ریحانة الادب حاوى زندگانى متجاوز از پنج هزار تن از فقیهان حکیمان متکلمان ریاضى دانان منجمان مورخان ادیبان طبیبان و جلد 3

مشخصات كتاب

‏سرشناسه : م‍درس‌، م‍ح‍م‍دع‍ل‍ی‌‏‫، ‏‫۱۲۵۸‬- ‏‏‏‏‏‏‏۱۳۳۳.‬

‏عنوان و نام پديدآور : ریحانه‌الادب : حاوی زندگانی متجاوز از پنج‌هزار تن از فقیهان، حکیمان ،متکلمان ،ریاضی‌دانان ،منجمان ،مورخان و... [کتاب]/ تالیف محمدعلی مدرس‌تبریزی؛ زیرنظر علیرضا سبحانی؛ تحقیق موسسه امام صادق علیه‌السلام.

‏مشخصات نشر : قم: موسسه امام صادق (ع)‏‫، ۱۳ -‬ ۱۳۹۴.

‏مشخصات ظاهری : 7‏‫ج.‬: مصور ،جدول.

‏شابک : ‏‫دوره‬‏‫:978-964-357-567-0‬ ؛ ‏‫ج.۱‬‏‫:978-964-357-565-6‬‬ ؛ ‏‫ج.۲‬‏‫:978-964-357-566-3‬ ؛ ‏‫ج.۳‬‏‫:978-964-357-568-7‬ ؛ ‏‫ج.۴‬‏‫:978-964-357-569-4‬ ؛ ‏‫ج.۵‬‏‫: 978-964-357-566-3‬ ؛ ‏‫ج.۶‬‬‏‫:978-964-357-572-4‬‬‬ ؛ ‏‫ج.۷‬‏‫:978-964-357-573-1‬‬

‏وضعیت فهرست نویسی : فیپا

‏يادداشت : فهرستنویسی بر اساس جلد دوم : ۱۳۹۴.

‏يادداشت : ج.۲-۷ ( چاپ اول: ۱۳۹۴) ( فیپا).

‏مندرجات : ج.۱. آباده‌ای - حیص بیص.- ج.۲.خاتم‌الحکماء - سیوطی.- ج.۳. شائق- عینی.- ج.۴. غازی- محملی.- ج.۵. محلی- یونسیه.- ج.۶. ابوابراهیم - ابن زهر.- ج.۷. ابن زهره - آل یقطین

‏موضوع : نویسندگان مسلمان -- سرگذشتنامه

‏موضوع : مجتهدان و علما -- سرگذشتنامه

‏شناسه افزوده : س‍ب‍ح‍ان‍ی‌، ع‍ل‍ی‌رض‍ا،‏‫ ۱۳۵۳ - ‏

‏شناسه افزوده : موسسه امام صادق (ع)

‏رده بندی کنگره : CT۲۰۳‭‬ ‭/ف۲۲‏‫‬‭م۴ ۱۳۹۴

‏رده بندی دیویی : ‏‫‬‭‬‭۹۲۰/۰۲

‏شماره کتابشناسی ملی : ۴۱۲۴۱۷۳

تنظیم متن دیجیتال میثم حیدری

اشاره

زير نظر حجة الاسلام عليرضا سبحانى

ريحانة الأدب

تأليف

آية الله ميرزا محمدعلى مدرس تبريزى

1296-1373 ه‍. ق

1258-1333 ه‍. ش

حاوى زندگانى متجاوز از پنج هزار تن از فقيهان، حكيمان، متكلمان، رياضى دانان، منجمان، مورخان، اديبان، طبيبان و...

جلد سوّم

شائق - عينى

تحقيق

مؤسسه امام صادق عليه السلام

1394 ه‍. ش

153

باب شين

اشاره

شائق، مير سيدعلى يزدى --> مدرّس، مير سيد على

مكنّى به «ابوالحسن»، از مشاهير ادبا مى باشد كه در مصر نديم و كتابدار عزيز بن معزّ از ملوك فاطميّه بود و از تأليفات اوست:

صاحب ترجمه به سال 390 يا 399 ه‍. ق درگذشت و محتمل است كه لفظ «شابستى» به ديهى شابسته نام در دو فرسخى مرو منسوب باشد.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 4، ص 3194؛ ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 18، ص 16.

شاب ظريف، محمد بن سليمان --> ابن العفيف

مصطلح رجال است.

(چهار شخص مذكور) مصطلح رجال و شرح حالشان در آن علم است.

موكول به كتب رجاليّه است.

بن بشر بن زياد، بشرى منقرى، از ثقات و حفاظ محدثين اماميّه مى باشد كه كنيه اش «ابوايّوب» بود. در بغداد با حفّاظ وقت ملاقات نموده، بارها به جهت استماع حديث به كوفه رفته، در اصفهان نيز به نشر احاديث پرداخته و از جمعى از اصحاب حضرت صادق عليه السلام روايت نموده است. صاحب ترجمه به سال 234 يا 236 ه‍. ق در بصره يا اصفهان درگذشت. او را «منقرى» گفتن 154 به جهت انتساب به جدّ عالى اش، منقر بن عبداللّه، است.

شاذكونى (به فتح ذال) منسوب به شاذكونه مى باشد كه به معنى رختخواب و يا حصيرى است كوچك و يا جامه اى است درشت كه در يمن بافند و سليمان شغل فروش يكى از آنها را داشته؛ چنانچه پدرش، داوود، نيز به همين جهت لقب «شاذكونى» را داشته اين است كه سليمان را «ابن شاذكونى» نيز گويند.

منابع: مامقانى، عبداللّٰه، تنقيح المقال؛ قمى، شيخ عباس، الكنى والالقاب، ج 2، ص 311؛ خطيب البغدادى، احمد بن على، تاريخ بغداد أو مدينة السّلام، ج 9، ص 40.

شاذلى

شاذلى⁽¹⁾

شاذلى، ابوالحسن --> شاذلى، على بن عبداللّٰه بن عبدالجبار

شاذلى، ابوالحسن --> شاذلى، ياقوت بن عبداللّٰه

شاذلى اسكندرى، از اكابر فقهاى مالكيّه بود. اصول تصوّف را نيز از شيخ تاج الدين بن عطاءاللّه فراگرفت. دو كتاب مختصر تلقين قاضى عبدالوهّاب و مختصر الجمل زجاجى از او بوده و در سال 733 ه‍. ق در اسكندريه درگذشت.

منابع: خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 276.

حسينى، مكنّى به «ابوالحسن»، از اكابر عرفا مى باشد كه در قريۀ شاذله متولد و در اسكندريه نشئت يافت. نسبت طريقتى وى به ابومدين منتهى مى شود. بسيار جليل القدر بود و كراماتى بدو منسوب دارند. او مؤسّس سلسلۀ شاذليّه از سلاسل صوفيّه است و شيخ تاج الدين عطاءاللّه و بعضى ديگر كتابى جداگانه در شرح حال او نوشته و او را به «قطب» و «غوث» و «معدن انوار» و «زمزم اسرار» و مانند اينها ستوده اند. از كلمات اوست كه الهامات و كشفيّات و مشاهدات را با كتاب و سنّت نبويّه موازنه و تطبيق كردن، لازم است و در موارد مخالفت و مغايرت با يكديگر، تمسّك به قرآن مجيد و سنّت لازم بوده و از كشفيّات و الهامات شخصى صرف نظر كردن بايا و ضرور باشد كه خداى تعالى درخصوص تمسّك به كتاب و سنّت، ضامن عصمت و محافظت بوده، 155 ولكن دربارۀ الهام و كشف و مشاهده ضامن محافظت نگرديده است. نيز از اوست: «انا لانرى مع الحق من الخلق احدا ان كان و لابد فكالهباء فى الهواء ان فتشته لم تجد شيئا».

با اينكه نابينا بوده، بارها حج كرد. به علوم شرعيّه اشتغال داشت و ابن حاجب، ابن عصفور، ابن الصلاح و ديگر اكابر وقت از حاضرين حوزۀ او بوده اند. از تأليفات اوست:

شاذلى در ماه ذى القعدۀ 654 يا 656 ه‍. ق در صحراى عيذاب در قريۀ مخا نامى در ساحل بحر يمن، كه يكى از بندرهاى يمن است، وفات يافت و قبرش در آنجا معروف است. مادۀ تاريخ او بنابر اوّل، «هادى خلد» و بنابر دويمى، «حبيب خلد» مى باشد. ناگفته نماند از كتاب سلوة الغريب سيد على خان شيرازى نقل شده كه به اتفاق كل همين قهوۀ معمولى عالم از مخترعات همين صاحب ترجمه است.

منابع: قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 158؛ رفعت، احمد، لغات تاريخيه و جغرافيه، ج 4، ص 125؛ لاهورى، غلام سرور، خزينة الاصفياء، ج 2،

ص 272؛ سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 1088؛ شعرانى، عبدالوهاب، لواقح الأنوار في طبقات السادة الاخيار، ج 2، ص 4.

ملقّب به «تاج الدين»، مكنّى به «ابوالحسن»، از مشاهير علماى اهل سنّت مى باشد كه كتابى به روش احياء العلوم غزالى و كتابى ديگر نيز در شرح حال صوفيه تأليف داده و شرحى ديگر به دست نيامد.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 4، ص 2807.

شارح رضى، محمد بن حسن --> رضى استرآبادى

شاشى

شاشى⁽¹⁾

شاشى الاصل، فارقى المولد، فخرالاسلام اللّقب، شافعى المذهب، ابوالعباس يا ابوبكرالكنيه، مستظهرى و قفال الشّهره، از اكابر علماى شافعيّه مى باشد. كتاب شامل نام تأليف ابونصر بن صباغ را، كه در فقه شافعى است، از خود مصنّفش درس خوانده. در بغداد به ابواسحاق شيرازى نيز 156 تلمّذ نموده. بعد از وفات ابواسحاق، فقيه منحصربه فرد عراق، رياست مذهبى بدو منتهى گرديده است و از تأليفات اوست:

شاشى از سال 504 ه‍. ق تا آخر عمر خود در مدرسۀ نظاميّۀ بغداد تدريس مى كرد تا

روز شنبه پانزدهم شوال سال 507 ه‍. ق در بغداد وفات يافت و در مقبرۀ باب شيراز در قبر استاد خود، ابواسحاق مذكور و يا در جنب آن مدفون گرديد.

منابع: قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 158؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 2، ص 38.

فقيه شافعى اصولى محدّث شاعر لغوى، كنيه اش «ابوبكر»، لقبش «قفّال» بود. گاهى در مقابل قفّال صغير آتى الترجمه به «قفّال كبير» ش موصوف دارند. شاشى به بلاد بسيارى سياحت كرد. فقه شافعى در بلاد ماوراءالنّهر از وى انتشار يافت. از محمد بن جرير طبرى و ابن سريج روايت نموده است. محمد بن احمد خضرى مروزى، فقيه شافعى كه در قوۀ حافظه ضرب المثل بوده و در سال سيصد و اندى وفات يافته است، از اكابر تلامذۀ وى مى باشد. شاشى نخستين كسى است از فقها كه علم مناظره و جدل را انشا كرده و در آن موضوع تأليف كتاب نمود. مصنّفات بسيارى، كه من جمله كتاب آداب القاضى مى باشد، بدو منسوب است. وى در سال 365 يا 366 و يا 330 يا 336 ه‍. ق وفات يافت.

منابع: قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 158؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 346، س 22 و ص 449، س 13؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 2، ص 32؛ سبكى، تاج الدين، طبقات الشافعية الكبرى، ج 2، ص 176.

157

شاطبى

شاطبى⁽¹⁾

لخمى شاطبى غرناطى، مكنّى به «ابواسحاق»، از علماى عامّه و فقيهى است اصولى مفسّر محدّث لغوى كه در عصر خود از ائمّۀ علوم مذكوره بوده و از تأليفات اوست:

الموافقات معروف و در تونس چاپ شده است)؛ 5. المجالس؛ * الموافقات (كه مذكور شد).

وفات شاطبى در سال 790 ه‍. ق واقع گرديد.

منابع: سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 1090.

مالكى، مكنّى به «ابوالعباس»، از مشاهير قرّاء اوايل قرن ششم اندلس مى باشد كه براى تحصيل علم به بلاد شرقى مسافرت كرد. فنون قرائت را از اكابر قرّاء دمشق فراگرفت.

كتاب المقنع را در قرائات سبعه تأليف داد. كتابى ديگر نيز در سال 503 ه‍. ق نگاشته و قرائات خود را در آن بيان كرد و سال وفاتش به دست نيامد.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 4، ص 2820.

مكنّى به «ابومحمد»، از مشاهير علما و محدّثين عامّه مى باشد كه به جهت تحصيل علم، از مولد خود، شاطبه، به شام و عراق رفت. از علماى آن نواحى استماع حديث نموده، به سال 465 ه‍. ق در ناحيۀ حوران از مضافات دمشق درگذشت و ترتيب كتاب غريب الحديث ابوعبيد قاسم بن سلام از آثار قلمى اوست كه آن را مرتّب به ترتيب حروف هجا نموده است.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 4، ص 2820.

بن ابى القاسم خلف يا ابى القاسم بن خلف بن احمد، رعينى شاطبى شافعى، مكنّى به «ابومحمد» و «ابوالقاسم»، از مشاهير قرّاء قرآن مجيد است كه به «امام القراء» و «امام شاطبى» معروف بود. علاوه بر اصول 158 قرائت و تجويد، در تفسير و حديث و نحو و لغت و علوم عربيّه يگانۀ دهر و استاد اهل عصر خود به شمار مى رفت. در تعبير خواب نيز دستى توانا داشت. با اينكه اعمى و از هر دو چشم نابينا بوده است، از كثرت ذكاوت و فطانت تمامى حركات و اقوال و افعال و رفتار و گفتار خود را طورى مى نمود كه حاضرين مجلس او اصلاً ملتفت نمى شدند و حقيقت امر معلومشان نمى گرديد. شاطبى محفوظات بسيارى داشت. صحيح بخارى، صحيح مسلم، موطأ مالك

را پيش او خوانده و اغلاط نسخه ها را از حفظ او تصحيح مى نمودند. او نيز در هر مبحثى دقايق و نكات بسيار راجع به همان مبحث را املا مى كرد. علاوه بر مراتب علميّه، بسيار زاهد و صالح و متّقى و داراى اخلاق حميده بود. بدون ضرورت حرف نمى زد. از مرض هاى بسيار سخت اصلاً شكايت نمى كرد. بدون طهارت قرائت نمى نمود. در مجلس قرائت با كمال وقار و متانت مى نشست و از آثار قلمى اوست:

تصور نمى كنم كه كسى در اين اسلوب بر وى سبقت گرفته باشد و اين قصيده در مصر و هند با چندين شرح چاپ سنگى شده و اوّل آن، اين است:

بدأت ببسم اللّه فى النظم اوّلاً *** تبارك رحمانا رحيما و موئلا

و ثنيت صلى اللّه ربي على الرضى *** محمد المهدى الى الناس مرسلا

يك نسخۀ خطّى از همين قصيدۀ لاميّه، حرز الامانى، به شمارۀ 2017 در كتابخانۀ مدرسۀ سپهسالار جديد تهران موجود است)؛ * شاطبيّه (كه همان حرز الامانى مذكور است)؛ 3. عقيلة اتراب القصائد فى اسنى المقاصد (و آن نيز قصيده اى است رائيّه در وصف مصاحف و اوّل آن، اين است:

159 الحمد للّه موصولا كما امرا *** مباركا طيبا يستنزل القدرا

در قاهره با چندين متن ديگر راجع به تجويد، يك جا چاپ شده است)؛ 4. قصيدۀ داليّه (نيز در تجويد)؛ * قصيدۀ شاطبيّه يا لاميّه (كه همان حرز الامانى مذكور است).

از اشعار شاطبى است:

قل للأمير نصيحة لاتركنن الى فقيه *** ان الفقيه اذا اتى ابوابكم لا خير فيه

روز يكشنبه بيست وهشتم جمادى الآخرۀ 590 ه‍. ق در قاهره وفات يافت. در دامنۀ جبل مقطم در مقبرۀ فاضليّه مدفون گرديد. لفظ «شريف» مادّۀ تاريخ وفات اوست.

منابع: قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 158؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 528؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 461؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 4، ص 2820؛ رفعت، احمد، لغات تاريخيه و جغرافيه، ج 4، ص 125.

شاطبى، محمد بن سعيد --> ابن جنان

شاطبى، محمد بن سليمان --> ابن ابى الربيع، محمد بن سليمان

شاطبى، محمد بن على بن يوسف --> رضى انصارى

شاعر

شاعر⁽¹⁾

شاعر بنى اميه، غياث بن غوث --> اخطل

شاعر رسول اللّه يا شاعرالنبى --> حسّان

شاعر همدانى --> الهى، شاعر همدانى

بن فتيان بن نمال، اسدى حنفى دمشقى، معروف به «شاغورى» و «معلّم»، اديبى است فاضل شاعر ماهر، ملقّب به «شهاب» كه در خدمت ملوك و مدّاحى ايشان و تعليم و تربيت شاهزادگان زيسته و به همين جهت، به «معلّم» نيز معروف مى باشد. ديوان شعر او حاوى مقطّعات شيوا، اشعارش مطبوع و داراى معانى طريفۀ مبتكره است. ديوان كوچك ديگرى هم دارد كه تمامى رباعيّات خود را در آن جمع كرده و از آن جمله است:

160 الورد بوجنتيك زاه زاهر *** والسحر بمقلتيك واف وافر

والعاشق فى هواك ساه ساهر *** يرجو و يخاف فهو شاك شاكر

وفات فتيان وقت سحر بيست ودويم محرم 615 ه‍. ق در دمشق واقع شد. در مقابر

باب الصغير مدفون گرديد و نسبت شاغورى به عمارتى شاغور نام است در خارج دمشق.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 5، ص 816، در آنجا «بن ثمال» آمده است]؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 444.

بن يوسف بن احمد بن يوسف كاتب، معروف به «شافعى»، مكنّى به «ابوبكر» يا «ابوالحسن»، از علماى اماميه قرن چهارم هجرت مى باشد. در باطن به عقايد حقّۀ اثناعشرى معتقد بود، ولى در ظاهر اظهار فقه شافعى مى كرد و لقب و شهرت «شافعى» نيز از همين جهت بوده است. در فقه هر دو مذهب كتاب ها نوشته و فقيه هر دو مذهب بوده و نجاشى (متوفّى به سال 450 ه‍. ق) و شيخ طوسى (متوفّى به سال 460 ه‍. ق) به واسطۀ ابن عبدون از وى روايت مى كنند و از تأليفات اوست:

بالجمله، صاحب ترجمه ممدوح علماى رجال بوده و سال وفاتش به دست نيامد.

ولادتش در سال 281 ه‍. ق بوده است.

منابع: مامقانى، عبداللّٰه، تنقيح المقال، [ج 2، القسم الثانى، ص 57]؛ آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، ج 2، ص 13 و 28.

بن عباس بن عثمان بن شافع بن سائب بن عبيد بن عبديزيد بن هاشم بن عبدالمطّلب بن عبدمناف، قرشى مطلبى، مكنى به «ابوعبداللّه»، سيّمين ائمّۀ اربعۀ اهل سنّت و جماعت مى باشد كه به جهت انتساب به جدّ عالى اش، شافع، كه به شرف حضور حضرت رسالت صلى الله عليه و آله نائل بوده، به «شافعى» و «امام شافعى» معروف مى باشد. ولادت او به سال 150 ه‍. ق بعد از وفات ابوحنيفه نعمان بن ثابت در شهر غزه از بلاد شام يا در يمن يا در عسقلان واقع شد، بلكه به نوشتۀ معجم الادباء و بعضى ديگر از اكابر ارباب تراجم، در همان روز وفات نعمان متولد گرديده است. خاقانى نيز موافق همين عقيده گويد:

161

اوّل شب بوحنيفه درگذشت *** شافعى آخر شب از مادر بزاد

هاشم، جدّ اعلاى شافعى، برادرزادۀ هاشم بن عبدمناف، جدّ اعلاى حضرت رسالت صلى الله عليه و آله، بوده و در عبدمناف نسب او به نسب آن حضرت موصول مى باشد.

شافعى از سنّ كودكى به مجالست علما رغبتى وافر داشت. ازآن رو كه بسيار در ضيق و عسرت بود و قدرت تحصيل كاغذ نداشت، هرآنچه را كه از علما و دانشمندان اخذ و استفاده مى كرده، در روى استخوان و مانند آن مى نوشته است. در مكّه از مسلم بن خالد زنجى تفقّه نمود. در مدينه از محمد بن حسن شيبانى استماع حديث كرد. در سيزده سالگى نزد امام مالك بن انس، كه دويمين ائمّه اربعۀ اهل سنّت است، حاضر و تحصيل مراتب علميّه نمود و كتاب موطأ خود مالك را از حفظ خوانده و مورد تعجب مالك گرديد. او را امر به تقوا كرده و به وصول مقامى عالى مستبشرش گردانيد؛ سپس به يمن و عراق مسافرت كرد و در تحصيلات و اشتغالات علميّه اهتمام تمام به كار برد تا آنكه شهرۀ آفاق شد. در فقه و حديث و علوم قرآنيّه و حديثيّه و شعر و لغت و فنون ادبيّه و معرفت كلمات صحابه و زهد و ورع و تقوا در كتب تراجم با جلالت موصوف و مناقب بسيارى دربارۀ وى مذكور است و حتى بعضى از ارباب سير كتاب مستقلى در شرح حال وى نگاشته اند.

موافق آنچه از سيوطى نقل شده، شافعى نخستين كسى بوده كه در آيات احكام و اختلافات اخبار و حديث و اصول فقه تكلّم كرده و تأليف كتاب نموده است، لكن چنانچه خواهد آمد، محمد بن سائب كلبى (متوفّى به سال 146 ه‍. ق، چهار سال پيش از ولادت شافعى) در موضوع آيات احكام تأليفى كرده است و همچنين بعد از مراجعه به اخبار و آثار دينيّه مكشوف مى گردد كه اصل تأسيس اصول و قواعد علم اصول فقه و كيفيّت عمل به احاديث مختلفه از قبيل معرفت ناسخ و منسوخ و محكم و متشابه و عامّ و خاصّ و اجتهاد و تقليد و شرايط مقلّد و استصحاب و اصل برائت و اصالت حلّيّت و جواز نقل به معنى و جايز نبودن عمل به رأى و قياس و تكليف مالايطاق و موازين تعادل و تراجيح و نظاير اينها، كه اساس علم اصول فقه هستند، از حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام و اولاد 162 طاهرين او بوده و نخستين كسى مى باشند كه تخم اين قواعد متقنه را در دل اهل اسلام كاشته اند؛ حتى شيخ حرّ عاملى صاحب وسائل، كتاب الفصول المهمّة فى اصول الائمّة را در قواعد كليّۀ اصوليّه و فقهيّۀ مرويّه از حضرات

خانوادۀ عصمت عليهم السلام تأليف داده و سيد هاشم خوانسارى نيز كتاب اصول آل الرسول الاصليّة را به همين ترتيب معمولى امروزى كتب اصول مرتّب نموده و سيد عبداللّه شبر نيز كتاب الاصول الاصليّة را به همين روش تأليف و همۀ آنها را با روايات مستفيضۀ بسيارى از حضرات ائمۀ اطهار عليهم السلام نقل كرده اند و مقام مقتضى بسط زائد نمى باشد و از تأليفات شافعى است:

به نوشتۀ ابن النديم، تأليفات شافعى متجاوز از صد كتاب مى باشد و در معجم الادباء يكصدوچهل و اندى از آنها را به شماره آورده است.

نيز در معجم الادباء گويد: شنيدم كه مردى اين شعر را نوشته و به شافعى داد:

سل المفتى المكى من آل هاشم *** اذا اشتد وجد بامرء كيف يصنع

شافعى در جواب آن در ذيل همان شعر نوشت:

يداوى هواه ثم يكتم وجده *** و يصبر فى كل الامور و يخضع

پس آن مرد نامه را گرفته و اين شعر را در زير جواب شافعى بنوشت:

فكيف يداوىٰ والهوىٰ قاتل الفتى *** و فى كل يوم غصة يتجرع

پس شافعى در زير آن رقم كرد:

فان هو لم يصبر على ما اصابه *** فليس له شيئى سوى الموت انفع

نگارنده گويد: نظير اين قضيه در اصمعى مذكور شد و اشعار سؤاليّه و جوابيّه را نيز با اندك تفاوتى كماً و كيفاً در آنجا نگارش داديم. نيز از اشعار شافعى است كه در جواهر الادب نقل كرده است:

و عين الرضا عن كل عيب كليلة *** و لكن عين السخط تبدى المساويا

و لست بهيّاب لمن لايَهابنى *** و لست ارى للمرء ما لايرى ليّا

فان تدن منى تدن منك مودتى *** و ان تنأ عنى تلقني عنك نائيا

163 كلانا غنى عن اخيه حياته *** و نحن اذا متنا اشد تغانيا

ايضاً

و اذا عجزت عن العدو فداره *** و امزح له ان المزاح وفاق

فالماء بالنار التى هى ضده *** يعطى النضاج و طبعها الاحراق

ايضاً

يقولون اسباب الفراغ ثلاثة *** و رابعها خلُّوه و هو خيارها

و قد ذكروا مالا و امنا و صحة *** و لم يعلموا ان الشباب مدارها

ايضاً

كلما ادبنى الدهر ارانى نقص عقلي *** و اذا ما ازددت علما زادنى علما بجهلي

اشعار شافعى كه در مدايح اهل بيت عصمت عليهم السلام گفته، بسيار و از آن جمله است:

انا عبد لفتى انزل فيه هل اتى *** الى متى اكتمه اكتمه الى متى

ايضاً

لو ان المرتضى ابدى محله *** لصار الناس طرا سُجّدا له

كفى فى فضل مولانا على *** وقوع الشك فيه انه اللّه

و مات الشافعى ليس يدرى *** علىّ ربه ام ربّه اللّه

ايضاً

اذا فى مجلس ذكروا عليا *** و شبليه و فاطمة الزكية

يقال تجاوزوا يا قوم هذا *** فهذا من حديث الرافضية

هربت الى المهيمن من اناس *** يرون الرفض حب الفاطمية

على آل الرسول صلاة ربى *** و لعنته لتلك الجاهلية

ايضاً

ان كان رفضاً حب آل محمد *** فليشهد الثقلان انى رافضي

نيز از كتاب صواعق ابن حجر مالكى نقل شده كه به شافعى نسبت داده است:

يا اهل بيت رسول اللّه حبُّكم *** فرض من اللّه فى القرآن انزله

كفاكم من عظيم القدر أنّ لكم *** مَنْ لايصلّي عليكم لا صلاة له

اين گونه اشعار و مراثى بسيارى در حق حضرت سيدالشهداء عليه السلام به شافعى منسوب و بسط زائد خارج از وضع كتاب مى باشد. بالاجمال گوييم مقام حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام را از وى پرسيدند. گفت: «چه گويم دربارۀ كسى كه دوستانش از خوف و دشمنانش از حسد و عداوت مناقب او را پوشيده و كتمان كردند؛ با اين همه، بازهم به حدى شايع و منتشر گرديد كه تمامى آفاق مشرق و مغرب را مملوّ گردانيد».

سيد تاج الدين عاملى همين معنى را نظم كرده و گويد:

لقد كتمت آثار آل محمد *** محبوهم خوفا و اعدائهم بغضا

164 فابرز من بين الفريقين نبذة *** بها ملاءاللّه السماوات والارضا

از تاريخ بغداد نقل شده شافعى به يكى از دوستان خود كه حرف ناملايمى گفته بوده، اين ابيات را فرستاد:

اذهب فانك من ودادى طالق *** لا طالق منى طلاق البين

فان ارعويت فانها تطليقة *** و يقيم ودك لى على ثنتّين

و ان اعوججت شفعتها بمثالها *** فتكون تطليقين في قرئين

و ان الثلاث اتتك منى بتة *** لم يغن عنك شفاعة الثقلين

مخفى نماند غزّه (بر وزن مكّه)، كه مولد شافعى است، موضعى است در سه منزلى بيت المقدّس و عسقلان نيز موضعى است در سه فرسخى غزّه و هر دو از بلاد فلسطين هستند. وفات شافعى در سلخ ماه رجب سال 204 ه‍. ق، بنابر مشهور در 54 سالگى و بنابر منقول از پسر خود شافعى در 58 سالگى در مصر واقع شد. در قرافۀ صغرى مدفون گرديد و قبرش معروف و مزار است.

منابع: قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 158؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 693؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 2، ص 19؛ عبدالرّب آبادى، محمدمهدى، نامۀ دانشوران، ج 7، ص 62؛ جرجى زيدان، تاريخ آداب اللّغة العربيّة، ج 2، ص 14؛ خطيب البغدادى، احمد بن على، تاريخ بغداد أو مدينة السّلام، ج 2، ص 56؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 4، ص 2820؛ ابن نديم، الفهرست، ص 294؛ رفعت، احمد، لغات تاريخيه و جغرافيه، ج 4، ص 125.

رملى مصرى انصارى، ملقّب به «شمس الدين»، معروف به «شافعى صغير»، از اكابر علماى شافعيّۀ اوايل قرن يازدهم هجرت مى باشد كه مفتى ديار مصر بود. فقه و تفسير و نحو و معانى و بيان و تاريخ را نزد پدر خود تكميل كرد و از حضور حوزه هاى درسى ديگر مستغنى شد. بعد از وفات پدر در چند مدرسه متصدى تدريس بود. از كثرت تبحّرى كه داشته، او را مجدّد مذهب قرن دهمش شمارند.

كتاب غاية البيان فى شرح زبد ابن رسلان و نهاية المحتاج الى شرح المنهاج، كه هر دو در فقه شافعى بوده و در مصر و قاهره چاپ شده اند، از مصنّفات وى هستند. صاحب ترجمه

به سال 1004 ه‍. ق در 85 سالگى درگذشت و بعد از او نيز ابن غانم محمد بن على حنفى مقدسى، كه از اكابر علماى حنفيّه بوده و او را نيز مجدّد مذهب حنفى در قرن دهم مى شمارند، وفات يافت و در تاريخ وفاتشان گفته اند:

165

لما قضى الرملي شيخ الورى *** من كان يُملي مذهبَ الشافعى

ثم تلاه المقدسى الذى *** حاز علوم الصحب والتابعى

فقلت فى موتهما ارخا *** «مات ابويوسف والرّافعى»⁽¹⁾

نگارنده گويد: همانا مقصود از رافعى در اين شعر، عبدالكريم شافعى است كه شرح حالش به عنوان رافعى، عبدالكريم نگارش يافته و مراد از ابويوسف نيز يعقوب بن ابراهيم قاضى حنفى است كه شرح حالش در باب كنى به عنوان ابويوسف قاضى خواهد آمد. شاعر، شافعى صغير را در جلالت مقام به عبدالكريم رافعى شافعى تشبيه كرده و ابن غانم را نيز تشبيه به ابويوسف قاضى حنفى نموده و مى گويد كه روز وفات شافعى صغير و ابن غانم بدان مثابه بوده كه گويا ابويوسف و رافعى مذكورين، كه جلالت ايشان مسلّم كل است، وفات نمودند.

