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِمْ آیٰاتُنٰا بَیِّنٰاتٍ قٰالُوا مٰا هٰذٰا إِلاّٰ رَجُلٌ یُرِیدُ أَنْ یَصُدَّکُمْ عَمّٰا کٰانَ یَعْبُدُ آبٰاؤُکُمْ وَ قٰالُوا مٰا هٰذٰا إِلاّٰ إِفْکٌ مُفْتَریً وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لِلْحَقِّ لَمّٰا جٰاءَهُمْ إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ سِحْرٌ مُبِینٌ

وَ مٰا آتَیْنٰاهُمْ مِنْ کُتُبٍ یَدْرُسُونَهٰا وَ مٰا أَرْسَلْنٰا إِلَیْهِمْ قَبْلَکَ مِنْ نَذِیرٍ. سبأ (34) 43 و 44

إِنَّهُمْ أَلْفَوْا آبٰاءَهُمْ ضٰالِّینَ

فَهُمْ عَلیٰ آثٰارِهِمْ یُهْرَعُونَ

وَ لَقَدْ ضَلَّ قَبْلَهُمْ أَکْثَرُ الْأَوَّلِینَ . صافّات (37) 69 -\71

بَلْ قٰالُوا إِنّٰا وَجَدْنٰا آبٰاءَنٰا عَلیٰ أُمَّةٍ وَ إِنّٰا عَلیٰ آثٰارِهِمْ مُهْتَدُونَ

وَ کَذٰلِکَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ ... قٰالَ أَ وَ لَوْ جِئْتُکُمْ بِأَهْدیٰ مِمّٰا وَجَدْتُمْ عَلَیْهِ آبٰاءَکُمْ .... زخرف (43) 22 -\24

إِنْ هِیَ إِلاّٰ أَسْمٰاءٌ سَمَّیْتُمُوهٰا أَنْتُمْ وَ آبٰاؤُکُمْ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ بِهٰا مِنْ سُلْطٰانٍ إِنْ یَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَ مٰا تَهْوَی الْأَنْفُسُ وَ لَقَدْ جٰاءَهُمْ مِنْ رَبِّهِمُ الْهُدیٰ . نجم (53) 23

نیز ==> تقلید، تقلید از نیاکان

احیای نیاکان

4. حقّانیّت معاد از نظر مشرکان، منوط به احیای نیاکان آنان در برابر دیدگان‌شان:

إِنْ هِیَ إِلاّٰ مَوْتَتُنَا الْأُولیٰ وَ مٰا نَحْنُ بِمُنْشَرِینَ

فَأْتُوا بِآبٰائِنٰا إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ . دخان (44) 35 و 36

وَ قٰالُوا مٰا هِیَ إِلاّٰ حَیٰاتُنَا الدُّنْیٰا نَمُوتُ وَ نَحْیٰا وَ مٰا یُهْلِکُنٰا إِلاَّ الدَّهْرُ .... وَ إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِمْ آیٰاتُنٰا بَیِّنٰاتٍ مٰا کٰانَ حُجَّتَهُمْ إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا ائْتُوا بِآبٰائِنٰا إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ . جاثیه (45) 24 و 25

5. درخواست مشرکان، مبنی بر احیای نیاکان خود، به فرمان خداوند در مقابل چشمان آنان، بیانگر محدود دانستن راه شناخت خدا و

قدرتمندی او به حس:

وَ إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِمْ آیٰاتُنٰا بَیِّنٰاتٍ مٰا کٰانَ حُجَّتَهُمْ إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا ائْتُوا بِآبٰائِنٰا إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ . جاثیه (45) 25

6. احیای نیاکان با اعجاز پیامبر صلی الله علیه و آله نشانۀ صداقت ایشان در ادّعای خود نسبت به معاد از نظر مشرکان:

وَ قٰالُوا مٰا هِیَ إِلاّٰ حَیٰاتُنَا الدُّنْیٰا نَمُوتُ وَ نَحْیٰا وَ مٰا یُهْلِکُنٰا إِلاَّ الدَّهْرُ وَ مٰا لَهُمْ بِذٰلِکَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلاّٰ یَظُنُّونَ

وَ إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِمْ آیٰاتُنٰا بَیِّنٰاتٍ مٰا کٰانَ حُجَّتَهُمْ إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا ائْتُوا بِآبٰائِنٰا إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ . جاثیه (45) 24 و 25

ازدواج با همسران نیاکان

7. حرمت ازدواج مرد با همسر نیاکان (پدر بزرگ و اجداد) خویش:

وَ لاٰ تَنْکِحُوا مٰا نَکَحَ آبٰاؤُکُمْ مِنَ النِّسٰاءِ إِلاّٰ مٰا قَدْ سَلَفَ إِنَّهُ کٰانَ فٰاحِشَةً وَ مَقْتاً وَ سٰاءَ سَبِیلاً. (1)نساء (4) 22

8. ازدواج با همسران نیاکان در دوران جاهلیت:

وَ لاٰ تَنْکِحُوا مٰا نَکَحَ آبٰاؤُکُمْ مِنَ النِّسٰاءِ إِلاّٰ مٰا قَدْ سَلَفَ إِنَّهُ کٰانَ فٰاحِشَةً وَ مَقْتاً وَ سٰاءَ سَبِیلاً. (2)نساء (4) 22

انذارِ نیاکان

9. انذار شدن نیاکان مردم صدر اسلام، به‌وسیلۀ پیامبران قبل از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله :

لِتُنْذِرَ قَوْماً مٰا أُنْذِرَ آبٰاؤُهُمْ فَهُمْ غٰافِلُونَ . (3)یس (36) 6

10. انذار نشدن مردم عصر بعثت و نیاکان نزدیکشان، به‌واسطۀ پیامبران قبل از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله :

لِتُنْذِرَ قَوْماً مٰا أُنْذِرَ آبٰاؤُهُمْ فَهُمْ غٰافِلُونَ . (4)یس (36) 6

تقلید از نیاکان

==> تقلید، تقلید از نیاکان

دعای نیاکان

11. دعای نیاکان دربارۀ نوادگان خویش امری

1) 1) . واژۀ«آباء»در فرهنگ قرآن اعمّ از پدر، پدر بزرگ و اجداد است. برداشت مزبور را فرمایش امام باقر علیه السلام تأیید می‌کند که فرمود: مرد نباید با زن جدّش ازدواج کند. (تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 460، ح 143)

2) 2) . ازدواج با همسران نیاکان در دوران جاهلیّت بسیار اتّفاق افتاد. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 3، جزء 4، ص 292)

3) 3) . برداشت مبتنی بر این احتمال است که«ما»در«ما انذر»مصدریّه و یا موصوله باشد

4) 4) .«ما»در«ما انذر»نافیه و مراد از«قوم»قریش و از«آبائهم»پدران و نیاکان قریب آنان است، زیرا نیاکان دور مورد انذار بوده‌اند. (المیزان، ج 17، ص 63 ؛ الکشاف، ج 4، ص 4)

مطلوب:

وَ إِذِ ابْتَلیٰ إِبْرٰاهِیمَ رَبُّهُ بِکَلِمٰاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قٰالَ إِنِّی جٰاعِلُکَ لِلنّٰاسِ إِمٰاماً قٰالَ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِی قٰالَ لاٰ یَنٰالُ عَهْدِی الظّٰالِمِینَ . بقره (2) 124

وَ إِذْ یَرْفَعُ إِبْرٰاهِیمُ الْقَوٰاعِدَ مِنَ الْبَیْتِ وَ إِسْمٰاعِیلُ رَبَّنٰا تَقَبَّلْ مِنّٰا إِنَّکَ أَنْتَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ

رَبَّنٰا وَ اجْعَلْنٰا مُسْلِمَیْنِ لَکَ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِنٰا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَکَ وَ أَرِنٰا مَنٰاسِکَنٰا وَ تُبْ عَلَیْنٰا إِنَّکَ أَنْتَ التَّوّٰابُ الرَّحِیمُ

رَبَّنٰا وَ ابْعَثْ فِیهِمْ رَسُولاً مِنْهُمْ یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیٰاتِکَ وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ یُزَکِّیهِمْ إِنَّکَ أَنْتَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ . بقره (2) 127 -\129

فَلَمّٰا وَضَعَتْهٰا قٰالَتْ رَبِّ إِنِّی وَضَعْتُهٰا أُنْثیٰ وَ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا وَضَعَتْ وَ لَیْسَ الذَّکَرُ کَالْأُنْثیٰ وَ إِنِّی سَمَّیْتُهٰا مَرْیَمَ وَ إِنِّی أُعِیذُهٰا بِکَ وَ ذُرِّیَّتَهٰا مِنَ الشَّیْطٰانِ الرَّجِیمِ . آل عمران (3) 36

جَنّٰاتُ عَدْنٍ یَدْخُلُونَهٰا وَ مَنْ صَلَحَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ أَزْوٰاجِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ وَ الْمَلاٰئِکَةُ یَدْخُلُونَ عَلَیْهِمْ مِنْ کُلِّ بٰابٍ . رعد (13) 23

وَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً وَ اجْنُبْنِی وَ بَنِیَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنٰامَ

رَبَّنٰا إِنِّی أَسْکَنْتُ مِنْ ذُرِّیَّتِی بِوٰادٍ غَیْرِ ذِی زَرْعٍ عِنْدَ بَیْتِکَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنٰا لِیُقِیمُوا الصَّلاٰةَ فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النّٰاسِ تَهْوِی إِلَیْهِمْ وَ ارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَرٰاتِ لَعَلَّهُمْ یَشْکُرُونَ

رَبِّ اجْعَلْنِی مُقِیمَ الصَّلاٰةِ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِی رَبَّنٰا وَ تَقَبَّلْ دُعٰاءِ. ابراهیم (14) 35 و 37 و 40

وَ الَّذِینَ یَقُولُونَ رَبَّنٰا هَبْ لَنٰا مِنْ أَزْوٰاجِنٰا وَ ذُرِّیّٰاتِنٰا قُرَّةَ أَعْیُنٍ وَ اجْعَلْنٰا لِلْمُتَّقِینَ إِمٰاماً. فرقان (25) 74

رَبَّنٰا وَ أَدْخِلْهُمْ جَنّٰاتِ عَدْنٍ الَّتِی وَعَدْتَهُمْ وَ مَنْ صَلَحَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ أَزْوٰاجِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ إِنَّکَ أَنْتَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ . غافر (40) 8

رفاه نیاکان

12. نیاکان مشرکان برخوردار از رفاه و امکانات مادّی:

وَ یَوْمَ یَحْشُرُهُمْ وَ مٰا یَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ فَیَقُولُ أَ أَنْتُمْ أَضْلَلْتُمْ عِبٰادِی هٰؤُلاٰءِ أَمْ هُمْ ضَلُّوا السَّبِیلَ

قٰالُوا سُبْحٰانَکَ مٰا کٰانَ یَنْبَغِی لَنٰا أَنْ نَتَّخِذَ مِنْ دُونِکَ مِنْ أَوْلِیٰاءَ وَ لٰکِنْ مَتَّعْتَهُمْ وَ آبٰاءَهُمْ حَتّٰی نَسُوا الذِّکْرَ وَ کٰانُوا قَوْماً بُوراً. فرقان (25) 17 و 18

بَلْ مَتَّعْتُ هٰؤُلاٰءِ وَ آبٰاءَهُمْ حَتّٰی جٰاءَهُمُ الْحَقُّ وَ رَسُولٌ مُبِینٌ

وَ لَمّٰا جٰاءَهُمُ الْحَقُّ قٰالُوا هٰذٰا سِحْرٌ وَ إِنّٰا بِهِ کٰافِرُونَ . زخرف (43) 29 و 30

13. رفاه‌زدگی نیاکان مشرک موجب فراموشی یاد خدا و عدول از توحید:

وَ یَوْمَ یَحْشُرُهُمْ وَ مٰا یَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ فَیَقُولُ أَ أَنْتُمْ أَضْلَلْتُمْ عِبٰادِی هٰؤُلاٰءِ أَمْ هُمْ ضَلُّوا السَّبِیلَ

قٰالُوا سُبْحٰانَکَ مٰا کٰانَ یَنْبَغِی لَنٰا أَنْ

نَتَّخِذَ مِنْ دُونِکَ مِنْ أَوْلِیٰاءَ وَ لٰکِنْ مَتَّعْتَهُمْ وَ آبٰاءَهُمْ حَتّٰی نَسُوا الذِّکْرَ وَ کٰانُوا قَوْماً بُوراً. فرقان (25) 17 و 18

غفلت نیاکان

14. غفلت و بی‌خبری مردم عصر بعثت و اجداد آنان، در جاهلیّت:

لِتُنْذِرَ قَوْماً مٰا أُنْذِرَ آبٰاؤُهُمْ فَهُمْ غٰافِلُونَ . یس (36) 6

15. غفلت مردم در آغاز بعثت و اجداد آنان در عصر جاهلیّت، ناشی از نبودن پیامبر و منذر الهی، در میان آنان:

إِنَّکَ لَمِنَ الْمُرْسَلِینَ

لِتُنْذِرَ قَوْماً مٰا أُنْذِرَ آبٰاؤُهُمْ فَهُمْ غٰافِلُونَ . یس (36) 3 و 6

نذر نیاکان

16. نذر نیاکان (مادر مریم) برای حفظ فرزندان از شرّ شیطان:

فَلَمّٰا وَضَعَتْهٰا قٰالَتْ رَبِّ إِنِّی وَضَعْتُهٰا أُنْثیٰ وَ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا وَضَعَتْ وَ لَیْسَ الذَّکَرُ کَالْأُنْثیٰ وَ إِنِّی سَمَّیْتُهٰا مَرْیَمَ وَ إِنِّی أُعِیذُهٰا بِکَ وَ ذُرِّیَّتَهٰا مِنَ الشَّیْطٰانِ الرَّجِیمِ . آل عمران (3) 36

17. استجابت نذر نیاکان در مورد نسل و نوادگان خویش:

فَلَمّٰا وَضَعَتْهٰا قٰالَتْ رَبِّ إِنِّی وَضَعْتُهٰا أُنْثیٰ وَ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا وَضَعَتْ وَ لَیْسَ الذَّکَرُ کَالْأُنْثیٰ وَ إِنِّی سَمَّیْتُهٰا مَرْیَمَ وَ إِنِّی أُعِیذُهٰا بِکَ وَ ذُرِّیَّتَهٰا مِنَ الشَّیْطٰانِ الرَّجِیمِ . آل عمران (3) 36

نیاکان آزر

18. نیاکان آزر، مردمی مشرک و بت‌پرست:

إِذْ قٰالَ لِأَبِیهِ وَ قَوْمِهِ مٰا هٰذِهِ التَّمٰاثِیلُ الَّتِی أَنْتُمْ لَهٰا عٰاکِفُونَ

قٰالُوا وَجَدْنٰا آبٰاءَنٰا لَهٰا عٰابِدِینَ . (1)انبیاء (21) 52 و 53

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ إِبْرٰاهِیمَ

إِذْ قٰالَ لِأَبِیهِ وَ قَوْمِهِ مٰا تَعْبُدُونَ

قٰالُوا بَلْ وَجَدْنٰا آبٰاءَنٰا کَذٰلِکَ یَفْعَلُونَ .

شعراء (26) 69 و 70 و 74

19. تقلید آزر از نیاکان بت‌پرست خویش، مورد سرزنش ابراهیم علیه السلام :

إِذْ قٰالَ لِأَبِیهِ وَ قَوْمِهِ مٰا هٰذِهِ التَّمٰاثِیلُ الَّتِی أَنْتُمْ لَهٰا عٰاکِفُونَ

قٰالُوا وَجَدْنٰا آبٰاءَنٰا لَهٰا عٰابِدِینَ . انبیاء (21) 52 و 53

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ إِبْرٰاهِیمَ

إِذْ قٰالَ لِأَبِیهِ وَ قَوْمِهِ مٰا تَعْبُدُونَ

قٰالُوا بَلْ وَجَدْنٰا آبٰاءَنٰا کَذٰلِکَ یَفْعَلُونَ .

شعراء (26) 69 و 70 و 74

نیاکان آل یعقوب

==> همین مدخل، نیاکان


1) 1) . مقصود از«ابیه»آزر است که عمو، یا جدّ مادری ابراهیم علیه السلام بوده است. (المیزان، ج 7، ص 165)

یعقوب، نیاکان یوسف

نیاکان ابراهیم

20. آدم علیه السلام از نیاکان ابراهیم:

وَ اذْکُرْ فِی الْکِتٰابِ إِبْرٰاهِیمَ إِنَّهُ کٰانَ صِدِّیقاً نَبِیًّا. مریم (19) 41

أُولٰئِکَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ مِنْ ذُرِّیَّةِ آدَمَ وَ مِمَّنْ حَمَلْنٰا مَعَ نُوحٍ وَ مِنْ ذُرِّیَّةِ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْرٰائِیلَ وَ مِمَّنْ هَدَیْنٰا وَ اجْتَبَیْنٰا إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِمْ آیٰاتُ الرَّحْمٰنِ خَرُّوا سُجَّداً وَ بُکِیًّا. مریم (19) 58

21. نیاکان ابراهیم، از جملۀ مؤمنان همراه نوح و سوار بر کشتی آن حضرت:

وَ اذْکُرْ فِی الْکِتٰابِ إِبْرٰاهِیمَ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ ... مِنْ ذُرِّیَّةِ آدَمَ وَ مِمَّنْ حَمَلْنٰا مَعَ نُوحٍ ... (1)مریم (19) 41 و 58

نیاکان ادریس

22. آدم علیه السلام از نیاکان ادریس:

وَ اذْکُرْ فِی الْکِتٰابِ إِدْرِیسَ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ مِنْ ذُرِّیَّةِ آدَمَ .... مریم (19) 56 و 58

نیاکان اسحاق

23. برخی نیاکان اسحاق، از برگزیدگان الهی:

وَ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ ... وَ نُوحاً هَدَیْنٰا مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ ... وَ مُوسیٰ .... وَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ وَ إِخْوٰانِهِمْ وَ اجْتَبَیْنٰاهُمْ .... انعام (6) 84 و 87

فَلَمَّا اعْتَزَلَهُمْ وَ مٰا یَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ کُلاًّ جَعَلْنٰا نَبِیًّا ... وَ مِنْ ذُرِّیَّةِ إِبْرٰاهِیمَ .... مریم (19) 49 و 58

نیاکان اسماعیل

24. آدم علیه السلام از نیاکان اسماعیل:

وَ اذْکُرْ فِی الْکِتٰابِ إِسْمٰاعِیلَ ... أُولٰئِکَ ... مِنْ ذُرِّیَّةِ آدَمَ ... (2)مریم (19) 54 و 58

25. برگزیدگی و هدایت‌یافتگی برخی نیاکان اسماعیل، از نظر خداوند:

وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ الْیَسَعَ وَ یُونُسَ وَ لُوطاً وَ کلاًّ فَضَّلْنٰا عَلَی الْعٰالَمِینَ

وَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ وَ إِخْوٰانِهِمْ وَ اجْتَبَیْنٰاهُمْ وَ هَدَیْنٰاهُمْ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ

ذٰلِکَ هُدَی اللّٰهِ یَهْدِی بِهِ مَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ هَدَی اللّٰهُ فَبِهُدٰاهُمُ


1) 1) .«اولٰئک»اشاره به انبیای مذکور و پیشین است که از ذرّیّۀ اشخاصی بودند که سوار بر کشتی حضرت نوح علیه السلام شدند و از ذرّیّۀ آدم علیه السلام بودند. (المیزان، ج 14، ص 74 -\75)

2) 2) . در احتمالی مقصود از اسماعیل صادق الوعد، اسماعیل بن ابراهیم علیه السلام است. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 800)

اِقْتَدِهْ .... انعام (6) 86 -\88 و 90

26. حضرت نوح علیه السلام ، از نیاکان حضرت اسماعیل پیامبر:

... وَ نُوحاً هَدَیْنٰا مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ ...

وَ إِسْمٰاعِیلَ ... (1)انعام (6) 84 و 86

نیاکان اسماعیل صادق الوعد

27. حضرت آدم علیه السلام از نیاکان حضرت اسماعیل صادق الوعد:

وَ اذْکُرْ فِی الْکِتٰابِ إِسْمٰاعِیلَ إِنَّهُ کٰانَ صٰادِقَ الْوَعْدِ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ مِنْ ذُرِّیَّةِ آدَمَ ... (2)مریم (19) 56 و 58

نیاکان اشراف

28. شرک‌ورزی نیاکان اشراف فرعونی، عامل تقلید کورکورانۀ اشراف فرعونی از آنان:

ثُمَّ بَعَثْنٰا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ بِآیٰاتِنٰا فَاسْتَکْبَرُوا وَ کٰانُوا قَوْماً مُجْرِمِینَ

قٰالُوا أَ جِئْتَنٰا لِتَلْفِتَنٰا عَمّٰا وَجَدْنٰا عَلَیْهِ آبٰاءَنٰا وَ تَکُونَ لَکُمَا الْکِبْرِیٰاءُ فِی الْأَرْضِ وَ مٰا نَحْنُ لَکُمٰا بِمُؤْمِنِینَ . یونس (10) 75 و 78

اُسْلُکْ یَدَکَ فِی جَیْبِکَ تَخْرُجْ بَیْضٰاءَ مِنْ غَیْرِ سُوءٍ وَ اضْمُمْ إِلَیْکَ جَنٰاحَکَ مِنَ الرَّهْبِ فَذٰانِکَ بُرْهٰانٰانِ مِنْ رَبِّکَ إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ إِنَّهُمْ کٰانُوا قَوْماً فٰاسِقِینَ

فَلَمّٰا جٰاءَهُمْ مُوسیٰ بِآیٰاتِنٰا بَیِّنٰاتٍ قٰالُوا مٰا هٰذٰا إِلاّٰ سِحْرٌ مُفْتَریً وَ مٰا سَمِعْنٰا بِهٰذٰا فِی آبٰائِنَا الْأَوَّلِینَ . قصص (28) 32 و 36

29. نیاکان اشراف قوم عاد، مردمی مشرک و بت‌پرست:

وَ إِلیٰ عٰادٍ أَخٰاهُمْ هُوداً قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ أَ فَلاٰ تَتَّقُونَ

قٰالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ إِنّٰا لَنَرٰاکَ فِی سَفٰاهَةٍ وَ إِنّٰا لَنَظُنُّکَ مِنَ الْکٰاذِبِینَ

قٰالُوا أَ جِئْتَنٰا لِنَعْبُدَ اللّٰهَ وَحْدَهُ وَ نَذَرَ مٰا کٰانَ یَعْبُدُ آبٰاؤُنٰا فَأْتِنٰا بِمٰا تَعِدُنٰا إِنْ کُنْتَ مِنَ الصّٰادِقِینَ . اعراف (7) 65 و 66 و 70

30. شرک و بت‌پرستی نیاکان اشراف قوم نوح:

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ فَقٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ أَ فَلاٰ تَتَّقُونَ

فَقٰالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ مٰا هٰذٰا إِلاّٰ بَشَرٌ مِثْلُکُمْ یُرِیدُ أَنْ یَتَفَضَّلَ عَلَیْکُمْ وَ لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ لَأَنْزَلَ مَلاٰئِکَةً مٰا سَمِعْنٰا بِهٰذٰا فِی آبٰائِنَا الْأَوَّلِینَ . مؤمنون (23) 23 و 24

31. شرک‌ورزی نیاکان امّتهای پیشین و تبعیّت فرزندانشان از آنان:

بَلْ قٰالُوا إِنّٰا وَجَدْنٰا آبٰاءَنٰا عَلیٰ أُمَّةٍ وَ إِنّٰا عَلیٰ


1) 1) . برداشت بنا بر این است که مرجع ضمیر در«ذرّیّته»نوح علیه السلام باشد. (المیزان، ج 7، ص 242؛ تفسیر التحریر و التنویر، ج 4، جزء 7، ص 338)

2) 2) . بنا بر برخی روایات، مقصود از اسماعیل صادق الوعد، اسماعیل بن حزقیل است. (تفسیر نور الثقلین، ج 3، ص 342، ح 101 و 103)

آثٰارِهِمْ مُهْتَدُونَ

وَ کَذٰلِکَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ فِی قَرْیَةٍ مِنْ نَذِیرٍ إِلاّٰ قٰالَ مُتْرَفُوهٰا إِنّٰا وَجَدْنٰا آبٰاءَنٰا عَلیٰ أُمَّةٍ وَ إِنّٰا عَلیٰ آثٰارِهِمْ مُقْتَدُونَ . زخرف (43) 22 و 23

نیز ==> تقلید، تقلید از نیاکان، تقلیدکنندگان از نیاکان، اشراف صدر اسلام، اشراف فرعونی، اشراف قوم عاد، اشراف قوم نوح، امّتهای پیشین

نیاکان الگو

32. حضرت ابراهیم و نوح علیهما السلام از جملۀ نیاکان انبیا و مقتدای هدایت برای پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ تِلْکَ حُجَّتُنٰا آتَیْنٰاهٰا إِبْرٰاهِیمَ عَلیٰ قَوْمِهِ نَرْفَعُ دَرَجٰاتٍ مَنْ نَشٰاءُ إِنَّ رَبَّکَ حَکِیمٌ عَلِیمٌ

وَ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ کُلاًّ هَدَیْنٰا وَ نُوحاً هَدَیْنٰا مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ دٰاوُدَ وَ سُلَیْمٰانَ وَ أَیُّوبَ وَ یُوسُفَ وَ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ وَ کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ

وَ زَکَرِیّٰا وَ یَحْییٰ وَ عِیسیٰ وَ إِلْیٰاسَ کُلٌّ مِنَ الصّٰالِحِینَ

وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ الْیَسَعَ وَ یُونُسَ وَ لُوطاً وَ کلاًّ فَضَّلْنٰا عَلَی الْعٰالَمِینَ

وَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ وَ إِخْوٰانِهِمْ وَ اجْتَبَیْنٰاهُمْ وَ هَدَیْنٰاهُمْ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ

أُولٰئِکَ الَّذِینَ هَدَی اللّٰهُ فَبِهُدٰاهُمُ اقْتَدِهْ ... (1)انعام (6) 83 -\87 و 90

نیاکان الیاس

33. حضرت نوح علیه السلام از نیاکان حضرت الیاس پیامبر:

... وَ نُوحاً هَدَیْنٰا مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ ...

... وَ إِلْیٰاسَ .... انعام (6) 84 و 85

34. ستایش الهی، از برخی نیاکان الیاس:

... وَ نُوحاً هَدَیْنٰا مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ ...

... وَ إِلْیٰاسَ ... وَ مِنْ آبٰائِهِمْ ... وَ اجْتَبَیْنٰاهُمْ وَ هَدَیْنٰاهُمْ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ . انعام (6) 84 و 85 و 87

35. نیاکان الیاس از انبیای الهی:

وَ زَکَرِیّٰا وَ یَحْییٰ وَ عِیسیٰ وَ إِلْیٰاسَ کُلٌّ مِنَ الصّٰالِحِینَ

وَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ وَ إِخْوٰانِهِمْ وَ اجْتَبَیْنٰاهُمْ وَ هَدَیْنٰاهُمْ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ

أُولٰئِکَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحُکْمَ وَ النُّبُوَّةَ فَإِنْ یَکْفُرْ بِهٰا هٰؤُلاٰءِ فَقَدْ وَکَّلْنٰا بِهٰا قَوْماً لَیْسُوا بِهٰا بِکٰافِرِینَ . انعام (6) 85 و 87 و 89

36. ابراهیم علیه السلام از نیاکان الیاس:

وَ تِلْکَ حُجَّتُنٰا آتَیْنٰاهٰا إِبْرٰاهِیمَ عَلیٰ قَوْمِهِ نَرْفَعُ دَرَجٰاتٍ مَنْ نَشٰاءُ إِنَّ رَبَّکَ حَکِیمٌ عَلِیمٌ

وَ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ کُلاًّ هَدَیْنٰا وَ نُوحاً هَدَیْنٰا مِنْ


1) 1) . در اینکه مرجع ضمیر در«من ذرّیّته»چیست، دو قول وجود دارد: یکی ابراهیم علیه السلام و دیگر نوح علیه السلام ، که در مورد اکثر انبیای مذکور هر دو قول صحیح است. اشکال دربارۀ لوط و الیاس علیهما السلام است که آنان از ذرّیّۀ ابراهیم نبودند، امّا به جهت تغلیب، همانند بقیّۀ ذرّیّه نامیده شدند. (المیزان، ج 7، ص 242)

قَبْلُ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ دٰاوُدَ وَ سُلَیْمٰانَ وَ أَیُّوبَ وَ یُوسُفَ وَ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ وَ کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ

وَ زَکَرِیّٰا وَ یَحْییٰ وَ عِیسیٰ وَ إِلْیٰاسَ کُلٌّ مِنَ الصّٰالِحِینَ . انعام (6) 83 -\85

نیاکان الیسع

37. حضرت نوح علیه السلام از نیاکان حضرت الیسع پیامبر:

... وَ نُوحاً هَدَیْنٰا مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ ...

... وَ الْیَسَعَ ... (1)انعام (6) 84 و 86

38. ابراهیم علیه السلام از نیاکان الیسع:

... إِبْرٰاهِیمَ ... وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ ...

... وَ الْیَسَعَ ... (2)انعام (6) 83 و 84 و 86

39. نیاکان الیسع، از انبیای الهی:

وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ الْیَسَعَ وَ یُونُسَ وَ لُوطاً وَ کلاًّ فَضَّلْنٰا عَلَی الْعٰالَمِینَ

وَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ وَ إِخْوٰانِهِمْ وَ اجْتَبَیْنٰاهُمْ وَ هَدَیْنٰاهُمْ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ

أُولٰئِکَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحُکْمَ وَ النُّبُوَّةَ فَإِنْ یَکْفُرْ بِهٰا هٰؤُلاٰءِ فَقَدْ وَکَّلْنٰا بِهٰا قَوْماً لَیْسُوا بِهٰا بِکٰافِرِینَ . انعام (6) 86 و 87 و 89

نیاکان امام حسن

40. رسول خدا، جدّ و پدر بزرگ امام حسن و امام حسین علیهما السلام :

فَمَنْ حَاجَّکَ فِیهِ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعٰالَوْا نَدْعُ أَبْنٰاءَنٰا وَ أَبْنٰاءَکُمْ وَ نِسٰاءَنٰا وَ نِسٰاءَکُمْ وَ أَنْفُسَنٰا وَ أَنْفُسَکُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللّٰهِ عَلَی الْکٰاذِبِینَ . (3)آل عمران (3) 61

نیاکان امام حسین

==> همین مدخل، نیاکان امام حسن

نیاکان انبیا

41. ستایش از بعضی پدران و نیاکان انبیای الهی:

وَ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ کُلاًّ هَدَیْنٰا وَ نُوحاً هَدَیْنٰا مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ دٰاوُدَ وَ سُلَیْمٰانَ وَ أَیُّوبَ وَ یُوسُفَ وَ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ وَ کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ

وَ زَکَرِیّٰا وَ یَحْییٰ وَ عِیسیٰ وَ إِلْیٰاسَ کُلٌّ مِنَ الصّٰالِحِینَ

وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ الْیَسَعَ وَ یُونُسَ وَ لُوطاً وَ کلاًّ فَضَّلْنٰا عَلَی الْعٰالَمِینَ

وَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ وَ إِخْوٰانِهِمْ وَ اجْتَبَیْنٰاهُمْ وَ هَدَیْنٰاهُمْ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ . انعام (6) 84 -\87


1) 1) . بنا بر اینکه مرجع ضمیر در«ذرّیّته»نوح علیه السلام باشد. (المیزان، ج 7، ص 242؛ تفسیر التحریر و التنویر، ج 4، جزء 7، ص 338)

2) 2) . براساس احتمالی مرجع ضمیر در«ذرّیّته»ابراهیم علیه السلام می‌باشد. (المیزان، ج 7، ص 242)

3) 3) . در آیه پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: پسران خود را دعوت می‌کنیم و حسن و حسین را آورد و این بیانگر این نکته است که آن دو پسران (نوۀ) پیامبر صلی الله علیه و آله هستند. (التفسیر الکبیر، ج 8 ، ص 72)

42. یعقوب علیه السلام از نیاکان بعضی انبیای الهی:

أُولٰئِکَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ مِنْ ذُرِّیَّةِ آدَمَ وَ مِمَّنْ حَمَلْنٰا مَعَ نُوحٍ وَ مِنْ ذُرِّیَّةِ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْرٰائِیلَ ... (1)مریم (19) 58

43. حضرت آدم علیه السلام از نیاکان انبیای الهی:

أُولٰئِکَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ مِنْ ذُرِّیَّةِ آدَمَ .... مریم (19) 58

44. ابراهیم علیه السلام از نیاکان برخی انبیای الهی:

وَ تِلْکَ حُجَّتُنٰا آتَیْنٰاهٰا إِبْرٰاهِیمَ عَلیٰ قَوْمِهِ نَرْفَعُ دَرَجٰاتٍ مَنْ نَشٰاءُ إِنَّ رَبَّکَ حَکِیمٌ عَلِیمٌ

وَ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ کُلاًّ هَدَیْنٰا وَ نُوحاً هَدَیْنٰا مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ دٰاوُدَ وَ سُلَیْمٰانَ وَ أَیُّوبَ وَ یُوسُفَ وَ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ وَ کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ

وَ زَکَرِیّٰا وَ یَحْییٰ وَ عِیسیٰ وَ إِلْیٰاسَ کُلٌّ مِنَ الصّٰالِحِینَ

وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ الْیَسَعَ وَ یُونُسَ وَ لُوطاً وَ کلاًّ فَضَّلْنٰا عَلَی الْعٰالَمِینَ

وَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ وَ إِخْوٰانِهِمْ وَ اجْتَبَیْنٰاهُمْ وَ هَدَیْنٰاهُمْ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ . (2)انعام (6) 83 -\87