منابع: سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 952؛ اطلاعات متفرقه.

(پنج شخص مذكور) موكول به كتب رجاليّه و نسبت آن به قبيلۀ بنى شاكر است كه در خاتمۀ باب كنى خواهد آمد.

در اصطلاح تجويد، عبداللّه بن عامر است كه در تحت عنوان قرّاء سبعه خواهد آمد و در اصطلاح رجالى، لقب اسحاق بن نوح، اسعد بن حنظلة و جمعى ديگر مى باشد. از

اكمال الدّين صدوق نقل شده كه شامى (بدون اينكه اسم او را مذكور دارد) اهل رى و از جملۀ كسانى است كه به شرف ملاقات حضرت ولىّ عصر - عجّل اللّه فرجه - نائل و به معجزۀ آن حضرت واقف شده اند و تحقيق تمامى مراتب موكول به كتب رجاليّه است.

در اصطلاح فقها، عبارت از ابوالصلاح تقى، سيد بن زهره و قاضى ابن البراج مى باشد و يا اينكه عبارت از چهار تن است؛ سه تن مذكور و شيخ سديدالدين محمود حمصى. از رياض العلماء نقل شده كه شاميين (به صيغۀ جمع)، اگر مقيّد به لفظ «ثلاثه» شد، عبارت از همان سه نفر اوّلى است و اگر مقيّد نباشد، همين چهار تن مذكور است.

در تنقيح المقال گويد: شاميين در اصطلاح فقها، (به صيغۀ تثنيه) حلبى و 166 قاضى است و (به صيغۀ جمع) اگر مقيّد به «ثلاثه» باشد، همين دو نفر و شهيد اوّل و در تقييد به «اربعه»، سه نفر مذكور و محقّق كركى و در تقييد به «خمسه»، چهار نفر مذكور و شهيد ثانى و در تقييد به «سته»، ايشان و صاحب مدارك و به «سبعه»، ايشان و صاحب معالم و به «ثمانيه»، همين هفت تن و علائى بن الكركى و با «تسعه»، همين هشت تن و شيخ بهائى و با «عشره»، همين نه تن و شيخ حسن، پدر شيخ بهائى و با «احد عشر»، ايشان و ميسى و با «اثناعشر»، همين يازده تن و شيخ محمد، پسر صاحب معالم، است.

نگارنده گويد: مطلب در شاميين به صيغۀ تثنيه و همچنين به صيغۀ جمع نسبت به سه يا چهار تن اوّلى قدرى سهل، ولى نسبت به اين تفصيل تنقيح المقال مشكل بوده و در صورت اقتضاء، تحقيقات مقتضيه بايد معمول شود، بلكه چنانچه روشن شد، نسبت به سه نفر و چهار نفر اوّلى نيز اصطلاح رياض و تنقيح و غيره مختلف بوده و اعمال نظر لازم است.

شيرازى، از اكابر علماى اماميّۀ اوايل قرن حاضر چهاردهم هجرى، از تلامذۀ حاج ميرزا محمدحسن شيرازى آتى الترجمه، جامع معقول و منقول مى باشد. به جهت شغل پدر، به همين عنوان (شانه ساز) مشهور و مدرّسى مدرسۀ قوام شيرازى به عهدۀ او مفوّض بود؛ بالخصوص در تدريس فصول شهرتى بسيار داشت و حاشيۀ فصول هم

از آثار قلمى اوست و به سال 1332 ه‍. ق در نجف وفات يافت.

منابع: آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، ج 6، ص 164.

شاعرى است ايرانى كه در اصل تركمانى بوده و به شاه عباس اوّل (995-1037 ه‍. ق) انتساب يافت. در سال 1023 ه‍. ق در گذشته و از اشعار اوست:

اى دل! حيات خضر و ثبات جهان مخواه *** اندوه بى زوال و غم بى كران مخواه

گر خود سكندرى، پى آب خضر مرو *** عمر ابد براى غم جاودان مخواه

اسم و مشخّص ديگرى به دست نيامد.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 4، ص 2833.

شاه آبادى، ملا عبداللّه --> يزدى، ملا عبداللّٰه

167 1630. شاه آبادى، ميرزا محمدعلى بن ميرزا محمدجواد (1292-1368 ه‍. ق)

الصورة

ميرزا محمدعلى شاه آبادى تهرانى (52)

مجتهد اصفهانى، از اكابر علماى اماميّۀ عصر حاضر ما به شمار مى رود. جامع معقول و منقول و حاوى فروع و اصول مى باشد. در تهران در هر دو رشته تدريس مى فرمايد و مورد استفادۀ افاضل و مرجع تقليد جمعى از شيعه است. ترجمۀ اجمالى حال سعادت منوال آن عالم ربّانى را موافق آنچه به حسب درخواست اين نگارنده نگارش يافته، ثبت اوراق مى نمايد:

نخست از والد معظّم خود، كه از اكابر تلامذۀ صاحب جواهر و مسلّم الاجتهاده بوده، به تحصيلات علميّه پرداخت؛ سپس در اصفهان در حوزۀ درس برادر بزرگ خود، آقا شيخ احمد مجتهد معروف به «حسين آبادى اصفهانى» كه

اجتهادش پيش از بلوغ و كبر سن مصدق بوده و هم در حوزۀ آقاى ميرزا محمدهاشم چهارسوقى حاضر و تكميل مراتب علميّه نمود؛ پس در تهران به حاج ميرزا حسن آشتيانى سالف الترجمه تلمّذ نموده و سپس در نجف حاضر حوزۀ درس استدلالى آخوند خراسانى سالف الترجمه، حاج ميرزا حسين خليلى سالف الترجمه، ميرزا محمدتقى شيرازى آتى الترجمه بود تا آنكه اجتهاد و داراى قوۀ مستنبطه بودن وى محل تصديق اكابر وقت گرديد. علم معقول را نيز از شيخ المتألّهين ميرزا هاشم رشتى خوانده و از تأليفات اوست:

در فقه و اصول و عقل و جهل و نبوت و موضوعات ديگر تأليفات طريفه دارد و چنانچه از اسامى 168 آنها برمى آيد، در همۀ آنها مبتكر و چهار فقره (غير از سيم و ششم) از شش فقرۀ مذكوره در تهران چاپ شده اند. ازآن رو كه در اول ورود به تهران در خيابان شاه آباد نام آن بلده اقامت داشته است، به همين عنوان (شاه آبادى) شهرت يافته است. در موقع طبع اين اوراق در قيد حيات و مرجع استفاده و مشغول انجام همه گونه وظايف دينيّه مى باشد.

شاه بدخشانى --> ملا شاه بدخشانى

شاه برهان الدين --> برهان الدين غريب

شاه جهانگير، مير محمدهاشم --> هاشمى، سيد محمدهاشم شاه

بن موسى بن جعفر صادق عليهما السلام، علاوه بر شرافت حسب و عزّت سلسله و نسب، بسيار عالى مقام، جليل القدر، صالح، متّقى، اجود و اسخى و از محبوب ترين اولاد حضرت موسى الكاظم عليه السلام و اوثق ايشان است كه هزار بنده آزاد كرده. قبر شريفش در شيراز و مزار عامّۀ مردم بوده و به «شاه چراغ» و «سيدالسادات» معروف مى باشد.

شاه چراغ احمد بن الكاظم *** اعتق الفاً سيّد الاعاظم

محدّث معاصر، حاج شيخ عباس قمى، از كتاب شدّ الازار فى حطّ الاوزار عن زوّار المزار، كه معين الدين ابوالقاسم جنيد بن محمود بن محمد شيرازى در حدود سال 791 ه‍. ق

در مزارات شيراز و شرح حال جمعى كثير تأليفش داده، نقل كرده است كه احمد بن حضرت موسى بن جعفر عليهما السلام در ايّام مأمون مسافرت شيراز را تصميم داد كه از آنجا فيض ياب حضور مبارك حضرت رضا عليه السلام گردد و هم در آن ايّام بعد از وفات آن حضرت، او نيز در شيراز وفات يافت و يا به نوشتۀ بعضى، مقتول گرديد و قبر شريفش مختفى بود تا در زمان امير مسعود بن بدر كشف شد و قبّه اى برپا نمودند.

گويند كه بدن شريفش در قبر تر و تازه مانده و نيفسرده بود. در دست انگشترى داشته كه نقش نگينش «العزّة للّه احمد بن موسى الكاظم» بوده است. بعد از آن اتابك ابوبكر، بنايى بلندتر از اوّلى تأسيس داد؛ سپس خاتون تاش، كه زنى بوده نيكوكار و اهل عبادت، در سال 750 ه‍. ق قبّه اى 169 بس عالى درست كرد و در جنب آن، مدرسه اى عالى بنا نهاد و در جوار آن مرقدى هم براى خودش معيّن نمود.

موافق نقل معتمد، حمداللّه مستوفى در نزهة القلوب، سيد نعمت اللّه جزايرى در انوار نعمانيّه، آقاى محمدعلى كرمانشاهى در مقامع الفضل، صاحب حدائق در چند جا از لؤلؤة البحرين، ميرزا عبداللّه افندى در رياض العلماء در ذيل شرح حال سيد عبداللّه بن موسى بن احمد تصريح كرده اند بر اينكه مرقد شريف احمد بن موسى بن جعفر عليهما السلام همين مزارى است كه در شيراز موجود و به «شاه چراغ» معروف است. مضمون عبارت انوار نعمانيّه اين است كه احمد و محمد فرزندان موسى بن جعفر عليهما السلام هر دو در شيراز مدفون و محل تبرّك و زيارت شيعه است و با اين كلام انوار نعمانيّه، مابين دو قول مختلف، كه يكى نسبت دادن اين بقعۀ موجوده معروف به «شاه چراغ»، به امامزاده سيد محمد بن موسى بن جعفر عليهما السلام است، چنانچه از بعضى نقل شده و ديگرى منسوب بودن آن به امامزاده احمد بن موسى بن جعفر عليهما السلام است، چنانچه در غايت اشتهار است، قضاوت عادلانه شده و صحت هر دو قول را تأييد مى نمايد. سال وفات شاه چراغ به دست نيامد، ولى ظاهر كلام مذكور شدّ الازار آنكه در همان سال وفات حضرت رضا عليه السلام، كه 203 ه‍. ق مى باشد، بعد از آن حضرت وقوع يافته است.

منابع: قمى، شيخ عباس، الكنى والالقاب، ج 2، ص 317؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 12؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 159؛ معصومعلى شاه، طرائق الحقائق، ج 3، ص 223؛ كتب رجال.

بن سيد عبدالوهاب بن سيد عبدالقادر، لاهورى، از اكابر سلسلۀ قادريّه از فرق صوفيّه مى باشد كه از مشايخ مكّه و مدينه استفاده هاى بسيارى نمود. علم ظاهر و باطن و شريعت و طريقت را جامع بود. جدّ مذكور او حين ولادتش گفت: «در خانه چراغى پيدا شده كه خاندان ما از آن منوّر گردد»؛ اينك از همان روز به «شاه چراغ» مشتهر گرديد. از دست پدر خود خرقه پوشيد. در بيست ودويم ذى القعده سال 1068 ه‍. ق در لاهور وفات يافت. شاه جهان، پادشاه هند، قبّه اى بر سر قبر او بنا نهاد و جملۀ «سراج الاتقيا قطب معلى» مادّۀ تاريخ اوست.

منابع: لاهورى، غلام سرور، خزينة الاصفياء، ج 1، ص 172.

170 1633. شاه حسين سرپلى يا شاه حسين ولى (767-882 ه‍. ق)

پسر شيخ حسن بن حسين سهروردى، مادرش فاطمه خاتون، خواهرزادۀ شيخ صفى الدين اسحاق اردبيلى آتى الترجمه، بوده و نسبش از طرف پدر به شيخ شهاب الدين سهروردى موصول مى باشد. شيخ صفى الدين مذكور شبى در خواب پسر خود، شيخ صدرالدين، را امر كرد كه فاطمه خاتون را به شيخ حسن مذكور تزويج نمايد؛ پس شيخ صدرالدين شيخ حسن را احضار نمود و در ماه شوال 766 ه‍. ق عمّه زادۀ مذكور خود را بدو تزويج كرد و از قول پدر خود مژده اش داد كه فرزندى براى او متولد مى شود كه از اوليا خواهد بود. اينك وقت صبح، اول ماه رجب، كه ظاهراً سال 767 ه‍. ق باشد، از فاطمه خاتون پسرى متولد گرديد. شيخ حسن او را به نام پدر خود، «حسين» مسمّى گردانيد كه همين شاه حسين ولى است.

از بچگى آثار جلالت از آن فرزند ظاهر بود. در مدت پنج سال نحو و صرف و منطق و معانى و فقه و تفسير و حديث را متقن ساخت. در جفر و اعداد نيز سرآمد اهل زمان شد. كمتر كسى تاب معارضه با وى داشت. نماز شب اصلاً فوت نمى گرديد. هفت مرتبه به زيارت بيت اللّه الحرام مشرّف شد و از شيخ محمدقلى و شيخ طائى، كه از اكابر عرفاى وقت بوده اند، بهره مند گشت؛ پس به سمرقند رفته و چند سالى ملازم خدمت شيخ حسن سمرقندى بود تا به مقامى عالى رسيد و بعد از رحلت شيخ حسن جانشين وى گرديد؛ پس بار ديگر به زيارت بيت اللّه مشرّف و در مراجعت به تبريز آمد و در نزديكى پلى كه در روى مهران رود است، در كوى پل سنگين نامى از آن شهر

اقامت كرد و مكرّر به زمين مقبرۀ خود، كه باغى بوده در همانجا در سمت جنوبى رودخانه، نگاه كرده و مى گفته است: «عجب جاى شريف است».

از طرف ديگر نيز خواجه مير محمد، كلانتر تبريز، در خواب ديد كه حضرت رسالت صلى الله عليه و آله آن باغ را ابتياع مى نمايد و در جواب استفسار از سبب آن معامله، اشاره به سوى شاه حسين ولى نمودند؛ اشعار بر اينكه اين باغ براى او خريده مى شود. اينك خواجه على الصباح همان باغ را خريده و تسليم شاه حسين ولى نمود. او نيز در آنجا سكونت داشته تا به سال 882 ه‍. ق در حدود 115 سالگى وفات يافت 171 و در تكيه اى كه در همان باغ به سال 850 ه‍. ق ساخته بودند، مدفون شد و قبرش تا زمان حاضر ما باقى و به نام خودش معروف و گرداگرد آن قبرستان عمومى شده و آن قبرستان نيز به جهت انتساب او، به «قبرستان شاه حسين ولى» معروف است. آن پل مذكور سه طاقى بود.

چند سال پيش در موقع توسعه دادن رودخانه خراب شد. بعضى از تجّار تبريز يك پل پنج طاقى ديگرى در حدود پانصد متر پايين تر از آن بنا نهادند.

معلوم باشد كه همين رودخانه در اصل «مهران رود» نام داشته و از چند فرسخى شهر تبريز آمده و از وسط آن شهر به خط شرقى و غربى جريان دارد. اهالى ما، كه رودخانه را «چاى» مى گويند، لفظ «مهران» را نيز تحريف داده و آن رودخانه را «ميدان چايى» مى نامند. از تذكرة الاولياى شاه قاسم الانوار نقل است كه آن كتاب را به نام همين شاه حسين ولى شروع كرده و هم به نام وى خاتمه داده است و اين بيت نيز از آن تذكره است:

من آن شاه حسينى كه او سرپلى است *** بعين اليقين ديده ام كاو ولى است

وجه «سرپلى» گفتن او نيز از بيانات مذكوره روشن گرديد كه بعد از آمدن به تبريز در محلۀ پل سنگين نام آن شهر نزديكى پل منزل داشته است.

منابع: تبريزى، محمدامين، تاريخ حشرى؛ اطلاعات متفرقه.

شاه داعى الى اللّه، سيد نظام الدين --> داعى الى اللّه

پسر سيد ابوالقاسم، از علما و عرفاى قرن سيزدهم هجرت مى باشد كه با رضاقلى خان هدايت (متوفّى در حدود سال 1290 ه‍. ق) معاصر و معاشر بود. بعد از تحصيل علوم

متداوله به تكميل نفس و كمالات معنوى پرداخت. مورد تكريم اهل زمان و شاهزادگان بوده و از اوست:

دل ز كف رفت و نيامد به كفم دامن دوست *** قيمت وصل ندانسته خريدار شدم

ظاهراً كلمۀ «شاهد» تخلّص شعرى او بوده و «ايزدخواست» از ديهات فارس مى باشد و سال وفاتش به دست نيامد.

منابع: هدايت، رضاقلى خان، رياض العارفين، ص 456.

كندى، مشهور به «شاه رئيس»، غالى، كذّاب، ملعون و شرح حالش موكول به كتب رجاليّه است.

172 1635. شاهِ سنجان، خواجه ركن الدين محمود (... - 599 ه‍. ق)

خوافى،⁽¹⁾از اهالى سنجان از توابع خواف خراسان و از عرفا و شعراى ايران مى باشد كه به صحبت مشايخ و ارباب تصوّف مايل بود. از طرف مرشد خود، خواجه مودود چشتى، بدين لقب (شاه سنجان) اختصاص يافت. در سال 596 يا 597 يا 599 ه‍. ق وفات يافته و جملۀ «عالى زبدۀ دين شاه محمود» (597) مادّۀ تاريخ وفات وى بوده و از اوست:

علمى كه حقيقتى است در سينه بود *** در سينه بود هرآنچه درسى نبود

صد خانه پر از كتاب كارى نايد *** بايد كه كتابخانه در سينه بود

ايضاً

خواهى كه تو را رتبۀ ابرار رسد *** مپسند به هركس ز تو آزار رسد

از مرگ مينديش و غم رزق مخور *** كاين هر دو به وقت خويش ناچار رسد

منابع: ياقوت حموى، مراصد الاطّلاع، [ج 2، ص 744]؛ هدايت، رضاقلى خان، رياض العارفين، ص 158؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 4، ص 2837؛ لاهورى، غلام سرور، خزينة الاصفياء، ج 1، ص 252.

شاه طاق، محمد بن على بن نعمان --> مؤمن الطاق

از افاضل سادات انجدان از توابع قم مى باشد كه علم شريعت و طريقت را جامع بود.

ولادتش در همدان واقع و مدتى در كاشان زيست و به ارشاد مردم پرداخت. در اثر رقابت، به اسماعيلى مذهب بودنش متّهم داشتند و سلطان وقت را بر وى بشورانيدند.

اينك او نيز ناچار به پنهانى به هندوستان رفته و در دكن اقامت گزيد و از ميمنت خدمات دينى او مذهب اثناعشرى در آن سرزمين رواج يافت تا در سال 956 ه‍. ق وفات كرد و برحسب وصيّت، جنازۀ او را به عتبات نقل دادند و از اشعار اوست:

در دهر كسى كه عشق را شايد، نيست *** يارى كه دلى از او برآسايد، نيست

صد گونه ملامت كه نمى بايد، هست *** يك لحظه فراغتى كه مى بايد، نيست

173 محتمل است كه صاحب ترجمه همان شاه طاهر مذكور در ذيل باشد.

منابع: اطلاعات متفرقه.

اسماعيلى حسينى كاشانى، امامى اثناعشرى، از اكابر علماى اماميّۀ اثناعشريّه مى باشد كه از تلامذۀ محمد بن احمد خفرى سالف الترجمه بود. اخيراً در دكن هند اقامت گزيد. نظام شاه و عادل شاه و قطب شاه از ملوك هند از بركت ارشاد او مستبصر بوده و مذهب تشيّع را قبول نمودند. در مجالس المؤمنين قضايايى طريفه از وى نقل مى كند و از تأليفات شاه طاهر است:

يك قصيدۀ 56 بيتى نيز در منقبت حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام گفته كه مطلع آن، اين است:

باز وقت است كه از طبق تقاضاى ملك *** افكند بر سر ايوان چمن گل توشك

عاقبت به سال 952 يا 956 ه‍. ق احمدنگر از بلاد هند وفات يافته و هم در آنجا دفنش كردند.

منابع: آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، [ج 2، ص 406، ش 1624 و ج 3، ص 6، ذيل ش 4

و ج 4، ص 513، ذيل ش 2280 و ج 6، ص 142، ش 771 و ج 13، ص 121-122، ش 388 و ص 167-168، ش 570 و ص 175، ذيل ش 585]؛ شوشترى، نوراللّه، مجالس المؤمنين، ص 170؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 674، س 29.

عالم فاضل منشى بليغ، مشهور به «سيد كمال الدين»، مؤلف كتابى در امامت و كتابى در تاريخ و كتاب رياض الابرار و غير اينها مى باشد كه به سال 1098 ه‍. ق در اصفهان درگذشت.

منابع: آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، [ج 2، ص 331-332، ش 1320 و ج 3، ص 259، ش 966 و ج 11، ص 316، ش 1911].

شاه فقيراللّه --> آفرين، شاه فقيراللّٰه

شاه قاسم، بن سيد محمد نوربخش --> فيض بخش

شاه قاسم انوار، سيد معين الدين --> قاسم الانوار

يزدى، معروف به «شاه قاضى»، از اكابر علماى اماميّۀ اوايل قرن يازدهم هجرت بوده و از تأليفات اوست:

سال وفاتش به دست نيامد.

منابع: آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، ج 4، ص 301 و ج 5، ص 134.

معروف به «شاه محمد»، اصطهباناتى الاصل، شيرازى المسكن، از اكابر علماى اماميّۀ

اوايل قرن دوازدهم هجرت مى باشد و از تأليفات اوست:

سال وفاتش به دست نيامد.

منابع: آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، ج 1، ص 96.

شاه مرتضى، بن شاه محمود --> فيض كاشانى

پدر فيض كاشانى است.

حسينى بليانى، منجّم شيرازى، معروف به «شاه ملا»، از افاضل اواخر قرن دهم هجرت بوده و يا خود اوايل قرن يازدهم را نيز درك نموده و از تأليفات اوست كتاب جهات الرّمل (به پارسى) كه در سال 984 يا 986 ه‍. ق تأليف و به يك مقدمه و يك خاتمه و شش جهت مشتمل و هر جهت نيز حاوى چندين افق بوده و در بمبئى به نام «جهان رمل» چاپ شده است. در كشف الظّنون نيز به همين نام «جهان رمل» عنوان كرده، لكن قطعاً اشتباه مؤلف و يا كاتب است و علاوه بر تصريح ذريعه، تقسيمات مذكورۀ خود كتاب كه موافق خود كشف الظّنون نگاشته آمد، شاهد قضيه بوده و صحت لفظ «جهات» را تأييد مى نمايد.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 1، ص 913 و ج 5، ص 463]؛ آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، [ج 5، ص 295، ش 1383].

حسينى، معروف به «شاه مير»، مؤلف كتاب آداب سلطنت كه در سال 882 ه‍. ق به نام سلطان علاءالملك تأليفش داده و بعد از شانزده سال تصحيحش نموده و يك نسخه از آن به خط عبدالرحمان بن 175 محمد در همين تاريخ دويمى از موقوفات نادرشاه در خزانۀ رضويّه موجود است.

منابع: آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، ج 1، ص 20.

شاه نعمت اللّه، بن سيد عبداللّه --> ولى

شاه نقشبند، خواجه محمد --> بهاءالدين نقشبند

محدّث دهلوى، پسر عبدالرحيم، از علماى عامّۀ قرن دوازدهم هجرت مى باشد كه فضل و ورع او معروف و تمامى اوقات او در تدريس مصروف بود. از تأليفات او فتح الرحمن كه تفسير تمامى قرآن است. در سال 1179 يا 1180 ه‍. ق درگذشت. بنابر اوّل، يكى از دو جملۀ «خورشيد هند» و «شيخ اكبر ولى» و بنابر دويم، جملۀ «شيخ كريم» مادّۀ تاريخ وفات اوست.

منابع: لاهورى، غلام سرور، خزينة الاصفياء، [ج 2]، ص 373.

شاهى، آقا مليك --> امير شاهى

شرح حالش موكول به علم رجال است.

(دو شخص مذكور) مصطلح رجال مى باشند و نسبت آن به شهرى است شبام نام از بلاد يمن كه مردمانش تماماً غالى مذهب بوده و شرح حال و تحقيق ديگر مراتب موكول بدان علم شريف است.

بن محمدرضا بن محمد بن احمد بن على، علوى حسينى موسوى، مشهور به «شبّر» (بر وزن مدّت)، از اعيان و مجتهدين فقهاى اماميّه و ثقات محدّثين اثناعشريّه و عالمى است عامل عابد زاهد متّقى، داراى خصال حميده و اوصاف پسنديده، تمامى علوم شرعيّه را جامع. با آن همه مواظبت و ممارستى كه در انجام اطاعات و عبادات دينيّه از قبيل زيارت ائمّه عليهم السلام و برادران دينى و نوافل و فتوا و قضاى حوايج مسلمين و مانند اينها داشته، بازهم در اكثر علوم دينيّه از فقه و 176 حديث و تفسير و لغت و اخلاق و كلام و اصول فقه و غير آنها تأليفات سودمند و طريفۀ بسيارى دارد. در سرعت و جودت تأليف، بى نظير و در عصر خود به «مجلسى ثانى» مشهور بود. از شيخ جعفر

كاشف الغطاء و ميرزاى قمى و صاحب رياض و ميرزا مهدى شهرستانى و ديگر اكابر وقت اجازه داشت و از مصنّفات اوست:

الصورة

نومنه خط سيد عبداللّٰه شبّر (53)

بعضى سه فقره تفسير به نام وجيز و وسيط و كبير بدونسبت داده اند و محتمل است به ملاحظۀ شمارۀ بيت، كه در ذيل ذكر خواهيم كرد، تفسير كبير همان جوهر ثمين بوده و وسيط نيز همان صفوة التّفاسير باشد)؛ 5. جامع المعارف (در اخبار كه احاديث فقه و اصولين را از كتب اربعه و غيرها جمع كرده و به چهارده جلد مشتمل و همۀ آنها در حدود سيصدوپنجاه هزار بيت مى باشد)؛ 6. جامع المقال فى معرفة الرّواة والرّجال؛ 7. الجوهر الثمين فى تفسير القرآن المبين (كه سى وچهار هزار بيت است)؛ 8. حجّيّة العقل فى اثبات الحسن والقبح العقليّين (پنج هزار بيت است)؛

از خود شبّر نقل است كه از طرف حضرت موسى بن جعفر عليهما السلام مأمور به تأليف بوده و اين كثرت تصنيفات او از بركت آن حضرت مى باشد كه در خواب قلمى بدو عنايت كرده و امر به نوشتن فرمودند و مى گفته است كه پس از آن هرچه مى نويسم، از ميمنت همان قلم مبارك است. وفات شبّر به سال 1242 ه‍. ق در 54 سالگى واقع شد و در بقعۀ مباركۀ كاظميّه نزد پدرش مدفون گرديد.

منابع: مامقانى، عبداللّٰه، تنقيح المقال، [ج 2، القسم الثاني، ص 212-213، ش 7046]؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 374؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 159؛ آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة (مواضع متفرقه).

بن سيد جعفر بن سيد عبداللّه شبّر مذكور فوق، از علماى عصر حاضر ما بوده كه در بصره اقامت داشت و هم در آنجا به سال 1346 ه‍. ق وفات يافت و از تأليفات او كتاب اكسير العبادات است.

منابع: آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، ج 2، ص 278.

پدر سيد عبداللّٰه شبرّ فوق الذكر. او نيز از علماى عصر خود بود و تفسيرى بر قرآن مجيد نوشته و در حدود سال 1230 ه‍. ق وفات و در بقعۀ كاظميّه مدفون است.

منابع: آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، ج 4، ص 275.

178

شبراوى

شبراوى⁽¹⁾

قاهرى شافعى، از اكابر علماى عامّۀ قرن دوازدهم هجرت مى باشد كه در ادوار زندگانى خود به ترقيّات گوناگون موفق شد و تمامى اوقات وى در تدريس مصروف بود. در سال 1137 ه‍. ق، كه جامع ازهر على الرسم مركز علمى مذهبى شد، با وجود اكابر علما به رياست مذهبى علمى نائل و مرجع عوام و خواص گرديد. در نزد امرا و رجال دولت بسيار باجلالت و نافذالقول بود. تمامى افراد اهل علم نيز از بركت وجود وى با كمال عزّت مى زيسته اند. از تأليفات اوست:

وفات شبراوى به سال 1172 ه‍. ق در هشتاد سالگى در قاهره واقع و در مقبرة المجاورين مدفون گرديد.

منابع: سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 1098.

مكنّى به «ابوعبدالسلام»، از اكابر عرفا و صوفيّه مى باشد كه بعد از تحصيل معقول و منقول، قدم به دايرۀ سير و سلوك گذاشت. از بعضى اكابر مشايخ در مراتب طريقت شاذليّه و خلوتيّه و نقشبنديّه اجازه داشت و از آثار اوست كتاب ارشاد المريدين فى معرفة كلام العارفين كه شرح كتاب ورد السّحر سيدى مصطفى صديقى بوده و در قاهره چاپ شده است. وفات عمر در سال 1303 ه‍. ق واقع گرديد.

منابع: سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 1099.

179

شبستر

شبستر⁽¹⁾

شبسترى، شيخ ابراهيم --> سيبويه ثانى

بن امين الدين عبدالكريم بن يحيى، از اكابر عرفاى نامى مى باشد كه جامع علوم عقليّه و نقليّه بود. در عهد خود از مشاهير مشايخ اين سلسله به شمار مى رفت. در زمان اولجايتو سلطان و ابوسعيدخان در تبريز مقيم و مرجع خاصّ و عامّ بود. مير حسينى سادات هروى، كه در آن عهد در خراسان اشتهار داشته، هفده بيت مشتمل بر هفده سؤال داير بر حقايق سير و سلوك و عرفان خدمت وى فرستاد. او نيز به اشارۀ پير خود، بهاءالدين يعقوب تبريزى، در مقابل هر بيتى يك بيت در جواب آن بنگاشت.

پس از چندى به خواهش بعضى، قدرى بسط داده و ابيات و مطالب ديگرى نيز بدان افزود و مراتب حكمت و عرفان و توحيد را با عبارات فصيحه و بيانات شافيه به نظم آورده و گلشن راز ش ناميد كه بسيار مشهور و بارها در تهران و غيره چاپ شده و تبحّر عرفانى او را برهانى قاطع مى باشد و شرح هاى بسيارى بر آن نوشته اند كه اكمل آنها شرح شمس الدين شيخ محمد لاهيجى شيرازى نوربخشى مدفون در شيراز است كه نامش مفاتيح الاعجاز فى شرح گلشن راز مى باشد و از آثار قلمى شيخ محمود است:

از اشعار متفرّقۀ گلشن راز مذكور است:

اگر مشرك ز دين آگاه بودى *** كجا در دين خود گمراه بودى‌؟

نديد او از بت الاّ خلق ظاهر *** بدين علت شد اندر شرع كافر

تو هم گر زو نبينى حق پنهان *** به شرع اندر نخوانندت مسلمان

اگر روى تو باشد در كه و مه *** بت و زنّار و ترسايى تو را به

تو را تا در نظر اغيار و غير است *** اگر در مسجدى، آن عين دير است

180 نمى دانم به هر حالى كه هستى *** خلاف نفس ظاهر كن كه رستى

به باطن نفس ما چون هست كافر *** مشو راضى بدين اسلام ظاهر

ز نو هر لحظه ايمان تازه گردان *** مسلمان شو مسلمان شو مسلمان

وفات شيخ محمود به سال 718 يا 719 يا 720 يا 725 ه‍. ق در 33 سالگى در شبستر واقع و قبرش نيز تا زمان ما باقى و مزار است. از رياض السّياحة نقل است كه شيخ محمود را در كرمان نكاحى واقع شده و احفاد او در آن شهر بسيار و به «خواجگان» معروف هستند.

منابع: قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 160؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 754؛ هدايت، رضاقلى خان، مجمع الفصحاء، ج 2، ص 30؛ هدايت، رضاقلى خان، رياض العارفين، ص 231.

شافعى مدنى، به قريۀ شبلنجى نامى از ديهات مصر منسوب و از اكابر علماى عامّۀ اوايل قرن حاضر چهاردهم هجرت مى باشد كه به سال هزار و دويست و پنجاه و اند هجرى متولد شد. در ده سالگى قرآن را حفظ كرد. از شيخ محمد خضرى و ديگر اكابر وقت تفقّه نمود. به انزوا و عزلت و زيارت اهل قبور راغب بود. هيچ غنى را به جهت غناى او و يا طمع در جاه و جلال او اعتنايى نمى كرد و فقيرى را نيز به جهت فقرش تحقير نمى نمود و به ملاحظۀ پاره اى خصال حسنه از علم و عمل و غيره احترامش مى كرد.

كتاب نور الابصار فى مناقب آل بيت النّبىّ المختار، كه بارها در مصر و قاهره چاپ شده، از تأليفات او و يكى از مدارك كتاب ديوان المعصومين اين نگارنده است. در باب حضرت باقر عليه السلام از همان كتاب روايت كرده است كه آن حضرت از جابر بن عبداللّه

انصارى جريان امر مابين حضرت على عليه السلام و عايشه را استفسار فرمود. جابر به عرض رسانيد كه روزى نزد عايشه رفته و پرسيدم كه در حق حضرت على عليه السلام چه مى گويى‌؟ عايشه قدرى در انديشه شده، پس سر برآورده و گفت:

اذا ما التبر حُكَّ على محكِّ *** تبين غشه من غير شك

و فينا الغش والذهب المصفى *** و على بيننا شبه المحك

منابع: شبلنجى، مؤمن، نور الابصار فى مناقب آل بيت النّبّى المختار.

يا نامش «دلف بن حجدر» و يا «محمد بن خلف» مى باشد. اصلش خراسانى، ولادتش سامره يا بغداد، شهرتش «شبلى»، 181 كنيه اش «ابوبكر»، مذهبش مالكى يا امامى، نشو و نماى وى بغداد و از مشاهير عرفا و صوفيّه است. در بدايت حال والى دماوند بود. در اثر عقل متينى كه داشته، از طرف سلطان وقت به سمت سفارت نزد خليفه به بغداد رفت. بعد از ورود به عراق از بركت بقاع متبرّكۀ آن سرزمين، به دست خير نساج و يا جنيد بغدادى توبه كرد. از اهالى دماوند حلّيّت خواست و عاقبت به مقامى بس عالى عرفانى رسيد. در فنون طريقت بى بدل و در زهد و تجرّد ضرب المثل شد. در ماه رمضان ديگر بيشتر به عبادت و اطاعت مشغول مى گرديد و مى گفت كه خدا اين ماه را معظّم شمرده و من بايد به طريق اولى تعظيمش نمايم. با جنيد بغدادى، منصور حلاّج و ديگر مشايخ صحبت داشته و نوادر و اشعارى بدو منسوب دارند كه از آن جمله است:

ليس تخلو جوارحى منك وقتا *** هى مشغولة بحمل هواكا

ليس يجرى على لسانى شيىء *** علم اللّه ذا سوى ذكراكا

و تمثلت حيث كنت بعينى *** فهو ان غبت او حضرت تراكا

از كلمات اوست: «العارف لايكون لغيره لاحظا و لا لكلام لغيره لافظا و لايرى لنفسه غير اللّه حافظا». اين گونه كلمات طريفۀ او بسيار و بسط آنها خارج از وضع اين عجاله

مى باشد. چنانچه اشاره شد، تسنّن و تشيّع شبلى محل خلاف است. ابن خلّكان، مالكى مذهبش مى داند؛ قاضى نوراللّه شوشترى به تشيّع و امامى مذهب بودن، بلكه متعصّب بودن وى در اين مذهب تصريح مى نمايد؛ محدّث نيشابورى گويد (بنا به نقل روضات) كه شبلى روز غدير خم به سادات علوى تبريك مى گفت.

گويند كه عمران بغدادى از فقهاى عامّه، شبلى را به جهالت منتسب داشته و مردم را از ديدار كردنش مانع مى شد تا آنكه روزى در اثناى راه با وى تصادف كرد و كسان خود را گفت كه چيزى از شبلى بپرسند تا جهالت وى معلوم گردد؛ پس پرسيدند كه زكوة پنج شتر چيست‌؟ گفت: «در مذهب شما (اهل ظاهر) يك گوسفند است، ولى در مذهب ما (اهل حقيقت) همه را بايد به فقرا بدهند». گفتند: «امام و مقتداى تو در اين مسئله كيست‌؟» گفت: «اميرالمؤمنين على عليه السلام كه هنگام نزول «مَنْ ذَا اَلَّذِي يُقْرِضُ اَللّٰهَ قَرْضاً حَسَناً» (بقره، 24(5) تمامى مايملك خود را به حضور مبارك حضرت رسالت صلى الله عليه و آله آورد. آن حضرت فرمودند: يا على! چيزى براى عيال خودت باقى نگذاشته اى.

عرض كرد: خدا و پيغمبر خدا مرا كافى و بسنده است»، 182 انتهى. اگر اين قضيه نيز دليل تشيّع شبلى نباشد، مؤيّد قوى به شمار مى رود.

وفات شبلى در ماه ذى الحجۀ سال 334 يا 335 يا 342 ه‍. ق در بغداد واقع شد. در مقبرۀ خيزران مدفون گرديد. بنابر قول سيّمى، جملۀ «ولى اللّه بوبكر» و بنابر قول اوّلى نيز يكى از دو جملۀ «محرم ولى» و «صديق مكمل» مادّۀ تاريخ اوست. در شب وفاتش از اوّل تا آخر اين اشعار را مى خوانده است:

كل بيت انت ساكنه *** غير محتاج الى السُرَج

وجهك الميمون حجتنا *** يوم يأتي الناس بالحجج

و مريض انت عائده *** قد اتاه اللّه بالفرج

گويند در حال حيات شبلى خبر وفاتش منتشر شد. جمع بسيارى براى تشييع و نماز جنازه بر درش حاضر شدند. از صورت قضيه خنديده و گفت: «عجب كارى است كه مردگان بر جنازۀ زنده مى آيند».

منابع: قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 160؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 159؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 199؛ شوشترى، نوراللّه، مجالس المؤمنين، ص 128؛ نقدى، جعفر بن محمد، منن الرحمان في شرح وسيلة الفوز والامان في مدح صاحب العصر والزمان، ج 4، ص 2841؛ فرصت شيرازى، محمد نصير، آثار عجم، ص 67.

دمشقى شبلى حنفى، مكنّى به «ابوعبداللّه»، ملقّب به «بدرالدين»، پدرش رئيس شبليۀ دمشق بود. خود محمد از ابوحيّان و بعضى ديگر اخذ مراتب علميّه نمود. در سال 775 ه‍. ق متصدى قضاوت طرابلس بود. كتاب آكام المرجان فى احكام الجانّ‌، كه در قاهره چاپ شده، از تأليفات اوست. آن كتاب اخبار و احوال و كيفيّت خلقت جن را حاوى و به 140 باب محتوى مى باشد. وفات محمد به سال 769 ه‍. ق در 57 يا 59 سالگى در همان ايّام قضاوت طرابلس واقع گرديد.

منابع: سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 1101.

183 1653. شبلى، نعمانى هندى (... - 1322 ه‍. ق)

در اوايل قرن حاضر چهاردهم هجرت از علماى اسلامى هند بود. در بلاد اسلامى سياحت ها كرده و از مقتضيات عصر اطلاعات كافى به هم رسانيد. هر سه زبان عربى و فارسى و هندى را خوب مى دانست و از تأليفات اوست:

نعمانى در سال 1322 ه‍. ق درگذشت.

منابع: سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 1101.

(سه شخص مذكور) مصطلح علم رجال مى باشد و شرح حال ايشان موكول بدان علم شريف است.

شجاعى، محمد بن محمود --> سره مرد

(پنج شخص مذكور) مصطلح علم رجال و رجوع بدانجا شود.

يا زيد بن محمد بن يونس، مكنّى به «ابواسامه»، معروف به «شحّام» (بر وزن عطّار به معنى پيه فروش)، از ثقات اصحاب حضرت صادق و حضرت كاظم عليهما السلام بود. روايات بسيارى در جلالت وى وارد است. چنانچه اشاره شد، نام پدرش «يونس» و يا «محمد بن يونس» بوده و «يونس» گفتن من باب نسبت به جدّ مى باشد. اينكه فاضل محدّث معاصر، پدر زيد را «يوسف» نوشته، مأخذى از كتب رجاليّه نداشته، بلكه اصلاً زيد بن يوسف نامى، دسترس ما نگرديد.

منابع: كتب رجاليه.

(به كسر اوّل و تشديد ثانى) موكول به رجال است.

يا احمد بن فارس بن يوسف بن منصور لبنانى، معروف به «شدياق»، از افاضل اوايل قرن حاضر چهاردهم هجرت 184 مى باشد و از تأليفات اوست:

وفات شدياق به سال 1887 م در 83 سالگى، كه در حدود 1304 ه‍. ق مى باشد، در استانبول واقع شد و به حسب وصيّت، جنازۀ او را به بيروت نقل و در مقبرۀ حازميه در

دامنۀ كوه لبنان دفن كردند.

منابع: سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 1104.

بن احمد بن علوان بن عبداللّه، حلبى شافعى، معروف به «شراباتى» كه در زبان اهل شام مشربه ساز را گويند. عالمى است فاضل محدّث، از مشاهير محدّثين حلب كه فقه و اصول و تفسير و حديث و عقايد و ديگر علوم متداوله را از پدر خود و ديگر اكابر عصر خود فراگرفت. در سال 1136 ه‍. ق يازده روز بعد از وفات پدرش نابينا شد.

بازهم بيش از پيش به علم حديث اشتغال داشت و از تأليفات اوست:

وفات شراباتى در سال 1178 ه‍. ق در بيست وهفتم جمادى الاولى واقع گرديد.

منابع: مرادى، محمدخليل، سلك الدرر في اعيان القرن الثاني عشر، ج 3، ص 63.

بن فضلعلى بن عبدالرحمان بن فضلعلى، معروف به «فاضل شرابيانى»، از متبحّرين علماى اماميّه و فقهاى اثناعشريّۀ قرن حاضر چهاردهم هجرى مى باشد. عالم عامل ربّانى، فقيه كامل سبحانى، اصولى رجالى، معقولى منقولى، در مكارم اخلاق طاق و شهرۀ آفاق، از اعاظم تلامذۀ شيخ مرتضى انصارى سالف الترجمه بود. مدتى نيز به حاج سيد حسين كوه كمرى آتى الترجمه و بعضى از اجلاى ديگر تلمّذ نمود. بعد از وفات علاّمۀ كوه كمرى، كه رياست و مرجعيّت عمدۀ حوزۀ علميّۀ 185 نجف در عهدۀ حاج ميرزا محمدحسن شيرازى آتى الترجمه بوده، صاحب ترجمه مشغول تدريس و مرجع تقليد جمعى بود تا آنكه بعد از وفات علاّمۀ شيرازى، مرجع تقليد اكثر فرقه محقّه و استفادۀ اكابر و افاضل علماى وقت گرديد؛ بالخصوص در اصول كه بحرى بوده بى پايان.

الصورة

فاضل شرابيانى (54)

از بعضى از اجلّه در تبحّر اصولى وى مسموع افتاد كه اگر كتاب هاى اصولى را تماماً به دريا بريزند، علاّمۀ شرابيانى از حفظ خاطر، همۀ آنها را املا مى كند. در نظر ملّت و دولت و ملوك وقت بسيار محترم و سلطان عثمانى همواره طالب خوشنودى و رضاى خاطر وى بود. هم اجازه داده بوده كه هر روز چهل كلمه تلگرافاً با سلطان مكالمه نمايد. از تأليفات شرابيانى است:

وفات شرابيانى بين الطلوعين روز جمعه هفدهم رمضان 1322 ه‍. ق در 77 سالگى در نجف اشرف واقع شد و جملۀ «يرحم اللّه جناب الفاضل» و همچنين «لقد غاب النبى محمد» مادّۀ تاريخ وفات آن عالم ربّانى مى باشد. ناگفته نماند در سال 1357 ه‍. ق حكومت عراق تعمير مشهد مقدّس مرتضوى را تصميم داد. مى خواستند خلل و فرجى را كه در اطراف حرم مطهّر براى دفن اموات تهيه شده بود، مسدود نمايند. در آن اثنا چندى از قبور و ابدان اموات پيدا شد. از آن جمله يكى هم جسد شريف علاّمۀ شرابيانى بود كه ديدند در آن مدت سى وپنج سال كه از تاريخ وفاتش 186 تا آن موقع بوده، سلامت مانده و اصلاً تغييرى نكرده و هيچ عضوى متلاشى نشده است، بلكه كفن نيز پوسيده نبوده و چون هواى خارج به كفن نرسيده، تغييرى يافته، ولكن در بدن شريف اصلاً تغييرى پديد نيامده است؛ پس كفن را تجديد و قبر را تعمير نمودند.

منابع: خوانسارى، محمدمهدى، احسن الوديعة، ج 1، ص 176؛ اطلاعات متفرقه.

خورى شرتونى لبنانى، نزيل بيروت، از مشاهير ادبا و خطباى سوريه مى باشد كه نسبت به لغت عربى اهتمام تمام داشت. قسمت عمده از ادوار زندگانى خود را در تعليم و تدريس آن به كار برده و از تأليفات اوست:

همۀ آنها در قاهره و بيروت و غيره چاپ شده اند. وفات شرتونى به سال 1912 م و در حدود سال 1289 ه‍. ش (غرفط) در ديهى شياح نام از سواحل بيروت واقع گرديد.

منابع: سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 1112.

شرجى

شرجى⁽²⁾

شرجى زبيدى يمنى، حنفى، مكنّى به «ابوالعباس»، ملقّب به «زين الدين» يا «شهاب الدين»، از علماى 187 عامّۀ اواخر قرن نهم هجرت بوده و از تأليفات اوست:

منابع: سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 1113.

مصطلح علماى رجال مى باشد. «خميس»، به عربى، سپاه و لشكر را گويند كه به نام «مقدمة الجيش»، «ميمنه»، «ميسره»، «ساق» يا «ساقه» و «قلب»، به پنج قسمت منقسم مى باشد. شرطه (به ضمّ اوّل) همان مقدمة الجيش را گويند كه منتخب، اوّلين دستۀ لشكر، به ساير لشكريان مقدم، حاضر جنگ و محاربه و دفع دشمن بوده و مهيّاى مرگ خودشان مى باشند و آن از «شرط» (بر وزن قمر) - به معنى علامت و تهيّؤ - اشتقاق يافته است «فَقَدْ جٰاءَ أَشْرٰاطُهٰا» (محمد، 1(8).

ايشان براى معرفى بر دشمن، علامات مخصوصى براى خودشان تخصيص داده و مهيّاى مرگ هستند و در مقام نسبت به آن «شرطى» (بر وزن تركى يا جهنى) گويند.

اينكه بعضى گفته اند كه «شرط»، فرقه اى است از اعوان و حكام و سلاطين كه از ديگر لشكريان مقرّب تر باشد، راجع به همين معنى است يا خود از شرط (به سكون ثانى) به معنى معروف اخذ شده كه با امام شرط بهشت مى كنند؛ چنانچه حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام نيز بديشان فرمود: «من با شما شرط و عهد بهشت مى كنم، نه شرط طلا و نقره».

بالجمله، عدۀ شرطة الخميس در زمان آن حضرت پنج يا شش هزار بود كه جلالت فوق العاده داشتند. سلمان، ابوذر، مقداد، عمّار، سهل بن حنيف انصارى، عثمان بن حنيف انصارى، جابر انصارى، اصبغ بن نباته، سهل بدرى، ابوسنان نيز به موجب بعضى از آثار دينيّه، از جملۀ ايشان بوده اند.

مصطلح رجال و نسبت آن به قبيلۀ بنى شرعب از بطون حمير به قلعۀ شرعب نامى 188 از

يمن يا به موضع شرعبيّه نامى است از بلاد تغلب و تحقيق مراتب موكول به كتب رجاليّه است.

شرف

شرف⁽¹⁾

شاعرى است قزوينى، از شعراى عهد شاه تهماسب صفوى كه تقرّبى بسزا داشته و اخيراً با سنّى بودنش متّهم كردند و محض به جهت انتساب به پدرش، كه به «قاضى جهان» معروف بوده، او را «شرف جهان» نيز گويند. اشعارش آبدار و پرمعنى بوده و از اوست:

مى وزد مشك بار باد بهار *** ساقيا! خيز و جام باده بيار

خوش بود باده خاصه موسم گل *** خوش بود خاصه گل به فصل بهار

در سال 968 ه‍. ق وفات يافت.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 4، ص 2848.

شرف، عبداللّٰه بن فضل اللّٰه --> وصّاف

شرف الاسلام، يحيى بن حسن --> ابن بطريق، يحيى بن حسن

شرف اصفهانى، فضل اللّه --> شرف الدين شقروه

شرف تبريزى، حسن بن محمد --> شرف الدين رامى

شرف جهان --> شرف

شرف الدين، احمد بن شيخ بلخى --> شرف الدين منيرى

شرف الدين، احمد بن على --> بونى

189 1663. شرف الدين، احمد بن موسى بن يونس (... - 622 ه‍. ق)

اربلى الاصل، موصلى الولاده، ابوالفضل الكنيه، شرف الدين اللّقب، شافعى المذهب، از اكابر فقهاى شافعيّه، مرجع استفادۀ افاضل و از اساتيد قاضى ابن خلّكان بود. مدتى در اربل، پس در موصل تدريس نمود و از تأليفات اوست:

به سال 622 ه‍. ق، كه سال فوت ناصرلدين اللّه عباسى است، در 47 سالگى وفات يافت.

منابع: ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 33.

شرف الدين اربلى --> شرف الدين، احمد بن موسى بن يونس

1664 و 1665. شرف الدين، اسماعيل بن ابى بكر (... - 837 ه‍. ق)

بن عبداللّه بن محمد يا على بن عطيه، يمنى حسينى مقرى شافعى، معروف به «ابن المقرى»، عالم بلاد يمن، در فقه و فنون ادبيّه و علوم عربيّه ماهر و در غايت جودت و ذكاوت بود. تأليفات طريفه دارد:

نيز از بدايع افكار شرف الدين، موافق آنچه در كشف الظّنون گفته، پنج بيت است كه اگر از اوّل تا آخر خوانده شود، مدح است و در عكس آن، كه از آخر به طرف اوّل بخوانند، دلالت بر مذمّت مى كند. وفات شرف الدين به سال 837 ه‍. ق در 62 يا 72 سالگى واقع گرديد.

ناگفته نماند در كشف الظّنون گويد: كتاب عنوان الشّرف مذكور كتابى است بديع الوصف در مجلّدى كوچك. سبب تأليفش آن بوده كه مؤلف حرصى قوى در قضاوت داشت.

اهتمام تمام به كار مى برد كه بعد از فيروزآبادى صاحب قاموس، به هر وسيله كه باشد، آن مقام را اشغال نمايد. چون صاحب قاموس كتابى براى سلطان اشرف، صاحب بلاد يمن، 190 تأليف داد كه اوّل تمامى سطور آن حرف الف بود و به همين جهت، مورد حيرت و جالب نظر دقت سلطان گرديد، شرف الدين نيز همين كتاب عنوان الشّرف را در فقه تأليف داد و كلمات آن را با رنگ سرخ و سياه به طورى مرتّب گردانيد كه علاوه بر فقه، چهار علم ديگر نحو و تاريخ و عروض و قوافى نيز از آن استخراج مى شود؛ چنانچه كلمۀ اوّل سطور با رنگ سرخ علم عروض، بعد از آن نيز با رنگ سرخ تاريخ دولت بنى رسول، بعد از آن نيز با رنگ سرخ نحو و اواخر سطور نيز قوافى بوده و مجموع روى هم رفته، كلمات و سطور آن نيز، كه بى ملاحظۀ سرخى و سياهى كلمات به طور معمولى كتاب خوانده شود، علم فقه مى باشد.

شرف الدين در اين فن مبتكر بوده و گوى سبقت از ديگران ربوده است. بنابر نقل كشف الظّنون، سيوطى نيز كتاب النّفحة المكّيّة را در يك جزوه در ظرف يك روز به همين رويّه تأليف داد. قاضى بدرالدين دمياطى محمد معروف به «ابن كميل» (متوفّى به سال 878 ه‍. ق) كتابى به همان نمط تأليف داده و دو علم ديگر نيز بدان افزوده است كه از مجموع آن، هفت علم استخراج مى شود. نگارنده گويد: ملا فرج اللّه حويزى سالف الترجمه از علماى اماميّه نيز به مجرّد استماع اوصاف كتاب عنوان الشّرف، بدون اينكه آن را ديده باشد، كتابى ديگر به نام تذكرة عنوان الشّرف تأليف داده است و رجوع به عنوان حويزى، ملا فرج اللّٰه بن محمد نمايند.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 2، ص 1175 و ج 5، ص 216]؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 161؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 114؛ سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 248.

بن محمد بن محمود بن احمد، علوى حسينى، جرجانى المولد، شرف الدين اللّقب، ابوابراهيم الكنيه، از مشاهير اطبّاى اسلامى اوايل قرن ششم هجرت مى باشد كه زمان خلافت مستظهر و مسترشد و راشد (487-530 ه‍. ق) و اوايل خلافت مقتفى (530-555 ه‍. ق) از خلفاى عباسيّه را دريافته و در خدمت قطب الدين محمد بن انوشتكين و پسرش، اتسز، كه اوّلين و دويمين ملوك خوارزمشاهيان بوده اند، به

وظايف طبابت قيام نموده و مورد عنايت بى نهايت گرديد. معالجات بديع و نادر از وى به ظهور پيوست و به شهادت تأليفات برجسته كه دارد، مقنّن قانون طبابت و مجدّد رسوم معالجت مى باشد. در جرجان با بعضى از تلامذۀ شيخ ابوعلى سينا نيز صحبت 191 داشته و عاقبت به مرو رفت و در دربار سلطان سنجر سلجوقى با عزّت زيسته و مشغول تدريس و تأليف بود تا به سال 531 يا 535 ه‍. ق در مرو وفات يافت و از تأليفات اوست:

منابع: فيلسوف الدوله، عبدالحسين، مطرح الأنظار في تراجم اطباء الاعصار والامصار، ج 1، ص 206؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 3، ص 1777 و ج 4، ص 2849.

شرف الدين اصيلى، يحيى --> اصيلى، شيخ شرف الدين يحيى

شرف الدين بوصيرى، محمد بن سعيد --> بوصيرى، ابوعبداللّه

شرف الدين جرجانى --> شرف الدين، اسماعيل بن حسن

شرف الدين، حسن شفايى --> شفايى

شرف الدين، حسن بن محمد رامى --> شرف الدين رامى

شرف الدين، حسن بن محمد --> طيبى

شرف الدين حموى، هبة اللّه --> ابن بارز

از شعراى نامى تبريز و لقب و تخلّص شعرى او «رامى» و «شرف» و «شرف الدين» مى باشد كه به «شرف تبريزى» معروف و در عهد شاه منصور بن مظفّر، آخرين پادشاه آل مظفّر، كه در سال 795 ه‍. ق در محاربه با امير تيمور كشته شده، ملك الشعراء عراق بوده و از تأليفات اوست:

آن را نيز براى سلطان اويس مذكور تأليف و به منوال حدائق السّحر رشيد و طواط مى باشد، بلكه به نوشتۀ بعضى از اهل فضل، شرح حدائق السّحر است و نام حقائق الحدائق نيز، كه از كشف الظّنون نقل شد، همين معنى را تأييد مى نمايد و در آخر همين كتاب گويد:

هميشه تا بود افلاك و انجم *** معزّالدين اويس بن حسن باد

يك نسخۀ خطّى از همين كتاب به شمارۀ 268 قفسۀ مدرسۀ صدر در كتابخانۀ مدرسۀ سپهسالار جديد تهران موجود است. وفات شرف الدين در سال 795 ه‍. ق واقع گرديد.

منابع: آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، [ج 6، ص 284، ش 1542 و ج 9، ص 511، پاورقى ش 2867 و ج 22، ص 40، ش 5955 و ص 376، ش 7520]؛ حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 1، ص 672 و ج 5، ص 286]؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 4، ص 2849.

شرف الدين سخاوى --> سخاوى، على بن اسماعيل

شرف الدين سعدى --> سعدى، شيخ مصلح الدين

شرف الدين شفايى، حسن اصفهانى --> شفايى

مغربى اصفهانى، ملقّب به «شرف الدين»، معروف به «شقروه» و «شرف اصفهانى»، از عرفا و شعراى ايران مى باشد كه به مناسبت حاضرجوابى و بديهه گويى و تيززبانى، ملك الشعراى عصر خود بود. كتاب اطباق الذّهب فى المواعظ والخطب از اوست كه به امر بعضى از اولياءاللّه در مقام معارضه با كتاب اطواق الذّهب زمخشرى تأليفش داده است. اين كتاب به صد مقاله در پند و مواعظ و شرح حال اصناف خلايق مشتمل و در

لاهور و بيروت و مصر و قاهره چاپ شده و دو نسخۀ خطّى آن نيز به شمارۀ 3348 و 3350 در كتابخانۀ مدرسۀ سپهسالار جديد تهران موجود است.

اما لفظ «شقروه»، كه شهرت صاحب ترجمه است، به نوشتۀ اكثر، با شين و قاف است، ولى از تاريخ گزيده «شفروه» نقل شده كه به عوض قاف حرف فاء باشد. از تذكرۀ دولتشاهى نيز سفروه نقل شده كه با فاء و سين باشد و ظاهر بعضى، تردّد اين لغت مابين «شقروه» و «شقوره» مى باشد و به هرحال، وجه اين شهرت به دست نيامد. در رياض العارفين تحت عنوان 193 «شرف اصفهانى» گويد كه او شرف الدين فضل اللّه است و او را از شفرده من مضافات اصفهان دانند كه آن را «پزدو» نيز گويند. نگارنده گويد: ظاهر، آن است كه شرف الدين فضل اللّه، كه در رياض العارفين مى باشد، همين صاحب ترجمه، شرف الدين عبدالمؤمن، است كه در يكى از دو نام مذكور او به هر وسيله كه هست، اشتباه شده، ولكن «عبدالمؤمن» بودن نام او اقرب به صحت است. از اشعار شقروه است:

اگر زاهدانند و گر عارفانند *** همه مرد مزدند و مرد خدا كو؟

مرا لايق سوختن مى شمارى *** اگر صادقى آتش و بوريا كو؟

خدايا! از آن خوان كه از بهر خاصان *** نهادى، نصيب من بينوا كو؟

اگر رحمت الا به طاعت نبخشى *** پس اين بيع خوانند، جود و عطا كو؟

اگر در بها زهد خواهى ندارم *** و گر بى بها مى دهى بهر ما كو؟

ايضاً

از تقاضاى وصالش خامشيم *** اين خموشى هم تقاضايى خوشى است

ايضاً

مسلمانان به مستورى ميازاريد مستان را *** بترسيد از قضاى بد كه من هم پارسا بودم

سلطان طغرل بن ارسلان را نيز مدايحى گفته و از آن جمله است:

پيش سلطانند در فرمان برى *** آدمى و وحشى و ديو و پرى

طغرل آن كز هفت سلطان دارد او *** تاج و تخت و افسر و انگشترى

مطرب و طبّاخ و نعل و كاتبش *** زهره و خورشيد و ماه و مشترى

باد و خاك و آب و آتش بر درش *** حاجب و دربان و پيك و لشكرى

سال وفات شقروه به دست نيامد، لكن در اواسط قرن دهم هجرت مى زيسته است.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 5، ص 630، در آنجا به جاى كلمه «شقروه»، «شفروه» آمده است]؛ هدايت، رضاقلى خان، رياض العارفين، ص 584؛ سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 130؛ افندى، فهيم، سفينة الشعراء، ص 65؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 4، ص 2849.

شرف الدين شولستانى --> شرف الدين، على بن حجة اللّه

بريدى آبى، فاضل متبحّر امامى مذهب، از معاصرين شيخ منتخب الدين (متوفى به سال 585 ه‍. ق) و از تأليفات اوست:

194 1. الاعزاب فى الاغراب؛ 2. الامامة و نقضه و نقض نقضه؛ 3. بيان الشّرايع؛ 4. الحدود الحقائق؛ 5. عين الحقائق؛ 6. معيار المعانى؛ 7. نهج الصّواب.

سال وفاتش به دست نيامد.

منابع: شيخ حر عاملى، امل الآمل، [ج 2، ص 134، ش 382]؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 330.

شرف الدين طيبى، حسن بن محمد --> طيبى، حسن

ملقّب به «سيد شرف الدين»، ابن سيد يوسف جبل عاملى موسوى كه نسبت شريفش از هر دو طرف پدر و مادر، به حضرت امام موسى بن جعفر عليهما السلام موصول است. از اكابر علماى اماميّۀ عصر حاضر ما مى باشد كه در فقه و حديث و رجال و شعر و ادبيّات و اصول مذهب و ديگر مراتب علميّه و كمالات نفسانيّه طاق و شهرۀ آفاق و مايۀ افتخار شيعه بر ديگر فرق اسلامى، بلكه اسلام بر ملل ديگر مى باشد. ولادتش به سال 1290 ه‍. ق (غرص) در كاظمين واقع شد. پس از آنكه ادبيّات و مقدمات علوم دينيّه را از والد معظم خود و ديگر اكابر وقت فراگرفت، براى تحصيل فقه و اصول و ديگر علوم اسلاميّه به نجف رفت و در حوزۀ درس آخوند خراسانى، سيد كاظم يزدى، شريعت اصفهانى، صاحب اتقان المقال (شيخ طه) و ديگر اكابر، كه شرح حال هريكى در موقع مقتضى از اين كتاب مذكور است، حاضر گرديد تا به اجازۀ اجتهادى مفتخر و

در حدود سى سالگى به جبل عامل عازم شد.