45. نوح علیه السلام از نیاکان برخی انبیای الهی:

وَ تِلْکَ حُجَّتُنٰا آتَیْنٰاهٰا إِبْرٰاهِیمَ عَلیٰ قَوْمِهِ نَرْفَعُ دَرَجٰاتٍ مَنْ نَشٰاءُ إِنَّ رَبَّکَ حَکِیمٌ عَلِیمٌ

وَ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ کُلاًّ هَدَیْنٰا وَ نُوحاً هَدَیْنٰا مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ دٰاوُدَ وَ سُلَیْمٰانَ وَ أَیُّوبَ وَ یُوسُفَ وَ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ وَ کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ

وَ زَکَرِیّٰا وَ یَحْییٰ وَ عِیسیٰ وَ إِلْیٰاسَ کُلٌّ مِنَ الصّٰالِحِینَ

وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ الْیَسَعَ وَ یُونُسَ وَ لُوطاً وَ کلاًّ فَضَّلْنٰا عَلَی الْعٰالَمِینَ

وَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ وَ إِخْوٰانِهِمْ وَ اجْتَبَیْنٰاهُمْ وَ هَدَیْنٰاهُمْ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ . (3)انعام (6) 83 -\87

نیاکان انسان

46. حضرت آدم علیه السلام اصل نیاکان انسانها:

یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ اتَّقُوا رَبَّکُمُ الَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ وٰاحِدَةٍ وَ خَلَقَ مِنْهٰا زَوْجَهٰا وَ بَثَّ مِنْهُمٰا رِجٰالاً کَثِیراً وَ نِسٰاءً .... نساء (4) 1

یٰا بَنِی آدَمَ .... اعراف (7) 26

یٰا بَنِی آدَمَ لاٰ یَفْتِنَنَّکُمُ الشَّیْطٰانُ کَمٰا أَخْرَجَ أَبَوَیْکُمْ مِنَ الْجَنَّةِ .... اعراف (7) 27

یٰا بَنِی آدَمَ .... اعراف (7) 31

یٰا بَنِی آدَمَ .... اعراف (7) 35

وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّکَ مِنْ بَنِی آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّیَّتَهُمْ .... اعراف (7) 172


1) 1) .«اولٰئک»اشاره به انبیای مذکور، در آیات پیشین این سوره است. (المیزان، ج 14، ص 74 -\75)

2) 2) . براساس یک احتمال مرجع ضمیر در«ذرّیّته»ابراهیم علیه السلام می‌باشد. (المیزان، ج 7، ص 242)

3) 3) . بنا بر یک قول مرجع ضمیر در«ذرّیّته»نوح علیه السلام می‌باشد. (المیزان، ج 7، ص 242؛ تفسیر التحریر و التنویر، ج 4، جزء 7، ص 338)

هُوَ الَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ وٰاحِدَةٍ وَ جَعَلَ مِنْهٰا زَوْجَهٰا .... اعراف (7) 189

وَ لَقَدْ کَرَّمْنٰا بَنِی آدَمَ .... اسراء (17) 70

أَ لَمْ أَعْهَدْ إِلَیْکُمْ یٰا بَنِی آدَمَ .... یس (36) 60

خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ وٰاحِدَةٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْهٰا زَوْجَهٰا .... زمر (39) 6

47. پدر و مادر واحد، اصلی‌ترین نیاکان بشر:

یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ اتَّقُوا رَبَّکُمُ الَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ وٰاحِدَةٍ وَ خَلَقَ مِنْهٰا زَوْجَهٰا وَ بَثَّ مِنْهُمٰا رِجٰالاً کَثِیراً وَ نِسٰاءً .... نساء (4) 1

یٰا بَنِی آدَمَ لاٰ یَفْتِنَنَّکُمُ الشَّیْطٰانُ کَمٰا أَخْرَجَ أَبَوَیْکُمْ مِنَ الْجَنَّةِ .... اعراف (7) 27

هُوَ الَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ وٰاحِدَةٍ وَ جَعَلَ مِنْهٰا زَوْجَهٰا لِیَسْکُنَ إِلَیْهٰا فَلَمّٰا تَغَشّٰاهٰا حَمَلَتْ حَمْلاً خَفِیفاً فَمَرَّتْ بِهِ فَلَمّٰا أَثْقَلَتْ دَعَوَا اللّٰهَ رَبَّهُمٰا لَئِنْ آتَیْتَنٰا صٰالِحاً لَنَکُونَنَّ مِنَ الشّٰاکِرِینَ . اعراف (7) 189

یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ إِنّٰا خَلَقْنٰاکُمْ مِنْ ذَکَرٍ وَ أُنْثیٰ وَ جَعَلْنٰاکُمْ شُعُوباً وَ قَبٰائِلَ لِتَعٰارَفُوا إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللّٰهِ أَتْقٰاکُمْ إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ خَبِیرٌ. حجرات (49) 13

نیاکان اهل مدین

==> همین مدخل، نیاکان قوم شعیب

نیاکان ایّوب

48. نوح علیه السلام از نیاکان ایّوب پیامبر:

... وَ نُوحاً هَدَیْنٰا مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ ... وَ أَیُّوبَ ... (1)

انعام (6) 84

49. برگزیدگی برخی از خاندان و نیاکان ایّوب از سوی خداوند:

... وَ أَیُّوبَ .... وَ کلاًّ فَضَّلْنٰا عَلَی الْعٰالَمِینَ وَ مِنْ آبٰائِهِمْ ...

وَ اجْتَبَیْنٰاهُمْ .... انعام (6) 84 و 86 و 87

50. هدایت یافتن برخی نیاکان ایّوب، از سوی خداوند:

... وَ نُوحاً هَدَیْنٰا مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ ... وَ أَیُّوبَ .... وَ مِنْ آبٰائِهِمْ ... وَ اجْتَبَیْنٰاهُمْ وَ هَدَیْنٰاهُمْ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ . انعام (6) 84 و 87

51. ابراهیم علیه السلام از نیاکان ایّوب:

... إِبْرٰاهِیمَ .... وَ نُوحاً ... وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ ... وَ أَیُّوبَ ... (2)انعام (6) 83 و 84

52. نیاکان ایوب از انبیای الهی:

وَ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ کُلاًّ هَدَیْنٰا وَ نُوحاً


1) 1) . برداشت بر این اساس است که مرجع ضمیر در«ذرّیّته»نوح علیه السلام باشد. (المیزان، ج 7، ص 242؛ تفسیر التحریر و التنویر، ج 4، جزء 7، ص 338)

2) 2) . برداشت فوق بر این اساس است که مرجع ضمیر در«ذرّیّته»ابراهیم علیه السلام باشد. (المیزان، ج 7، ص 242)

هَدَیْنٰا مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ دٰاوُدَ وَ سُلَیْمٰانَ وَ أَیُّوبَ وَ یُوسُفَ وَ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ وَ کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ

وَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ وَ إِخْوٰانِهِمْ وَ اجْتَبَیْنٰاهُمْ وَ هَدَیْنٰاهُمْ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ

أُولٰئِکَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحُکْمَ وَ النُّبُوَّةَ فَإِنْ یَکْفُرْ بِهٰا هٰؤُلاٰءِ فَقَدْ وَکَّلْنٰا بِهٰا قَوْماً لَیْسُوا بِهٰا بِکٰافِرِینَ . انعام (6) 84 و 87 و 89

نیاکان برتر

53. حضرت نوح علیه السلام از نیاکان برجسته و در ردیف پیامبران برتری داده شده بر مردم:

وَ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ ... وَ نُوحاً هَدَیْنٰا مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ دٰاوُدَ وَ سُلَیْمٰانَ .... فَضَّلْنٰا عَلَی الْعٰالَمِینَ . (1)انعام (6) 84 و 86

54. ابراهیم علیه السلام از نیاکان برخی انبیا و برتری داده شده بر مردم:

... إِبْرٰاهِیمَ .... وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ دٰاوُدَ وَ سُلَیْمٰانَ وَ أَیُّوبَ وَ یُوسُفَ وَ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ ... وَ زَکَرِیّٰا وَ یَحْییٰ وَ عِیسیٰ وَ إِلْیٰاسَ کُلٌّ مِنَ الصّٰالِحِینَ وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ الْیَسَعَ وَ یُونُسَ وَ لُوطاً وَ کلاًّ فَضَّلْنٰا عَلَی الْعٰالَمِینَ . (2)انعام (6) 83 -\86

نیاکان برگزیده

55. حضرت آدم علیه السلام از نیاکان برگزیدۀ انبیا:

أُولٰئِکَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ مِنْ ذُرِّیَّةِ آدَمَ وَ مِمَّنْ حَمَلْنٰا مَعَ نُوحٍ وَ مِنْ ذُرِّیَّةِ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْرٰائِیلَ وَ مِمَّنْ هَدَیْنٰا وَ اجْتَبَیْنٰا إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِمْ آیٰاتُ الرَّحْمٰنِ خَرُّوا سُجَّداً وَ بُکِیًّا. مریم (19) 58

56. حضرت یعقوب علیه السلام از نیاکان برگزیدۀ انبیا:

أُولٰئِکَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ مِنْ ذُرِّیَّةِ آدَمَ وَ مِمَّنْ حَمَلْنٰا مَعَ نُوحٍ وَ مِنْ ذُرِّیَّةِ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْرٰائِیلَ وَ مِمَّنْ هَدَیْنٰا وَ اجْتَبَیْنٰا إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِمْ آیٰاتُ الرَّحْمٰنِ خَرُّوا سُجَّداً وَ بُکِیًّا. مریم (19) 58

57. حضرت ابراهیم علیه السلام از نیاکان برگزیدۀ انبیا:

وَ تِلْکَ حُجَّتُنٰا آتَیْنٰاهٰا إِبْرٰاهِیمَ عَلیٰ قَوْمِهِ نَرْفَعُ دَرَجٰاتٍ مَنْ نَشٰاءُ إِنَّ رَبَّکَ حَکِیمٌ عَلِیمٌ

وَ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ کُلاًّ هَدَیْنٰا وَ نُوحاً هَدَیْنٰا مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ دٰاوُدَ وَ سُلَیْمٰانَ وَ أَیُّوبَ وَ یُوسُفَ وَ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ وَ کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ

وَ زَکَرِیّٰا وَ یَحْییٰ وَ عِیسیٰ وَ إِلْیٰاسَ کُلٌّ مِنَ الصّٰالِحِینَ

وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ الْیَسَعَ وَ یُونُسَ وَ لُوطاً وَ کلاًّ فَضَّلْنٰا عَلَی


1) 1) . بنا بر این قول که مرجع ضمیر در«ذرّیّته»نوح علیه السلام باشد. (المیزان، ج 7، ص 242؛ تفسیر التحریر و التنویر، ج 4، جزء 7، ص 338)

2) 2) . بنا بر این قول که مرجع ضمیر در«ذرّیّته»ابراهیم علیه السلام باشد. (المیزان، ج 7، ص 242)

اَلْعٰالَمِینَ . انعام (6) 83 -\86

58. حضرت نوح علیه السلام از نیاکان برگزیدۀ انبیا:

... آتَیْنٰاهٰا إِبْرٰاهِیمَ ... وَ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ ... وَ نُوحاً هَدَیْنٰا مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ دٰاوُدَ وَ سُلَیْمٰانَ .... وَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ وَ إِخْوٰانِهِمْ وَ اجْتَبَیْنٰاهُمْ وَ هَدَیْنٰاهُمْ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ . (1)انعام (6) 83 و 84 و 87

نیاکان بنی اسرائیل

59. بنی اسرائیل از نسل مؤمنان همراه نوح در کشتی:

... لِبَنِی إِسْرٰائِیلَ ... ذُرِّیَّةَ مَنْ حَمَلْنٰا مَعَ نُوحٍ .... اسراء (17) 2 و 3

60. بنی اسرائیل از فرزندان و نوادگان یعقوب:

کُلُّ الطَّعٰامِ کٰانَ حِلاًّ لِبَنِی إِسْرٰائِیلَ إِلاّٰ مٰا حَرَّمَ إِسْرٰائِیلُ عَلیٰ نَفْسِهِ مِنْ قَبْلِ أَنْ تُنَزَّلَ التَّوْرٰاةُ قُلْ فَأْتُوا بِالتَّوْرٰاةِ فَاتْلُوهٰا إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ . (2)آل عمران (3) 93

نیاکان ثمود

61. نیاکان ثمود مردمی مشرک و بت‌پرست :

وَ إِلیٰ ثَمُودَ أَخٰاهُمْ صٰالِحاً قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ هُوَ أَنْشَأَکُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَ اسْتَعْمَرَکُمْ فِیهٰا فَاسْتَغْفِرُوهُ ثُمَّ تُوبُوا إِلَیْهِ إِنَّ رَبِّی قَرِیبٌ مُجِیبٌ

قٰالُوا یٰا صٰالِحُ قَدْ کُنْتَ فِینٰا مَرْجُوًّا قَبْلَ هٰذٰا أَ تَنْهٰانٰا أَنْ نَعْبُدَ مٰا یَعْبُدُ آبٰاؤُنٰا وَ إِنَّنٰا لَفِی شَکٍّ مِمّٰا تَدْعُونٰا إِلَیْهِ مُرِیبٍ . هود (11) 61 و 62

أَ لَمْ یَأْتِکُمْ نَبَؤُا الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ قَوْمِ نُوحٍ وَ عٰادٍ وَ ثَمُودَ وَ الَّذِینَ مِنْ بَعْدِهِمْ لاٰ یَعْلَمُهُمْ إِلاَّ اللّٰهُ جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ فَرَدُّوا أَیْدِیَهُمْ فِی أَفْوٰاهِهِمْ وَ قٰالُوا إِنّٰا کَفَرْنٰا بِمٰا أُرْسِلْتُمْ بِهِ وَ إِنّٰا لَفِی شَکٍّ مِمّٰا تَدْعُونَنٰا إِلَیْهِ مُرِیبٍ

قٰالَتْ رُسُلُهُمْ أَ فِی اللّٰهِ شَکٌّ فٰاطِرِ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ یَدْعُوکُمْ لِیَغْفِرَ لَکُمْ مِنْ ذُنُوبِکُمْ وَ یُؤَخِّرَکُمْ إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی قٰالُوا إِنْ أَنْتُمْ إِلاّٰ بَشَرٌ مِثْلُنٰا تُرِیدُونَ أَنْ تَصُدُّونٰا عَمّٰا کٰانَ یَعْبُدُ آبٰاؤُنٰا فَأْتُونٰا بِسُلْطٰانٍ مُبِینٍ . ابراهیم (14) 9 و 10

62. پیروی قوم ثمود از نیاکانشان در شرک‌ورزی، بدون دلیل و متّکی به اندیشه‌های باطل قومی:

قٰالُوا یٰا صٰالِحُ ... أَ تَنْهٰانٰا أَنْ نَعْبُدَ مٰا یَعْبُدُ آبٰاؤُنٰا وَ إِنَّنٰا لَفِی شَکٍّ مِمّٰا تَدْعُونٰا إِلَیْهِ مُرِیبٍ . هود (11) 62

63. پایبندی به آداب و رسوم نیاکان، از انگیزه‌های مخالفت قوم ثمود با صالح علیه السلام و تعالیم او:

قٰالُوا یٰا صٰالِحُ ... أَ تَنْهٰانٰا أَنْ نَعْبُدَ مٰا یَعْبُدُ


1) 1) . بنا بر این قول که مرجع ضمیر در«ذرّیّته»نوح علیه السلام باشد. (المیزان، ج 7، ص 242؛ تفسیر التحریر و التنویر، ج 4، جزء 7، ص 338)

2) 2) .«اسرائیل»همان یعقوب است. (مجمع البیان، ج 1 - 2، ص 794) و خطاب آیه به بنی اسرائیل عصر پیامبر صلی الله علیه و آله است

آبٰاؤُنٰا .... هود (11) 62

أَ لَمْ یَأْتِکُمْ نَبَؤُا الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ قَوْمِ نُوحٍ وَ عٰادٍ وَ ثَمُودَ وَ الَّذِینَ مِنْ بَعْدِهِمْ لاٰ یَعْلَمُهُمْ إِلاَّ اللّٰهُ جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ فَرَدُّوا أَیْدِیَهُمْ فِی أَفْوٰاهِهِمْ وَ قٰالُوا إِنّٰا کَفَرْنٰا بِمٰا أُرْسِلْتُمْ بِهِ وَ إِنّٰا لَفِی شَکٍّ مِمّٰا تَدْعُونَنٰا إِلَیْهِ مُرِیبٍ

قٰالَتْ رُسُلُهُمْ أَ فِی اللّٰهِ شَکٌّ فٰاطِرِ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ یَدْعُوکُمْ لِیَغْفِرَ لَکُمْ مِنْ ذُنُوبِکُمْ وَ یُؤَخِّرَکُمْ إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی قٰالُوا إِنْ أَنْتُمْ إِلاّٰ بَشَرٌ مِثْلُنٰا تُرِیدُونَ أَنْ تَصُدُّونٰا عَمّٰا کٰانَ یَعْبُدُ آبٰاؤُنٰا فَأْتُونٰا بِسُلْطٰانٍ مُبِینٍ . ابراهیم (14) 9 و 10

نیاکان داود

64. حضرت ابراهیم علیه السلام از نیاکان حضرت داود پیامبر:

... إِبْرٰاهِیمَ ... وَ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ ... وَ نُوحاً هَدَیْنٰا مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ دٰاوُدَ ... (1)انعام (6) 83 و 84

65. حضرت نوح علیه السلام از نیاکان داود:

... وَ نُوحاً هَدَیْنٰا مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ دٰاوُدَ ... (2)انعام (6) 84

66. برگزیدگی و هدایت‌یافتگی برخی نیاکان داود:

... وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ دٰاوُدَ ... وَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ ... وَ اجْتَبَیْنٰاهُمْ وَ هَدَیْنٰاهُمْ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ . انعام (6) 84 و 87

نیاکان زکریّا

67. حضرت نوح علیه السلام از نیاکان حضرت زکریّا:

وَ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ ... وَ نُوحاً هَدَیْنٰا مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ .... وَ زَکَرِیّٰا .... وَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ ... (3)انعام (6) 84 و 85 و 87

68. حضرت ابراهیم علیه السلام از نیاکان زکریّا:

... إِبْرٰاهِیمَ .... وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ ...