الصورة

سيد شرف الدين عاملى (55)

به فاصلۀ ده سال در حدود چهل سالگى به مرام استفاده از مراتب علميّۀ افاضل مصر، رهسپار آن ديار گرديد. در محضر شيخ محمد بن عبدالحى كتابى ادريسى و شيخ سليم بشرى، رئيس جامع ازهر، مشغول استفادۀ علميّه شد. به فاصلۀ دو سال در اوايل سال 1333 ه‍. ق (غشلج) به عزم عتبه بوسى حضرت ختمى مرتبت صلى الله عليه و آله عازم مدينۀ منوّره گرديد. پس از انجام وظايف مقرّرۀ زيارت آن آستان ملايك پاسبان، باز به جبل عامل مراجعت و به وعظ و خطابه و ارشاد و اصلاح امور مسلمين اشتغال يافت. در اين اثنا به مرام استقلال جبل عامل و بيرون آوردن آن از تحت تسلط حكومت دولت عثمانى، كه در آن اوان مورد بحث و مذاكره بوده، به اتفاق ملّيّون با جدّى كافى داخل مذاكره با آن دولت شد تا آنكه پيش از حصول مرام، آتش جنگ عمومى شعله ور و شرارۀ آن به تمامى جهات عالم رسيد و پس از خاتمۀ جنگ، لبنان و جبل عامل به موجب معاهده، تحت قيمومت فرانسه قرار گرفت، ولى ملّيّون بدين امر راضى نبودند و عدم رضايت خودشان را به نام استقلال طلبى اظهار مى نمودند.

195 در اين ميان سيد شرف الدين به مرام تساوى حقوق شيعه و سنّى، با رجال سياسى فرانسه در جبل عامل مشغول مذاكره شد؛ در نتيجه، به مساوى بودن هر دو فرقه در جبل عامل، نسبت به جميع امور حقوقى موفق گرديد؛ با وجود اين، صلاح را در آن مى ديد كه از ملّيّون جدا نشود و براى استقلال جبل عامل و الحاق آن به شامات داخل در نهضت ايشان گردد.

اينك به سال 1920 م (در حدود 1299 ه‍. ش) به اتفاق ايشان تمامى علما و رؤسا و

نمايندگان طبقات مختلفه را دعوت كرد و براى قيام بر ضد دولت فرانسه با ايشان به مشاوره پرداخت؛ در نتيجه، اعلاميه اى صادر نمود كه متضمن تجزيۀ جبل عامل از لبنان و الحاق آن به ملك فيصل در شامات مى بود. چون دولت فرانسه متوجه شد كه سبب اين نهضت، طرفداران ملك فيصل است، اينك فيصل و سيد شرف الدين و رؤساى ملّيّون جبل عامل را به فلسطين تبعيد نمود. به فاصلۀ دو سه ماهى ملك فيصل به دستيارى دولت انگليس به پادشاهى عراق منصوب شد. سيد شرف الدين نيز به مصر عازم و در سال 1338 ه‍. ق (غشلح) داخل قاهره گرديد و به فاصلۀ چند ماهى باز به فلسطين رفته و درخصوص عفو عمومى نهضت كنندگان ملّيّون به واسطۀ مكاتبه داخل مذاكره با دولت فرانسه شد تا آنكه رقم عفو عمومى و اجازۀ مراجعت ايشان به جبل عامل صادر گرديد.

سيد شرف الدين با قوم و عشيرۀ خود و ديگر نهضت كنندگان با نهايت احترام و عزّت 196 وارد جبل عامل گرديدند. در روز ورود، هريك از شعرا و ادبا، قصايدى غرّا انشا نمودند. سيّد نيز مشغول تأليف و ديگر وظايف دينيّه بود تا به سال 1356 ه‍. ق (غشنو) عزيمت عراق و ايران داده و مدتى در بغداد و كربلا و نجف و تهران و مشهد مقدّس رضوى اقامت كرد و اكابر بسيارى از هر ديارى علاقه مند وى گرديدند. به فاصلۀ يك سال باز به جبل عامل برگشته و مدرسه اى به نام «جعفريّه» تأسيس نمود و در سال 1361 (غش سا) نيز دو مدرسۀ ديگر به نام «نادى» و «نادى البنات» بنا نهاده و مشغول تدريس و تأليف شد و به تأليفات طريفه موفّق گرديد:

اين كتاب [المراجعات] در مذاكرات كتبى مذهبى و در ايجاد فكر اتحاد اسلامى بى نظير و جواب سؤالات شيخ الاسلام مصرى است و سه مرتبه در صيدا چاپ و ترجمۀ فارسى آن نيز، كه از سردار كابلى سالف الترجمه است، در سال 1324 ه‍. ش (غشكد) در تهران به طبع رسيده است. مصنّف و مترجم هر دو فعلاً، كه محرّم سال 1368 ه‍. ق (غش سح) و مشغول طبع اين اوراق هستيم، در قيد حيات هستند. نگارنده نيز بعد از تقديم تشكرات لازمه، كه عموم مسلمين را رهين قلم خودشان فرموده اند، موفقيّت

خدمات دينيّۀ ايشان را از درگاه خداوندى مسئلت مى نمايد.

منابع: ديباچه ترجمۀ مذكور؛ اطلاعات متفرقه.

شرف الدين، عبداللّه بن فضل اللّه --> وصّاف

شرف الدين، عبداللّه بن محمد --> ابن ابى عصرون

شرف الدين عراقى --> شرف الدين، قلندر

شرف الدين، على بن اسماعيل --> سخاوى، على بن اسماعيل

از سخنوران نامى و مشاهير اهل فضل و استاد وحشى بافقى مى باشد كه از يزد به شيراز رفته و به تحصيل علم پرداخت؛ پس به هند رفته و محل توجه اكابر گرديد. بعد از مراجعت، در دربار شاه تهماسب صفوى 197 (930-984 ه‍. ق) تقرّب يافت. در واقعۀ قتل بايزيد، پسر سلطان سليم، با چهار پسرش، اين رباعى را در قزوين گفته و به نظر شاه رسانيد و مورد اكرام شاهانه گرديد:

دست ستم سپهر بيدادنما *** سرپنجۀ فتنه داشت از پنج بلا

چون دعوى زور پنجه با بخت تو كرد *** اقبال تو ساخت دستش از پنجه جدا

ايضاً

آن آهوى رميده قدم بر سرم نهاد *** امّا دمى كه سبزه ز خاكم دميده بود

سال وفاتش به دست نيامد.

منابع: آيتى، عبدالحسين، تاريخ يزد؛ اطلاعات متفرقه.

بن شرف الدين على بن عبداللّه بن حسين بن محمد بن عبدالملك طباطبايى، شولستانى الاصل، نجفى المسكن والمدفن، معروف به «امير شرف الدين»، از اكابر علماى اماميّه مى باشد كه عالمى است عامل، فقيهى است كامل و متكلّم و اديب و محقّق و مدقّق و عابد و زاهد و متّقى، بلكه اتقى و اورع اهل زمان خود و از اساتيد مجلسى اوّل و مجلسى ثانى و از تلامذۀ امير فيض اللّه تفريشى و شيخ محمد سبطالشهيد بن صاحب معالم بود. از ايشان و شيخ بهائى و ميرزا محمد رجالى و ملا

عبداللّه شوشترى روايت مى كند. تأليفات طريفه و منيفه دارد:

صاحب ترجمه به سال 1060 ه‍. ق در نجف وفات يافت و يا خود وفاتش بعد از سال 1063 ه‍. ق بوده است كه به تصريح بعضى از ارباب تراجم، در همين سال شيخ شرف الدين على مازندرانى را اجازه داده است.

منابع: قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 161؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 408؛ نورى، حسين بن محمدتقى، مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، ص 309؛ آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، ج 1، ص 16 و ج 6، ص 146.

198 1673. شرف الدين، على حسينى (قرن 10 ه‍. ق)

استرآبادى غروى، از اكابر علماى اماميّه و از تلامذۀ محقّق كركى (متوفّى به سال 940 ه‍. ق) و مؤلف كتاب تأويل الآيات الظّاهرة فى فضل العترة الطّاهرة مى باشد. اين كتاب تأويل آياتى را كه در مدح دوستان اهل بيت عليهم السلام و قدح دشمنان ايشان است، موافق روايات عامّه و خاصّه مشتمل و چند نسخه از آن در كتابخانۀ رضوى مشهد مقدّس رضوى موجود است.

منابع: آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، ج 3، ص 304.

پسر شيخ حاجى، از شعراى نامى ايران مى باشد كه در فنون ادب و انواع كمالات ماهر

و بسيار فصيح و منشى بليغ بود. در فنّ انشا به تمامى اهل عصر خود تقدّم داشت. به فقر و تصوّف راغب و در معمّا داراى دستى توانا بود و اوّلين تدوين كنندۀ اين فن مى باشد كه سه رساله به نام مناظر و منتخب و الحلل المطرّز فى المعمّا واللّغز (در معمّا) تأليف داده است. در نزد تيمورلنگ مقرّب بوده و ابراهيم بن شاهرخ بن تيمور هم نسبت به وى محبّت بسيارى داشت. به حسب اصرار، او كتاب ظفرنامۀ تيمورى را، كه حاوى احوال تاريخى خانوادۀ تيمورى و فتوحات امير تيمور مى باشد، در ظرف چهار سال تأليف داد. در حدود سال 830 ه‍. ق به اكمال آن موفّق آمد و از تأليفات اوست:

به زعم بعضى، امير على شير نوايى در ايّام كودكى با شرف الدين ملاقات كرد، لكن با در نظر گرفتن تاريخ وفات مذكور در ذيل شرف الدين و مدت عمر و تاريخ وفات نوايى، كه خواهد آمد، دور از صحت مى باشد و از اشعار شرف الدين است:

اگر ابلق چرخ در زين كشى *** وگر خنگ چرخت جنيبت كشد

وگر روضۀ عيشت از خرّمى *** خط نسخ بر ذكر جنّت كشد

مشو غرّه كاين دور دون ناگهت *** قلم بر سر حرف دولت كشد

گهت برنشاند به رخش مراد *** گهت زير پالان نكبت كشد

ايضاً 199

صوفى! مباش منكر رندان مى پرست *** كاندر پياله، پرتوى از عكس دوست هست

رند است و جرعۀ مى از اسباب دنيوى *** وآن هم بيفكند ز كف، آنگه كه گشت مست

شيخ است و صد هزار تعلّق ز نيك و بد *** پيوسته خلق را پى بدنامى و شكست

وين طرفه تر كه مردم كوته نظر كنند *** آن را خطاب عاصى و اين را خداپرست

نگشاد در به روى شرف پير ميكده *** تا از ديار كون و مكان رخت برنبست

ايضاً

پس از عمرى كه احوال من بيمار مى پرسد *** نمى پرسد ز من آن را و از اغيار مى پرسد

چنانچه اجمالاً اشاره شد، در روضات الجنّات ضمن شرح حال حسين بن معين الدين ميبدى، پس از آنكه رشتۀ كلام را به امير حسين معمّايى رسانده و از آنجا نيز به

شرف الدين على يزدى كشانده، از بعض متأخّرين عامّه نقل كرده است كه على يزدى را نخستين واضع و مدوّن معمّا دانسته اند و در پايان كلام خود تصريح كرده كه نخستين واضع اين فن، خليل بن احمد عروضى مى باشد. از جاحظ هم نقل كرده كه گويد: معمّا اصلاً چيزى قابل نيست. كيسان نامى از شاگردان ابوعبيده كه خلاف گفته ها را مى شنيده و مخالف شنيده ها را مى نوشته و نوشته ها را هم برعكس مى خوانده (از كثرت جهالت و بلادت)، با وجود اين، در استخراج معمّا داناترين مردم بود؛ بالعكس نظام با آن همه قدرت و تبحّرى كه در علوم متنوّعه داشته، در استخراج يك نكتۀ مختصر از معمّا عاجز بوده است.

از دانشنامۀ مولا محمدامين محدّث استرآبادى نيز، كه از اكابر علماى اماميّه مى باشد، نقل كرده چند چيز است. از بابت اين است كه آدمى كاهدانى را تفحص كند؛ به جهت آنكه سوزن بيايد؛ از آن جمله يكى هم معمّاست، انتهى. خود صاحب روضات نيز بعد از نقل اين همه، قول محمدامين را تحسين كرده است. نگارنده نيز گويد: قول محمدامين، امين ترين قولى بوده و پرواضح است كسى كه از عمر عزيز گران بهاى خود قدردانى نمايد، صرف ساعات و دقايق آن را در معمّا نشايد و نبايد و نتيجه اى غير از اعوجاج سليقه و مرض روحى و فكرى برنيايد.

بارى، اگر على يزدى واضع علم معمّا هم نباشد، سبب عمدۀ انتشار آن گرديده است.

بعد از او 200 فضلاى عجم بدو اقتفا جسته و دايره اش را توسعه دادند. عبدالرحمان جامى نيز چندين رساله در اين فن تأليف داده و منتشر گردانيد تا آنكه امير حسين نيشابورى معمّايى آتى الترجمه ظهور يافت. از كثرت دقّت نظرى كه داشته، به تمامى اهل اين فن تقدّم پيدا نمود. مى توان گفت كه سحر كرد و رساله اى در اين موضوع تأليف داد كه نكات و دقايق معمّا و لغز را حاوى و قريب به حد اعجاز است. جامى با آن همه دقّت نظر و تبحّرى كه در اين رشته داشته، بعد از اطّلاع بر آن رساله كه اگر پيش از وقت آن را مى ديدم، چيزى در معمّا تأليف نمى كردم، لكن رساله هاى من كه در اين فن تأليف داده ام، منتشر شده و بازپس گرداندن آنها صورت امكانى ندارد. على يزدى به سال 830 يا 850 يا 856 ه‍. ق در يزد وفات يافت.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 4، ص 2850؛ لودى، شيرعلى خان، مرآت الخيال،

ص 67؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 261، س 5.

گيلانى، از اكابر متصوفه مى باشد. فقه و حديث و ديگر علوم متداوله را از پدرش خواند و كتاب جواهر الاسرار و لطائف الانوار را تأليف نمود. اين كتاب در تصوف و عرفان متضمّن شرح سى وهفت مسئله مى باشد كه محتاج اليه عرفاست؛ از حيرت، قبض، بسط، سكر، صحو و مانند اينها. صاحب ترجمه به سال 573 ه‍. ق وفات يافت و دو جملۀ «متقى پاك» و «مسعود سيد پيشوا» مادّۀ تاريخ اوست.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 1، ص 612]؛ لاهورى، غلام سرور، خزينة الاصفياء، ج 1، ص 103.

شرف الدين، فضل اللّه --> شرف الدين شقروه

نامش به نوشتۀ رياض العارفين، «فضل اللّه» است.

نامش «ابوعلى» يا «بوعلى»، پدرش «سالار فخرالدين»، مادرش «بى بى حافظ جمال»، نسبش به ابوحنيفه نعمان بن ثابت كوفى موصول، لقبش «شرف الدين»، لقب طريقتى وى «قلندر»، اغلب به «شرف عراقى» و «شرف الدين عراقى» موصوف، از عرفاى نامدار سلسلۀ چشتيه مى باشد كه داراى سرى پرشور و دلى پرنور 201 بود. موافق قول بعضى، با جلال الدّين رومى (متوفّى به سال 670 ه‍. ق) نيز معاشرت داشت. در اوايل حال تحصيل علم كرده و طريق مجاهده پيش گرفت. چون جذبه به نهايت رسيد، كتاب ها را در دريا انداخت (كه علم عشق در دفتر نباشد) و در سيزدهم رمضان 724 ه‍. ق در شهر پانى پت از بلاد هند درگذشته و از اوست:

چو من هركس از اين مى خورد جامى *** نمى داند حلالى يا حرامى

ز ننگ كفر و ايمان درگذشتم *** نهادم خوش برون از هر دو گامى

ايضاً

آوازۀ عشق ما به هر خانه رسيد *** دود دل ما به خويش و بيگانه رسيد

از درد غم عشق به هرجا كه رويم *** گويند: ز ره دور، كه ديوانه رسيد

هريك از دو جملۀ «مخدوم اجل» يا «شرف سعيد» مادّۀ تاريخ اوست.

منابع: هدايت، رضاقلى خان، رياض العارفين، ص 157؛ لاهورى، غلام سرور، خزينة الاصفياء، ج 1، ص 326.

شرف الدين، مبارك بن احمد ابوالبركات --> ابن المستوفى

شرف الدين، محمد بن سعيد بن حماد --> بوصيرى، ابوعبداللّه شرف الدين محمد

شرف الدين، محمد بن نصر بن صغير --> ابن القيسرانى، محمد بن نصر

شرف الدين، محمد بن نصرالدين يا نصراللّه --> ابن عنين

شرف الدين، مظفر بن محمد --> شفايى

شرف الدين مقرى --> شرف الدين، اسماعيل بن ابى بكر

پسر شيخ بلخى، ملقّب به «شرف الدين»، معروف به «شرف منيرى»، به نوشتۀ رياض العارفين، از اكابر عرفا و اهل طريقت و مؤلف كتاب شرفنامه (در لغت) مى باشد كه به شرفنامۀ منيرى معروف، بلكه نام آن كتاب شرفنامۀ احمد منيرى است. از اشعار منيرى است:

گر سلسلۀ زلفت در دور جنان پيچد *** در پنج نماز خود دوزخ به دعا خوانم

ايضاً

202 روى سيه و موى سفيد آوردم *** چشمى گريان، قدى چو بيد آوردم

گفتى چو خودت كه نااميدى كفر است *** فرمان تو بردم و اميد آوردم

از سال وفات و تاريخ زندگانى چيزى نگفته است. در كشف الظّنون گويد: شرفنامه (در لغت فارسى) تأليف منيرى و او ابوالبركات عبدالمجيد ملتانى هندى (متوفّى به سال 1054 ه‍. ق) است. اين جمله نسبت به نام مؤلف كتاب مذكور، مخالف رياض العارفين مى باشد، مگر اينكه كتاب شرفنامه نامى متعدد باشد و در كشف الظّنون فقط يك كتاب بدين اسم مذكور داشته است.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 5، ص 620]؛ هدايت، رضاقلى خان، رياض العارفين، ص 159.

شرف الدين موصلى --> ابن ابى عصرون

شرف الدين، هبة اللّه --> ابن بارز

شرف الدين، يحيى اصيلى --> اصيلى، شيخ شرف الدين يحيى

شرف الدين، يحيى بن حسن --> ابن بطريق، يحيى بن حسن

بن عشيرة بن ناصر، بحرانى يزدى، از اكابر علماى قرن دهم هجرى و از تلامذۀ محقّق كركى (متوفّى به سال 940 ه‍. ق) مى باشد. از طرف او در بلدۀ يزد نيابت داشته و از تأليفات يحيى است:

سال وفات او به دست نيامد 203 و در سال 932 ه‍. ق از استاد مذكور خود، محقّق كركى، اجازه داشته است.

منابع: آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة (مواضع متفرقه).

شرح حالش موكول به رجال است.

شرف شيرازى، عبداللّه بن فضل اللّه --> وصّاف

شرف عراقى، ابوعلى --> شرف الدين، قلندر

شرف القضات، عبدالغفور بن لقمان --> تاج الدين كردرى

مكنّى به «ابوالفرج»، ملقّب به «شرف الكتّاب»، اديبى است نحوى لغوى شاعر ماهر منشى، از ابن الخشاب و ابن الشجرى درس خوانده و رسائل و منشآتى در مقابل رسائل و منشآت حريرى نوشته است. در سال 579 ه‍. ق در حدود هشتاد سالگى درگذشت.

منابع: از مسودۀ خودم نقل شد و مدرك خصوصى از نظرم رفته است.

شرف المعالى، محمد بن نصر بن صغير --> ابن القيسرانى، محمد بن نصير

شرف الملك، حسين بن عبداللّه --> ابن سينا

شرف منيرى، احمد --> شرف الدين منيرى

شرف يزدى، على --> شرف الدين، على يزدى

مصطلح رجال است و رجوع بدان علم نمايند.

شافعى ازهرى، معروف به «شرقاوى»، به سال 1150 ه‍. ق در ديهى طويله نام از مديريت شرقيۀ مصر متولد شد. در حدود سنّ بلوغ قرآن مجيد را حفظ كرد و به جامع ازهر رفت. بعد از تحصيل علوم متداوله، سلوك طريقت خلوتيّه را تصميم گرفت. در اوّلين مرحله اختلال حواسى در او توليد شد. يك چندى در بيمارستان ماند تا بعد از 204 بهبودى باز مشغول تدريس شد تا به مقام مشيخت جامع ازهر نائل گرديد. عمامۀ او در بزرگى ضرب المثل بوده و از تأليفات اوست:

وفات شرقاوى در سال 1227 ه‍. ق واقع گرديد.

منابع: سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 1115.

شرقى، شيخ جعفر --> شروقى

بن شيخ محمدحسن بن موسى بن حسن بن راشد بن نعمت بن حسين، معروف به «شروقى» يا «شرقى»، فقيه اديب، شاعر ماهر قوى الفكر دقيق الطبع، در ميان علماى عراق طاق و مشارٌبالبنان، با علم و فضل و ادب مشهور و تودۀ دو خانوادۀ بزرگ در نجف مى باشد. از طرف پدر به خانوادۀ شروقى منسوب. پدرش، شيخ محمدحسن شروقى، نيز از اكابر علماى عراق و رئيس اين خانواده بود. جدّ مادرى اش نيز صاحب جواهر شيخ الفقهاء است؛ اين است كه شيخ جعفر در اثر اين دو نسبت، شهرت بزرگى در علم و ادب حيازت نمود و داراى مقام عالى علمى موروثى و مكتسبى گرديد.

مجلس وى مجمع علم و ادب و در حلّ مشكلات علمى و ادبى و لغوى مرجع استفادۀ اكابر بوده است. وى از تلامذۀ آخوند خراسانى سالف الترجمه و ديگر اكابر وقت بود. كتابى در فقه و دو كتاب خوب در اصول تأليف داده و غالب اشعارش در غزل مى باشد. درخصوص جوان شمران نامى گويد:

شبَّ الهوىٰ شبَّة نيران *** والفجر قد فجر اجفانى

ما فعل الشمر على كفره *** ما فعلت اجفان شمران

لو لم يكن ثناه فى حسنه *** اخوه ما كان له ثان

ايضاً

ترقرق جدول فى عارضيه *** يلقب بالملاحة و هو عذب

و حار النمل لمادبَّ فيه *** فلايدري ايسبح ام يدب

و لم ار قبل هذا الماء ماء *** على امواجه نار تشبُّ‌

وفات شيخ جعفر به سال 1309 ه‍. ق در نجف واقع گرديد.

منابع: امين عاملى، محسن، اعيان الشيعة، ج 17، ص 210.

205 * شريحى، على بن حسن

از اولاد شريح قاضى و امامى ممدوح و موكول به علم رجال است.

شريشى

شريشى⁽¹⁾

بن موسى يا عيسى، قيسى شريشى، نحوى لغوى عروضى كاتب بليغ فاضل، در نحو مبرّز و حافظ لغات و عروض و لغت و ادبيّات عربيّه را تدريس مى كرده است. براى تحصيل علم مسافرت ها كرده و تأليفات سودمند دارد:

وفات احمد به سال 619 ه‍. ق در شهر شريش در 62 سالگى واقع گرديد.

منابع: قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 161؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 84؛ سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 1121.

بن احمد بن محمد بن خلف، قرشى بكرى تميمى صديقى، ملقّب به «تاج الدين»، مكنّى به «ابوالعباس»، اديب نحوى شاعر بيانى اصولى كه در شعر و نحو و علم بيان و اصول فقه و فنون ادبيّه حظّى وافر داشت. در فنون تصوّف به ديگران مقدّم بوده و به همين جهت، به «شريشى» شهرت يافته است. اتكال كلى خودش نيز به همين رشته بوده و از آثار قلمى اوست:

از اشعار طريفۀ اوست:

لو لم يكن سُبُل الهدىٰ ببعيدة *** لاتنتحى الا بعزمة ماجد

لتوارد الضدان ارباب العلى *** والارذلون على محل واحد

وفات شريشى به سال 641 ه‍. ق در 61 سالگى در بلدۀ فيوم از بلاد مصر واقع گرديد.

منابع: سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 1122؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 87، س 2.

جذامى مالقى شريشى، از افاضل قرن هشتم هجرت بوده و از آثار قلمى اوست:

وى به سال 743 ه‍. ق در مالقه درگذشت.

منابع: خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 501، س 25.

1685 و 1686. شريعت اصفهانى، ملا فتح اللّه بن محمدجواد (... - 1339 ه‍. ق)

شيرازى الاصل، اصفهانى المولد والمنشأ، نجفى المسكن والمدفن، شيخ الشريعة و شريعت اصفهانى الشّهره، نمازى النّسبه كه قوم و خويش و عشيرۀ وى به جدّش، حاج محمدعلى نامى كه از كثرت نماز و عبادت به «نمازى» شهرت داشته، منتسب مى باشند. از طراز اوّل علماى عصر حاضر ما مى باشد كه جامع معقول و منقول، حاوى فروع و اصول، فقيه اصولى رجالى، حكيم متكلّم، اديب مفسّر خلافى و بالجمله، در جامعيت و اشتراك در اكثر علوم عقليّه و نقليّه، از اغلب معاصرين خود ممتاز بود؛ بالخصوص در رجال و علوم حديثيّه و قرآنيّه گوى سبقت از ديگران ربود.

علاوه بر مراتب علميّه، 207 بسيار لطيف المحاوره بود و قوۀ حافظۀ او را از خوارق عادات

و عجايب اتفاقات مى شمارند.

الصورة

شريعت اصفهانى (56)

در بدايت حال از جمعى از اكابر علماى اصفهان تحصيل مراتب علميّه نمود. موافق اصول شيخ مرتضى انصارى، كه تا آن اوان در اصفهان متداول نبوده، بناى تدريس گذاشت تا در سال 1296 يا 1295 ه‍. ق عازم عراق گرديد و يك چندى حاضر حوزۀ حاج ميرزا حبيب اللّه رشتى و شيخ محمدحسين فقيه كاظمى شد و مورد تبجيل هر دو استاد خود قرار گرفت. مقامات علميّه اش نزد علماى مشاهد مقدّسه مسلّم و مورد تحسين شايان و تقدير بى پايان بوده و به تدريس اشتغال داشت؛ تا در سال 1313 ه‍. ق به زيارت بيت اللّه الحرام مشرّف و بعد از مراجعت، به درس و تأليف و فتوا و قضاى حوايج عامّه پرداخته و مرجع تقليد اغلب شيعۀ اماميّه گرديد. شب يكشنبه هشتم يا دويم ربيع الآخر سال 1339 ه‍. ق در 73 سالگى در نجف وفات يافت و در يكى از حجرات شرقى صحن مقدّس مرتضوى مدفون گرديد. از شيخ محمدطه نجف، سيد مهدى قزوينى، صاحب روضات الجنّات و برادرش، ميرزا محمدهاشم چهارسوقى و استاد مذكور خود، شيخ محمدحسين فقيه كاظمى، اجازۀ روايتى داشته است. از تأليفات و آثار قلمى اوست:

مخفى نماند ميرزا مهدى، پسر صاحب ترجمه، نيز از ازكياى وقت خود بود. به سال 1318 ه‍. ق در حال حيات پدر در نجف وفات يافت و كتاب اعلام الاعلام بمولد خير الانام از آثار اوست كه تقريرات والد معظّم خود را به رشتۀ تحرير آورده و در تعيين روز ولادت آن حضرت برخلاف مشهور گراييده است.

منابع: آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة (مواضع متفرقه)؛ خوانسارى، محمدمهدى، احسن الوديعة، ج 1، ص 215؛ اطلاعات متفرقه.

يا محمدجعفر بن ملا سيف الدين، استرآبادى تهرانى، از فقها و مجتهدين اماميّۀ قرن سيزدهم هجرت مى باشد كه صاحب 208 تحقيقات دقيقه، بسيار متّقى و محتاط، در كثرت ورع و احتياطى كه در امور دينيّه داشته، ضرب المثل بود و گاهى به وسواسش منتسب مى داشتند. او از اكابر تلامذۀ صاحب رياض به شمار مى رفت. سال ها در كربلاى معلّى با عزّت و احترام تمام مى زيست تا موقعى كه آن ارض اقدس از طرف داوودپاشا محاصره گرديد، به تهران رفت و تا بيست سال به تدريس و امامت و فتوا و قضاوت اشتغال داشت. در ارشاد مردم و انجام وظايف دينيّه قدمى راسخ و اهتمام تمام به كار مى برد و طريق مجادله به احسن مى پيمود. در نزد درباريان و ديگر طبقات مختلفه بسيار محترم و تخم رعب و هيبتش در دل هاى جهال و اهل فسق كاشته شده بود و همواره از وى انديشناك بوده اند. حاجى كرباسى با اينكه بعد از حاج سيد محمدباقر حجة الاسلام رشتى به اجتهاد كسى تصريح نمى نمود، اجتهاد شريعتمدار را تصديق كرده و احكام او را تنفيذ مى نمود. علاوه بر اين، در علوم ادبيّه نيز ممتاز و در تقرير و تحرير در نهايت امتياز بوده و تأليفات طريفه دارد:

نصيحت است و اصول و فروع دين اخلاق *** دگر فضيلت ذكر يگانۀ خلاق

چار علم ادب على الكفايه *** ميزان و رجال و هم درايه

(كذا فى الروضات) شريعتمدار

فقه است و اصول فقه خيار *** تفسير و كلام و علم اخبار

209 صاحب ترجمه در علم اخلاق بدانها افزوده است و منظورش از چهار علم ادب همانا نحو و صرف و بيان و لغت مى باشد)؛ 16. حاشيۀ تفسير بيضاوى؛ 17. حاشيۀ شرح جامى (در نحو)؛ 18. حاشيۀ شرح چغمينى قاضى زادۀ رومى؛ 19. حاشيۀ شرح لمعۀ شهيد؛ 20. حاشيۀ شمسيّۀ قطب الدين رازى؛ 21. حاشيۀ مطّول تفتازانى؛ 22. حجّيّة المظّنّة؛ 23. حلّ مشاكل القرآن؛ 24. حيات الارواح (در رد شيخ احمد احسائى و اتباع او)؛ 25. الخزائن؛ 26. رسالۀ هيئت و تشخيص قبله؛ 27. زينة الصّلوة (كه مختصر انيس الزّاهدين مذكور است)؛ 28. سفينة النّجاة فى حقيقة الوباء والطّاعون والاحراز والادعية المنجيّة منهما؛ 29. شفاء الصّدور (در تفسير آيات داير بر اخلاق و مواعظ)؛ 30. الشّوارع (در شرح قواعد علامه كه متفرقات آن است)؛ 31. صفات البارى؛ 32. الفلك المشحون (كه آب حيات كبير نيز گويند و پارسى است)؛ 33. مائدة الزّائر (در زيارات)؛ 34. مدائن العلوم (كه به پنج مدينه مشتمل است؛ اولى در لغت؛ دويمى در صرف و اشتقاق؛ سيمى در نحو؛ چهارمى در علوم بلاغت؛ پنجمى در منطق)؛ 35. المشارع الصّغير؛ 36. المشارع الكبير (در شرح معالم)؛ 37. مشكوة الورى (در شرح الفيّۀ شهيد)؛ 38. المصابيح (در اصول فقه)؛ 39. مصباح الهدى؛ 40. مظاهر الاسرار فى بيان وجوه الاعجاز (كه به نوشتۀ روضات، فقط تفسير سورۀ فاتحه و مقدار قليلى ديگر از قلمش خارج و در حدود دوازده هزار بيت است)؛ 41. ملاذ الاوتاد فى تقريرات السّيّد الاستاد (كه تقريرات استادش، سيد على صاحب رياض، است)؛ 42. مواليد الاحكام فى فقه الخمسة مذاهب (تا كتاب خمس است)؛ 43. نجم الهداية (در متفرقات احكام فقهيه به پارسى)؛ 44. ينابيع الحكمة (در شرح نظم لمعه) و غير اينها.

وفات شريعتمدار شب جمعه دهم ماه صفر 1263 ه‍. ق با مرض سل و ضيق النفس كه ذات الجنب نيز توأم آنها بوده، در 66 سالگى در تهران واقع شد. جنازه اش به نجف اشرف نقل و در ايوان مطهّر مرتضوى نزد مرقد علاّمۀ حلّى (قده) مدفون گرديد. اين اشعار نيز بدو منسوب است كه در مقام افتخار با علم اصول خود گفته است:

تخم اصول فقه در ايّام اندراس *** آقاى بهبهانى از آن گشت با اساس

در وقت آب، سيّد دامادش آب داد *** والى نمود خرمنش اى خوشه چين به داس

همانا مرادش از سيد داماد استادش، سيد على صاحب رياض، مى باشد كه داماد و خواهرزادۀ آقاى بهبهانى بود. از اشعارش نيز معلوم مى شود كه داراى قريحۀ شعرى صاف و طبعى موزون و متخلّص به «والى» بوده است.

منابع: آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة (مواضع متفرقه)؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 153.

210 1688. شريعتمدار، شيخ على (... - 1315 ه‍. ق)

بن حاج ملا جعفر شريعتمدار مذكور فوق نيز از افاضل علماى اماميّۀ عصر خود مى باشد. او نيز مثل والد معظّم خود تأليفات بسيارى دارد:

گرديدند)؛ 15. الجامعة النّحويّة والصّرفيّة (كه شرح الفيّۀ ابن مالك است)؛ 16. جنّة السّرور فى كيفيّة زيارة العاشور؛ 17. جواهر المعادن فى تفسير المفردات القرآنيّة؛ 18. حاشيۀ سيوطى؛ 19. درر الايتام (كه تفسير آيات الاحكام است)؛ 20. غاية الآمال فى علم الرّجال؛ 21. كنز الدّرر (در نحو به زبان پارسى)؛ 22. نتائج المأثور (كه ترجمۀ فارسى جنّة السّرور مذكور است)؛ 23. نثر الدّرر الايتام (كه نيز تفسير آيات الاحكام بوده و از درر الايتام مذكور مبسوطتر است)؛ 24. نهاية الآمال و غير اينها.

وفات شيخ على به سال 1315 ه‍. ق در تهران واقع گرديد.

منابع: آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة (مواضع متفرقه).

بن حاج ملا جعفر، استرآبادى تهرانى، از افاضل عصر خود بوده و از تأليفات اوست:

211 صاحب ترجمه در 1318 ه‍. ق وفات يافت.

منابع: آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة (مواضع متفرقه).

دامغانى، از علماى عصر حاضر ما مى باشد و از تأليفات اوست:

در سال 1346 ه‍. ق وفات يافت.

منابع: آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، ج 3، ص 15.

بعد از وفات حضرت عسكرى عليه السلام ادّعاى بابيّت حضرت ولى عصر عليه السلام را نمود. در توقيعى لعن او از ناحيۀ مقدسه صادر شد. بعضى از علماى رجال حرف چهارمى آن را به عوض عين، حرف فاء نوشته اند و تحقيق مراتب موكول به علم رجال است.

شريف

شريف⁽¹⁾

بن محمدطاهر بن عبدالحميد بن موسى بن على بن معتوق بن عبدالحميد، عاملى اصفهانى غروى، از اكابر علماى اماميّۀ قرن دوازدهم هجرت و از شاگردان علاّمۀ مجلسى مى باشد. فقيهى است محدّث مفسّر متتبّع ماهر كه در كلمات بعضى از اجلّه به «اكمل المحدّثين» و «افقه علماى ربّانيّين» موصوف است. چنانچه از تفسيرش، مرآت الانوار، كه تا اواسط سورۀ بقره مى باشد، استكشاف مى شود، افضل اهل عصر خود بود. مقدمات تفسيرش، كه كتابى است نافع و پرفايده، در حدود بيست هزار بيت در تهران چاپ شده است و آن را اشتباهاً به مقدمۀ تفسير برهان سيد هاشم بحرانى شهرت داده و تأليف آن را هم به شيخ عبداللّطيف كازرونى نسبت داده اند. شريف ابوالحسن جدّ عالى مادرى شيخ باقر، پدر صاحب جواهر است؛ چنانچه مادر شيخ باقر 212 آمنه بنت فاطمة بنت شريف ابوالحسن مى باشد و ملقّب به «شريف» بودن ابوالحسن نيز همانا به جهت سيادت مادرش، آمنه، است كه وى از سادات عالى درجات و خواهر امير محمدصالح خاتون آبادى، داماد مجلسى، است. صاحب ترجمه از مجلسى و سيد نعمت اللّه جزايرى و خال مذكور خود، امير محمدصالح، روايت كرده و سيد نصراللّه مدرّس آتى الترجمه نيز ازوى روايت مى كند. از تأليفات شريف است:

در بسط زائد اين مطلب گوييم: علاّمۀ نورى در كتاب مستدرك فرمايد: از حوادث طريفه و سرقات لطيفه آنكه مقدمات تفسير مرآت الانوار، كه مذكور شد، به خط خود

مؤلفش، ابوالحسن شريف، در كتابخانۀ حفيد او، صاحب جواهر، موجود است. آن را استنساخ نموديم و نسخۀ آن در موقع مسافرت تهران همراهم بود. بعضى از اركان دولت، كه درصدد طبع تفسير برهان سيد هاشم بحرانى بود، آن نسخه را استنساخ نمود كه در موقع طبع تفسير برهان، كه خالى از بيان است، آن مقدمات ابوالحسن شريف را نيز به جهت اكمال مقصود ملحق بدان نمايند؛ پس از آن بانى پيش از انجام عمل طبع تفسير برهان فوت كرد. بعضى از ارباب طبع كتاب، مقدار طبع شده از تفسير برهان و نسخۀ مرآت الانوار را از ورثه اش ابتياع كرده و طبع را به پايان رسانده و نسخۀ مرآت الانوار را نيز در يك مجلّد طبع نموده است. علاّمۀ نورى بعد از اين جمله گويد: در نجف ديدم در پشت ورق اوّل آن نوشته اند كه تفسير مرآت الانوار و مشكوة الاسرار مقدمۀ تفسيرى است كه عالم علاّمه و فاضل فهّامه شيخ عبداللّطيف كازرانى المولد و نجفى المسكن تصنيف نموده است؛ پس از اين سرقت بيّن كه تفسير مرآت الانوار ابوالحسن شريف را به عبداللّطيف همچنانى نسبت داده، در شگفت مانده و 213 قضيه را به بانى طبع آن نوشتم كه اين تفسير از شريف ابوالحسن بوده و عبداللّطيف را در كتابى نديده و در جايى نشنيده ايم. در جواب آن نامه وعدۀ اصلاح دادند كه همان صفحه را عوض نموده و در پشت آن اسم اصل مؤلف، ابوالحسن شريف و شرح حال او را بنويسند و تا حال هنوز به وعدۀ خود وفا نكرده اند.

بالجمله، اين تفسير، كه در سال 1295 ه‍. ق در تهران چاپ و در ظهر صفحۀ اوّل آن منسوب به عبداللّطيفش داشته اند، اشتباه و سرقت بوده و آن مقدمات چاپ شده مقدمات تفسير مرآت الانوار ابوالحسن شريف، جدّ مادرى صاحب جواهر مى باشد.

انتهى كلام العلامة النورى بالترجمة شكر اللّه سعيه.

وفات ابوالحسن شريف به سال 1138 ه‍. ق واقع گرديد و ظاهر، آن است كه «ابوالحسن» كنيه نبوده و نام اصلى اوست.

منابع: قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 12؛ نورى، حسين بن محمدتقى، مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، ج 3، ص 385؛ آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، ج 1، ص 467.

بن عبداللّه بن ادريس، صقلى، مكنّى به «ابوعبداللّه»، معروف به «شريف ادريسى»، از

سلالۀ علويّين و از مشاهير جغرافيّين اسلامى عرب مى باشد كه علاوه بر فنون جغرافيايى، در هيئت و نجوم و طبّ و فلسفه نيز دستى توانا داشت. كتاب نزهة المشتاق فى اختراق الآفاق از تأليفات اوست كه علاوه بر شرح و بسط بلاد و ممالك، از نباتات آنها نيز بحث مى نمايد. اين كتاب را براى ملك ريشار، صاحب صقليه، تأليف داد و مورد تبجيل و احترامات فوق العاده گرديد؛ به حدى كه در حين ورود، تا دم در قصر استقبالش مى كرد و وقت رفتن نيز به همان روش مشايعت مى نمود. شريف يك كرۀ ارضيّه براى ملك ريشار ترتيب داد كه خطوط بلاد و جميع قسمت هاى ارضى را رسم نموده بود. كتاب مذكور به سال 1593 م در روم چاپ و به لاتينى ترجمه شد و در سال 1836 م نيز ترجمۀ فرانسوى آن در پاريس طبع و نشر گرديد. وفات شريف به سال 560 يا 576 ه‍. ق در صقليه واقع شد.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 2، ص 812؛ سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 414.

حسينى يا حسنى حسينى النسب، شريف الدين اللّقب، حنفى المذهب، سيد شريف و مير سيد 214 شريف الشهره، استرآبادى الاصل، جرجانى المولد، شيرازى المدفن، از اكابر علما و اعيان متكلّمين حكماى اهل سنّت و جماعت مى باشد كه داراى فهم عميق، فكر دقيق، عجيب التّصرف، كثيرالتّحقيق، در تمامى علوم عربيّه و فنون حكمت ماهر، مراتب تحقيق عميق و دقّت نظر وى معروف، به «علاّمه» موصوف، از شاگردان قطب الدين رازى، استاد محقّق دوانى، از معاصرين ملا سعد تفتازانى بوده و مناظرات بسيارى با وى داشته كه در السنه داير و در كتب تراجم مشهور است. در زمان شاه شجاع بن مظفّر در شيراز در بيست سالگى، انواع علوم متداوله را تدريس مى كرد.

تأليفات طريفه و مصنّفات منيفۀ متنوعۀ او، كه در منطق و كلام و حكمت و علوم ادبيّه و غير اينها داشته و در هر ديار در غايت اشتهار و مرجع استفادۀ صغار و كبار و طبقات مختلفه علمى مى باشند، بهترين معرّف تبحّر و تفنّن و جامعيّت و بارعيّت وى بوده و بالاطراف حاكى از مراتب عاليۀ كماليّه اش هستند.

اين كتاب در استانبول فقط به نام تعريفات چاپ شده است)؛ 4. حاشيۀ آداب البحث عضدالدين ايجى؛ 5. حاشيۀ حكمة العين؛ 6. حاشيۀ شرح شمسيّۀ قطب الدين رازى (كه در استانبول چاپ شده است)؛ 7. حاشيۀ شرح كافيۀ رضى استرآبادى (كه به نحو رضى معروف است)؛ 8. حاشيۀ شرح مطالع؛ 9. حاشيۀ كشّاف زمخشرى (كه در حواشى بعضى از چاپ هاى خود كشّاف چاپ شده است)؛ 10. حاشيۀ مطوّل تفتازانى (كه در استانبول چاپ شده است)؛ 11. شرح تصريف عزى (كه در استانبول چاپ شده است)؛ 12. شرح تصوّر و تصديق شمسيّه (كه چاپ شده است)؛ 13. شرح سراجيّه يا فرائض سراجيّۀ سجاوندى (كه در قازان چاپ شده است)؛ * شرح فرائض سراجيّه (كه همان شرح سراجيّه است)؛ 14. شرح كافيۀ ابن حاجب كه به زبان پارسى و به شرح گيپائى مشهور است. در وجه اين شهرت گويند كه سيد شريف در اوايل جوانى در اوقات مدرسه نشينى، به تعليم و تربيت پسر كلّه پزى مشغول بود. آن كلّه پز نيز هر روز ناهارى براى سيد، كه استاد پسرش بوده، تهيه مى نمود. سيّد هم اين شرح را براى وى نگاشته و به همين جهت به شرح گيپائى شهرت يافته است كه «گيپا» در زبان پارسى، به معنى كلّه و «گيپائى» كلّه پز را گويند. بسحق گويد:

گيپاپزان سحر كه سر كلّه وا كنند *** آيا بود كه گوشۀ چشمى به ما كنند

215 15. شرح مختصر الاصول عضدى؛ 16. شرح مفتاح العلوم سكاكى؛ 17. شرح مواقف عضدى (كه بارها در لكهنو و استانبول و دهلى و مصر و قاهره با حواشى متفرّقه از سيالكوتى و حسن چلبى و غيره به طبع رسيده است)؛ 18. صرف مير (كه به زبان پارسى در علم صرف لغت عرب بوده و به جهت انتساب به مؤلف خود، مير سيد شريف، به همين نام صرف مير معروف است. اين كتاب بارها در ايران و غيره چاپ و چندين قرن است كه از كتب درسى طلاّب مى باشد)؛ 19. صغرى (در منطق و رسالۀ ديگرى نيز در منطق دارد كه نامش كبرى است و اين هر دو به زبان پارسى مى باشد؛ اوّلى در بمبئى، دويمى نيز در بمبئى و ايران و غيره مكرّراً چاپ شده و مير شمس الدين، پسر خودِ سيد شريف، اين هر دو را به عربى ترجمه كرده؛ ترجمۀ صغرى را به غره و كبرى را به دره موسوم داشته است)؛ 20. ظفر الامانى فى مختصر الجرجانى؛ 21. فنّ اصول الحديث؛ 22. فنّ المعمّا و اصوله و تصاريفه (به پارسى)؛ 23. كبرى (كه در ضمن صغرى مذكور شد)؛ 24. مير ايساغوجى و غير اينها.

ناگفته نماند، شرح مواقف مذكور فوق، كه از مهم ترين كتب كلاميّه مى باشد، در مبحث امامت از آن كتاب گويد: جفر و جامعه دو كتاب است از حضرت على بن ابى طالب عليه السلام كه در آنها تمامى حوادث دهر را تا انقراض عالم به طريقۀ علم حروف بيان فرموده و ائمّۀ اطهار عليهم السلام هم، كه از اولاد او بودند، آنها را مى دانستند. در روضات الجنّات بعد از نقل اين جمله گويد: به خاطرم مى رسد كه سيد شريف بعد از اين فقره قضيۀ استخراج كردن حضرت رضا عليه السلام شرح حال خود با مأمون عباسى و كشته شدن او با انگور مسموم را نيز مذكور مى دارد. قاضى نوراللّه شوشترى، سيد شريف را نيز مثل اغلب مشاهير اهل سنّت از شيعه شمرده و استشهاد مى نمايد به اينكه شاگرد او، سيد محمد نوربخش و شيخ محمد بن ابى جمهور احسائى از فقهاى اماميّه به تشيّع وى تصريح كرده اند؛ نيز قاضى گويد كه جميع ارباب فضل و كمال از زمان خود سيد شريف تا اين زمان طفيلى و عيال كمالات و مصنّفات وى مى باشند. «به ماهتاب چه حاجت شب تجلّى را».

اما سيد شمس الدين محمد، پسر سيد شريف، شيعى و ميرزا مخدوم، پسر شمس الدين، سنّى ناصبى (چنانچه در ذيل عنوان شمس الدين، محمد بن على بن محمد بن على خواهد آمد) 216 و امير ابوالفتح، پسر يا نوۀ ميرزا مخدوم، نيز شيعۀ امامى است؛ چنانچه به عنوان شريفى، ابوالفتح خواهد آمد. سبحان اللّه «يُخْرِجُ اَلْحَيَّ مِنَ اَلْمَيِّتِ وَ يُخْرِجُ اَلْمَيِّتَ مِنَ اَلْحَيِّ‌» (روم، 1(9).

احمد رفعت گويد: سيد شريف از كثرت مهارتى كه در فنّ معمّا داشته، براى استخراج هزار اسم اين شعر را گفته است:

از قد و ابرو بديد آن ماه چهر *** موج آب ديده ام بالاى مهر

خود سيّد در مقام استعجاب از استخراج هزار اسم از يك شعر گويد: «كه به يك خانۀ تنگ اين همه مهمان عجب است». نيز خود سيّد، شرح مبسوطى در طريق و قواعد استخراج هزار اسم از اين شعر نوشته كه حاوى يك مقدمه و بيست وهشت مقاله و يك خاتمه بوده و در آخر آن گويد:

بيتى كه يك كتاب بود در بيان او *** معلوم نيست گفته كسى غير اين ضعيف

كرده شريف تعميه در وى هزار نام *** زآن رو ملقّب است به الفية الشريف

نيز از اشعار خود سيد شريف جرجانى است:

اى حسن تو را به هر مقامى نامى *** وى از تو به هر دلى شده پيغامى

كس نيست كه نيست بهره ور از تو وليك *** اندر خور خود به جرعه اى يا جامى

ايضاً

من شكر چون كنم كه همه نعمت توام *** نعمت چگونه شكر كند بر زبان خويش‌؟

استادش، قطب الدين رازى، نيز گويد:

گر كسى شكر او فزون گويد *** شكر توفيق شكر چون گويد

تفتازانى هم گويد:

شكر انعامت اگر گويم همه *** باشد انعام تو آن در شأن من

نيز از خود سيد شريف است:

بى خوابى شب جان مرا گرچه بكاست *** در خواب شدن ز روى انصاف خطاست

ترسم كه خيالش قدمى رنجه كند *** عذر قدمش به سال ها نتوان خواست

سيد شريف در اواخر از آن همه علوم ظاهرى رسمى كه داشته، منصرف شد و قدم به دايرۀ 217 سير و سلوك گذاشت. به خواجه علاءالدين عطّار نقشبند و ديگر مشايخ طريقت دست ارادت داد. فيوضات باطنيّه از ايشان اخذ نمود. به ملازمت خواجه علاءالدين مفتخر شد. در سلك مشايخ طريقت منسلك و به استخلاص از علوم ظاهرى رسمى سپاسگزار بود. به مقام محو و فنا رسيد، بلكه گاهى فنا از فنا بوده و از خود نيز بى خبر بود تا آنكه به سال 816 يا 814 يا 818 يا 824 يا 825 ه‍. ق در شيراز وفات يافت. در تاريخ وفاتش بنا به قول اوّل، گفته اند:

استاد بشر حيات عالم *** سلطان جهان شريف ملت

اندر ششم ربيع ثانى *** از هشت صد و شازده ز هجرت

زين دار فنا به چارشنبه *** فرمود به دار خلد رحلت

مادّۀ تاريخ وفات بنابر قول سومى، جملۀ «سيد ولى حق شريف»، بنابر چهارمى، جملۀ «خواجۀ دهر»، بنابر پنجمى، جملۀ «هادى عالم سيد شريف» مى باشد. گويند كه پسر سيد شريف در حين وفاتش خواستار وصيّتى گرديد. گفت: «بابا به حال خود باش». او نيز اين كلام پدر را نظم كرده و گفته است:

مرا سيد شريف آن بحر زخار *** كه رحمت بر روان پاك او باد

وصيّت كرد و گفت او ز آنكه خواهى *** كه باشد در قيامت جان تو شاد

چنان مستغرق احوال خود باش *** كه از حال كسى نايد تو را ياد

منابع: لاهورى، غلام سرور، خزينة الاصفياء، ج 1، ص 512 و ج 2، ص 306؛ رفعت، احمد، لغات تاريخيه و جغرافيه، ج 4، ص 93؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 161؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 497؛ شوشترى، نوراللّه، مجالس المؤمنين، ص 166.

شريف رضى، محمد بن ابى احمد حسين --> سيد رضى

شريف، على بن اسماعيل --> اخفش، على بن اسماعيل بن رجاء

شريف، على بن طاهر حسين --> علم الهدى، على

شريف، على بن محمد --> شريف جرجانى

شريف، محمد بن محمد بن عبداللّه --> شريف ادريسى

218 شريف، مرتضى --> علم الهدى، على

شريف، مسعود بن عبدالعزيز --> بياضى، مسعود بن عبدالعزيز بن محسن

شريف، هبة اللّه بن على --> ابن الشجرى

علوى، از اجلاّى علماى معاصر علاّمۀ حلّى و پسرش، فخرالمحقّقين، بود. مجلسى در جلد سيم صلوة بحار، در اثناى ذكر سند دعاى صباح مشهور حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام، پس از آنكه آن دعا را از اختيار المصباح سيد ابن باقى و به سندى ديگر از شيخ على كركى نقل كرده، گويد كه در بعض كتب، سند ديگرى نيز براى آن دعا پيدا كردم؛ چنانچه شريف يحيى بن قاسم علوى گويد: جُنگى مفصل ديدم كه در آن به خط سيد من و جدّ من اميرالمؤمنين عليه السلام اين جمله نگارش يافته بود: «بسم اللّه الرّحمن الرّحيم. هذا دعاء علّمنى رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و كان يدعو به فى كلّ صباح و هو: اللّهمّ يا من دلع لسان الصّباح...» و در آخر آن نيز اين جمله بود: «كتبه علىّ بن ابى طالب ذى الحجة سنة خمس و عشرين من الهجرة». شريف يحيى گويد كه من آن را از خط مباركش، كه كوفى بوده، در بيست وهفتم ذى القعدۀ سال 734 ه‍. ق استنساخ كرده و به پوست آهويش نقل نمودم و در رياض العلماء پس از آنكه اين جمله را از

مجلسى نقل كرده، گويد كه اصل خط حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام در زمان ما در ناحيۀ خلج از بلاد فارس پيدا شد و به دربار سلطان عصر ما اهدا گرديد و همان خط الآن در خزانۀ سلطان موجود است.

منابع: افندى، عبداللّٰه، رياض العلماء، باب حرف ياء.

شريفا، پسر شمسا --> منصف

برادر محمداسماعيل منصف است.

الصورة

شريف الاسلام (57)

219 1696. شريف الاسلام، سيد اسماعيل بن سيد على (... - 1354 ه‍. ق)

مرعشى، ملقّب به «شريف الاسلام»، از علماى معاصر تهران، از تلامذۀ حاج ميرزاحسن آشتيانى سالف الترجمه و حاج شيخ فضل اللّه نورى آتى الترجمه، بسيار عابد زاهد، در طبّ و شيمى و علم حروف ماهر و عمّ امجد صديقنا الاعظم، آقاى نجفى نزيل قم بوده و از تأليفات اوست:

به سال 1354 ه‍. ق در حدود 79 سالگى در تهران وفات يافت. جنازه اش به قم نقل شد و در قبرستان جديد دفن گرديد. شرح حال والد ماجدش را نيز به عنوان سيدالحكماء، سيد على شرف الدين نگارش داديم.

منابع: تقريرات آقاى نجفى مذكور.

شريف الدين، على بن محمد حسينى --> شريف جرجانى

شريف الدين، ملا محمد --> شريف العلماء

يا محمد شريف بن ملا حسنعلى آملى، مازندرانى الاصل، حائرى المسكن والمدفن،

ملقّب به «شريف الدين»، مشهور به «شريف العلماء»، از اعاظم فقها و اصوليّين اواسط قرن سيزدهم هجرت مى باشد كه جامع معقول و منقول، بالخصوص در اصول كه استاد فحول بود. در حائر مقدس مجلس درس معظّمى داشته؛ به حدى كه گويند زياده بر هزار نفر از اكابر حاضر حوزۀ درسش مى بوده اند. سعيدالعلماى بارفروشى مازندرانى، شيخ مرتضى انصارى، ملا آقا دربندى، صاحب ضوابط، سيد محمدشفيع جابلقى، ملا اسماعيل يزدى و نظاير ايشان از تلامذه و حاضرين حوزۀ او بوده و در اواخر ملا اسماعيل را بر استاد معظّمش ترجيح مى داده اند. بعد از وفاتش به جاى او تدريس مى كرد تا به فاصلۀ يك سال او نيز ملحق به استادش گرديد. شريف العلماء از تلامذۀ سيد مجاهد و صاحب رياض بود و رسالۀ جواز امر الامر مع العلم بانتفاء الشّرط، كه بسيار مبسوط مى باشد، از آثار قلمى او مى باشد. وى به سال 1245 ه‍. ق 220 در كربلاى معلّى از طاعون وفات يافت و در خانه اى كه نزديك سمت جنوبى صحن مقدّس حسينى عليه السلام است، مدفون گرديد.

منابع: قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 162؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 11، س 23؛ خوانسارى، محمدمهدى، احسن الوديعة، ج 1، ص 42.

كرمانى، اديبى است فاضل شاعر ماهر، متخلّص به «شريفى» كه ناظم سه فقره قصيدۀ تائيّه مى باشد؛ يكى نظم كافيّۀ نحويّۀ ابن حاجب؛ ديگرى نظم شافيّۀ صرفيّۀ ابن حاجب؛ سومى نظم ايساغوجى اثيرالدين ابهرى و نامش موزون الميزان است. خود شريفى شرحى هم به همين نظم ايساغوجى نوشته و در سال 1016 ه‍. ق درگذشته است.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 5، ص 29، در آنجا «كرميانى» آمده است]؛ آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، ج 3، ص 202 و 203.

شرقى حسينى، شيعى امامى، پسر سيد محمد ناصبى بن ميرزا مخدوم بن سيد شريف جرجانى، سيد فاضل كامل، فقيه متكلّم محدّث مفسّر اصولى، از اكابر علماى شيعۀ عهد شاه تهماسب ثانى (1142-1145 ه‍. ق) مى باشد كه در نزد شاه بسيار محترم بوده و از تأليفات اوست:

شريفى به سال 976 ه‍. ق در اردبيل آذربايجان وفات يافت. ظاهر، آن است كه «ابوالفتح»، نام اصلى اوست و به فرمودۀ اعيان الشّيعة، او را «امير ابوالفتح شرقه» نيز گويند؛ پس گويد: و ظاهر، آن است كه «شرقه» نام قبيلۀ او بوده است.

منابع: خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 50؛ امين عاملى، محسن، اعيان الشيعة، ج 8، ص 77.

شريفى، ابومحمد حسن --> شريعى

مصطلح رجال مى باشد و رجوع بدان علم نمايند.

شطا، عثمان بن محمد --> بكرى، عثمان بن محمد

221 شطّاح، روزبهان --> شيخ شطّاح

از مشاهير عرفا و صوفيّه مى باشد كه پير حقيقت و مؤسّس سلسلۀ شطاريه از فرق صوفيّه و مريد و خليفۀ ملا محمد شيرين مغربى يا شيخ محمد طيفورى بود. نسب طريقتى او به بايزيد بسطامى موصول مى شود و از اولاد شيخ شهاب الدين سهروردى مى باشد. نخستين كسى كه به «شطارى» ملقّب بوده، همين شيخ عبداللّه مى باشد كه به قول خزينة الاصفياء، به معنى تيزرو است و در اصطلاح صوفيّه، علم شطار شغل باطنى را گويند كه از كسب آن رتبۀ «فنا فى اللّه و بقا باللّه» حاصل مى گردد. چون شيخ عبداللّه از كمال رياضت و مجاهدات، شغل شطاريه را - كما هو حقّه - به جا آورد، اينك از طرف مغربى يا طيفورى مذكورين فوق به همين لقب (شطار) ملقّب شد و از دست او

خرقۀ خلافت پوشيد و مأمور به ارشاد اقليم هند گرديد. در ديار هند مشغول ارشاد بود تا به سال 832 ه‍. ق در آنجا وفات يافت و جملۀ «قطب هند عبداللّه شطارى» مادّۀ تاريخ وفات اوست.

نگارنده گويد: معنى تيزرو كه براى لفظ شطار از خزينة الاصفياء نقل شد در كتب لغت به نظرم نرسيد و شايد اصطلاح خاص باشد.

منابع: لاهورى، غلام سرور، خزينة الاصفياء، ج 2، ص 306.

شطّاريّه

عنوان بعضى از فرق صوفيه مى باشد كه ضمن شرح حال شيخ عبداللّه شطّار اشاره خواهيم كرد و هريك از افراد آن فرقه را «شطّار» و «شطّارى» گويند.

سمرقندى، از مشاهير شعرا مى باشد. از كثرت مهارتى كه در شطرنج بازى داشته، متخلّص به «شطرنجى» شد و به همين تخلّص شهرت يافت. از مطايبات اشعار اوست:

اى برادر! گر عروس خوبت آبستن شده است *** اندرين مدت كه بودى غايب از نزد عروس

بر عروست بدگمان گشتن نشايد بهر آنك *** ماكيان چون نيك باشد خايه گيرد بى خروس

سال وفات و مشخّص ديگرى به دست نيامد.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 4، ص 2859.

222 شطرنجى، محمد بن يحيى --> صولى، محمد بن يحيى

1703 و 1704. شعبى

(به فتح اوّل و سكون ثانى) منسوب است به قبيلۀ شعب از قبايل يمن يا از بطون همدان يا خود منسوب به كوه شعب نامى است در يمن و اهل شام در مقام نسبت به آن، «شعبانى» گويند. از نهاية الارب و سبائك الذّهب نقل شده كه بنى شعبان يكى از بطون حمير از قبايل قحطانيه است و ايشان اولاد و خانوادۀ شعبان بن عمرو بن زهير بن ابين بن الهميسع بن حمير بوده و عامر بن شراحيل (يا شرحبيل) فقيه عامى نيز از همين بنى شعبان مى باشد. لفظ «شعبى» در اصطلاح رجالى، ضمرة بن يحيى است كه

فقيه محدّث صالح امامى و معاصر شيخ طوسى بود و عامر بن شراحيل عامى مذكور است كه كنيه اش «ابوعمرو» و شهرتش «شعبى» و ولادتش در بصره و مسكن و مدفنش كوفه بوده و مدح و قدح او بين علماى رجال محل جدال بوده و موافق نقل معتمد، در رجال شيخ از اصحاب حضرت اميرالمؤمنينش شمرده و ابن داوود نيز در ضمن ممدوحين محدّثين مذكورش داشته است.