وَ زَکَرِیّٰا ... (4)انعام (6) 83 -\85

69. حضرت اسرائیل (یعقوب علیه السلام ) از نیاکان حضرت زکریّا:

... زَکَرِیّٰا أُولٰئِکَ الَّذِینَ ... وَ مِنْ ذُرِّیَّةِ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْرٰائِیلَ .... مریم (19) 2 و 58

نیاکان سلیمان

70. حضرت ابراهیم علیه السلام از نیاکان حضرت سلیمان پیامبر:

... إِبْرٰاهِیمَ ... وَ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ ... وَ نُوحاً هَدَیْنٰا


1) 1) . بنا بر اینکه مرجع ضمیر در«من ذرّیّته»ابراهیم علیه السلام باشد. (المیزان، ج 7، ص 242)

2) 2) . بنا بر اینکه مرجع ضمیر در«من ذرّیّته»نوح علیه السلام باشد. (المیزان، ج 7، ص 242؛ تفسیر التحریر و التنویر، ج 4، جزء 7، ص 338)

3) 3) . بنا بر اینکه ضمیر«من ذرّیّته»به نوح علیه السلام بازگردد. (المیزان، ج 7، ص 242؛ تفسیر التحریر و التنویر، ج 4، جزء 7، ص 338)

4) 4) . بنا بر اینکه مرجع ضمیر در«من ذرّیّته»ابراهیم علیه السلام باشد. (المیزان، ج 7، ص 242)

مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ دٰاوُدَ وَ سُلَیْمٰانَ ... (1)انعام (6) 83 و 84

71. حضرت نوح علیه السلام از نیاکان سلیمان:

... وَ نُوحاً هَدَیْنٰا مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ دٰاوُدَ وَ سُلَیْمٰانَ ... (2)انعام (6) 84

72. برگزیدگی برخی خاندان و نیاکان سلیمان، از جانب خداوند:

... وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ دٰاوُدَ وَ سُلَیْمٰانَ ... وَ مِنْ آبٰائِهِمْ ...

وَ اجْتَبَیْنٰاهُمْ .... انعام (6) 84 و 87

نیاکان صالح

73. حضرت ابراهیم و نوح علیهما السلام از نیاکان صالح و شایستۀ پیامبران:

... آتَیْنٰاهٰا إِبْرٰاهِیمَ ... وَ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ ... وَ نُوحاً هَدَیْنٰا مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ دٰاوُدَ وَ سُلَیْمٰانَ .... کُلٌّ مِنَ الصّٰالِحِینَ . انعام (6) 83 و 84 و 85

74. دعای ملائکه برای ورود نیاکانِ شایستۀ مؤمنان تائب به بهشت:

اَلَّذِینَ یَحْمِلُونَ الْعَرْشَ وَ مَنْ حَوْلَهُ یُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَ یُؤْمِنُونَ بِهِ وَ یَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِینَ آمَنُوا ... فَاغْفِرْ لِلَّذِینَ تٰابُوا ... رَبَّنٰا وَ أَدْخِلْهُمْ جَنّٰاتِ عَدْنٍ الَّتِی وَعَدْتَهُمْ وَ مَنْ صَلَحَ مِنْ آبٰائِهِمْ .... غافر (40) 7 و 8

75. برخورداری نیاکان صالح، همچون ذرّیّۀ صالح آنان، از رستگاری بزرگ:

... وَ مَنْ صَلَحَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ ... ذُرِّیّٰاتِهِمْ .... وَ ذٰلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ . غافر (40) 8 و 9

76. بوستانهای ماندنی بهشت، وعدۀ خداوند متعال به نیاکانِ صالح:

... جَنّٰاتِ عَدْنٍ الَّتِی وَعَدْتَهُمْ وَ مَنْ صَلَحَ مِنْ آبٰائِهِمْ .... غافر (40) 8

77. نگهداشتن نیاکان صالح از بدیها و ناراحتیهای روز قیامت، دعا و درخواست فرشتگان عرش الهی، از خداوند متعال:

اَلَّذِینَ یَحْمِلُونَ الْعَرْشَ ... رَبَّنٰا ... فَاغْفِرْ لِلَّذِینَ تٰابُوا ... رَبَّنٰا ... وَ مَنْ صَلَحَ مِنْ آبٰائِهِمْ ...

وَ قِهِمُ السَّیِّئٰاتِ .... غافر (40) 7 -\9

78. نجات نیاکان صالح از ناراحتی‌های روز قیامت برخاسته از رحمت الهی:

رَبَّنٰا ... وَ مَنْ صَلَحَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ .... وَ مَنْ تَقِ السَّیِّئٰاتِ یَوْمَئِذٍ فَقَدْ رَحِمْتَهُ .... غافر (40) 8 و 9

نیاکان عاد

79. تقلید از نیاکان، از انگیزه‌های قوم عاد برای

1) 1) . بنا بر این قول که مرجع ضمیر در«ذرّیّته»ابراهیم علیه السلام باشد. (المیزان، ج 7، ص 242)

2) 2) . بنا بر اینکه مرجع ضمیر در«من ذرّیّته»نوح علیه السلام باشد. (المیزان، ج 7، ص 242؛ تفسیر التحریر و التنویر، ج 4، جزء 7، ص 338)

پرستش معبودان دروغین و رویارویی با دعوت هود علیه السلام :

وَ إِلیٰ عٰادٍ أَخٰاهُمْ هُوداً ... قٰالُوا أَ جِئْتَنٰا لِنَعْبُدَ اللّٰهَ وَحْدَهُ وَ نَذَرَ مٰا کٰانَ یَعْبُدُ آبٰاؤُنٰا .... اعراف (7) 65 و 70

80. قوم عاد، پرستشگر اسمهایی بی‌هویّت و معبودانی ساخته و پرداختۀ اوهام خود و نیاکانشان:

وَ إِلیٰ عٰادٍ أَخٰاهُمْ هُوداً ... قٰالَ ... أَ تُجٰادِلُونَنِی فِی أَسْمٰاءٍ سَمَّیْتُمُوهٰا أَنْتُمْ وَ آبٰاؤُکُمْ .... اعراف (7) 65 و 71

81. اجداد و نیاکان قوم عاد، مردمی مشرک و پرستش‌کنندۀ معبودانی دروغین:

وَ إِلیٰ عٰادٍ أَخٰاهُمْ هُوداً ... قٰالُوا أَ جِئْتَنٰا لِنَعْبُدَ اللّٰهَ وَحْدَهُ وَ نَذَرَ مٰا کٰانَ یَعْبُدُ آبٰاؤُنٰا .... اعراف (7) 65 و 70

82. قوم عاد، پرستشگر نیاکان خود:

أَ لَمْ یَأْتِکُمْ نَبَؤُا الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ قَوْمِ نُوحٍ وَ عٰادٍ .... تُرِیدُونَ أَنْ تَصُدُّونٰا عَمّٰا کٰانَ یَعْبُدُ آبٰاؤُنٰا .... ابراهیم (14) 9 و 10

نیاکان عیسی

83. حضرت ابراهیم علیه السلام از نیاکان حضرت عیسی:

وَ تِلْکَ حُجَّتُنٰا آتَیْنٰاهٰا إِبْرٰاهِیمَ ... وَ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ ... وَ نُوحاً هَدَیْنٰا مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ ...

... وَ عِیسیٰ ... وَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ ... (1)انعام (6) 83 -\85 و 87

84. حضرت نوح علیه السلام از نیاکان عیسی:

... وَ نُوحاً هَدَیْنٰا مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ ...

... وَ عِیسیٰ ... (2)انعام (6) 84 و 85

85. برگزیدگی و هدایت‌یافتگی برخی نیاکان عیسی، از سوی خداوند:

... وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ .... وَ عِیسیٰ ... وَ مِنْ آبٰائِهِمْ ... وَ اجْتَبَیْنٰاهُمْ وَ هَدَیْنٰاهُمْ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ . انعام (6) 84 و 85 و 87

86. حضرت اسرائیل (یعقوب علیه السلام ) از نیاکان حضرت عیسی:

ذٰلِکَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ ... وَ مِنْ ذُرِّیَّةِ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْرٰائِیلَ ... (3)مریم (19) 34 و 58

87. عمران و همسرش از نیاکان عیسی:

إِنَّ اللّٰهَ اصْطَفیٰ آدَمَ وَ نُوحاً وَ آلَ إِبْرٰاهِیمَ وَ آلَ عِمْرٰانَ عَلَی الْعٰالَمِینَ

إِذْ قٰالَتِ امْرَأَتُ عِمْرٰانَ رَبِّ إِنِّی نَذَرْتُ لَکَ مٰا فِی بَطْنِی مُحَرَّراً فَتَقَبَّلْ مِنِّی


1) 1) . بنا بر این قول که ضمیر در«من ذرّیته»به ابراهیم علیه السلام بازگردد . (المیزان، ج 7، ص 242)

2) 2) . بنا بر اینکه مرجع ضمیر در«من ذرّیّته»نوح علیه السلام باشد. (المیزان، ج 7، ص 242؛ تفسیر التحریر و التنویر، ج 4، جزء 7، ص 338)

3) 3) . منظور از ذرّیّۀ اسرائیل، عیسی علیه السلام و... است. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 802)

إِنَّکَ أَنْتَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ

فَلَمّٰا وَضَعَتْهٰا قٰالَتْ رَبِّ إِنِّی وَضَعْتُهٰا أُنْثیٰ وَ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا وَضَعَتْ وَ لَیْسَ الذَّکَرُ کَالْأُنْثیٰ وَ إِنِّی سَمَّیْتُهٰا مَرْیَمَ وَ إِنِّی أُعِیذُهٰا بِکَ وَ ذُرِّیَّتَهٰا مِنَ الشَّیْطٰانِ الرَّجِیمِ

فَتَقَبَّلَهٰا رَبُّهٰا بِقَبُولٍ حَسَنٍ وَ أَنْبَتَهٰا نَبٰاتاً حَسَناً وَ کَفَّلَهٰا زَکَرِیّٰا کُلَّمٰا دَخَلَ عَلَیْهٰا زَکَرِیَّا الْمِحْرٰابَ وَجَدَ عِنْدَهٰا رِزْقاً قٰالَ یٰا مَرْیَمُ أَنّٰی لَکِ هٰذٰا قٰالَتْ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ یَرْزُقُ مَنْ یَشٰاءُ بِغَیْرِ حِسٰابٍ . (1)آل عمران (3) 33 و 35 -\37

نیاکان فرعون

88. پیروی کورکورانۀ فرعون و فرعونیان از نیاکان خود:

ثُمَّ بَعَثْنٰا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ بِآیٰاتِنٰا فَاسْتَکْبَرُوا وَ کٰانُوا قَوْماً مُجْرِمِینَ

قٰالُوا أَ جِئْتَنٰا لِتَلْفِتَنٰا عَمّٰا وَجَدْنٰا عَلَیْهِ آبٰاءَنٰا وَ تَکُونَ لَکُمَا الْکِبْرِیٰاءُ فِی الْأَرْضِ وَ مٰا نَحْنُ لَکُمٰا بِمُؤْمِنِینَ . یونس (10) 75 و 78

... فَذٰانِکَ بُرْهٰانٰانِ مِنْ رَبِّکَ إِلیٰ فِرْعَوْنَ .... فَلَمّٰا جٰاءَهُمْ مُوسیٰ ... قٰالُوا ... وَ مٰا سَمِعْنٰا بِهٰذٰا فِی آبٰائِنَا الْأَوَّلِینَ وَ اسْتَکْبَرَ هُوَ وَ جُنُودُهُ .... قصص (28) 32 و 36 و 39

89. ربوبیّت یگانۀ خدا نسبت به فرعون و نیاکان وی تذکّر موسی علیه السلام به فرعون و فرعونیان:

وَ إِذْ نٰادیٰ رَبُّکَ مُوسیٰ أَنِ ائْتِ الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ

فَأْتِیٰا فِرْعَوْنَ فَقُولاٰ إِنّٰا رَسُولُ رَبِّ الْعٰالَمِینَ

قٰالَ فِرْعَوْنُ وَ مٰا رَبُّ الْعٰالَمِینَ

قٰالَ رَبُّکُمْ وَ رَبُّ آبٰائِکُمُ الْأَوَّلِینَ . شعراء (26) 10 و 16 و 23 و 26

90. فرعون و فرعونیان، مدّعی بی‌سابقه بودن موضوع نبوّت، در تاریخ گذشته و بین نیاکانشان:

فَلَمّٰا جٰاءَهُمْ مُوسیٰ بِآیٰاتِنٰا بَیِّنٰاتٍ قٰالُوا مٰا هٰذٰا إِلاّٰ سِحْرٌ مُفْتَریً وَ مٰا سَمِعْنٰا بِهٰذٰا فِی آبٰائِنَا الْأَوَّلِینَ . قصص (28) 36

91. تعصّب فرعون و فرعونیان بر آیین نیاکان خود موجب اتّهام آنان به انحصارطلبی موسی و هارون علیهما السلام :

ثُمَّ بَعَثْنٰا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ بِآیٰاتِنٰا فَاسْتَکْبَرُوا وَ کٰانُوا قَوْماً مُجْرِمِینَ

فَلَمّٰا جٰاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنٰا قٰالُوا إِنَّ هٰذٰا لَسِحْرٌ مُبِینٌ

قٰالَ مُوسیٰ أَ تَقُولُونَ لِلْحَقِّ لَمّٰا جٰاءَکُمْ أَ سِحْرٌ هٰذٰا وَ لاٰ یُفْلِحُ السّٰاحِرُونَ

قٰالُوا أَ جِئْتَنٰا لِتَلْفِتَنٰا عَمّٰا وَجَدْنٰا عَلَیْهِ آبٰاءَنٰا وَ تَکُونَ لَکُمَا الْکِبْرِیٰاءُ فِی الْأَرْضِ وَ مٰا نَحْنُ لَکُمٰا بِمُؤْمِنِینَ . یونس (10) 75 -\78


1) 1) . مقصود از«عمران»پدر مریم می‌باشد و مقصود از«آل عمران»مریم و عیسی و به احتمالی مادر مریم است. (المیزان، ج 3، ص 193)

92. تعصّب فرعون و فرعونیان بر آیین نیاکان مانع ایمان‌آوری آنان به موسی و هارون علیهما السلام :

ثُمَّ بَعَثْنٰا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ بِآیٰاتِنٰا فَاسْتَکْبَرُوا وَ کٰانُوا قَوْماً مُجْرِمِینَ

فَلَمّٰا جٰاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنٰا قٰالُوا إِنَّ هٰذٰا لَسِحْرٌ مُبِینٌ

قٰالَ مُوسیٰ أَ تَقُولُونَ لِلْحَقِّ لَمّٰا جٰاءَکُمْ أَ سِحْرٌ هٰذٰا وَ لاٰ یُفْلِحُ السّٰاحِرُونَ

قٰالُوا أَ جِئْتَنٰا لِتَلْفِتَنٰا عَمّٰا وَجَدْنٰا عَلَیْهِ آبٰاءَنٰا وَ تَکُونَ لَکُمَا الْکِبْرِیٰاءُ فِی الْأَرْضِ وَ مٰا نَحْنُ لَکُمٰا بِمُؤْمِنِینَ . یونس (10) 75 -\78

اُسْلُکْ یَدَکَ فِی جَیْبِکَ تَخْرُجْ بَیْضٰاءَ مِنْ غَیْرِ سُوءٍ وَ اضْمُمْ إِلَیْکَ جَنٰاحَکَ مِنَ الرَّهْبِ فَذٰانِکَ بُرْهٰانٰانِ مِنْ رَبِّکَ إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ إِنَّهُمْ کٰانُوا قَوْماً فٰاسِقِینَ

فَلَمّٰا جٰاءَهُمْ مُوسیٰ بِآیٰاتِنٰا بَیِّنٰاتٍ قٰالُوا مٰا هٰذٰا إِلاّٰ سِحْرٌ مُفْتَریً وَ مٰا سَمِعْنٰا بِهٰذٰا فِی آبٰائِنَا الْأَوَّلِینَ . قصص (28) 32 و 36

نیاکان قوم ابراهیم

بت‌پرستی نیاکان قوم ابراهیم

93. نیاکان قوم ابراهیم مردمانی بت‌پرست :

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا إِبْرٰاهِیمَ رُشْدَهُ مِنْ قَبْلُ وَ کُنّٰا بِهِ عٰالِمِینَ

إِذْ قٰالَ لِأَبِیهِ وَ قَوْمِهِ مٰا هٰذِهِ التَّمٰاثِیلُ الَّتِی أَنْتُمْ لَهٰا عٰاکِفُونَ

قٰالُوا وَجَدْنٰا آبٰاءَنٰا لَهٰا عٰابِدِینَ . انبیاء (21) 51 -\53

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ إِبْرٰاهِیمَ

إِذْ قٰالَ لِأَبِیهِ وَ قَوْمِهِ مٰا تَعْبُدُونَ

قٰالُوا بَلْ وَجَدْنٰا آبٰاءَنٰا کَذٰلِکَ یَفْعَلُونَ . شعراء (26) 69 و 70 و 74

94. شرک و بت‌پرستی قوم ابراهیم، صرفاً متّکی بر تقلید کورکورانه از اجداد و نیاکان آنان:

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا إِبْرٰاهِیمَ رُشْدَهُ مِنْ قَبْلُ وَ کُنّٰا بِهِ عٰالِمِینَ

إِذْ قٰالَ لِأَبِیهِ وَ قَوْمِهِ مٰا هٰذِهِ التَّمٰاثِیلُ الَّتِی أَنْتُمْ لَهٰا عٰاکِفُونَ

قٰالُوا وَجَدْنٰا آبٰاءَنٰا لَهٰا عٰابِدِینَ . انبیاء (21) 51 -\53

95. تقلید صرف از نیاکان، تنها پاسخ قوم ابراهیم، در توجیه بت‌پرستی خود:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ إِبْرٰاهِیمَ

إِذْ قٰالَ لِأَبِیهِ وَ قَوْمِهِ مٰا تَعْبُدُونَ

قٰالُوا بَلْ وَجَدْنٰا آبٰاءَنٰا کَذٰلِکَ یَفْعَلُونَ .

شعراء (26) 69 و 70 و 74

96. بت‌پرستی، کاری سابقه‌دار در میان نیاکان قوم ابراهیم:

قٰالُوا بَلْ وَجَدْنٰا آبٰاءَنٰا کَذٰلِکَ یَفْعَلُونَ

أَنْتُمْ وَ آبٰاؤُکُمُ الْأَقْدَمُونَ . شعراء (26) 74 و 76

97. مبارزه ابراهیم علیه السلام با سنّت غلط قوم خویش، در تقلید بی‌چون و چرا از نیاکان:

قٰالَ أَ فَرَأَیْتُمْ مٰا کُنْتُمْ تَعْبُدُونَ

أَنْتُمْ وَ آبٰاؤُکُمُ الْأَقْدَمُونَ ... فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِی إِلاّٰ رَبَّ الْعٰالَمِینَ . شعراء (26) 75 -\77

98. قوم ابراهیم و نیاکان آنان، در گمراهی آشکار:

إِذْ قٰالَ لِأَبِیهِ وَ قَوْمِهِ مٰا هٰذِهِ التَّمٰاثِیلُ الَّتِی أَنْتُمْ لَهٰا

عٰاکِفُونَ

قٰالُوا وَجَدْنٰا آبٰاءَنٰا لَهٰا عٰابِدِینَ

قٰالَ لَقَدْ کُنْتُمْ أَنْتُمْ وَ آبٰاؤُکُمْ فِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ . انبیاء (21) 52 -\54

نیاکان قوم الیاس

99. ربوبیّت یگانۀ خداوند نسبت به معاصران و نیاکان قوم خویش از دعوتهای توحیدی الیاس علیه السلام :

وَ إِنَّ إِلْیٰاسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِینَ

إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ أَ لاٰ تَتَّقُونَ

أَ تَدْعُونَ بَعْلاً وَ تَذَرُونَ أَحْسَنَ الْخٰالِقِینَ

اَللّٰهَ رَبَّکُمْ وَ رَبَّ آبٰائِکُمُ الْأَوَّلِینَ . (1)صافّات (37) 123 -\126

نیاکان قوم ثمود

==> همین مدخل، نیاکان ثمود

نیاکان قوم شعیب

100. تقلید قوم شعیب از نیاکان خود، بدون دلیل و برهان:

قٰالُوا یٰا شُعَیْبُ أَ صَلاٰتُکَ تَأْمُرُکَ أَنْ نَتْرُکَ مٰا یَعْبُدُ آبٰاؤُنٰا ... قٰالَ یٰا قَوْمِ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ کُنْتُ عَلیٰ بَیِّنَةٍ ... إِنْ أُرِیدُ إِلاَّ الْإِصْلاٰحَ مَا اسْتَطَعْتُ وَ مٰا تَوْفِیقِی إِلاّٰ بِاللّٰهِ عَلَیْهِ تَوَکَّلْتُ وَ إِلَیْهِ أُنِیبُ . هود (11) 87 و 88

101. پایبندی به آداب و رسوم نیاکان، از انگیزه‌های مخالفت قوم شعیب با آن حضرت و تعالیمش:

قٰالُوا یٰا شُعَیْبُ أَ صَلاٰتُکَ تَأْمُرُکَ أَنْ نَتْرُکَ مٰا یَعْبُدُ آبٰاؤُنٰا .... هود (11) 87

نیاکان قوم عاد

==> همین مدخل، نیاکان عاد

نیاکان قوم فرعون

102. خداوند یکتا، پروردگار همۀ جهانیان، از جمله فرعونیان و نیاکانشان، پیامی از سوی موسی علیه السلام به آنان:

وَ إِذْ نٰادیٰ رَبُّکَ مُوسیٰ أَنِ ائْتِ الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ

قَوْمَ فِرْعَوْنَ أَ لاٰ یَتَّقُونَ

فَأْتِیٰا فِرْعَوْنَ فَقُولاٰ إِنّٰا رَسُولُ رَبِّ الْعٰالَمِینَ

قٰالَ فِرْعَوْنُ وَ مٰا رَبُّ الْعٰالَمِینَ

قٰالَ رَبُّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ مٰا بَیْنَهُمَا إِنْ کُنْتُمْ مُوقِنِینَ

قٰالَ لِمَنْ حَوْلَهُ أَ لاٰ تَسْتَمِعُونَ

قٰالَ رَبُّکُمْ وَ رَبُّ آبٰائِکُمُ الْأَوَّلِینَ . شعراء (26) 10 و 11 و 16 و 23 -\26

نیاکان قوم نوح

103. اتّکای قوم نوح، تنها به آرا و اندیشه‌های پدران و نیاکان خویش:

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ ... فَقٰالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ ... مٰا سَمِعْنٰا بِهٰذٰا فِی آبٰائِنَا


1) 1) . از تصریح ربوبیّت خداوند نسبت به نیاکان، برداشت یادشده به دست می‌آید

اَلْأَوَّلِینَ . مؤمنون (23) 23 و 24

104. تعصّب و تقلید کورکورانۀ قوم نوح از نیاکان خویش، موجب انکار رسالت نوح علیه السلام :

فَقٰالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ مٰا هٰذٰا إِلاّٰ بَشَرٌ مِثْلُکُمْ یُرِیدُ أَنْ یَتَفَضَّلَ عَلَیْکُمْ وَ لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ لَأَنْزَلَ مَلاٰئِکَةً مٰا سَمِعْنٰا بِهٰذٰا فِی آبٰائِنَا الْأَوَّلِینَ . مؤمنون (23) 24

105. قوم نوح، پرستشگر خدایان نیاکان خود:

أَ لَمْ یَأْتِکُمْ نَبَؤُا الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ قَوْمِ نُوحٍ ...

... تُرِیدُونَ أَنْ تَصُدُّونٰا عَمّٰا کٰانَ یَعْبُدُ آبٰاؤُنٰا .... ابراهیم (14) 9 و 10

نیز ==> همین مدخل، نیاکان اشراف

نیاکان کافران

106. خداوند یکتا، پروردگار همۀ مردم و از جملۀ کافران به خدا و نیاکانشان:

لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ یُحْیِی وَ یُمِیتُ رَبُّکُمْ وَ رَبُّ آبٰائِکُمُ الْأَوَّلِینَ

بَلْ هُمْ فِی شَکٍّ یَلْعَبُونَ . دخان (44) 8 و 9

107. خداوند یکتا، زنده‌کننده و میرانندۀ همۀ مردم، از جمله کافران و نیاکانشان:

لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ یُحْیِی وَ یُمِیتُ رَبُّکُمْ وَ رَبُّ آبٰائِکُمُ الْأَوَّلِینَ . دخان (44) 8

وَ إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِمْ آیٰاتُنٰا بَیِّنٰاتٍ مٰا کٰانَ حُجَّتَهُمْ إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا ائْتُوا بِآبٰائِنٰا إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ

قُلِ اللّٰهُ یُحْیِیکُمْ ثُمَّ یُمِیتُکُمْ ثُمَّ یَجْمَعُکُمْ إِلیٰ یَوْمِ الْقِیٰامَةِ لاٰ رَیْبَ فِیهِ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَعْلَمُونَ . جاثیه (45) 25 و 26

108. احیای مجدّد نیاکان کافران، موضوعی انکارآمیز، در پندار آنان:

وَ کٰانُوا یَقُولُونَ أَ إِذٰا مِتْنٰا وَ کُنّٰا تُرٰاباً وَ عِظٰاماً أَ إِنّٰا لَمَبْعُوثُونَ

أَ وَ آبٰاؤُنَا الْأَوَّلُونَ . واقعه (56) 47 و 48

109. زنده شدن مجدّد کافران و نیاکانشان در قیامت، مسلّم و غیر قابل انکار:

وَ کٰانُوا یَقُولُونَ أَ إِذٰا مِتْنٰا وَ کُنّٰا تُرٰاباً وَ عِظٰاماً أَ إِنّٰا لَمَبْعُوثُونَ

أَ وَ آبٰاؤُنَا الْأَوَّلُونَ

قُلْ إِنَّ الْأَوَّلِینَ وَ الْآخِرِینَ

لَمَجْمُوعُونَ إِلیٰ مِیقٰاتِ یَوْمٍ مَعْلُومٍ .

واقعه (56) 47 -\50

110. به سر بردن بیشتر پدران و اجداد کافران و مشرکان صدر اسلام، همچون خودشان در گمراهی و ضلالت:

إِنَّهُمْ أَلْفَوْا آبٰاءَهُمْ ضٰالِّینَ

فَهُمْ عَلیٰ آثٰارِهِمْ یُهْرَعُونَ

وَ لَقَدْ ضَلَّ قَبْلَهُمْ أَکْثَرُ الْأَوَّلِینَ . صافّات (37) 69 -\71

نیاکان لوط

111. حضرت نوح علیه السلام از نیاکان حضرت لوط پیامبر:

... وَ نُوحاً هَدَیْنٰا مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ ...

... وَ لُوطاً .... انعام (6) 84 و 86

112. برگزیدگی برخی نیاکان لوط، از سوی خداوند:

... وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ .... وَ لُوطاً ... وَ مِنْ آبٰائِهِمْ ... وَ اجْتَبَیْنٰاهُمْ وَ هَدَیْنٰاهُمْ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ . انعام (6) 84 و 86 و 87

نیاکان مترفان

113. نیاکان مترفان برخوردار از نزول کتاب آسمانی:

حَتّٰی إِذٰا أَخَذْنٰا مُتْرَفِیهِمْ بِالْعَذٰابِ إِذٰا هُمْ یَجْأَرُونَ .

مؤمنون (23) 64

أَ فَلَمْ یَدَّبَّرُوا الْقَوْلَ أَمْ جٰاءَهُمْ مٰا لَمْ یَأْتِ آبٰاءَهُمُ الْأَوَّلِینَ . مؤمنون (23) 68

114. بی‌تدبّری مترفان نسبت به آیات قرآن در عین برخورداری نیاکان آنان از وحی و رسالت مورد ملامت:

حَتّٰی إِذٰا أَخَذْنٰا مُتْرَفِیهِمْ بِالْعَذٰابِ إِذٰا هُمْ یَجْأَرُونَ .

مؤمنون (23) 64

أَ فَلَمْ یَدَّبَّرُوا الْقَوْلَ أَمْ جٰاءَهُمْ مٰا لَمْ یَأْتِ آبٰاءَهُمُ الْأَوَّلِینَ . مؤمنون (23) 68

115. اقتدا به آیین نیاکان، تکیه‌گاه افراد مرفّه، در مخالفت با پیامبران:

وَ کَذٰلِکَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ فِی قَرْیَةٍ مِنْ نَذِیرٍ إِلاّٰ قٰالَ مُتْرَفُوهٰا إِنّٰا وَجَدْنٰا آبٰاءَنٰا عَلیٰ أُمَّةٍ وَ إِنّٰا عَلیٰ آثٰارِهِمْ مُقْتَدُونَ . زخرف (43) 23

نیاکان محمّد

116. حضرت اسماعیل علیه السلام فرزند ابراهیم از اجداد و نیاکان حضرت محمّد:

وَ نٰادَیْنٰاهُ أَنْ یٰا إِبْرٰاهِیمُ

وَ فَدَیْنٰاهُ بِذِبْحٍ عَظِیمٍ . (1)صافّات (37) 104 و 107

نیاکان مردم عصر بعثت

117. نبودن منذر و پیامبری برای مردمان صدر اسلام و نیاکان نزدیک آنها قبل از حضرت محمّد صلی الله علیه و آله :

وَ مٰا کُنْتَ بِجٰانِبِ الطُّورِ إِذْ نٰادَیْنٰا وَ لٰکِنْ رَحْمَةً مِنْ رَبِّکَ لِتُنْذِرَ قَوْماً مٰا أَتٰاهُمْ مِنْ نَذِیرٍ مِنْ قَبْلِکَ لَعَلَّهُمْ یَتَذَکَّرُونَ . (2)قصص (28) 46

أَمْ یَقُولُونَ افْتَرٰاهُ بَلْ هُوَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّکَ لِتُنْذِرَ قَوْماً مٰا أَتٰاهُمْ مِنْ نَذِیرٍ مِنْ قَبْلِکَ لَعَلَّهُمْ یَهْتَدُونَ .