نزد علماى عامّه نيز ممدوح و به فقاهت و وثاقت و وفور علم و جلالت قدر موصوف و گاهى او را با «ابن عباس ثانى» ملقّب داشته و از اكابر تابعينش شمرده و گويند پانصد صحابى را ملاقات كرده است، بلكه اركان علماى اسلام را منحصر به چهار تن دانند:

محكول در شام، ابن المسيب در مدينه، حسن بصرى در بصره و شعبى در كوفه، لكن نزد اكثر علماى خاصّه مطعون و مردود و مطاعن بسيارى دربارۀ وى منقول و از طرف عبدالملك بن مروان و وليد بن عبدالملك و يزيد بن عبدالملك ملقّب به «ناقص» متصدى قضاوت كوفه بوده است.

ولادت عامر شعبى به سال نوزدهم يا بيستم هجرت در كوفه، وفاتش نيز به سال 103 يا 104 يا 105 يا 106 يا 107 ه‍. ق در كوفه به موت فجأه وقوع يافته است. به قول شعرانى، از كلمات اوست: «ايّاكم والقياس فى الدّين فانّ من قاس فقد زاد فى الدّين».

با وجود اين، بسط زائد را موكول به محل خود داشته و فقط يك قضيۀ طريفه و نادره را مذكور مى داريم:

ابن خلّكان در وفيات الاعيان، ضمن شرح حال عبدالملك بن عمير 223 بن سويد بن حارثۀ كوفى گويد كه او بعد از شعبى به قضاوت كوفه منصوب شد. از اخبار طريفه اش آنكه گويد: «در قصر كوفه نزد عبدالملك بن مروان، خليفۀ اموى، بودم كه سر مصعب بن زبير را آورده و برابر او گذاشتند؛ پس من مضطرب و پريشان شدم. خليفه از سبب آن پرسيد. گفتم: در همين قصر در همين جا نزد عبيداللّه بن زياد بودم كه سر مبارك حضرت حسين بن على عليه السلام را آورده و در همين جا پيش او گذاشتند. بعد از مدتى باز در همين جا نزد مختار بن ابى عبيدۀ ثقفى بودم كه سر عبيداللّه را پيش او گذاشتند. بعد از مدتى باز در همين جا بودم. سر مختار را پيش مصعب ديدم و اكنون نيز سر مصعب را پيش تو مى بينم. عبدالملك خليفه، از كثرت تأثر در دَم برخاسته و امر كرد كه آن قصر را خراب كردند». بعضى از شعرا همين قضيه را نظم كرده است:

يك سره مردى ز عرب هوشمند *** گفت به عبدالملك از روى پند

روى همين مسند و اين تكيه گاه *** زير همين قبّه و اين بارگاه

بودم و ديدم بر ابن زياد *** آه چه ديدم كه دو چشمم مباد

تازه سرى چون سپر آسمان *** طلعت خورشيد ز رويش نهان

بعد ز چندى سر آن خيره سر *** بُد بر مختار به روى سپر

بعد كه مصعب سر و سردار شد *** دستكش او سر مختار شد

اين سر مصعب به تقاضاى كار *** تا چه كند با تو دگر روزگار

عبدالملك قاضى به سال 136 ه‍. ق در 103 سالگى درگذشت.

منابع: قمى، شيخ عباس، الكنى والالقاب، [ج 2، ص 361-362]؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 265 و 311؛ شعرانى، عبدالوهاب، لواقح الأنوار في طبقات السادة الاخيار، ص 37؛ كتب رجاليه.

(بر وزن خجل) به معنى شخص بسيارموى است. در اصطلاح رجالى، يزيد بن اسحاق و برادرش، محمد، مى باشد و شرح حال ايشان موكول به علم رجال است و بعضى حرف دويم آن را غين نوشته اند.

224

شعرانى

شعرانى⁽¹⁾

شافعى صوفى انصارى مصرى، معروف به «شعرانى» يا «شعراوى»، مكنّى به «ابوالمواهب»، از اكابر متصوّفۀ علماى شافعيّه قرن دهم هجرت مى باشد كه از تلامذۀ جلال الدين سيوطى و زكريّاى انصارى بود. بعد از تكميل علوم شرعيّه، قدم به دايرۀ سير و سلوك گذاشت. اصول تصوف و فنون طريقت را از شيخ على خواص و شيخ محمد شناوى فراگرفت. قطع علاقه از همه چيز نمود و لباس كهنه پوشيد. روزۀ زياد

مى گرفته و تأليفات بسيارى دارد:

وفات شعرانى به سال 973 ه‍. ق در 62 سالگى در قاهره واقع گرديد.

منابع: قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 162؛ سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 1129.

شعرانى، محمد بن حسن --> دارقطنى، محمد بن حسن

225 شعراوى --> شعرانى، عبدالوهاب بن احمد بن على

اصفهانى، از مشايخ عرفاى اصفهان مى باشد كه تذكرۀ موسوم به گنج شايگان را تأليف داده و از اشعار اوست:

خوش نكو رفت مه روزه و عيد آمد باز *** خوش تر از عيد به عيدى است در ميكده باز

بانگ تكبير مرا رهبر مقصود نگشت *** مطرب از خانۀ خمار برآورد آواز

بر در ميكده ام روى نياز است امروز *** رفت روزى كه به محراب بدم روى نياز

وفات شعرى به سال 1270 ه‍. ق واقع گرديد.

منابع: هدايت، رضاقلى خان، مجمع الفصحاء، ج 2، ص 246.

اصفهانى، از شعراى نامى ايرانى مى باشد كه در طب و علوم حكمت الهى و طبيعى نصيبى وافر داشته و به طريقۀ قدما نيك آشنا بود. در سال 1225 يا 1260 ه‍. ق وفات يافته و از اوست:

بود گر فى المثل حسّاد و اعداى تو را مسكن *** چو آب اندر بر آهن چو نار اندر دل خارا

به گاه قهر و وقت كين، كنى از تيغ زهرآگين *** ز صلب آن و بطن اين، به يك دم هر دو را پيدا

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 4، ص 2861؛ هدايت، رضاقلى خان، مجمع الفصحاء، ج 2، ص 261.

شعلۀ نار، على بن حسن --> ابن عساكر، على بن حسن

1708-1710. شعورى، حسن (... - 1105 ه‍. ق)

حلبى، از مشاهير ادباست كه در حلب متولد شده و به استانبول رفت. در سلك منشيان دولتى منسلك شد. در رشتۀ معارف مشهور و از تأليفات و آثار قلمى اوست:

صاحب ترجمه در سال 1105 ه‍. ق درگذشت.

مخفى نماند كه دو تن از شعراى ايرانى اواخر قرن يازدهم هجرت نيز به همين عنوان (شعورى) مشهور هستند، ولكن نام و زمان وفات و مشخّص ديگرى از هيچ كدام به دست 226 نيامد. يكى از مردم مشهد مى باشد و از اشعار اوست:

تا كى هوس عشرت آماده كنى *** ميل مى ناب و ساقى ساده كنى

خم گشت قدت ز بار عصيان مى كوش *** چون شيشه كه پهلو تهى از باده كنى

ديگرى نيز كاشانى و خوش طبيعت و قصايد و غزليّاتش قريب به شش هزار بيت بوده و از اوست:

آن زمانم كه حسرت نان بود *** جاى نانم به كام دندان بود

اين زمانم كه نان در انبان است *** جاى دندان به جا همه نان است

ايضاً

چندين چه غم جان و تنت بايد خورد *** چون من ز توام غم منت بايد خورد

امروز غمم نمى خورى معذورى *** فردا غم غم نخوردنت بايد خورد

ايضاً

هركه در او جوهر انصاف نيست *** آب سرچشمۀ اوصاف نيست

منابع: مرادى، محمدخليل، سلك الدرر في اعيان القرن الثاني عشر، ج 2، ص 36؛ نصرآبادى، محمدطاهر، تذكرۀ نصرآبادى، ص 295.

(هفت شخص مذكور) مصطلح رجال بوده و شرح حال ايشان موكول به علم رجال است.

شغر --> شعر

شرح حالش موكول به كتب رجاليّه است.

يا سيد امير مظفر بن محمد، حسينى اصفهانى، ملقّب به «شرف الدين»، مشهور به «شفايى» و گاهى به «حكيم شرف الدين» و حكيم شفايى و «شرف الدين مظفّر» موصوف، از افاضل اطبّاى نامى عهد شاه عباس ماضى مى باشد كه در اصول طبابت در نهايت مهارت بود. سال ها در اصفهان به وظايف معالجه و طبابت قيام نمود. ميرداماد

نيز بسيارش مى ستوده و در نزد سلطان و اهل دربار و طبقات ديگر بسيار محترم و معزّز و مورد اكرامات فوق العادۀ عموم بوده است؛ حتى وقتى در اثناى راه بدان شاه برخورده و شاه خواست كه به جهت احترام وى، پياده شود. حكيم مانع شد، ولكن امراى حاضر ركاب، تماماً از مركب پياده شدند تا حكيم درگذشت. 227 حكيم شفايى علاوه بر اصول طبابت، در فنون حكمت هم خبير بود، بلكه قريحۀ شعريه اى نيز در غايت جودت و متانت داشت. با محتشم كاشانى هم ملاقات نمود؛ بااين همه، مراتب فضل و حكمتش با طبابت مستور، طبابتش نيز با شاعرى اش محجوب، عظمت شاعرى اش هم با كثرت هجوگويى، كه عادتش بوده، موهون و در پردۀ خفا بود، لكن در اواخر عمر موفق به توبه شده و از هجوگويى منصرف گرديد. از تأليفات و آثار قلمى حكيم شفايى است:

در رياض العارفين گويد: كمال فصاحت و بلاغت اين حكيم، از مثنوى نمكدان حقيقت ظاهر مى شود و از غايت لطافت آن است كه اغلب مردم آن را از حكيم سنائى دانند و خود صاحب رياض بعد از اين جمله، از حكيم شفايى بودن آن را تأييد كرده است. از اشعار همين نمكدان حقيقت است:

بر جبين دارم از خرد نسبى *** داغ طوق محمّد عربى

هيچ كس را چو او ندارم دوست *** كه سزاوار دوستدارى اوست

زده در پيشگاه آگاهى *** كوس تفريد لى مع اللهى

بود بزم يگانگى را شمع *** شد از آتش مقام جمع الجمع

هرچه گفت، از شهود مطلق گفت *** «من رآنى فقد راى الحق» گفت

بر سر خلق بود ظل اللّه *** سايه را سايه كى بود همراه‌؟

بعد حمد محمد آن كه ولى است *** ثالث خالق و رسول، على است

عقل و برهان و نفس و امر گواست *** كآن دو را غير اين سيم نه رواست

چون گروهى يگانه اش ديدند *** به خداييش مى پرستيدند

حبّذا پايۀ بلند كمال *** كه شود مشتبه به حق متعال

ديد معبود را به ديدۀ جان *** نپرستيد تا نديد عيان

در نماز آن چنان ز جا رفتى *** كه دعاوار بر سما رفتى

بود غفلت ز سلخ پيكانش *** كه به تن بود آن نه بر جانش

228 چون هواى شكست عزّى كرد *** مصطفى كتف خويش كرسى كرد

آنكه مهر نبوّتش خوانى *** جاى پاى على است تا دانى

بُد سر مصطفاش بر زانو *** سجده ناكرده مهر رفت فرو

دعوتش را خدا اجابت كرد *** ردّ خورشيد يك دو نوبت كرد

حكيم شفايى به سال 1037 يا 1038 ه‍. ق وفات يافت و ملاّ عرشى در تاريخ آن گفته است: «به شاه دين شفايى داد جان را».

منابع: نصرآبادى، محمدطاهر، تذكرۀ نصرآبادى، ص 211؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 4، ص 2850؛ هدايت، رضاقلى خان، رياض العارفين، ص 366؛ هدايت، رضاقلى خان، مجمع الفصحاء، ج 2، ص 21.

شفروه --> شرف الدين شقروه

از مشاهير خطّاطين ايرانى و از سادات هرات و مخترع خط شكسته معروف بوده كه درويش عبدالمجيد سالف الترجمه تكميلش كرده و به حدّ كمالش رسانيد. خط شكستۀ خود شفيعا بازار خط خوبان را شكست و بنابر تصديق بعضى از اهل فن، چند سطرى در كاغذ حلوا نوشته است كه حمل بر اعجازش توان كرد. از اشعار شفيعاست:

نسيم مى رسد از كوى آن نگار امروز *** به ديده نور نظر مى دهد غبار امروز

بنفشۀ خط و ريحان زلف و غنچۀ لب *** به روى يار شكفته است نوبهار امروز

وفات شفيعا به سال 1081 ه‍. ق در 85 سالگى به مرض كوفت در مشهد مقدّس رضوى واقع شد. اسم اصلى يا تخلّص بودن «شفيعا» و مشخّصات ديگر به دست نيامد.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 4، ص 2863؛ نصرآبادى، محمدطاهر، تذكرۀ نصرآباى، ص 406.

شفيعى، امير حسين بن محمد --> معمّايى

شاعرى است مشهور از ايل اسپرلوى شقاقى، مابين دو محال سراب و گرم رود از نواحى تبريز آذربايجان كه مدت ها مداحى مى كرد. مردم را با هجويّات خود مى آزرد.

گستاخى و بى مبالاتى او مشهور بود. بيشتر خود را نيز بد مى گفت و از اشعار اوست:

229 رمح تو و تيغ تو و تير تو *** همچو قد و ابرو و مژگان يار

مهر تو در چشم مواليت نور *** قهر تو در جان اعاديت نار

از سُم رخشت چو بيفتاد نعل *** از سر كويت چو برآيد غبار

ديدۀ مه جست از اين توتيا *** گوش فلك يافت از آن گوشوار

ايضاً

خط قلعه اى است محكم دست اندر اوست ياغى *** سركار بدنويسان مهدى بگ شقاقى

ايضاً

پيغمبر ما داده ز دجّال نشان ها *** تا امّت مرحومه در اضلال نباشد

اين مهدى يك چشم كه آمد به صفاهان *** اى قوم ببينيد كه دجّال نباشد

در سال 1214 ه‍. ق در عراق يا اصفهان درگذشت.

منابع: هدايت، رضاقلى خان، مجمع الفصحاء، ج 2، ص 488.

شرح حالش موكول به علم رجال است.

شقروه، شرف الدين --> شرف الدين شقروه

شقروه، ظهيرالدين --> ظهيرالدين شقروه

(دو شخص مذكور) موكول به علم رجال هستند.

شقوره --> شقروه

پسر ابراهيم، كنيه اش «ابوعلى»، اصلش از بلخ، نامش همين «شقيق» مى باشد كه

به جهت تبادر لقب به طور اجمال نگارش مى يابد. وى از اكابر مشايخ خراسان است.

نخستين كسى است كه علم طريقت و اصول تصوف را در آن نواحى نشر داد. در اين رشته مريد و تربيت شدۀ ابراهيم ادهم بوده و اصول طريقت را از وى ياد گرفت.

گويند كه فيض حضور حضرت باقر عليه السلام را دريافته، بلكه به زعم بعضى، به خدمت حضرت موسى بن جعفر عليهما السلام نيز مشرّف، بلكه از تلامذۀ آن حضرت بود و اخبار و احاديثى نيز از آن حضرت روايت نموده است (والعهدة عليه) و موافق آنچه در ديوان المعصومين از نور الابصار شبلنجى نقل كرده ايم، كرامتى نيز از آن حضرت در راه مكّه ديده است. ورع و تقوا و اكمليّت شقيق در فنون طريقت و مراتب عرفان، مسلّم فرقۀ متصوفه مى باشد. 230 پير و مرشد حاتم اصم سالف الترجمه بود. كلمات عارفانۀ بسيارى از وى منقول است. در اثناى مسافرت مكّه در بغداد بعد از دعوت، با هارون ملاقات و به درخواست خود هارون نصايح بسيارى براى وى كرده است.

در سبب توبه و قدم به دايرۀ سير و سلوك گذاشتن شقيق، گويند كه در بدايت حال بسيار ثروتمند بود. براى تجارت سفرها مى نمود. در يكى از آنها در تركستان، گذارش به بتخانه اى افتاد. به عالم و پيشواى بت پرستان يا به بت پرستى كه پيش بت مى ناليد و عرض حاجت مى نمود، گفت: «چرا از اين بى جان حاجت مى طلبى كه اينها همه باطل است و تمامى عالم را خالقى هست بى نظير و رزّاق برنا و پير، حىّ و قيّوم و قاضى الحاجات». گفت: «قول تو مخالف فعل توست. اگر مطلب چنين است، پس چرا براى تحصيل معاش اين قدر تلاش مى كنى‌؟ شهر به شهر مى گردى و نفس خود را به رنج و تعب مى اندازى». شقيق بسيار متألّم شد. از آنجا برگشت و تمامى دارايى خود را صدقه كرد و به تحصيل علم پرداخته و قدم به دايرۀ سير و سلوك گذاشت تا به مقامى عالى رسيد. از اشعار شقيق است:

صوفى كه به خرقه دوزى اش بازارى است *** گر بخيه به فقر مى زند خوش كارى است

ور خواهش طبع، دست او جنباند *** هر بخيه و رشته اش بت و زنّارى است

چنانچه اشاره شد، شقيق كرامتى در راه مكّه از حضرت موسى بن جعفر عليهما السلام ديده است كه خلاصۀ آن را زينت بخش اين اوراق مى نمايد: در نور الابصار شبلنجى و كشف الغمّۀ على بن عيسى اربلى و شرح شافيۀ سيد محمد بن اميرالحاج، از شقيق نقل كرده اند كه به عزم حجّ بيت اللّه بيرون شدم. در منزل قادسيه به جماعت حجّاج كه با وضعيّات

گوناگون راه پيماى زيارت خانۀ خدا بودند، نگاه مى كردم. در آن اثنا جوانى ديدم زيبا و لاغر و گندم گون كه لباسى پشمينه در بر داشته و تنها نشسته بود. شقيق گويد: تصور كردم كه يكى از صوفيّه است و مى خواهد در اثناى راه اسباب زحمت ديگران باشد. به طرف وى رفته و تصميم دادم كه توبيخ و ملامتش كنم. چون نزديك شدم، فرمود: يا شقيق! «اِجْتَنِبُوا كَثِيراً مِنَ اَلظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ اَلظَّنِّ إِثْمٌ‌» (حجرات، 12). من در عجب مانده و گفتم اين شخص، بندۀ صالحى است كه اسم مرا برزبان آورد و از سرّ 23(1) قلبى من خبر داد. بايد پيش او بروم و از آن گمان بد خودم كه در حق وى كرده بودم، حلّيّت خواسته و التماس دعايى نمايم، لكن ديگر نديدم تا در منزل وادى فضه مشغول نمازش ديدم.

منتظر بودم كه بعد از نماز پيش او رفته و استحلال نمايم. به مجرّد اتمام نماز، به من توجه كرده و فرمود: يا شقيق! «وَ إِنِّي لَغَفّٰارٌ لِمَنْ تٰابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ صٰالِحاً ثُمَّ اِهْتَدىٰ‌» (طه، 8(2)؛ پس بلند شد و رفت. من خيال كردم اين شخص از ابدال است كه دو مرتبه از سرّ درونى من خبر داد تا در منزل ابواء ديدم كه همان جوان در كنار چاهى ايستاده است.

ظرفى كوچك كه در دست داشته، در چاه افتاد؛ پس به گوشۀ چشم نظر به سوى آسمان كرده و اين شعر را خواند:

انت ربى (شربى خ ل) اذا ظمأت الى الما *** ء و قوتى اذا اردت الطعاما

پس گفت: «الهى و سيّدى ما لى سواك فلا تعد منيها». شقيق گويد: پس واللّه ديدم كه آب ته چاه بالا آمد تا به سر چاه رسيد و همان ظرف نيز روى آب بود؛ پس آن شخص ظرف را برداشته و وضو گرفت و چهار ركعت نماز خواند و به طرف تلّ ريگى رفت.

با كف دست خود از آن ريگ توى آن ظرف ريخته و حركت داده و مى خورد؛ پس من نزد وى رفتم. بعد از سلام، زيادتى آن آب را درخواست كردم. گفت: «يا شقيق! هميشه نعمت هاى خداوندى در ظاهر و باطن به من متواتر مى باشد. دربارۀ خداى خود خوش گمان باش». بعد از آن، آن ظرف را به من داد و خوردم. ديدم كه قاووت مخلوط به شكر است كه در تمامى عمر خودم طعامى لذيذتر از آن نخورده بودم و بعد از خوردن آن سيراب و سير شدم؛ به طورى كه تا چند روز ديگر همچنان سير و سيراب ماندم و اصلاً ميل آب و طعام نداشتم. ديگر بار آن شخص را نديدم تا در مكّه ديده و سراغ كردم كه كيست. گفتند كه موسى بن جعفر عليهما السلام است. بالجمله، اين كرامت به كتاب كرامات الاولياى رامهرمزى، مثير الغرام ابن الجوزى و بعضى ديگر از كتب عامّه و

خاصّه منسوب است و بعضى از شعرا نظمش كرده اند:

سل شقيق البلخى عنه بما شا *** هد منه و ما الذى كان ابصر

قال لما حججت عاينت شخصا *** ناحل الجسم شاحب اللون اسمر

سائرا وحده و ليس له زا *** د فما زلت دائبا اتفكر

و توهمت انه يسئل النا *** س و لم ادر انه الحج الاكبر

232 ثم عاينته و نحن نزول *** دون فيد على الكثيب الاحمر

يضع الرمل فى الاناء و يشر *** به فناديته و عقلى محير

اسقنى شربة فلما سقانى *** منه عاينته سويقا و سكر

فسئلت الحجيج من يك هذا *** قيل هذا الامام موسى بن جعفر

وفات شقيق به سال 153 يا 174 و يا 184 و يا 194 يا 195 ه‍. ق واقع و يا به نوشتۀ مجالس المؤمنين و بعضى ديگر در تاريخ دويمى مذكور (قعد) در ماوراءالنهر (تركستان) مقتول و قبرش نيز در ختلان در قرب سمرقند از بلاد تركستان است. مادّۀ تاريخ او بنابر قول سومى، جملۀ «هادى قدس» و «سلطان دل» و بنابر چهارمى، كلمۀ «صدق» و «مطلب جان جهان» و بنابر پنجمى، كلمۀ «صادق» يا «قاصد» مى باشد.

منابع: خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 328؛ هدايت، رضاقلى خان، مجمع الفصحاء، ج 1، ص 304؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 245؛ هدايت، رضاقلى خان، رياض العارفين، ص 156؛ شوشترى، نوراللّه، مجالس المؤمنين، ص 126؛ لاهورى، غلام سرور، خزينة الاصفياء، ج 2، ص 133؛ شعرانى، عبدالوهاب، لواقح الأنوار في طبقات السادة الاخيار، ج 1، ص 65؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 4، ص 2863.

كابلى، از سلسلۀ نقشبنديّه بوده و همواره به تصفيۀ باطن اشتغال داشت. در اواخر قرن يازدهم هجرت مى زيسته و داراى طبع شعر خوبى هم بود. از فرط شكسته نفسى، خود را به «شكسته» تخلّص مى كرده و از اوست:

كارى كه به اختيار كرديم *** ترك همه كاروبار كرديم

سررشتۀ عمر بود كوتاه *** پيوند به زلف يار كرديم

بسيار قلم شكسته سر شد *** تا نامه سياه كار كرديم

سال وفاتش به دست نيامد.

منابع: لودى، شيرعلى خان، مرآت الخيال، ص 204.

تبريزى، از شعراى اوايل قرن حاضر چهاردهم هجرت مى باشد كه با راجى سالف الترجمه و لعلى آتى الترجمه و نظاير ايشان معاصر بود. در مراغه سكونت داشته و ديوانش به سال 1321 ه‍. ق در تبريز چاپ شد كه حاوى قطعات و غزليّات و مدايح و انواع شعرى ديگر به هر دو زبان فارسى و تركى آذربايجانى است. در تاريخ ولادت پسر جمال نام خود، 233 كه در سال 1303 ه‍. ق متولد شده، گويد:

به فضل خداى جهان درگذشت *** ز سنّ شكوهى چو پنجاه وهشت

خدايش كرم كرد طفلى كه شد *** سيه چشم او، رشك آهوى دشت

رقم زد قلم خوش به تاريخ او *** «جمال جمال عالم افروز گشت»⁽¹⁾

در همين سال به مكّه رفته و در تاريخ آن نيز گويد:

چه شرافت مرا جز اين تاريخ *** «اشرف الحاج شد شكوهى دل»⁽²⁾

در مرثيۀ معاصر مذكورش، راجى سالف الترجمه كه در درياى جدّه غرق شده بود، بعد از رسيدن نامۀ فوت او به تركى آذربايجانى گويد:

اى پيك بدخبر ملك الموت سن نه سن *** بى نطق ايلدون منى بى اختيار هم

واردور نه شرح محنت عظمى بو نامه ده *** كيم دوديله بوناميه عنوان اولوپ رقم

كاتب نيجه بونقل جهانسوزى ثبت ايدوپ *** كاغذ آلشميوپ عجبا يانميوپ قلم

راجى غريق اولدى شكوهى مگر سنون *** طوفانه گلدى گوشۀ چشم ترونده نم

سن آب ايچنده ايتدون اگر غوطه راجيا *** من رشته وار آتش هجرونده پيچ و خم

وفات شكوهى به سال 1314 ه‍. ق در 69 سالگى واقع گرديد.

منابع: شكوهى، مهدى، ديوان شعر؛ اطلاعات متفرقه.

اصفهانى، از عرفاى قرن سيزدهم هجرت مى باشد كه با رضاقلى خان هدايت (متوفّى در حدود سال 1290 ه‍. ق) معاصر و مدتى در شيراز با وى معاشر بود. مدت ها براى

ديدار دراويش و عرفا سياحت ها كرد. فارس و كردستان و عراقين عرب و عجم را ديده و خط شكسته را نيز خوب مى نوشته و از اوست:

رشته برپا و سر رشته به دست صيّاد *** هم گرفتارم و هم طرفه شكارى دارم

سال وفاتش معلوم نيست، لكن در زمان هدايت مذكور در هند وقوع يافته است.

منابع: هدايت، رضاقلى خان، رياض العارفين، ص 456.

234 1718. شكيب، ملا محمدعلى (قرن 12 ه‍. ق)

شيرازى، معروف به «سكّاكى»، از افاضل وقت خود بود. در هر دو قسمت علوم عقليّه و نقليّه نصيبى وافر داشت. به خدمت جمعى از عرفا و اهل طريقت نيز رسيد. طريقت سلسلۀ ذهبيّه را برگزيد و لباس فقر پوشيد. بالاخره در استيلاى افغان در شيراز زخمى كارى خورد و عاقبت در اثر همان صدمه در شصت سالگى درگذشت. سال وفاتش به دست نيامد و از اوست:

دو عالم را جزاى قاتل من ده خداى من *** كه بس باشد همين ذوق شهادت خون بهاى من

چو نفى نفى اثبات است از كشتن نمى ترسم *** بقاى من چو شمع كشته باشد در فناى من

گذشتن از شراب دهر نبود پيش من مشكل *** كز آب هفت دريا تر نگردد پشت پاى من

بدن مصر و هوا فرعون و هامان نفس و من موسى *** خيال و وهم ها سحر و دليل من عصاى من

چو نور و سايه مى خواهد دلم تا متّصل باشد *** سر من در كنار او سر او در كنار من

چون پدرش شمشيرساز و كاردگر بوده، از اين جهت، او را «محمدعلى سكّاكى» گويند كه منسوب به سكّاك به معنى مذكور است.

منابع: هدايت، رضاقلى خان، رياض العارفين، ص 162؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 4، ص 2865.

از شعراى نامى قرن دهم هجرى تبريز مى باشد كه در رشتۀ شاعرى مقامى بس عالى داشت. اشعارش در تبريز و نواحى آن مشهور بود. در عهد شاه تهماسب اوّل وارد قزوين شد. اتفاقاً شعراى وقت درصدد جواب گفتن اين مطلع حسن دهلوى بوده اند:

اى شهد نوشين لبت پاك از همه آلودگى *** بنشين كه تا باز ايستد چشمم ز خون پالودگى

شكيبى نيز اين جواب را گفت:

گل گل شده پيراهنم از درد مى پالودگى *** گل هاى رسوايى شكفت آخر از اين آلودگى

اينك مورد پسند شد و خواجه اسماعيل گيلانى دويست مثقال طلا جايزه اش داد.

شكيبى به سال 971 ه‍. ق در تبريز وفات يافت و در قبرستان سرخاب مدفون شد و يا به نوشتۀ بعضى، وفاتش در شيراز وقوع يافته است و تعدد شاعر متخلّص به «شكيبى» ممكن و اشتباه شكيبى تبريزى به شكيب شيرازى فوق الذكر نيز محتمل است كه بعد از مدتى 235 مشتبه به يكديگر بوده باشند.

منابع: اطلاعات متفرقه.

شرح حالش موكول به رجال است.

شلمغانى

شلمغانى⁽¹⁾

مكنّى به «ابوالحسن»، معروف به «ابن ابى العزاقر»، يكى از آن چند تن مى باشد كه در زمان غيبت صغرى (260-329 ه‍. ق) ادّعاى بابيّت و وكالت و سفارت از طرف قرين الشّرف حضرت ولىّ عصر - عجل اللّه فرجه - نمودند و مقالات منكر از ايشان ناشى شد و در سال 322 ه‍. ق توقيع رفيعى به لعن و برائت از ايشان صادر گرديد.

شلمغانى در بدايت حال حسن العقيده و مستقيم الطريقه و از اعيان شيعۀ اماميّه بود.

پس از آنكه حسين بن روح به سفارت خاصّۀ آن حضرت منصوب گرديد. حسد بر وى غالب آمد. ترك مذهب حق را گفت. به حلول و تناسخ معتقد شد و ترك عبادات و نكاح محارم را واجب نمود و مقالات منكر بسيارى، كه قلم از نگارش آنها شرم دارد، اختراع نمود.

احمد رفعت گويد: پس از اختراع مذهب تناسخ، از طرف حكومت تعقيب شده و به موصل فرار كرد. به فاصلۀ چند سالى باز به بغداد برگشته و مدتى متوارى بود. پس به ادّعاى ربوبيّت آغاز كرد. عجب تر آنكه ابراهيم بن محمد بن عون، حسين بن قاسم

(وزير مقتدر عباسى) و گروهى ديگر نيز از عقلاى وقت بدو گرويدند تا در سال مذكور، كه عهد خلافت راضى باللّه و وزارت ابن مقله بوده، دستگير و زندانى گرديد.

در خانه اش پاره اى اوراق و كتب داير بر مذهب باطل وى با خط خود او و حسين بن قاسم مذكور به دست آمد. شلمغانى به نوشته هاى خود اقرار آورد، ولى فكر مذهبى خود را انكار كرد و همچنان اظهار اسلام مى نمود؛ پس ابن ابى عون و ابن عبدوس را كه 236 از جملۀ تابعين و فريفتگان وى بوده اند، با خودش در محضر خلافت احضار كردند.

محض به جهت تحقيق برائت ايشان از آن عقايد منكر، مأمور به سيلى و گردنى زدن بر معبود خودشان گرديدند. ابن عبدوس از خوف جان، ناچار يك گردنى زد.

ابن ابى عون نيز خواست كه سيلى بزند. در اثر رسوخ آن اعتقاد باطل خود كه به شلمغانى داشته، دستش مرتعش شد و خوددارى كرده، سر و ريش او را بوسه داد.