1) 1) . مطابق حدیثی از امام رضا علیه السلام ، پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: من فرزند دو ذبیح هستم که یکی از آنها حضرت اسماعیل علیه السلام است که پدرش می‌خواست او را قربانی کند. (تفسیر نور الثقلین، ج 4، ص 430، ح 95)

2) 2) . به دلیل اینکه امّت عرب از نعمت پیامبرانی همانند: اسماعیل و هود و صالح و شعیب علیهم السلام برخوردار بوده‌اند. مقصود از«قوماً»مردمان صدر اسلام و نیاکان نزدیک آنها است. (المیزان، ج 16، ص 51)

سجده (32) 3

118. مردم عصر بعثت و نیاکانشان، در غفلت و بی‌خبری:

لِتُنْذِرَ قَوْماً مٰا أُنْذِرَ آبٰاؤُهُمْ فَهُمْ غٰافِلُونَ . (1)یس (36) 6

119. نیاکان مردم عصر بعثت از جمله همراهان نوح در کشتی:

إِنّٰا لَمّٰا طَغَی الْمٰاءُ حَمَلْنٰاکُمْ فِی الْجٰارِیَةِ . (2)حاقّه (69) 11

نیز ==> همین مدخل، نیاکان مشرکان

نیاکان مشرکان

120. توجیه شرک و بدعتهای مشرکان و نیاکانشان، به مشیّت الهی توجیهی بدون دلیل:

سَیَقُولُ الَّذِینَ أَشْرَکُوا لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ مٰا أَشْرَکْنٰا وَ لاٰ آبٰاؤُنٰا وَ لاٰ حَرَّمْنٰا مِنْ شَیْءٍ کَذٰلِکَ کَذَّبَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ حَتّٰی ذٰاقُوا بَأْسَنٰا قُلْ هَلْ عِنْدَکُمْ مِنْ عِلْمٍ فَتُخْرِجُوهُ لَنٰا .... انعام (6) 148

وَ قٰالَ الَّذِینَ أَشْرَکُوا لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ مٰا عَبَدْنٰا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَیْءٍ نَحْنُ وَ لاٰ آبٰاؤُنٰا وَ لاٰ حَرَّمْنٰا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَیْءٍ .... نحل (16) 35

121. بدعتهای مشرکان و نیاکانشان، ناشی از مشیّت خداوند، از نظر مشرکان:

سَیَقُولُ الَّذِینَ أَشْرَکُوا لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ مٰا أَشْرَکْنٰا وَ لاٰ آبٰاؤُنٰا وَ لاٰ حَرَّمْنٰا مِنْ شَیْءٍ .... انعام (6) 148

وَ قٰالَ الَّذِینَ أَشْرَکُوا لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ مٰا عَبَدْنٰا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَیْءٍ نَحْنُ وَ لاٰ آبٰاؤُنٰا وَ لاٰ حَرَّمْنٰا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَیْءٍ .... نحل (16) 35

122. جبر، دستاویز مشرکان، در توجیه شرک و بدعتهای خویش و نیاکانشان:

سَیَقُولُ الَّذِینَ أَشْرَکُوا لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ مٰا أَشْرَکْنٰا وَ لاٰ آبٰاؤُنٰا وَ لاٰ حَرَّمْنٰا مِنْ شَیْءٍ .... انعام (6) 148

وَ قٰالَ الَّذِینَ أَشْرَکُوا لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ مٰا عَبَدْنٰا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَیْءٍ نَحْنُ وَ لاٰ آبٰاؤُنٰا وَ لاٰ حَرَّمْنٰا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَیْءٍ .... نحل (16) 35

123. پیشگویی قرآن از تمسّک مشرکان در آینده به جبر، برای توجیه عقاید و عملکرد خویش و نیاکانشان:

سَیَقُولُ الَّذِینَ أَشْرَکُوا لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ مٰا أَشْرَکْنٰا وَ لاٰ آبٰاؤُنٰا وَ لاٰ حَرَّمْنٰا مِنْ شَیْءٍ .... انعام (6) 148

124. مشرکان عصر بعثت، پرستشگر معبودهای دروغین همانند نیاکان خویش:

... هٰؤُلاٰءِ مٰا یَعْبُدُونَ إِلاّٰ کَمٰا یَعْبُدُ آبٰاؤُهُمْ .... هود (11) 109


1) 1) . مبتنی بر این نکته که ضمیر«هم»به مجموع«قوم»و«آباء»برگردد

2) 2) . مقصود از«حملناکم»حملنا آباءکم یعنی پدران و نیاکان شما را سوار بر کشتی نوح نمودیم. (مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 519) و با توجه به مکی بودن سوره مخاطبان آیه مردم عصر بعثت می‌باشند

125. مصریان عصر یوسف علیه السلام و نیاکانشان، مردمی مشرک و پرستشگر خدایان دروغین:

مٰا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِهِ إِلاّٰ أَسْمٰاءً سَمَّیْتُمُوهٰا أَنْتُمْ وَ آبٰاؤُکُمْ .... یوسف (12) 40

126. برخورداری از نعمتهای دنیایی، همراه با عمر طولانی، موجب غرور و غفلت مردم مکّه و نیاکانشان:

... بَلْ هُمْ عَنْ ذِکْرِ رَبِّهِمْ مُعْرِضُونَ بَلْ مَتَّعْنٰا هٰؤُلاٰءِ وَ آبٰاءَهُمْ حَتّٰی طٰالَ عَلَیْهِمُ الْعُمُرُ .... انبیاء (21) 42 و 44

127. عبرت نگرفتن مشرکان مکّه و نیاکانشان از مشاهدۀ مرگ‌ومیر جوامع و تمدّنها، به رغم عمر طولانی، و بهره‌مندی از نعمتهای دنیایی:

بَلْ مَتَّعْنٰا هٰؤُلاٰءِ وَ آبٰاءَهُمْ حَتّٰی طٰالَ عَلَیْهِمُ الْعُمُرُ أَ فَلاٰ یَرَوْنَ أَنّٰا نَأْتِی الْأَرْضَ نَنْقُصُهٰا مِنْ أَطْرٰافِهٰا أَ فَهُمُ الْغٰالِبُونَ . انبیاء (21) 44

128. مشرکان عصر بعثت و نیاکانشان، معتقد به فرزند داشتن خداوند:

... قٰالُوا اتَّخَذَ اللّٰهُ وَلَداً مٰا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ وَ لاٰ لِآبٰائِهِمْ .... کهف (18) 4 و 5

129. برخورداری مشرکان و نیاکانشان از رفاه زیاد، عامل انحراف و گمراهی آنان در بیان معبودان مشرکان به هنگامۀ رستاخیز:

قٰالُوا سُبْحٰانَکَ مٰا کٰانَ یَنْبَغِی لَنٰا أَنْ نَتَّخِذَ مِنْ دُونِکَ مِنْ أَوْلِیٰاءَ وَ لٰکِنْ مَتَّعْتَهُمْ وَ آبٰاءَهُمْ حَتّٰی نَسُوا الذِّکْرَ .... فرقان (25) 18

130. برخورداری مشرکان و نیاکانشان از رفاه زیاد، در حدّ فراموشی خداوند، منجرّ به هلاکت آنان:

... وَ لٰکِنْ مَتَّعْتَهُمْ وَ آبٰاءَهُمْ حَتّٰی نَسُوا الذِّکْرَ وَ کٰانُوا قَوْماً بُوراً. فرقان (25) 18

131. معاد، در نظر مشرکان و نیاکانشان وعده‌ای بی‌اساس و افسانه‌ای کهن:

لَقَدْ وُعِدْنٰا نَحْنُ وَ آبٰاؤُنٰا هٰذٰا مِنْ قَبْلُ إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ أَسٰاطِیرُ الْأَوَّلِینَ . مؤمنون (23) 83

132. تحقّق نیافتن وعدۀ رستاخیز، پس از گذشت زمانی دراز، دلیل بی‌اساس بودن آن در پندار مشرکان:

لَقَدْ وُعِدْنٰا نَحْنُ وَ آبٰاؤُنٰا هٰذٰا مِنْ قَبْلُ إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ أَسٰاطِیرُ الْأَوَّلِینَ . مؤمنون (23) 83

133. برانگیخته شدن در قیامت پس از تبدیل بدن مشرکان و نیاکانشان به ذرات خاک شده امری شگفت و باورنکردنی، در نظر مشرکان عصر پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَ إِذٰا کُنّٰا تُرٰاباً وَ آبٰاؤُنٰا أَ إِنّٰا لَمُخْرَجُونَ . نمل (27) 67

134. وعدۀ خداوند، مبنی بر زنده شدن مشرکان و نیاکانشان، افسانه‌ای باورنکردنی، نزد مشرکان:

وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَ إِذٰا کُنّٰا تُرٰاباً وَ آبٰاؤُنٰا أَ إِنّٰا

لَمُخْرَجُونَ

لَقَدْ وُعِدْنٰا هٰذٰا نَحْنُ وَ آبٰاؤُنٰا مِنْ قَبْلُ إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ أَسٰاطِیرُ الْأَوَّلِینَ . نمل (27) 67 و 68

135. اعتقاد مشرکان و نیاکانشان به شرک، برخاسته از وهم و خیال، و بدون دلیل و برهان:

إِنْ هِیَ إِلاّٰ أَسْمٰاءٌ سَمَّیْتُمُوهٰا أَنْتُمْ وَ آبٰاؤُکُمْ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ بِهٰا مِنْ سُلْطٰانٍ إِنْ یَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَ مٰا تَهْوَی الْأَنْفُسُ وَ لَقَدْ جٰاءَهُمْ مِنْ رَبِّهِمُ الْهُدیٰ . نجم (53) 23

136. موضعگیری مشرکان در مقابل آیات روشن الهی، به بهانۀ حفظ سنّتهای دینی به یادگار مانده از نیاکانشان:

وَ إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِمْ آیٰاتُنٰا بَیِّنٰاتٍ قٰالُوا مٰا هٰذٰا إِلاّٰ رَجُلٌ یُرِیدُ أَنْ یَصُدَّکُمْ عَمّٰا کٰانَ یَعْبُدُ آبٰاؤُکُمْ .... سبأ (34) 43

137. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله شخصی معمولی با هدف بازدارندگی مردم از آیین نیاکانشان، در دیدگاه مشرکان:

وَ إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِمْ آیٰاتُنٰا بَیِّنٰاتٍ قٰالُوا مٰا هٰذٰا إِلاّٰ رَجُلٌ یُرِیدُ أَنْ یَصُدَّکُمْ عَمّٰا کٰانَ یَعْبُدُ آبٰاؤُکُمْ وَ قٰالُوا مٰا هٰذٰا إِلاّٰ إِفْکٌ مُفْتَریً .... سبأ (34) 43

138. توجیه شرک و بدعتهای مشرکان و نیاکانشان، توجیهی از روی حدس و گمان آمیخته به دروغ:

سَیَقُولُ الَّذِینَ أَشْرَکُوا لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ مٰا أَشْرَکْنٰا وَ لاٰ آبٰاؤُنٰا وَ لاٰ حَرَّمْنٰا مِنْ شَیْءٍ ... قُلْ هَلْ عِنْدَکُمْ مِنْ عِلْمٍ فَتُخْرِجُوهُ لَنٰا إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَ إِنْ أَنْتُمْ إِلاّٰ تَخْرُصُونَ . انعام (6) 148

139. مشرکان عصر حضرت هود علیه السلام و نیاکانشان، پرستشگر معبودانی باطل و بی‌واقعیّت:

وَ إِلیٰ عٰادٍ أَخٰاهُمْ هُوداً ... قٰالَ ... أَ تُجٰادِلُونَنِی فِی أَسْمٰاءٍ سَمَّیْتُمُوهٰا أَنْتُمْ وَ آبٰاؤُکُمْ مٰا نَزَّلَ اللّٰهُ بِهٰا مِنْ سُلْطٰانٍ .... اعراف (7) 64 و 71

140. تعارض آشکارِ تعالیم قرآن کریم، با آیین و سنّتهای به جا مانده از نیاکان مشرکان:

وَ إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِمْ آیٰاتُنٰا بَیِّنٰاتٍ قٰالُوا مٰا هٰذٰا إِلاّٰ رَجُلٌ یُرِیدُ أَنْ یَصُدَّکُمْ عَمّٰا کٰانَ یَعْبُدُ آبٰاؤُکُمْ .... سبأ (34) 43

141. سنّتهای دیرپای دینی باقی مانده از نیاکان مشرکان، بسی ارزشمند در نزد آنان:

وَ إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِمْ آیٰاتُنٰا بَیِّنٰاتٍ قٰالُوا مٰا هٰذٰا إِلاّٰ رَجُلٌ یُرِیدُ أَنْ یَصُدَّکُمْ عَمّٰا کٰانَ یَعْبُدُ آبٰاؤُکُمْ .... سبأ (34) 43

142. آیین مشرکان، به ارث رسیده از نیاکان و اجداد آنان:

أَوْ تَقُولُوا إِنَّمٰا أَشْرَکَ آبٰاؤُنٰا مِنْ قَبْلُ وَ کُنّٰا ذُرِّیَّةً مِنْ بَعْدِهِمْ أَ فَتُهْلِکُنٰا بِمٰا فَعَلَ الْمُبْطِلُونَ . اعراف (7) 173

قٰالَتْ رُسُلُهُمْ أَ فِی اللّٰهِ شَکٌّ فٰاطِرِ السَّمٰاوٰاتِ

وَ الْأَرْضِ یَدْعُوکُمْ لِیَغْفِرَ لَکُمْ مِنْ ذُنُوبِکُمْ وَ یُؤَخِّرَکُمْ إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی قٰالُوا إِنْ أَنْتُمْ إِلاّٰ بَشَرٌ مِثْلُنٰا تُرِیدُونَ أَنْ تَصُدُّونٰا عَمّٰا کٰانَ یَعْبُدُ آبٰاؤُنٰا فَأْتُونٰا بِسُلْطٰانٍ مُبِینٍ . ابراهیم (14) 10

إِذْ قٰالَ لِأَبِیهِ وَ قَوْمِهِ مٰا هٰذِهِ التَّمٰاثِیلُ الَّتِی أَنْتُمْ لَهٰا عٰاکِفُونَ

قٰالُوا وَجَدْنٰا آبٰاءَنٰا لَهٰا عٰابِدِینَ . انبیاء (21) 52 و 53

إِذْ قٰالَ لِأَبِیهِ وَ قَوْمِهِ مٰا تَعْبُدُونَ

قٰالُوا نَعْبُدُ أَصْنٰاماً فَنَظَلُّ لَهٰا عٰاکِفِینَ

قٰالَ هَلْ یَسْمَعُونَکُمْ إِذْ تَدْعُونَ

أَوْ یَنْفَعُونَکُمْ أَوْ یَضُرُّونَ

قٰالُوا بَلْ وَجَدْنٰا آبٰاءَنٰا کَذٰلِکَ یَفْعَلُونَ . شعراء (26) 70 -\74

وَ إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِمْ آیٰاتُنٰا بَیِّنٰاتٍ قٰالُوا مٰا هٰذٰا إِلاّٰ رَجُلٌ یُرِیدُ أَنْ یَصُدَّکُمْ عَمّٰا کٰانَ یَعْبُدُ آبٰاؤُکُمْ .... سبأ (34) 43

وَ قٰالُوا لَوْ شٰاءَ الرَّحْمٰنُ مٰا عَبَدْنٰاهُمْ مٰا لَهُمْ بِذٰلِکَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلاّٰ یَخْرُصُونَ

بَلْ قٰالُوا إِنّٰا وَجَدْنٰا آبٰاءَنٰا عَلیٰ أُمَّةٍ وَ إِنّٰا عَلیٰ آثٰارِهِمْ مُهْتَدُونَ . زخرف (43) 20 و 22

143. مشرکان درصدد تحریک همفکران خود به بهانۀ حفظ سنّتهای شرک‌آلود نیاکان خویش:

وَ إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِمْ آیٰاتُنٰا بَیِّنٰاتٍ قٰالُوا مٰا هٰذٰا إِلاّٰ رَجُلٌ یُرِیدُ أَنْ یَصُدَّکُمْ عَمّٰا کٰانَ یَعْبُدُ آبٰاؤُکُمْ وَ قٰالُوا مٰا هٰذٰا إِلاّٰ إِفْکٌ مُفْتَریً وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لِلْحَقِّ لَمّٰا جٰاءَهُمْ إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ سِحْرٌ مُبِینٌ . (1)سبأ (34) 43

144. شرک‌ورزی نیاکان مشرک، زمینۀ گرایش فرزندان آنان به شرک:

... إِنَّمٰا أَشْرَکَ آبٰاؤُنٰا مِنْ قَبْلُ وَ کُنّٰا ذُرِّیَّةً مِنْ بَعْدِهِمْ .... اعراف (7) 173

قٰالُوا وَجَدْنٰا آبٰاءَنٰا لَهٰا عٰابِدِینَ . انبیاء (21) 53

قٰالُوا بَلْ وَجَدْنٰا آبٰاءَنٰا کَذٰلِکَ یَفْعَلُونَ . شعراء (26) 74

بَلْ قٰالُوا إِنّٰا وَجَدْنٰا آبٰاءَنٰا عَلیٰ أُمَّةٍ وَ إِنّٰا عَلیٰ آثٰارِهِمْ مُهْتَدُونَ . زخرف (43) 22

145. گرایش به شرک به سبب شرک‌ورزی نیاکان، عذر واهی و ناپذیرفتنی در پیشگاه خداوند متعال:

... إِنَّمٰا أَشْرَکَ آبٰاؤُنٰا مِنْ قَبْلُ وَ کُنّٰا ذُرِّیَّةً مِنْ بَعْدِهِمْ .... اعراف (7) 173

قٰالُوا وَجَدْنٰا آبٰاءَنٰا لَهٰا عٰابِدِینَ . انبیاء (21) 53

قٰالُوا بَلْ وَجَدْنٰا آبٰاءَنٰا کَذٰلِکَ یَفْعَلُونَ . شعراء (26) 74

بَلْ قٰالُوا إِنّٰا وَجَدْنٰا آبٰاءَنٰا عَلیٰ أُمَّةٍ وَ إِنّٰا عَلیٰ آثٰارِهِمْ مُهْتَدُونَ . زخرف (43) 22


1) 1) . آوردن ضمیرهای خطاب«کم»می‌تواند برای ایجاد هیجان و ولع در مخاطبان باشد تا آنان با توجّه به اینکه آنچه مورد تعرّض قرار گرفته آیین پدرانشان است تا بیشتر تحریک شوند

146. سرنوشت شوم از آثار و تقلید کورکورانۀ مشرکان از نیاکانشان:

إِنَّهُمْ أَلْفَوْا آبٰاءَهُمْ ضٰالِّینَ

فَهُمْ عَلیٰ آثٰارِهِمْ یُهْرَعُونَ

وَ لَقَدْ ضَلَّ قَبْلَهُمْ أَکْثَرُ الْأَوَّلِینَ

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا فِیهِمْ مُنْذِرِینَ

فَانْظُرْ کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الْمُنْذَرِینَ . صافّات (37) 69 -\73

147. مشرکان، خواستار زنده شدن نیاکانشان به فرمان پیامبر صلی الله علیه و آله برای پذیرش درستی معاد:

... وَ مٰا نَحْنُ بِمُنْشَرِینَ فَأْتُوا بِآبٰائِنٰا إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ . دخان (44) 35 و 36