«الهى» و «سيّدى» و «رازقى» گفته و عرض بندگى نمود.

اينك خليفه از شلمغانى پرسيد كه اگر تو دعوى خدايى نداشتى، پس اين حرف ابن ابى عون از چه راه است‌؟ گفت كه من مسئول گفتۀ او نيستم. خدا گواه است كه من دعوى خدايى نكرده ام؛ بااين همه، اين گونه حرف ها پرده پوش فضاحت هاى وى نشد. در همان سال مذكور 322 ه‍. ق خود وى و عبد حقيقى او، ابن ابى عون، را به فتواى فقهاى وقت به دار كردند و جسدشان را سوزاندند و بعد از مدتى حسين بن قاسم مذكور را نيز در رقه كشته و سرش را به بغداد آوردند. شلمغانى در تكليف و امامت و بدا و مشيّت تأليفاتى دارد كه در زمان استقامت مذهب نوشته است. در نخبة المقال گويد:

والشلمغانى بن ابى العزاقر *** كان جليلا و غوى فى الاخر

منابع: رفعت، احمد، لغات تاريخيه و جغرافيه، ج 6، ص 163 و 205؛ آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، ج 2، ص 336 و ج 4، ص 406.

شلوبين

يا

شلوبينى

شلوبينى⁽¹⁾

شلوبين صغير --> شلوبين، محمد بن على بن محمد

237 1721. شلوبين، عمر بن محمد بن عبداللّه (... - 645 ه‍. ق)

اندلسى، اشبيلى المولد والمدفن، ازدى القبيله، ابوعلى الكنيه، شلوبين يا شلوبينى الشهره، از اكابر نحويّين اواسط قرن هفتم هجرت مى باشد كه در رشتۀ خود نظير ابوعلى فارسى و از ائمّۀ نحو و علوم عربيّه معدود بود و اكثر افاضل وقت از تلامذۀ وى مى باشند. گاهى در مقابل محمد بن على شلوبين ذيل، او را مقيد به «كبير» كرده و «شلوبين كبير» گويند و از تأليفات اوست:

وفات او به سال 645 ه‍. ق در شهر اشبيليه در 83 سالگى واقع گرديد.

منابع: قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 163؛ شُمّنى، احمد بن محمد، المنصف من الكلام على مغنى ابن هشام، ص 12؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 330 و 501؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 416.

شلوبين كبير --> شلوبين، عمر بن محمد بن عبداللّٰه

انصارى، مالقى اندلسى، مكنّى به «ابوعبداللّه»، مشهور به «شلوبين» يا «شلوبينى»، نيز مثل عمر بن محمد شلوبينى فوق از اكابر نحويّين بود. گاهى به جهت امتياز از وى مقيّد به صغيرش نموده و «شلوبين صغير» گويند. او از تلامذۀ ابن عصفور، مرجع استفادۀ جمعى از اكابر وقت، شارح ابيات كتاب سيبويه بوده و در سال 660 ه‍. ق درگذشت.

منابع: خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 501، س 23.

شلوبينى صغير --> شلوبين، محمد بن على بن محمد

شلوبينى، عمر --> شلوبين، عمر بن محمد بن عبداللّٰه

شلوبينى كبير --> شلوبين، عمر بن محمد بن عبداللّٰه

شلوبينى، محمد --> شلوبين، محمد بن على بن محمد

از مخضرمين شعراى عرب مى باشد كه هر دو دورۀ جاهليّت و اسلام را ديده است. به «شماخ» ملقّب بود. در واقعۀ قادسيه يا در زمان عثمان در غزوۀ موقات شهيد شد.

ديوان شماخ هم با شرح احمد بن امين شنقيطى در قاهره چاپ شده است.

منابع: سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 1141.

238 1724. شماع، شيخ عمر بن احمد (... - 936 ه‍. ق)

صاحب كتاب سفينة نوح مى باشد كه در سال 936 ه‍. ق درگذشت.

منابع: قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 163.

شمسا، محمد شمس الدين گيلانى --> ملاّ شمسا

بن نصر بن صالح، بخارى حلوانى، فقيه حنفى و از تأليفات اوست:

وى به سال 448 يا 449 ه‍. ق درگذشت. اما حلوانى منسوب به عمل حلوا و يا خريد و فروش آن بوده و در ما قبل آخر آن هريك از نون و همزه درست است. از قاموس نقل شده كه «حلوان» نام يك شهر و دو قريه مى باشد، لكن نسبت عبدالعزيز همانا به عمل حلواست.

منابع: لكنوى، ابوالحسنات محمد عبدالحى، الفوائد البهيّة فى تراجم الحنفيّة، ص 95.

شمس الائمه، محمد بن احمد بن ابى بكر سرخسى --> سرخسى، محمد بن احمد

شمس الائمه، محمد بن يوسف كرمانى --> شمس الدين، محمد بن يوسف

يا محمد بن على بن ملك داد تبريزى، ملقّب به «شمس الدين»، معروف به «شمس تبريزى»، از اكابر و مشاهير عرفا و صوفيّه مى باشد كه در اصطلاح عرفا و اهل طريقت به «شمس الحق» موصوف است. از ركن الدين سجاسى، خليفۀ خليفۀ ابوالنجيب سهروردى، اخذ فنون طريقت نمود. غايت شهرت او كه در طى مراحل عرفانى در تمامى السنه دارد، مغنى از اطناب در اين باب مى باشد.

ملاّى رومى، محمد بلخى، در تمامى فنون طريقت مريد و تربيت شدۀ شمس تبريزى است. شمس در اوايل به قونيه، كه مسكن ملاّى روم بوده، رفت. در درس وى، كه در كنار حوضى مشغول تدريس طلاّب بوده، حاضر شد و از چند كتابى كه در پيش او بوده، استفسار نمود. ملاّ گفت كه اين قيل و قال است؛ پس شمس آنها را در دست گرفته و در حوض انداخت. ملاّ از وقوع اين حال بسيار پرملال شد و گفت: «اى درويش! اين چه كارى بود كه كردى كه 239 بعضى از آنها فوايد پدر من است و بازيافتن آنها ديگر ممكن نيست». چون شمس اضطراب او را ديد، دست در آب كرده و همۀ كتاب ها را يكان يكان بيرون آورد؛ در حالى كه آب حوض اصلاً ضررى بدانها نرسانيده بود. ملاّ پرسيد كه اين چه سرّى است‌؟ فرمود كه اين حالى است؛ تو را از اين چه خبر؟ كنايه از آنكه تو آشنا نبوده و بيگانۀ اين عوالم هستى. پس از آن، ملاّ به مقامات عاليۀ عرفانى شمس معتقد و مريد او شد. صحبت و يگانگى را گرم داشتند و اين قضيه وسيلۀ ارشاد ملاّ شد و آن مرشد خود را نظماً و نثراً حضوراً و غياباً ستوده و در حق او گويد: «المولى الاعز الداعى الى الخير خلاصة الارواح سر المشكوة والزجاجة والمصباح شمس الحق والدين نور اللّه فى الاولين والآخرين» و نيز در اوايل دفتر اوّل مثنوى گويد:

شمس تبريزى كه نور مطلق است *** آفتاب است و ز انوار حق است

چون حديث روى شمس الدين رسيد *** شمس چارم آسمان سر دركشيد

واجب آمد چون كه بردم نام او *** شرح كردن رمزى از انعام او

مخفى نماند كه خود شمس شاعر نبوده و ديوانى هم كه به نام وى مشهور و در ايران چاپ شده، از همين مريد او، ملاّى رومى، است كه محض ايفاى وظيفۀ ارادت و ابقاى نام نيك پير و مرشد خود و اظهار قدردانى از حق ارشاد او يك قسمت از اشعار خود

را به نام وى منتشر ساخته است، ولى منظومۀ موسوم به مرغوب القلوب را، كه حاوى يك صدوسى بيت بوده و در تهران در آخر گلشن راز شبسترى چاپ شده، به خود شمس منسوب دارند.

شمس در اواخر تاب طعن علما را نياورده و از قونيه به شام رفت. ملا پسر خود، سلطان ولد، را (به شرحى كه در شرح حالش اشاره نموديم) فرستاد و باز به قونيه اش عودت داد تا در سال 645 ه‍. ق وفات يافت يا به دست علاءالدين محمد، پسر وسطين ملاّى رومى و يا به دست جمعى از متعصّبين قونيه، كه علاءالدين نيز يكى از ايشان بوده، مقتول شده. هريك از دو جملۀ «سلطان شمس الدين» و «شمس الدين معلى» مادّۀ تاريخ اوست. در آن حال شمس نعره اى برآورد كه همه شان بيهوش افتادند. پس از آنكه به هوش آمدند، غير از چند قطره خون چيزى نديدند و هريك از ايشان در اندك 240 زمانى به بلايى گرفتار و هلاك شدند و علاءالدين نيز در همان ايّام به علت جذام درگذشت و پدرش، ملاّى رومى، به جنازه اش حاضر نشد.

شمس نزد قبر بهاءالدين ولد، پدر ملاّى رومى و يا در مدرسۀ ملاّى رومى نزد قبر امير بدرالدين، بانى مدرسه، مدفون گرديد. در خزينة الاصفياء گويد: روضۀ شمس الدين تبريزى كه در ملتان مشهور است، شمس تبريزى مشهور نبوده و راجع به شمس الدين ملتانى است كه او از سادات موسوى و اولادش مذهب شيعه دارند و در لاهور و غيره به «سادات شمس» معروفند.

منابع: هدايت، رضاقلى خان، مجمع الفصحاء، ج 1، ص 286؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 4، ص 2872؛ رفعت، احمد، لغات تاريخيه و جغرافيه، ج 4، ص 148؛ لاهورى، غلام سرور، خزينة الاصفياء، ج 2، ص 268.

شمس الحق --> شمس تبريزى

شمس الدين، احمد بن حسين بن احمد --> ابن الخبّاز

شمس الدين، احمد بن خليل --> خويى، احمد بن خليل

شمس الدين، احمد بن سليمان يا احمد بن كمال --> ابن كمال

شمس الدين، احمد بن محمد --> سيواسى، شيخ احمد بن ابوالبركات محمد

شمس الدين، احمد بن محمد بن ابراهيم --> ابن خلكان

شمس الدين، احمد بن قاضى محمود خوارزمى --> قاضى زاده، احمد بن قاضى محمود

الصورة

شمس الدين سامى بيگ (58 و 59)

بن خالدبيگ بن دورمش بيگ، از اكابر و افاضل عثمانى قرن حاضر چهاردهم هجرى است كه روز چهارشنبه اوّل حزيران ماه سال 1266 رومى - مطابق 1850 م - در ناحيۀ فراشير از مادرش، امينه خانم، متولد شد. خواندن و نوشتن را در همان ناحيه از يكى از دوستان پدرش فراگرفت. از اوان كودكى شوق و هوس مخصوصى به خواندن و نوشتن داشته و به بازيچه هاى متداول اطفال رغبتى نمى نمود. به فرزندان خود مى گفته است كه اصلاً به خاطرش نمى رسد در كودكى بازى كرده باشد. در يازده سالگى به يانيه رفت.⁽¹⁾241 به همراهى برادرش در مدرسۀ قيمنازيه داخل شد و به فاصلۀ چند سال در سال 1871 م (غضعا) تحصيلات آن مدرسه را به پايان رسانيد.

علاوه بر علوم متداولۀ عصرى، سه زبان فرانسه و ايتالى و يونان قديم و دو زبان عربى و فارسى را نيز از دو نفر مدرّس مشهور يانيه اخذ كرد. بعد از اندك زمانى در سال 1288 ه‍. ق رومى به استانبول رفته، به خدمت مطبوعاتى وارد شد.

به فاصلۀ چند سال در 34 سالگى امينه خانم، دختر سعادت افندى قاضى عسكر، را به عقد ازدواج خود آورده و چهار فرزند از وى به وجود آمد. دو پسر نيز از زنى ديگر كه بعد از وفات امينه خانم ازدواج كرده بوده، به وجود آمد. روز شنبه هيجدهم

حزيران ماه سال 1320 رومى - مطابق 1904 م - در 54 سالگى در ناحيۀ ارنكوى نزديكى استانبول وفات يافت و در مقبرۀ جلو جامع صحراى جديد مدفون شد و پنجاه وچهار كتاب علمى در صفحۀ روزگار به يادگار گذاشت كه دوازده فقره هنوز چاپ نشده، ولى چهل ودو فقرۀ ديگر به طبع رسيده و از آن جمله شش مجلد بزرگ قاموس الاعلام است كه مشهور هر ديار بوده و از مراجع همين كتاب ريحانة الادب مى باشد.

منابع: دو فقره عكس و شرح حال فوق الذكر از شرح حال لاتينى سامى بيگ، كه ظاهراً چاپ بغداد بود، نقل شد.

242 شمس الدين، سيد عبدالحميد بن عيسى --> خسروشاهى

شمس الدين، عبدالرحمان بن محمد --> موفق الدين، عبداللّه بن احمد

شمس الدين، عبدالغفار يا عبدالغفور بن لقمان --> تاج الدين كردرى

شيرازى، از افاضل حكماى عصر خود و از اساتيد حافظ شيرازى، قوام الدين ابواسحاق و نظاير ايشان بود. سلطان محمد مظفّر به وى ارادت مى ورزيد. در علوم عقليّه و نقليّه بهره داشته و از اشعار اوست:

در دولت و محنت جهان هست زوال *** در صاف تو گر دُرد درافكند، منال

خوش باش و زمان به كام ياران گذران *** زيرا كه نماند اين جهان بر يك حال

در سال 772 ه‍. ق درگذشت.

منابع: هدايت، رضاقلى خان، رياض العارفين، ص 365.

شمس الدين، محمد جوينى --> صاحب ديوان، خواجه شمس الدين محمد

از افاضل زمان خود مى باشد كه به «شمس الدين» ملقّب و علم ظاهر و باطن را جامع بود. جمعى را تربيت نمود و كتاب مجمع البحرين نامى در علم شريعت و حقيقت از تأليفات او مى باشد و از اشعار اوست:

اين قطرۀ خون سيه قلب لقب *** گفتا كه منم محرم اسرار طلب

غم گفت كه در خون كشمش اوّل بار *** تا هر قلبى به لاف نگشايد لب

نيز در اندرز ملك تاج الدين، كه اخلاص تمام به وى داشته، گويد:

شاها بايد كز تو دلى كم شكند *** لطف تو هزار لشكر غم شكند

انديشه به كار دار كاندر سحرى *** يك آه هزار ملك درهم شكند

در كشف الظّنون گويد: «مجمع البحرين فى علم الحقيقة والشّريعة لشمس الدين محمد بن نصر السنجرى». ظاهر، آن است كه مرادش از محمد بن نصر همين محمد سيستانى سگزى 243 صاحب ترجمه بوده و سگزى را «سجزى» نيز گويند كه معرّب آن است و «سنجرى» گفتن او، چنانچه در نسخۀ كشف الظّنون موجوده در نزد اين نگارنده است، از اشتباهات مؤلف و يا كاتب و يا مطبعه مى باشد.

منابع: اين جمله از بعضى مسوده هاى خودم نقل شده و مدرك خصوصى از نظرم رفته است.

شمس الدين، محمد بن ابراهيم بن ساعد --> اكفانى، محمد بن ابراهيم بن ساعد

شمس الدين، محمد بن ابى بكر --> فراهى

انصارى دمشقى صوفى، معروف به «شيخ الربوة»، ملقّب به «شمس الدين»، مكنّى به «ابوعبداللّه»، از افاضل قرن هشتم هجرت مى باشد كه در 654 ه‍. ق متولد شد. در اثر زحمات بسيارى در علم رمل و اوفاق و ديگر علوم غريبه مهارت يافت. مدّعى علم كيميا نيز بوده و با ابوالفداء، مورّخ مشهور، معاصر و بسيار خوش محضر، مصاحبت او جالب فرح و سرور و خوشدلى بود. از كثرت ذكاوتى كه داشته، در هر علم تأليف كتاب مى كرد؛ اگرچه خارج از حدود اطّلاعات و معلومات وى هم بود. از صفدى نقل است يك تأليف او را كه در اصول دين بوده، ديدم. مذاهب را به يكديگر همچنين اشعرى را به معتزلى و صوفيّه را به حشويّه قاتى نموده بود و به يك طريقت استقامت نداشت. شمس الدين عاقبت به عرفان و علم حقيقت گراييد. به فقر و وحدت متحمّل و كثيرالالم بود. در ماه جمادى الاولى يا صفر از سال 727 ه‍. ق در صفد درگذشت. در آخر عمر كر و ناشنوا و يك چشمش نابينا گرديد و از اشعار لطيفۀ اوست:

نظر الهلال اليه اول ليلة *** فرآه احسن منظرا فتزيدا

و رآه احسن منه بدرا فهو من *** غم يذوب و يضمحل كما بدا

كتاب السّياسة فى علم الفراسة و نخبة الدّهر فى عجائب البرّ والبحر از تأليفات اوست. اوّلى در قاهره و دومى در پطرسبورگ چاپ شده اند.

منابع: ابن حجر عسقلانى، احمد بن على، الدرر الكامنة في اعيان المائة الثامنه، ج 3، ص 458؛ سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 881.

شمس الدين، محمد بن احمد حكيم فارسى --> خفرى

244 شمس الدين، محمد بن احمد بن حمزه --> شافعى صغير

شمس الدين، محمد بن احمد بن سالم --> سفارينى

شمس الدين، محمد بن احمد --> شربينى، خطيب شربينى

شمس الدين، محمد بن احمد بن عثمان --> قاضى القضات، محمد بن احمد بن عثمان

شمس الدين، محمد بن احمد بن عثمان بن قايماز --> ذهبى

شمس الدين، محمد بن حسن بن على بن عثمان --> نواجى

شمس الدين، محمد بن حمزة بن محمد --> فنارى، محمد بن حمزه

شمس الدين، محمد بن عبدان --> ابن اللبودى، محمد بن عبدان

بن احمد بن محمد، بكرى صديقى شافعى، مكنّى به «ابوالمكارم»، از افاضل علماى شافعيّۀ قرن دهم هجرت مى باشد. در 28 سالگى تفسيرى بر قرآن نوشته. يك سال در مصر و يك سال در مكّه اقامت مى كرده است و از تأليفات اوست:

وفات او به سال 952 ه‍. ق در 54 سالگى واقع گرديد.

منابع: سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 580.

طبسى، از مبرّزين شعرا و افاضل دانشمندان قرن هفتم خراسان و به «شمس الدين»

ملقّب بود. چندى در هرات قضاوت نمود. اخيراً به بخارا رفت تا موافق نوشتۀ بعضى، در سال 624 يا 626 ه‍. ق باز به هرات رفته و هم آنجا درگذشت. ديوان او در حدود دو هزار بيت بوده و از اوست:

با بدان بد نشين كه صحبت بد *** گرچه پاكى تو را پليد كند

آفتابى بدان بزرگى را *** پاره اى ابر ناپديد كند

245 گويند چون شمس الدين، آوازۀ فضل و كمال صدرالشّريعه محمود بن احمد بخارى را شنيد، به شوق ملاقات عزيمت بخارا داد. موقعى وارد شد كه صدرالشّريعه يك قصيدۀ خود را كه در همان شب انشا كرده بود. در حضور اهل مجلس مى خواند.

شمس الدين نيز در گوشه اى نشسته و گوش مى داد و از ابيات آن قصيده است:

برخيز كه صبح است و شراب است و من و تو *** آواز خروس سحرى خاست ز هر سو

برخيز كه برخاست پياله به يكى پاى *** بنشين كه نشسته است صراحى به دو زانو

مى نوش، از آن پيش كه معشوقۀ شب را *** با صبح بگيرند و ببرند دو گيسو

چون صدر توجه شمس الدين را ديد، پرسيد كه در شعر اطّلاع دارى يا نه‌؟ گفت:

«موزون را از ناموزون تشخيص توانم كرد». پرسيد: «اين شعر چگونه است‌؟» گفت:

«كلام موزون است». حاضرين بشوريدند كه اين چه مدحى است. گفت: «من بالبديهه بهتر از اين مى گويم». گفتند: «اگر چنين باشد، تو را در شعر مسلّم داريم، والاّ بيازاريم». شمس الدين قلم برداشته و پنجاه بيت به همان وزن و قافيه انشا نمود كه از آن جمله است:

از روى تو چون كرد صبا طرّه به يك سو *** فرياد برآورد شب غاليه گيسو

از زلف سياه تو مگر شد گرهى باز *** كز مشك برآورد فلك تعبيه هر سو

گفتى كه چو زر كار تو روزى سره گردد *** آرى همه اميد من اين است ولى كو؟

چون صدر قدرت طبع او را ديد، از تمام حاضرين بالاتر نشانيد و وظايف اكرام و احترام را معمول مى داشت.

اما معاصر بودن شمس الدين طبسى صاحب ترجمه با نظام الملك وزير (متوفّى به سال 485 ه‍. ق) و مشمول مراحم وى بودن او، چنانچه بعضى از ارباب تراجم گفته اند، با در نظر گرفتن تاريخ وفات ايشان، دور از صحّت بوده و تحقيق زائد موكول به كتب مربوطه است و رجوع به عنوان صدرالشّريعه هم نمايند.

منابع: هدايت، رضاقلى خان، رياض العارفين، ص 361؛ لودى، شيرعلى خان، مرآت الخيال، ص 38؛ افندى، فهيم، سفينة الشعراء، ص 76.

شمس الدين، محمد بن عبداللّه --> كاتبى ترشيزى

246 1733. شمس الدين، محمد بن عبداللّه بن احمد (... - 1004 ه‍. ق)

بن تمرتاش، غزى حنفى، از افاضل فقهاى حنفيّۀ اوايل قرن يازدهم هجرت بوده و از تأليفات اوست:

وى در سال 1004 ه‍. ق وفات يافت.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 6، ص 262]؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 4، ص 2872.

شمس الدين، محمد بن عبداللّه بن محمد --> ابن ناصرالدين

شمس الدين، محمد بن عبدالماجد --> ابن هشام، محمد بن عبدالماجد

شمس الدين، محمد بن على --> سوزنى سمرقندى

شمس الدين، محمد بن على بن حسين --> صاحب مدارك الاحكام

1734 و 1735. شمس الدين، محمد بن على بن محمد بن على (... - 838 ه‍. ق)

جرجانى، حسينى يا حسنى، از افاضل قرن نهم هجرت مى باشد كه برخلاف پدرش، سيد شريف جرجانى على بن محمد سالف الترجمه، مذهب شيعى داشت. اديبى است نحوى و متكلّم فاضل و شرح ارشاد ملا سعد تفتازانى (در نحو) از آثار قلمى اوست و در سال 838 ه‍. ق درگذشت. ميرزا محمدعلى شريفى، ملقّب به «ميرزا مخدوم»، كه نوۀ سيد شريف و پسر همين شمس الدين است، نيز سنّى ناصبى بوده و كتاب نواقض الرّوافض را در ردّ شيعه تأليف داده است. قاضى نوراللّه شوشترى كتاب مصائب النّواصب و شيخ ابوعلى حائرى نيز كتاب عذاب النّواصب را در ردّ همين كتاب نواقض الرّوافض نوشته اند. ميرزا مخدوم همان است كه به اتفاق جمعى از گروه قلندريّه بر سر

شاه اسماعيل صفوى ثانى (متوفّى به سال 985 ه‍. ق) گرد آمدند. با انواع مكر و حيله از مذهب حق جعفرى اثناعشرى اش منحرف ساختند و سكّه ها را، كه اسم سامى حضرات ائمّۀ اطهار عليهم السلام در روى آنها نقش بوده، تغيير دادند؛ به شرحى كه در روضات الجنّات نگارش داده است.

منابع: خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 186 و 498.

247 شمس الدين، محمد بن عمار بن محمد --> ابوناصر

شمس الدين، محمد بن قاسم --> واسطى، محمد بن قاسم

شمس الدين، محمد بن كمال الدين --> حافظ شيرازى

شمس الدين، محمد بن محمد شافعى --> جزرى، محمد بن محمد شافعى

شمس الدين، محمد بن محمد صالحى --> صالحى

شمس الدين، محمد بن محمد بن عبداللّه --> ابن بطوطه

شمس الدين، محمد بن محمد بن على --> جزرى، محمد بن محمد

شمس الدين، محمد بن محمد بن نمير --> ابن السراج، محمد بن محمد

شمس الدين، محمد بن محمود --> آملى، محمد بن محمود

شمس الدين، محمد بن مكى --> شهيد اول

شمس الدين، محمد بن ملك داد --> شمس تبريزى

شمس الدين، محمد بن يحيى شيرازى نوربخشى --> اسيرى

شمس الدين، محمد بن يوسف شافعى --> خطيب جزرى

بن على بن سعيد، كرمانى بغدادى، از اكابر علماى عامّه مى باشد كه فقيه اصولى محدّث رجالى مفسّر اديب و در فنون ادبيّه و علوم عربيّه علاّمۀ زمان خود، داراى اخلاق حسنه، بسيار متواضع، لقب مشهورى اش «شمس الدين» و در كتب عامّه به «شمس الائمّه» معروف تر بوده و سلاطين وقت دربارۀ وى اعتقادى كامل داشته اند.

تحصيلات او نخست در شهر خود، كرمان، از پدر خود و جمعى ديگر بوده؛ پس به شيراز رفت. دوازده سال حاضر حوزۀ قاضى عضدالدين ايجى بود. تمامى مصنّفات او را از خودش خواند؛ پس در بغداد اقامت گزيده، به مصر و شام نيز رفت. صحيح بخارى را در جامع ازهر 248 از ناصرالدين فارقى خوانده و سى سال در بغداد به نشر علم پرداخت. به بسيار اندكى قانع بود و با كسى مراوده نداشت. همواره مشغول كارهاى علمى خود بود تا در محرّم سال 786 ه‍. ق در اثناى مراجعت از سفر حج در 69 سالگى وفات يافت و از آثار قلمى علمى اوست:

منابع: قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 225؛ قمى، شيخ عباس، الكنى والالقاب، ج 3، ص 91؛ ابن حجر عسقلانى، احمد بن على، الدرر الكامنة في اعيان المائة الثامنه، ج 4، ص 310.

شمس الدين، ميرزا محمدحسين --> جناب گرگانى

شمس الدين، ملا محمد شيرين --> مغربى، ملا محمد شيرين

بن احمد بن محمد بن ابى بكر بن على عامى اصفهانى، ملقّب به «شمس الدين» يا «شهاب الدين»، موصوف به «علاّمه»، مكنّى به «ابوالثّناء»، از اكابر علماى عامّۀ قرن هشتم هجرت مى باشد كه به سال 674 ه‍. ق در اصفهان متولد شد. فنون متداوله را در بلاد خود از پدر خويش و از جمال الدين ابن ابى الرّجا و ديگران فراگرفت. در فنون عقليّه به مقامى عالى رسيده و به ديگران تقدّم يافت. در ماه صفر 725 ه‍. ق در مراجعت

از سفر مكّه وارد دمشق گرديد و فضايل وى منتشر شد. شب و روز مشغول تدريس و ملازم مسجد اموى بود. ابن تيميّه مقدم او را غنيمت شمرد و تجليلش كرد و گفت كه نظير وى وارد اين بلاد نشده است. بالجمله، شمس الدين دوستدار اهل صلاح بود.

بى تكلّف و بى آلايش مى زيست. بسيار خوش خط و سريع القلم بوده و از تأليفات اوست:

249 1. تسديد القواعد فى شرح تجريد العقائد يا تشييد القواعد فى شرح تجريد العقائد (كه شرح كتاب تجريد خواجه بوده و مابين اهل علم به شرح قديم معروف مى باشد كه نسبت به شرح تجريد ملا على قوشچى آتى الترجمه، كه معروف به شرح جديد است، قديم تر مى باشد، والاّ قديم ترين تمامى شروح تجريد نمى باشد، زيرا كه همين تسديد القواعد سيّمين شرح تجريد بوده و اوّلين شرح آن شرح علاّمۀ حلّى است كه موسوم به كشف المراد و بعد از آن شرح شمس الدين محمد اسفرايينى بيهقى مقارب عصر خود خواجه است كه نامش تعريد الاعتماد فى شرح تجريد الاعتقاد است و خود شيخ محمود صاحب ترجمه گويد كه علاّمۀ حلّى اوّل كسى است كه تجريد خواجه را شرح كرده و اگر اين شرح علاّمه نبودى، كتاب تجريد خواجه شرح نشده و در بوتۀ اجمال مى ماند)؛ 2. تفسير قرآن؛ 3. شرح بديع ابن السّاعاتى؛ * شرح تجريد خواجه (كه به نام تسديد مذكور شد)؛ 4. شرح طوالع الانوار قاضى بيضاوى (در كلام كه نامش مطالع الانظار على طوالع الانوار بوده و در استانبول چاپ شده است)؛ 5. شرح قصيدۀ ساوى (در عروض)؛ 6. شرح كافيۀ ابن حاجب؛ 7. شرح مختصر الاصول ابن حاجب؛ 8. شرح مطالع ارموى؛ 9. شرح منهاج بيضاوى؛ 10. شرح ناظر العين (مذكور ذيل)؛ * مطالع الانوار (كه به نام شرح طوالع مذكور شد)؛ 11. ناظر العين (كه به نوشتۀ ابن حجر، در منطق و به نوشتۀ بعضى ديگر، نام تفسير قرآن اوست كه موفق به اتمام آن نشده است).

وفات صاحب ترجمه، به سال 746 يا 747 ه‍. ق و يا در ذى القعدۀ سال 749 ه‍. ق با طاعون عمومى در مصر واقع گرديد. مخفى نماند كه لفظ «اصفهانى» در صورت نبودن قرينه در كلمات حكما و متأخرين اصوليّين، راجع به همين محمود بن عبدالرحمان است و بس و در غير او با قرينه استعمال نمايد.

منابع: خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 753؛ آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف

الشيعة، ج 3، ص 353 و ج 6، ص 118 و 201؛ ابن حجر عسقلانى، احمد بن على، الدرر الكامنة في اعيان المائة الثامنه، ج 4، ص 327؛ سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 454.

شمس الدين، مسعود بن ابى بكر --> فراهى

شمس الرياسه، هبة اللّه بن زيد --> ابن جميع

شمس سيستانى، محمد --> شمس الدين، محمد سگزى

شمس الشعراء، ميرزا محمدعلى --> سروش

250 شمس شيرازى، عبداللّه --> شمس الدين، عبداللّه

شمس شيرازى، محمد بن يحيى --> اسيرى

بن عبدالرحمان بن ابى الحسن زمردى شيخ شمس الدين بن الصائغ، چنانچه در درر كامنه است، يا محمد بن عبدالرحمان بن على بن صائغ، چنانچه در فوائد البهيّة نوشته است؛ به هرحال، شمس الدين ملقّب به «شمس صائغ» و «ابن الصّائغ» مشهور، از اكابر علماى حنفيّه مى باشد كه فقيه محدّث نحوى لغوى، جامع علوم متنوّعه و داراى اخلاق فاضله بود. در فقه و نحو و لغت به ديگران تقدّم داشت. در مصر و شام از مشايخ وقت استماع حديث نمود. در اواخر عمر قاضى عسكر و مفتى عدليّه شد. در نظم نيز حظّى وافر داشته و از اوست:

لاتفخرن بما اُوليتَ مِنْ نعم *** على سواك و خف من كسر جبار

فانت فى الاصل بالفخار مشتبه *** ما اسرع الكسر فى الدنيا لفخار

از تأليفات اوست:

العظيم يا فى فوائد تتعلّق بالقرآن العظيم؛ 13. نتائج الافكار؛ 14. الوضع الباهر فى رفع اهل الظّاهر.