وَ إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِمْ آیٰاتُنٰا بَیِّنٰاتٍ مٰا کٰانَ حُجَّتَهُمْ إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا ائْتُوا بِآبٰائِنٰا إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ . جاثیه (45) 25

148. حیات مجدّد نیاکان اوّلیۀ مشرکان در روز رستاخیز، بعیدتر و غیر ممکن‌تر از تجدید حیات خود مشرکان، در نزد آنان:

وَ قٰالُوا إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ سِحْرٌ مُبِینٌ

أَ إِذٰا مِتْنٰا وَ کُنّٰا تُرٰاباً وَ عِظٰاماً أَ إِنّٰا لَمَبْعُوثُونَ

أَ وَ آبٰاؤُنَا الْأَوَّلُونَ . صافّات (37) 15 -\17

149. تحریم حلالها از سوی مشرکان مکّه و نیاکانشان، برخاسته از مشیّت خدا، در دیدگاه آنان:

وَ قٰالَ الَّذِینَ أَشْرَکُوا لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ مٰا عَبَدْنٰا ... نَحْنُ وَ لاٰ آبٰاؤُنٰا وَ لاٰ حَرَّمْنٰا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَیْءٍ .... نحل (16) 35

150. بهره‌مندی مشرکان مکّه و نیاکانشان از انواع نعمتها، به رغم بی‌اعتنایی آنان به آیین توحیدی ابراهیم علیه السلام :

وَ جَعَلَهٰا کَلِمَةً بٰاقِیَةً فِی عَقِبِهِ لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ

بَلْ مَتَّعْتُ هٰؤُلاٰءِ وَ آبٰاءَهُمْ ... (1)زخرف (43) 28 و 29

نیاکان مصریان

151. مصریان عصر یوسف علیه السلام و اجدادشان، مردمی مشرک:

مٰا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِهِ إِلاّٰ أَسْمٰاءً سَمَّیْتُمُوهٰا أَنْتُمْ وَ آبٰاؤُکُمْ .... یوسف (12) 40

152. پرستش معبودهای دروغین نیاکان مشرک مصریان عصر یوسف علیه السلام متّکی بر پندار و زاییدۀ توهّم:

مٰا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِهِ إِلاّٰ أَسْمٰاءً سَمَّیْتُمُوهٰا أَنْتُمْ وَ آبٰاؤُکُمْ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ بِهٰا مِنْ سُلْطٰانٍ .... یوسف (12) 40

نیاکان منکران رسالت

153. دشواریهای بیدارکنندۀ زندگی، پدیده‌ای عادی و خالی از هرگونه هدف، در نظر منکران رسالت انبیا، به استناد وجود سختیها و آسایشها

1) 1) . مراد از«متّعت»نعمتهای مالی و جانی و عقوبت نشدن آنها به‌واسطۀ کفر است. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 59؛ الکشاف، ج 4، ص 246)

در تاریخ نیاکان آنان:

ثُمَّ بَدَّلْنٰا مَکٰانَ السَّیِّئَةِ الْحَسَنَةَ حَتّٰی عَفَوْا وَ قٰالُوا قَدْ مَسَّ آبٰاءَنَا الضَّرّٰاءُ وَ السَّرّٰاءُ .... اعراف (7) 95

نیاکان موسی

154. حضرت نوح علیه السلام از نیاکان حضرت موسی:

وَ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ ... وَ نُوحاً هَدَیْنٰا مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ ... وَ مُوسیٰ .... وَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ ... (1)انعام (6) 84 و 87

155. حضرت اسرائیل (یعقوب علیه السلام ) از نیاکان موسی:

وَ اذْکُرْ فِی الْکِتٰابِ مُوسیٰ ... وَ مِنْ ذُرِّیَّةِ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْرٰائِیلَ ... (2)مریم (19) 51 و 58

156. حضرت آدم علیه السلام از نیاکان حضرت موسی:

وَ اذْکُرْ فِی الْکِتٰابِ مُوسیٰ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ مِنْ ذُرِّیَّةِ آدَمَ .... مریم (19) 51 و 58

157. حضرت ابراهیم علیه السلام از نیاکان حضرت موسی:

وَ تِلْکَ حُجَّتُنٰا آتَیْنٰاهٰا إِبْرٰاهِیمَ .... وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ ...

وَ مُوسیٰ ... (3)انعام (6) 83 و 84

وَ اذْکُرْ فِی الْکِتٰابِ مُوسیٰ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ ... وَ مِنْ ذُرِّیَّةِ إِبْرٰاهِیمَ .... مریم (19) 51 و 58

نیاکان نوح

158. حضرت ادریس علیه السلام از نیاکان حضرت نوح:

وَ اذْکُرْ فِی الْکِتٰابِ إِدْرِیسَ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ ... مِنْ ذُرِّیَّةِ آدَمَ وَ مِمَّنْ حَمَلْنٰا مَعَ نُوحٍ ... (4)مریم (19) 56 و 58

نیاکان نیکوکار

159. حضرت ابراهیم و نوح علیهما السلام از اجداد نیکوکار انبیا:

... آتَیْنٰاهٰا إِبْرٰاهِیمَ ... وَ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ ... وَ نُوحاً هَدَیْنٰا مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ دٰاوُدَ وَ سُلَیْمٰانَ وَ أَیُّوبَ وَ یُوسُفَ وَ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ وَ کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ . انعام (6) 83 و 84

نیاکان هارون


1) 1) . بنا بر اینکه ضمیر در«من ذرّیّته»به نوح علیه السلام بازگردد. (المیزان، ج 7، ص 242؛ تفسیر التحریر و التنویر، ج 4، جزء 7، ص 338)

2) 2) . منظور از ذرّیّۀ اسرائیل، موسی علیه السلام و... است. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 671 ؛ معالم التنزیل، بغوی، ج 3، ص 239)

3) 3) . بنا بر اینکه ضمیر در«من ذرّیّته»به ابراهیم علیه السلام بازگردد. (المیزان، ج 7، ص 243)

4) 4) . خداوند در بیان نسبها فرق گذاشته، در حالی که همه، فرزندان حضرت آدم علیه السلام بودند و علّت آن ممکن است به سبب جهاتی باشد که لحاظ شده است، چنانکه مثلاً ادریس علیه السلام از جهت نزدیکی به زمان حضرت آدم علیه السلام ، شرافت دارد، زیرا او جدّ نوح علیه السلام بود. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 802)

160. حضرت ابراهیم علیه السلام از نیاکان حضرت هارون:

وَ تِلْکَ حُجَّتُنٰا آتَیْنٰاهٰا إِبْرٰاهِیمَ .... وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ ...

وَ هٰارُونَ ... (1)انعام (6) 83 و 84

وَ وَهَبْنٰا لَهُ مِنْ رَحْمَتِنٰا أَخٰاهُ هٰارُونَ نَبِیًّا

أُولٰئِکَ الَّذِینَ ... مِنْ ذُرِّیَّةِ إِبْرٰاهِیمَ .... مریم (19) 53 و 58

161. حضرت نوح علیه السلام از نیاکان حضرت هارون:

... وَ نُوحاً هَدَیْنٰا مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ ... وَ هٰارُونَ ... (2)انعام (6) 84

162. حضرت اسرائیل (یعقوب علیه السلام ) از نیاکان حضرت هارون:

وَ وَهَبْنٰا لَهُ مِنْ رَحْمَتِنٰا أَخٰاهُ هٰارُونَ نَبِیًّا ... مِنْ ذُرِّیَّةِ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْرٰائِیلَ .... مریم (19) 53 و 58

نیاکان یحیی

==> یحیی علیه السلام ، نیاکان یحیی

نیاکان یعقوب

163. حضرت ابراهیم و اسحاق علیهما السلام از نیاکان حضرت یعقوب:

... إِذْ حَضَرَ یَعْقُوبَ الْمَوْتُ إِذْ قٰالَ لِبَنِیهِ مٰا تَعْبُدُونَ مِنْ بَعْدِی قٰالُوا نَعْبُدُ إِلٰهَکَ وَ إِلٰهَ آبٰائِکَ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ .... بقره (2) 133

164. حضرت ابراهیم علیه السلام از نیاکان حضرت یعقوب:

وَ تِلْکَ حُجَّتُنٰا آتَیْنٰاهٰا إِبْرٰاهِیمَ .... وَ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ .... انعام (6) 83 و 84

فَلَمَّا اعْتَزَلَهُمْ وَ مٰا یَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ کُلاًّ جَعَلْنٰا نَبِیًّا

وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ ... وَ مِنْ ذُرِّیَّةِ إِبْرٰاهِیمَ ... (3)مریم (19) 49 و 58

165. نیاکان یعقوب از جمله موحّدان مبرّا از شرک:

أَمْ کُنْتُمْ شُهَدٰاءَ إِذْ حَضَرَ یَعْقُوبَ الْمَوْتُ إِذْ قٰالَ لِبَنِیهِ مٰا تَعْبُدُونَ مِنْ بَعْدِی قٰالُوا نَعْبُدُ إِلٰهَکَ وَ إِلٰهَ آبٰائِکَ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ إِلٰهاً وٰاحِداً وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ . بقره (2) 133

نیاکان یوسف

166. حضرت نوح علیه السلام از نیاکان حضرت یوسف پیامبر:

وَ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ ... وَ نُوحاً هَدَیْنٰا مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ ... وَ یُوسُفَ ... (4)انعام (6) 84 و 87

167. حضرت ابراهیم و اسحاق علیهما السلام از نیاکان حضرت یوسف:

وَ تِلْکَ حُجَّتُنٰا آتَیْنٰاهٰا إِبْرٰاهِیمَ ... وَ وَهَبْنٰا لَهُ


1) 1) . بنا بر اینکه ضمیر در«من ذریته»به ابراهیم علیه السلام بازگردد. (المیزان، ج 7، ص 243)

2) 2) . بنا بر اینکه ضمیر در«من ذرّیّته»به نوح علیه السلام بازگردد. (المیزان، ج 7، ص 242؛ تفسیر التحریر و التنویر، ج 4، جزء 7، ص 338)

3) 3) . گفته شده است: ابراهیم علیه السلام از نیاکان حضرت یعقوب بود. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 671)

4) 4) . بنا بر اینکه ضمیر در«من ذرّیّته»به نوح علیه السلام بازگردد. (المیزان، ج 7، ص 242؛ تفسیر التحریر و التنویر، ج 4، جزء 7، ص 338)

إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ کُلاًّ هَدَیْنٰا وَ نُوحاً هَدَیْنٰا مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ ... وَ یُوسُفَ ... (1)انعام (6) 83 و 84

وَ کَذٰلِکَ یَجْتَبِیکَ رَبُّکَ وَ یُعَلِّمُکَ مِنْ تَأْوِیلِ الْأَحٰادِیثِ وَ یُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکَ وَ عَلیٰ آلِ یَعْقُوبَ کَمٰا أَتَمَّهٰا عَلیٰ أَبَوَیْکَ مِنْ قَبْلُ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْحٰاقَ إِنَّ رَبَّکَ عَلِیمٌ حَکِیمٌ . یوسف (12) 6

وَ اتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبٰائِی إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْحٰاقَ .... یوسف (12) 38

168. اقرار حضرت یوسف علیه السلام به پیروی از دین نیاکانش چون ابراهیم و اسحاق علیهما السلام مبنی بر عدم شرک به خدا:

وَ اتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبٰائِی إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْحٰاقَ ... مٰا کٰانَ لَنٰا أَنْ نُشْرِکَ بِاللّٰهِ .... یوسف (12) 38

169. نیاکان یوسف (ابراهیم و اسحاق علیهما السلام ) از جملۀ موحّدان مبرّا از شرک:

أَمْ کُنْتُمْ شُهَدٰاءَ إِذْ حَضَرَ یَعْقُوبَ الْمَوْتُ إِذْ قٰالَ لِبَنِیهِ مٰا تَعْبُدُونَ مِنْ بَعْدِی قٰالُوا نَعْبُدُ إِلٰهَکَ وَ إِلٰهَ آبٰائِکَ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ إِلٰهاً وٰاحِداً وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ . بقره (2) 133

وَ اتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبٰائِی إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْحٰاقَ ... مٰا کٰانَ لَنٰا أَنْ نُشْرِکَ بِاللّٰهِ .... یوسف (12) 38

170. تمسّک نیاکان یوسف (ابراهیم و اسحاق علیهما السلام ) به توحید و برائت از شرک، از تفضّلات الهی نسبت به آنان:

وَ اتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبٰائِی إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْحٰاقَ ... مٰا کٰانَ لَنٰا أَنْ نُشْرِکَ بِاللّٰهِ مِنْ شَیْءٍ ذٰلِکَ مِنْ فَضْلِ اللّٰهِ عَلَیْنٰا ... (2)یوسف (12) 38

نیاکان یونس

171. حضرت ابراهیم علیه السلام از نیاکان حضرت یونس پیامبر:

... إِبْرٰاهِیمَ ... وَ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ ... وَ نُوحاً هَدَیْنٰا مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ ...

... وَ یُونُسَ ... (3)انعام (6) 83 و 84 و 86

172. نوح علیه السلام از نیاکان یونس:

وَ وَهَبْنٰا لَهُ ... وَ نُوحاً هَدَیْنٰا ... وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ ...

... وَ یُونُسَ ... (4)انعام (6) 84 و 86

نیاکان یهود

173. عدم آگاهی نیاکان یهود زمان پیامبر صلی الله علیه و آله ، از حقایق و معارف تورات:

... قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْکِتٰابَ الَّذِی جٰاءَ بِهِ


1) 1) . بنا بر اینکه ضمیر در«من ذرّیّته»به ابراهیم علیه السلام بازگردد. (المیزان، ج 7، ص 243)

2) 2) .«ذٰلک»اشاره به تمسّک به توحید است. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 300)

3) 3) . بنا بر اینکه ضمیر در«من ذرّیّته»به ابراهیم علیه السلام بازگردد. (المیزان، ج 7، ص 242)

4) 4) . بنا بر اینکه ضمیر در«من ذرّیّته»به نوح علیه السلام بازگردد. (المیزان، ج 7، ص 242؛ تفسیر التحریر و التنویر، ج 4، جزء 7، ص 338)

مُوسیٰ ... وَ عُلِّمْتُمْ مٰا لَمْ تَعْلَمُوا أَنْتُمْ وَ لاٰ آبٰاؤُکُمْ ... (1)انعام (6) 91

هدایت نیاکان

174. حضرت ابراهیم و نوح علیهما السلام از نیاکان انبیا و هدایت شده به صراط مستقیم:

... آتَیْنٰاهٰا إِبْرٰاهِیمَ ... وَ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ ... وَ نُوحاً هَدَیْنٰا مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ دٰاوُدَ وَ سُلَیْمٰانَ .... وَ هَدَیْنٰاهُمْ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ .

انعام (6) 83 و 84 و 87

175. برگزیدگی و تفضیل، از جملۀ هدایتهای مخصوص خداوند، برای نیاکان بعضی انبیا:

وَ تِلْکَ حُجَّتُنٰا آتَیْنٰاهٰا إِبْرٰاهِیمَ عَلیٰ قَوْمِهِ نَرْفَعُ دَرَجٰاتٍ مَنْ نَشٰاءُ إِنَّ رَبَّکَ حَکِیمٌ عَلِیمٌ

وَ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ کُلاًّ هَدَیْنٰا وَ نُوحاً هَدَیْنٰا مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ دٰاوُدَ وَ سُلَیْمٰانَ وَ أَیُّوبَ وَ یُوسُفَ وَ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ وَ کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ

وَ زَکَرِیّٰا وَ یَحْییٰ وَ عِیسیٰ وَ إِلْیٰاسَ کُلٌّ مِنَ الصّٰالِحِینَ

وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ الْیَسَعَ وَ یُونُسَ وَ لُوطاً وَ کلاًّ فَضَّلْنٰا عَلَی الْعٰالَمِینَ

وَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ وَ إِخْوٰانِهِمْ وَ اجْتَبَیْنٰاهُمْ وَ هَدَیْنٰاهُمْ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ

ذٰلِکَ هُدَی اللّٰهِ یَهْدِی بِهِ مَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ وَ لَوْ أَشْرَکُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ . انعام (6) 83 -\88

همنشینی نیاکان

176. همنشینی نیاکان صالح با نسل و نوادگان خود در بهشت:

جَنّٰاتُ عَدْنٍ یَدْخُلُونَهٰا وَ مَنْ صَلَحَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ أَزْوٰاجِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ وَ الْمَلاٰئِکَةُ یَدْخُلُونَ عَلَیْهِمْ مِنْ کُلِّ بٰابٍ . رعد (13) 23

رَبَّنٰا وَ أَدْخِلْهُمْ جَنّٰاتِ عَدْنٍ الَّتِی وَعَدْتَهُمْ وَ مَنْ صَلَحَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ أَزْوٰاجِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ إِنَّکَ أَنْتَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ . غافر (40) 8

نیز ==> اشراف، تقلید


1) 1) . مقصود از«ما لم تعلموا»علم حسّی نیست بلکه مقصود علوم و معارف الهی است که از طریق وحی و کتاب آسمانی حاصل می‌شود. (المیزان، ج 7، ص 277)

فهرست منابع جلد 31 فرهنگ قرآن - 88/7/11

ردیف نام منبع مؤلف در پانوشت تاریخ وفات انتشارات

1 احیاء علوم الدین ابو حامد غزالی 505 ق دار الکتاب العربی.

2 اسباب النزول علی بن احمد بن محمد بن علی الواحدی اسباب النزول، واحدی 468 ق دار الحدیث، قاهره.

3الاستیعاب فی معرفة الاصحاب ابو عمر یوسف بن عبد الله القرطبی الاستیعاب 462 ق دار الکتب العلمیة، بیروت، 1415 ق.

4 احکام القرآن محمد بن عبد الله المعروف بابن العربی احکام القرآن، ابن العربی 468 ق دار احیاء التراث العربی، بیروت.

5 اسد الغابة فی معرفة الاصحاب عز الدین ابن الاثیر علی بن محمد الجزری اسد الغابة 630 ق دار الکتب العلمیة، بیروت، 1415 ق.

6 احکام القرآن ابو بکر احمد الرازی الجصّاص احکام القرآن، جصّاص 543 یا 370 ق المکتبة التجاریة، مکه، 1413 ق.

7 اسما و صفات الهی فقط در قرآن محمدباقر محقق انتشارات اسلامی، تهران، 1372 ش.

8 اعراب القرآن الکریم و بیانه محیی الدین الدرویش اعراب القرآن، درویش دار ابن کثیر، دمشق، 1408 ق.

9 اعلام القرآن محمد خزائلی اعلام القرآن، خزائلی چاپخانه سپهر، 1371 ش.

10 انوار التنزیل و اسرار التأویل عبد الله ابی عمر بن محمد الشیرازی، البیضاوی انوار التنزیل، بیضاوی 791 ق دار الفکر، بیروت، 1416 ق.

ردیف نام منبع مؤلف در پانوشت تاریخ وفات انتشارات

11 ایجاز البیان عن معانی القرآن محمود بن ابو الحسن نیشابوری ایجاز البیان دار الغرب الاسلامی، بیروت، 1415 ق.

12 بحار الانوار محمدباقر مجلسی 1110 ق دار احیاء التراث العربی، 1403 ق.

13 البحر المحیط فی التفسیر محمد بن یوسف الشهیر بأبی حیّان البحر المحیط 754 ق دار الفکر، بیروت، 1412 ق.

14 البرهان فی تفسیر القرآن السید هاشم الحسینی البحرانی البرهان 1107 ق مؤسسة البعثة، قم.

15 بحر العلوم فی التفسیر نصر بن محمد سمرقندی بحر العلوم 375 ق دار الکتب العلمیه، بیروت، 1413 ق.

16 البحر المدید فی تفسیر القرآن المجید احمد بن محمد بن عجیبه البحر المدید 1224 ق نشر حسن عباس زکی، قاهره، 1419 ق.

17 البدر الزاهر الشیخ المنتظری مکتب آیة الله العظمی منتظری، 1416 ق.

18 برهان قاطع محمد بن حسین بن خلف تبریزی انتشارات فریدون علمی.

19 بیان السعادة فی مقامات العبادة سلطان محمّد گنابادی بیان السعادة مؤسّسة الأعلمی للمطبوعات، بیروت، 1408 ق.

20 تاریخ الطبری محمد بن جریر الطبری تاریخ الطبری 310 ق دار الکتب العلمیه، بیروت، 1417 ق.

21 تاج التراجم فی تفسیر القرآن للاعاجم شاهفور بن طاهر اسفراینی قرن 5 ه‍ انتشارات علمی و فرهنگی، تهران، 1375 ش.

22 تأویل الآیات الظّاهرة سیّد شرف الدین علی الحسینی الاسترآبادی نیمۀ دوم قرن دهم انتشارات اسلامی، قم، 1409 ق.

ردیف نام منبع مؤلف در پانوشت تاریخ وفات انتشارات

23 بیان المعانی عبد القادر ملا حویش مطبعة الترقی، دمشق، 1384 ق.

24 التبیان فی تفسیر القرآن محمّد بن الحسن الطوسی التّبیان 460 ق دار احیاء التراث العربی، بیروت.

25 تحریر الوسیله سید روح‌الله موسوی تحریر الوسیلة مؤسسة النشر الاسلامی لجماعة المدرسین بقم، 1404 ق.

26 تحف العقول ابن شعبة الحرّانی تحف العقول مؤسّسة النشر الاسلامی لجماعة المدرسین بقم، 1404 ق.

27 التحقیق فی کلمات القرآن الکریم الشیخ حسن المصطفوی التحقیق وزارة الثقافة و الارشاد الاسلامی، تهران.

28 تفسیر علیین سید عباس کریمی حسینی انتشارات اسوه، قم، 1382 ش.

29 ترتیب العین خلیل بن احمد الفراهیدی 175ق انتشارات اسوه، 1414ق.

30 تفسیر الجلالین جلال الدین المعلّی و جلال الدین السیوطی تفسیر جلالین 864 ق و911 ق مؤسسة النور، بیروت، 1416 ق.

31 تفسیر التّحریر و التنویر الطاهر بن عاشور 1393 ق مؤسّسة التّونسیّة.

32 تفسیر القرآن العظیم اسماعیل بن کثیر الدمشقی تفسیر القرآن العظیم، ابن کثیر 774 ق دار المعرفة، بیروت، 1409 ق.

33 تفسیر القرآن الکریم سید عبد اللّه شبّر تفسیر القرآن الکریم، شبّر 1242 ق مؤسّسة الاعلمی، بیروت، 1410 ق.

34 تفسیر القرآن الکریم محمد بن عربی تفسیر القرآن الکریم، ابن عربی 638 ق دار احیاء التراث العربی، بیروت، 1422 ق.

ردیف نام منبع مؤلف در پانوشت تاریخ وفات انتشارات

35 تفسیر القمی علی بن ابراهیم قمّی تفسیر قمی 307 ق دار الشرور، بیروت، 1415 ق.

36 تفسیر القرآن العظیم محمد بن ادریس الرازی ابن ابی حاتم تفسیر القرآن العظیم، ابن ابی حاتم 327 ق المکتبة العصریه، بیروت، 1416 ق.

37 التفسیر المبین محمد جواد مغنیه بنیاد بعثت، قم.

38 التفسیر المنیر فی العقیدة و الشریعة و المنهج وهبة الزحیلی التفسیر المنیر دار الفکر المعاصر، دار الفکر، 1411 ق.

39 تفسیر المراغی احمد مصطفی المراغی دار احیاء التراث العربی، بیروت، 1985 م.

40 التفسیر محمد بن مسعود بن عیّاش السّلمی السمرقندی تفسیر عیّاشی 320 ق المکتبة العلمیة الاسلامیّة، تهران.

41 تفسیر مقاتل مقاتل بن سلیمان 150 ق دار احیاء التراث العربی، 1423 ق.

42 تفسیر نور الثقلین عبد علی بن جمعة الحویزی 1112 ق اسماعیلیان، 1373 ش.

43 تهذیب الاحکام محمد بن الحسن الطوسی 460 ق دار الکتب الاسلامیه، 1365 ش.

44 جامع البیان عن تأویل آی القرآن ابو جعفر محمد بن جریر الطّبری جامع البیان 310 ق دار الفکر، بیروت، 1415 ق.

45 جامع السعادات محمد مهدی نراقی 1209ق مؤسسة الاعلمی، بیروت، 1408 ق.

46 جلاء الاذهان حسین بن حسن جرجانی 722 ق انتشارات دانشگاه تهران، 1377 ش.

ردیف نام منبع مؤلف در پانوشت تاریخ وفات انتشارات

47 الجامع لاحکام القرآن محمد بن احمد الأنصاری القرطبی الجامع لاحکام القرآن، قرطبی 671 ق دار الکتب العلمیة، بیروت، 1417 ق.

48 الخلاف محمد بن الحسن الطوسی 460 ق مؤسّسة النشر الاسلامی لجماعة المدرّسین بقم، 1407 ق.

49 دائرةالمعارف تشیّع حاج سید جوادی و همکاران علمی نشر شهید سعید محبّی، تهران، 1375 ش.

50 دائرةالمعارف نو عبد الحسین سعیدیان انتشارات علم و زندگی، تهران.

51 جمهرة انساب العرب علی بن احمد الاندلسی 456 ق دار الکتب العلمیة، بیروت، 1418 ق.

52 جوامع الجامع فضل بن حسن طبرسی 548 ق انتشارات دانشگاه تهران و مدیریت حوزه قم، 1377 ش.

53 جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام محمد بن حسن النجفی جواهر الکلام 1266 ق مؤسسة التاریخ العربی، بیروت، دار احیاء التراث العربی.

54 دانشنامه قرآن و قرآن‌پژوهی بهاء الدین خرّمشاهی دوستان، ناهید، تهران، 1377 ش.

55 الدّرّ المنثور فی التفسیر المأثور جلال الدّین السّیوطی الدّرّ المنثور 911 ق دار الفکر، بیروت، 1403 ق.

56 الجوهر الثمین فی تفسیر الکتاب المبین سید عبد الله شبّر الجوهر الثمین 1242 ق مکتبة الالفین، کویت.

57 روح البیان شیخ اسماعیل بروسوی روح البیان 1137 ق دار احیاء التراث العربی، بیروت، 1421 ق.

58 روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم محمود الآلوسی روح المعانی 70-\1263 ق دار الفکر، بیروت، 1414 ق.

ردیف نام منبع مؤلف در پانوشت تاریخ وفات انتشارات

59 دعائم الاسلام القاضی النعمان المغربی 363 ق دار المعارف، قاهره، 1383 ق.

60 روض الجنان و روح الجنان حسین بن علی بن محمد بن احمد الخزاعی،مشهور به ابو الفتوح رازی روض الجنان 554 ق بنیاد پژوهشهای اسلامی قدس رضوی، 1367 ش.

61 الرّوضة الهیّة (شرح اللّمعة) الشهید الثانی زین الدین 966 ق منشورات جامعة النجف الدینیة.

62 زاد المسیر فی علم التفسیر عبد الرحمن بن علی بن محمد الجوزی زاد المسیر 597 ق المکتب الاسلامی، بیروت، 1407 ق.

63 زبدة التفاسیر ملا فتح اللّه کاشانی 988 ق بنیاد معارف اسلامی، قم، 1423 ق.

64 زبدة البیان فی براهین احکام القرآن احمد الشهیر بالمحقق الاردبیلی زبدة البیان 993 ق انتشارات سپهر، قم، 1378 ش

65 سنن ابن ماجه محمد بن یزید القزوینی،ابن ماجه 275 ق دار احیاء التراث العربی، بیروت، 1395 ق.

66 السیرة النبویه عبد الملک بن هشام السیرة النبویه، ابن هشام 8 -\231 ق المکتبة العلمیة، بیروت.

67 شرایع الاسلام المحقق الحلی 676 ق انتشارات استقلال، تهران، 1409 ق.

68 غرائب القرآن حسن بن محمد نیشابوری دار الکتب العلمیه، بیروت، 1416 ق.

69 علل الشرائع محمد بن علی بن الحسین الصّدوق 381 ق مکتبة الحیدریّة، نجف، 1386 ق.

70 شواهد التنزیل عبید اللّه المعروف بالحاکم الحسکانی النیشابوری 470 ق وزارة الثقافة و الارشاد الاسلامی، تهران، 1411 ق.

ردیف نام منبع مؤلف در پانوشت تاریخ وفات انتشارات

71 فتح القدیر محمد بن علی بن محمد الشوکانی 1250 ق دار المعرفة، بیروت.

72 شرح شطحیات روزبهان بقلی شیرازی کتابخانه طهوری، تهران، 1374 ش.

73 فرهنگ بزرگ سخن حسن انوری انتشارات امیرکبیر، 1375 ش.

74 فقه القرآن فی شرح آیات الاحکام قطب الدین راوندی فقه القرآن 573 ق کتابخانه مرعشی نجفی قم، 1405 ق.

75 فی ظلال القرآن سید قطب بن ابراهیم 1387 ق دار الشروق، بیروت، قاهره، 1412 ق.

76 فرهنگ فارسی محمد معین 1350 ش انتشارات امیرکبیر، 1375 ش.

77 فرهنگ معارف اسلامی سید جعفر سجّادی انتشارات کوش، 1373 ش.

78 القاموس الفقهی سعدی ابوجیب دار الفکر، دمشق، 1419 ق.

79 الکافی محمد بن یعقوب کلینی 329 ق دار الکتب الاسلامیه، 1375 ش.

80 کتاب التسهیل لعلوم التنزیل محمد بن احمد غرناطی 741 ق دار الارقم، بیروت، 1416 ق.

81 الکشّاف محمود بن عمر الزّمخشری 538 ق انتشارات البلاغة.

82 کشف الاسرار و عدة الابرار رشید الدین میبدی کشف الاسرار 520 ق انتشارات امیرکبیر، 1361 ش.

ردیف نام منبع مؤلف در پانوشت تاریخ وفات انتشارات

83 الکشف و البیان عن تفسیر القرآن ابو اسحاق احمد بن ابراهیم ثعلبی نیشابوری الکشف و البیان 427 ق دار احیاء التراث العربی، بیروت، 1422ق.

84 فرهنگ مصطلحات عرفانی

85فرهنگ اصطلاحات علمی

86کنز الدقائق و بحر الغرائب محمد بن محمد رضا القمی المشهدی کنز الدقائق 1125 ق انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، تهران، 1411ق.

87 کنز العرفان فی فقه القرآن مقداد بن عبد اللّه السّیوری کنز العرفان 826 ق المکتبة المرتضویّة، 1384 ق.

88 لباب التأویل علاء الدین علی بن محمد بغدادی 741 ق دار الکتب العلمیة، بیروت، 1415 ق.

89 لسان العرب محمد بن مکرّم المشهور بابن منظور 711 ق مؤسسة التاریخ العربی، بیروت، 1413 ق.

90 لغت‌نامه علی‌اکبر دهخدا 1334 ق انتشارات دانشگاه تهران، 1372 ش.

91 مبانی عرفان و احوال عارفان علی اصغر حلبی اساطیر، تهران، 1376 ش.

92 مجمع البیان فی تفسیر القرآن فضل بن الحسن الطبرسی مجمع البیان 548 ق انتشارات ناصر خسرو، تهران، 1376 ش.

93 معانی القرآن یحیی بن زیاد الغراء 207 ق دار المصریة للتألیف و الترجمة، مصر.

94 المحجّة البیضاء محسن فیض کاشانی 1091 ق نشر اسلامی، قم.

ردیف نام منبع مؤلف در پانوشت تاریخ وفات انتشارات

95 المحرر الوجیز فی تفسیر کتاب العزیز قاضی ابو محمد عبد الحق بن غالب بن عطیّة اندلسی المحرر الوجیز 546 ق 1395ق.

96 مخزن العرفان سیده نصرت امین اصفهانی نهضت زنان مسلمان، تهران، 1361 ش.

97 المصباح المنیر احمد بن محمد بن علی المقری الفیومی المصباح 770 ق دار الکتب العلمیه، 1928 م.

98 معالم التنزیل الحسین بن مسعود الفرّاء البغوی معالم التنزیل، بغوی 516 ق دار الکتب العلمیة، بیروت، 1414 ق.

99 معانی الاخبار محمد بن علی بن الحسین الصّدوق 381 ق انتشارات اسلامی، 1361 ش.

100 معجم لغة الفقهاء محمد قلعه‌چی دار النفائس، بیروت، 1408 ق.

101 المغازی محمد بن عمر بن واقد 207 ق مؤسسة الاعلمی، بیروت، 1409 ق.

102 مفاتیح الغیب المعروف بالتفسیر الکبیر محمد بن عمر الرّازی الملقب بفخر الدین التفسیر الکبیر 606 ق دار احیاء التراث العربی، بیروت، 1415 ق.

103 مفردات الفاظ القرآن الرّاغب الاصفهانی مفردات 425 ق دار القلم، دمشق، 1412 ق.

104 من لا یحضره الفقیه محمد بن علی بن الحسین الصّدوق 381 ق جامعه مدرسین قم.

105 المیزان فی تفسیر القرآن سید محمدحسین طباطبایی المیزان 1402 ق جامعه مدرّسین، قم، 1393 ق.

106 نثر طوبی میرزا ابوالحسن شعرانی دار الکتب الاسلامیة، تهران، 1398 ق.

ردیف نام منبع مؤلف در پانوشت تاریخ وفات انتشارات

107 نهایة الاقدام فی علم الکلام عبد الکریم الشهرستانی نهایة الاقدام 548 ق مکتبة المتنبی، قاهره.

108 النّکت و العیون علی بن محمد بن حبیب الماوردی النکت و العیون، ماوردی 450 ق دار الکتب العلمیه، بیروت، 1412 ق.

109 نهج البلاغه خطبه‌های امام علی بن ابی طالب(ع)، شرح عبده دار الذخائر قم، 1412 ق.

110 وسائل الشیعة محمد بن الحسن الحرّ العاملی 1104 ق مؤسسة آل البیت، قم، 1414 ق.