وفات شمس صائغ در يازدهم شعبان 776 يا 777 ه‍. ق واقع و ثروت بسيارى از وى ماند. بعد از مردن او علاءالدين مقريزى در خوابش ديد و از اوضاع و چگونگى معاملۀ الهى با وى استفسار نمود. در جواب اين شعر را خواند:

اللّه يعفو عن المسيء اذا *** مات علي توبة و يرحمه

منابع: قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 69؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 745؛ ابن حجر عسقلانى، احمد بن على، الدرر الكامنة في اعيان المائة الثامنه، ج 3، ص 449؛ لكنوى، ابوالحسنات محمد عبدالحى، الفوائد البهيّة فى تراجم الحنفيّة، ص 175.

شمس طبسى، محمد بن عبدالكريم --> شمس الدين، محمد بن عبدالكريم

251 شمس العرفاء، احمد بن محمد --> ابن البغوى

شمس العلماء، سيد محمدابراهيم --> سيدالعلماء، سيد محمدابراهيم

عبدالرب آبادى، از افاضل نامى عصر ما و از اعضاى برجستۀ هيئت تأليفيّۀ كتاب نامۀ دانشوران بود؛ نيز به امر ناصرالدين شاه قاجار، كتاب احوال الائمّة الاربعة لاهل السّنّة را به طرزى عجيب تأليف داد. وفات او بعد از سال 1314 ه‍. ق واقع و سالش به دست نيامد.

منابع: آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، ج 1، ص 304.

شمس العلماء، ناصر حسين --> ناصر حسين

خوارزمى، مكنّى به «ابوالقاسم»، ملقّب به «شمس المشرق»، در علم لغت و ادب، افضل اكابر وقت خود بود. گاهى در فقه نيز مطالعه كرده، در مسائل خلافيّه مناظره نموده و به جهت كثرت حفظ و فصاحت لفظ او «جاحظ ثانى» اش مى گفتند. در نزد خوارزم شاه محترم بود. اخيراً به فلسفه ميل كرده و بدين جهت منفور عامّه شد. به مرو رفته و در اوايل 521 ه‍. ق خودش را ذبح كرد و مكتوبى به خط خودش يافتند:

«هذا ما عملته ايدينا فلايؤاخذ بغيرنا».

منابع: ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 19، ص 126.

بن ابى طاهر وشمگير بن زيار بن وردانشاه جيلى، امير جرجان و طبرستان بود. پس از آنكه پدرش در محرّم سال 337 ه‍. ق فوت كرد، سلطنت دستبرد ديگران بود تا آنكه خود قابوس، به سال 388 ه‍. ق در نتيجۀ علو همّت، صاحب حق موروثى خود و مستقرّ اريكۀ سلطنت گرديد. عمادالدولۀ ديلمى هم از اتباع و امراى وى بوده است.

قابوس، علاوه بر عزّت سلطنت، داراى مراتب كمال و علم و معرفت و حكمت و حسن خطّ و كتابت و قريحۀ شعرى و اخلاق پسنديده بود. از بدى ها اجتناب مى كرد و خط ثلث و نسخ او در غايت جودت بوده است. صاحب بن عبّاد هر وقتى كه شعر او را مى ديده، مى گفته است: 252 «هذا خطّ قابوس ام جناح طاووس» و اين شعر متين را نيز مى خوانده است:

فى خطه من كل قلب شهوة *** حتى كأن مداده الاهواء

از اشعار طريفۀ خود قابوس مى باشد كه مناسب حال اهل دانش ستمديده از جهّال و تسليت خاطر ايشان است:

قل للذى بصروف الدهر عيّرنا *** هل عاند الدهر الا من له خطر

اما ترى البحر يعلو فوقه جيف *** و يستقر باقصى قعره الدرر

فان تكن عبثت ايدى الزمان بنا *** و مسّنا من تمادى بؤسه ضرر

ففى السماء نجوم لا عداد لها *** و ليس يكسف الا الشمس والقمر

ايضاً

شش چيز در آن زلف تو دارد مسكن *** شش چيز دگر در دل من كرده وطن

پيچ و گره و تاب و خم و بند و شكن *** عشق و غم و محنت و الم رنج و حزن

قابوس با آن همه كمالات علميّه و دورانديشى كه در امور سياست داشته، به حدى كه بهجت دنيا و يكى از محاسن دنيايش گويند، لكن در مقام غضب مالك نفس خود نبود و عفو و اغماض بالمرّه از خاطرش محو مى شد؛ به همين جهت، ايمن از شرّ وى نمى بودند. اينك لشكريان در خلع او يكدل شده و به پسرش، ابومنصور منوچهر، بيعت نمودند. خود قابوس نيز ناچار به حكم صلاح وقت و كشور، تن در داد.

حسب المقرّر در قلعه اى توقيف شد تا در سال 403 ه‍. ق از خوف قيام به قتلش آوردند و يا خود بعد از حبس، لباس و لحافش ندادند تا از شدت سرما جان داد.

كتاب قابوسنامه از آثار قلمى اوست كه براى نصايح نوه اش، امير كاووس يا كيكاووس بن اسكندر بن قابوس، نگارش داده است. بنابر آنچه مذكور داشتيم، مدت سلطنت او در حدود هفده سال مى باشد و در بعضى جاها بيست سال نوشته اند و بقيۀ شرح حال قابوس را موكول به كتب مربوطه مى داريم. اما بنى زيار يا آل زيار، كه در السنه داير و قابوس نيز از افراد آن خانواده است، در خاتمۀ باب كنى به همين عنوان بنى زيار خواهد آمد.

منابع: ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 464.

مكنّى به «ابوالحسن»، از فضلاى ادبا و شعراى اواخر قرن چهارم هجرت مى باشد كه كثيرالحفظ و واسع الرّوايه 253 و از معاصرين ابن النّديم بوده و تأليفات جيّده دارد:

شمشاطى گويد: انارى را مابين شعرا و ادبا قسمت كرده و اين شعر را گفتم:

يا حسْنَ رمّانة تقاسمها *** كل اديب بالظرف منعوت

كانّها قبلَ كسْرها كرة *** و بعدَ كسر حبات ياقوت

وفات شمشاطى به قول ذريعة، در سال 390 ه‍. ق بوده است. لفظ «شمشاطى» منسوب به شمشاط است كه به نوشتۀ مراصد، شهرى است از بلاد روم در ساحل فرات و آن غير از سميساط مى باشد كه از اعمال شام است. در حرف سين نيز گويد: سميساط (به ضمّ اوّل و فتح ثانى) شهرى است در طرف روم از ساحل غربى فرات و آن شهر را قلعه اى است كه يك قسمت آن مسكن ارامنه است. ظاهر اين جمله آنكه سميساط نيز نام ديگر همان شمشاط از بلاد روم است و سميساطى، كه از توابع شام باشد، مذكور

نداشته است؛ به هرحال، على بن محمد شمشاطى را گاهى «سميساطى» نيز گويند. اما عدوى منسوب به عدى بن تغلب مى باشد كه على بن محمد از اولاد او بوده است.

منابع: آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، [ج 1، ص 66، ش 325 و ص 405، ش 2104 و ج 2، ص 362، ش 1466 و ص 412، ش 1643 و ص 413، ذيل ش 1646 و ج 4، ص 514-515، ش 2281 و ج 7، ص 85-86، ش 450 و ج 13، ص 214، ش 759 و ص 215، ش 760 و ج 16، ص 48، ش 200 و ج 19، ص 79، ش 422 و ج 20، ص 8، ش 1715 و ص 174، ش 2462 و ص 257، ش 2855 و ج 22، ص 117، ش 6333 و ج 24، ص 107-108، ش 560 و ج 25، ص 1، ش 1 و ص 11، ش 60]؛ كتب رجاليه؛ ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 14، ص 240.

بن محمد بن حسن بن على بن يحيى، قسطنطينى، حنفى المذهب، تقى الدّين اللّقب، ابوالعباس الكنيه، شمنى الشهره، از اكابر علماى حنفيّه مى باشد كه فقيه محدّث اصولى مفسّر متكلّم محقّق بيانى اديب نحوى و در عصر خود امام نحويّين بود. بسيارى از افاضل وقت از وى استفاده نموده و از مشايخ و اساتيد جلال الدّين سيوطى نيز به شمار مى رفته و سيوطى بسيارش مى ستوده است. او را مقام قضاوت دادند، لكن نپذيرفته و رد نمود و تأليفات سودمند دارد:

وفات شمنى شب يكشنبه هفدهم ذى الحجۀ سال 872 ه‍. ق در 62 و يا 71 سالگى در

قاهره واقع شد و سيوطى قصيده اى در مرثيه اش گفته كه مطلع آن، اين است:

رُزء عظيم به تستنزل العبر *** و حادث حلّ فيه الخطب والعبر (الغير خ ل)

رُزء مصاب جميع المسلمين به *** و قلبهم فيه مكلوم و منكسر

منابع: قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 163؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 92 و 320، س 15؛ لكنوى، ابوالحسنات محمد عبدالحى، الفوائد البهيّة فى تراجم الحنفيّة، ص 37.

بن عتبة يا عنبرة يا عنتر يا عنترة بن ثابت، حلّى شيعى، اديب شاعر نحوى لغوى، از مشاهير ادبا و شعراى اوايل قرن هفتم هجرت مى باشد كه در بغداد نشو و نما كرد؛ پس به دياربكر و بلاد شام رفت. به صلات و جوايز اكابر نائل گرديد. در هر موضعى كتابى نوشت. خودش گويد: هر كتابى را كه شنيدم مورد تحسين اهل خبره است، از نتايج افكار ابكار خودم نظير آن را تأليف دادم. اينك تأليفات بسيارى دارد:

خود شميم مى گفته است كه حريرى در مقامات خود متفرّد بود. من هم در مقابل او دو مرتبه 255 مقامات نوشتم، لكن هيچ كدام پسندۀ طبع خودم نشد. هر دو را با آب محو كردم.

خلقت من فقط براى اين است كه فضيلت علمى حريرى را ظاهر كرده باشم.

ابن خلّكان بعد از ستايش بسيار و تصديق مراتب علميّه و كثرت فضايل شميم گويد:

الاّ اينكه بدزبان بوده و به عيب گويى و قدح عرض و ناموس مردم حريص بوده است.

از ابوالبركات مستوفى هم نقل كرده كه شميم را موصوف با قلّت ديانت و ترك نماز واجب و معارضۀ قرآن مجيد مى دارد، لكن چنانچه بعضى از معاصرين نوشته ظاهر، آن است كه اينها بهتان و تهمت بوده و در اثر تعصّب مذهبى بر شميم بسته اند؛ «شِنْشَنِة اَعْرفُهٰا مِنْ اَخْزَمِ‌»؛ والّا شايستۀ مقام جلالت شميم نمى باشد. گويند كه ياقوت با وى

ملاقات كرد. مراتب علم و فضل هريك از پيشينيان را از وى استفسار نمود. هيچ يك مورد تحسين شميم نگرديد، تا آنكه حال معرّى را پرسيد. در پاسخ دگرگون شد و گفت: «اين چه سوء ادب است كه يك سگ كور را به زبان مى آرى‌؟» ياقوت گفت:

«پس هيچ كس پسندۀ شما نيست». گفت: «چگونه پسند كنم كسانى را كه در مدّت عمر خود يك حرف پسنده نگفته اند، مگر سه تن: متنبّى فقط در مدايح، ابن نباته در خطبه و ابن الحريرى در مقامات». وفات شميم به سال 601 ه‍. ق در موصل واقع و بسيار سال خورده بوده است.

منابع: قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 163؛ قمى، شيخ عباس، الكنى والالقاب، ج 2، ص 334؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 375؛ ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 13، ص 50؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 474.

1745 و 1746. شميم، حاج محمدعلى (قرن 13 ه‍. ق)

معروف به «حكّاك»، از فضلاى شعراى اواخر قرن سيزدهم هجرى شيراز مى باشد كه داراى كمالات بود. در سفر مشهد رضوى عليه السلام در سبزوار با حاج ملاّ هادى سبزوارى (متوفّى به سال 1289 يا 1290 ه‍. ق) ملاقات كرده و از اشعار اوست:

با لب ميگون او، من مى پرستى مى كنم *** با نگاه مست او، بى باده مستى مى كنم

گفتمش هستم غلام و شرمسار از گفته ام *** با وجودش اى عجب اظهار هستى مى كنم

بت پرستم خلق مى دانند و حق داند همى *** تا تو بت را مى پرستم حق پرستى مى كنم

سال وفات شميم به دست نيامد.

او پسرى داشت ميرزا على محمد نام كه مثل پدرش طبعى 256 موزون داشت. در تاريخ تأليف آثار عجم، كه به سال 1313 ه‍. ق خاتمه يافته، در قيد حيات بوده و از اوست:

دلم از كوچۀ عشق تو به در مى نرود *** عمرها رفته و اين راه به سر مى نرود

خود گرفتم نظر از روى تو مى تابم من *** چه كنم روى تو از پيش نظر مى نرود

منابع: فرصت شيرازى، محمد نصير، آثار عجم، ص 559.

شناب --> شباب

در مصطلح رجال است و نسخه هاى كتب رجالى، در ضبط اين لفظ مابين «شينوله» و

«سنبوله» و «شينو» و «شينوله» مردّد و تحقيق به تمامى مراتب موكول به كتب مربوطه مى باشد.

شنتمرى، يوسف بن سليمان --> اعلم، يوسف بن سليمان بن عيسى

موكول به كتب رجاليّه است.

عجمى شافعى فرضى، از علماى شافعيّه مى باشد كه خطيب جامع ازهر بوده و از تأليفات اوست:

صاحب ترجمه به سال 999 ه‍. ق درگذشت.

منابع: سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 1146.

يمنى البلده، ازدى القبيله، شنفرى الشّهره، از مشاهير شعراى زمان جاهليّت يمن مى باشد. در فخر و حماسه اشعار بسيارى دارد كه همۀ آنها مشهور هستند؛ خصوصاً قصيدۀ لاميۀ او، كه حاوى شصت وهشت بيت مى باشد، در غايت اشتهار و به لاميّة العرب معروف بوده و مطلع آن، اين است:

اقيموا بنى امى صدور مطيكم *** فانى الى قوم سواكم لاميل

تمامى اين قصيده در جواهر الادب احمد هاشمى، كه تا حال پانزده مرتبه چاپ شده، با شرح 257 اجمالى آن منقول و نيز با شرح زمخشرى كه بدين قصيده نوشته و نامش عجب العجب فى شرح لاميّة العرب است، در قاهره و مصر و لندن و پاريس و استانبول به طبع رسيده است. شنفرى از روى خصومت شديدى كه با قبيلۀ بنى سلامان داشته، قتل صد تن از آن قبيله را سوگند ياد كرده بود؛ ازاين رو هركدام از ايشان را كه مى ديد، تيرى بر چشمش زده، هلاكش مى كرد تا آنكه بدين روش نودونه تن از ايشان را كشت؛ عاقبت

در سال 510 م (ث ى) اسير بن جابر كمينش كرد. در تنگنايى كه به جهت آب خوردن رفته بود، در دل شب دستگيرش نمود و به قتلش آوردند و سرش را از بدن جدا كردند؛ بعد از آن، شخصى از ايشان، پاى بر جمجمۀ او زد. پارۀ استخوانى از آن جمجمه به پاى آن شخص فرو رفت و به همان صدمه درگذشت و كشتگان شنفرى موافق سوگند او صد تمام شد. «وَ هُوَ العٰالِمُ بِالاَسْرٰارِ».

نادره: در شرح همين قصيده از جواهر الادب گويد: در عرب دوندگانى بودند كه از اسب هم تندتر مى دويدند. اسب بديشان نمى رسيد؛ از آن جمله سليك بن سلكه، عمر بن براق، امير بن جابر، تأبّط شرّا و يكى نيز همين شنفرى بوده اند. لفظ «شنفرى»، منسوب به قبيله و مكانى نبوده، بلكه در زبان عرب شخص بزرگ لب و شتر بزرگ قوى هيكل را گويند و يا خود منسوب به شنفيره مى باشد كه مردم بدخلق را اطلاق مى نمايد و به جهت تعدّى و شقاوت و بى رحمى اوست كه جملۀ «اَعْدىٰ مِنَ الشَّنْفَرىٖ‌» از امثال دايره گرديده است. چنانچه از عنوان اين شرح حال روشن شد، نام صاحب ترجمه «ثابت بن اوس» و لقبش «شنفرى» است و در كشف الظّنون گويد: لاميّة العرب قصيدۀ شنفرى بن اوس بن حجر بن هنو بن ازد بن غوث است و ظاهرش آنكه «شنفرى» نام اوست و موافق نوشتۀ بعضى، نام او «شمس بن مالك ازدى بن اوس بن حجر قحطانى ازدى» است و در مباهات و حماسه اشعار بسيارى گفته است.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 2]، ص 1539 و [ج 5، ص 246]؛ هاشمى، احمد، جواهر الادب في ادبيات و انشاء لغة العرب، ص 308 (چاپ 15).

تركزى، از افاضل اوايل قرن حاضر چهاردهم هجرى مى باشد كه در انساب و لغت متفرّد بود. در مكّه نزد شريف عبداللّه، امير مكّه، كه از خانوادۀ علم و كرم بوده، تقرّب يافت. مدتى در آنجا 258 توقف نمود. تا موقعى كه سلطان عبدالحميد عثمانى، محض اطّلاع از كتب عربيّۀ بلاد اسپانيا مى خواسته كسى را موظّف به انجام اين خدمت نمايد.

حسب الاشارۀ بعضى از اركان دولت همين محمدمحمود از طرف سلطان، مأمور اين خدمت شد. او هم حسب الامر سلطانى به اسپانيا رفت. اسامى كتاب هايى را كه در آن نواحى موجود بود و در قسطنطنيّه وجود نداشته، نوشت. بعد از مراجعت از دادن صورت آن اسامى (پيش از اخذ اجرت) امتناع كرد؛ به همين جهت، به مدينه تبعيد شد

و اخيراً به مصر رفت تا به سال 1322 ه‍. ق در آنجا وفات يافت و از آثار قلمى اوست:

منابع: سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 1149.

(دو شخص مذكور) مصطلح رجال بوده و شرح حال ايشان موكول بدان علم شريف است.

1750 و 1751. شواء، يوسف بن اسماعيل (... - 635 ه‍. ق)

بن على بن احمد، كوفى الاصل، حلبى المولد والمنشأ والمدفن، شهاب الدين اللّقب، شيعى المذهب، ابوالمحاسن الكنيه، شواءالشّهره، از مشاهير ادبا و فضلا و شعرا مى باشد كه در فنون عروض و قوافى مهارتى بسزا داشت. در دو يا سه شعر معانى بديعه درج مى كرد. از معاصرين قاضى ابن خلّكان و بين ايشان مودّت اكيد بود. در مجالس بسيارى مصاحبت داشته و مذاكرات ادبى مى نموده اند. ابن خلّكان گويد:

ابوالمحاسن در مذهب تشيّع افراط داشت. در حوزۀ درس تاج الدين ابوالقاسم احمد بن هبة اللّه بن سعد بن سعيد حلبى نحوى لغوى معروف به «ابن الجيرانى» بسيار حاضر بود. در سال 635 ه‍. ق در 73 سالگى در حلب وفات يافته و از اشعار اوست:

و كنّا خمس عشرة فى التئام *** علىٰ رغم الحسود بغير آفة

فقد اصبحت تنوينا واضحى *** حبيبى لا تفارقه الاضافة

ديوان شعر شواء چهار مجلّد مى باشد.

تاج الدين احمد مذكور نيز، كه از اساتيد شواء و از فحول علم و ادب بود، به سال 627 ه‍. ق در حلب وفات يافت و در 259 دامنۀ كوه جوشن مدفون گرديد.

منابع: ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 2، ص 597؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 4، ص 2886.

شوشتر

شوشتر⁽¹⁾

الصورة

شيخ جعفر شوشترى (60)

شوشترى المولد، نجفى المسكن والمدفن، از محقّقين علماى دينيّه و اعاظم فقها و مجتهدين اماميّه مى باشد كه فقيه اصولى معقولى منقولى عابد زاهد بود. تمامى اوقات او در امور دينيّه و ارشاد عباد و موعظه و هدايت مصروف مى گشت. در مجلس وعظ او هزاران مردم از علما و فضلا و اتقيا و طبقات مختلف حضور داشته و به فراخور حال خود بهره ور مى شدند. بسيارى از اهل معصيت از بركات انفاس قدسيّه اش از معاصى مرتدع و مجتنب مى گشتند.

او از تلامذۀ صاحب فصول، صاحب ضوابط، صاحب جواهر، شيخ مرتضى انصارى، شريف العلماى مازندرانى و بعضى از اكابر ديگر بود. در اواخر زندگانى به زيارت حضرت ثامن الائمّه عليه السلام مشرّف شد. ذهاباً و اياباً با ناصرالدين شاه قاجار ملاقات و مورد تبجيل و تجليل و اكرامات سلطانى گرديد. از اهالى تهران وظايف مشايعت و استقبال معمول و ازدحام عامّ بود. نخستين كسى از علماى وقت كه در مسجد سپهسالار جديد تهران به نماز جماعت ايستاده، همين عالم يگانه بوده است. در مراجعت از آن سفر مقدس، شب بيستم ماه صفر 1303 ه‍. ق در قريۀ 260 كرند از توابع كرمانشاهان به رحمت ايزدى نائل شد. جنازه اش به نجف نقل گرديد. عموم طبقات مردم و مخدّرات نسوان هم نوحه كنان به استقبال جنازه شتافتند. در حجرۀ اوّلى

ساباطى، كه پهلوى تكيه بكتاشيه از طرف راست واردين صحن مقدس است، مدفون گرديد.

از اتفاقات عجيبۀ شب وفات او، تناثر نجوم و تساقط كواكب بود؛ به طورى كه محسوس و مشاهد اهالى بلاد متفرقه گرديد. همچو تصور مى كردند كه ستارگان بر سر ايشان مى افتد و همين حال به قدر نصف ساعت يا تا حوالى صبح امتداد داشته و موجب وحشت اهالى گرديد. اين قضيه از جمعى از معمّرين عصر ما مسموع اين نگارنده نيز گرديد. نظير قضيۀ بره و حرام نخوردن كه در ترجمۀ حال شاه نعمت اللّه ولى خواهد آمد، به شيخ جعفر نيز منسوب و كرامات ديگر نيز به شيخ منتسب مى باشد.

بنا به نقل معتمد، علاّمۀ نورى در دار السلام از خود شيخ نقل كرده است كه پس از فراغت از تحصيل علوم دينيّه از نجف به وطن خود مراجعت و مشغول تبليغ احكام بودم، لكن به جهت عدم مهارت در موعظه و ذكر مصيبت، در ايّام جمعه و ماه رمضان در بالاى منبر از روى تفسير صافى و در ايّام عاشورا، از روى روضة الشّهداى حسين كاشفى قرائت مى كردم، ولى بازهم در اثر عدم مهارت موافق دلخواه موفق به مرام نمى شدم تا آنكه يك سال بدين منوال گذشت و ماه محرّم رسيد. شبى خيال كردم تا كى از روى كتاب خواهم خواند. در تدبير اين كار كه بلكه در روى منبر از كتاب مستغنى بوده باشيم، عاجز و ملول شدم. در واقعه ديدم كه گويا در كربلا هستم و همان ايّامى است كه موكب حسينى در آن ارض اقدس نزول اجلال فرموده اند. من در خيمۀ حضرت ابى عبداللّه عليه السلام وارد و سلام كردم. آن حضرت مرا در نزد خودش نشاند. به حبيب بن مظاهر فرمود كه فلانى مهمان ماست. امّا آب كه چيزى از آن نزد ما پيدا نمى شود، ولى آرد و روغن داريم. برخيز و طعامى براى او تهيه كن. اينك حبيب برخاسته و طعامى درست كرد و با قاشقى پيش من آورد. من چند لقمۀ كوچك از آن خورده و از خواب بيدار شدم. اينك از بركت آن غذا، به پاره اى دقايق و اشارات اخبار مصائب و لطايف و كنايات آثار ائمّۀ اطهار عليهم السلام واقف شدم كه پيش از من كسى وقوف نداشته 261 است. هر روز در تزايد بود تا در ماه رمضان در مقام موعظه، به غايت مرام نائل شدم.

نظير قضيۀ مذكورۀ تناثر نجوم، شب وفات هريك از صدوق، محمد بن يعقوب

كلينى، شيخ ابوالقاسم حسين بن روح نوبختى، سفير سوم خاصّ حضرت ولى عصر - عجل اللّه فرجه - چنانچه در ترجمۀ حال ايشان نوشته اند، واقع و در مادّۀ تاريخ ذيل وفات شيخ جعفر نيز اشاره شده است:

چون حاج شيخ جعفر از اين دار بار بست *** همچون شهاب ريخت ز انجم فلك شرر

ظاهر شب وفات حسين بن روح شد *** از رحلت فقيه و كلينى همين اثر

تاريخ موت شيخ بپرسى گر از اسير *** گويد كه «انه لبجنات استقر»⁽¹⁾

از تأليفات شيخ است:

منابع: خوانسارى، محمدمهدى، احسن الوديعة، ج 1، ص 92؛ امين عاملى، محسن، اعيان الشيعة، ج 16، ص 393.

حنفى، مكنّى به «ابومحمد»، از اكابر عرفاى اواخر قرن سيم هجرت مى باشد كه جامع علوم شريعت و طريقت و حقيقت و از مريدان ذوالنّون مصرى سالف الترجمه بود.

طريقت سهليه از فرق صوفيّه، كه بناى آن بر اجتهاد و مجاهدۀ نفس مى باشد، بدو منسوب و كرامات بسيارى در حق او مذكور است. گويند كه بعد از سنّ بلوغ و كبر، تمامى املاك و زر و سيم و فروش و ظروف و اثاث خود را سوا سوا در روى كاغذ اسم نويسى كرد؛ پس مردم را گرد آورد. آن كاغذپاره ها را بر سر ايشان بيفشاند تا هركس يك كاغذپاره برداشت. هرچه را كه در آن نوشته بودند، بدو ارزانى داشت. در محرّم سال 282 يا 283 ه‍. ق وفات يافت. بنابر اوّل، جملۀ «مقبول محبوب الهى» و بنابر قول دويمى، جملۀ «سهل عبداللّه ولى» مادّۀ تاريخ اوست.

منابع: لاهورى، غلام سرور، خزينة الاصفياء، [ج 2]، ص 162.

شوشترى، سيد عبداللّه --> سيد جزايرى، سيد نعمت اللّٰه بن عبداللّٰه بن محمد

شوشترى، سيد نعمت اللّه --> سيد جزايرى، سيد نعمت اللّٰه بن عبداللّٰه بن محمد

262 شوشترى، سيد نورالدين --> سيد جزايرى، سيد نعمت اللّٰه بن عبداللّٰه بن محمد

شوشترى، قاضى نوراللّه --> صاحب مجالس المؤمنين

شوق، مير عطا حسين --> تحسين، مير عطا حسين خان

ملقّب به «شوقى»، از فضلاى نامى عثمانى اواخر قرن دوازدهم هجرت مى باشد و يا خود اوايل قرن سيزدهم را نيز درك كرده است. شرحى مزجى بر كتاب فوائد فناريّة محمد بن حمزۀ فنارى، كه در منطق است، نوشته و از تأليف آن در سال 1193 ه‍. ق فراغت يافته است. سال وفاتش به دست نيامد و شرح حال محمد بن حمزه نيز به عنوان فنارى، محمد بن حمزه خواهد آمد.

منابع: از همين كتاب چاپى استخراج شد.

به سام ميرزا، پسر شاه اسماعيل صفوى، انتساب داشت؛ عاقبت از خوف شاه تهماسب صفوى (930-984 ه‍. ق) به هند فرار كرد تا در اواسط قرن دهم هجرت در كابل درگذشته و از اوست:

دردا كه فراق، ناتوان ساخت مرا *** بر بستر ناتوانى انداخت مرا

از ضعف چنان شدم كه بر بالينم *** صد بار اجل آمد و نشناخت مرا

نام و مشخّصات ديگرش به دست نيامد.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 4، ص 2880.

شاعرى لاابالى و درويش مشرب و از احفاد خواجه رشيد وزير مى باشد. بيشتر در هرات زيست تا به سال 963 ه‍. ق در آنجا وفات يافته و از اوست:

بس كه سيل مژه از هر طرفى سويش رفت *** كوچه ها گل شد و نتوان به سوى كويش رفت

اسم و ديگر مشخّص وى نيز به دست نيامد.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 4، ص 2881.

بن محمد بن عبداللّه، شوكانى يمنى صنعانى در ديهى شوكان نام از بلاد يمن متولد شد.

در صنعاى يمن نشئت 263 يافت و مفتى و مدرّس آنجا بوده و روزى سيزده درس مى گفته است و از تأليفات اوست:

شوكانى به سال 1250 ه‍. ق در 78 سالگى درگذشت.

منابع: ياقوت حموى، مراصد الاطّلاع، [ج 2، ص 820]؛ سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 1160.

شولستانى، على بن حجة اللّه --> شرف الدين، على بن حجة اللّه

مصطلح رجال مى باشد و موكول بدان علم شريف است.

مصطلح رجال مى باشد و موكول بدان علم شريف است.

شهاب

شهاب⁽²⁾

شهاب، احمد بن عبداللّه --> ابن المتوج، احمد بن عبداللّٰه بن سعيد متوج

شهاب، احمد بن محمد بن على بن حسن --> شهاب الدين، احمد بن محمد بن على

از شعراى نامى ايرانى قرن سيزدهم هجرت مى باشد. به «شهاب» تخلّص مى كرد. در سال 1254 ه‍. ق به تهران رفت. مشمول لطف خاص حاج ميرزا آقاسى، صدراعظم وقت، گرديد. ملقّب به «تاج الشعرا» و قصايد و قطعات وى در نهايت متانت بود. يك نسخه از ديوانش 264 به شمارۀ 257 در كتابخانۀ مدرسۀ سپهسالار جديد تهران موجود است و سال وفات او به دست نيامد.

منابع: فهرست كتابخانۀ مدرسه سپهسالار، ج 2، ص 619.

از شعراى ايرانى عهد فتحعلى شاه قاجار مى باشد. مدّاح آن شاه و از معاصرين آذر و صباحى و نظاير ايشان بود؛ عاقبت مسلك تجريد و تفرّد پذيرفته و از ملازمت و منادمت شاه كناره جست. در صحبت مشايخ وقت تحصيل مراتب عرفانيّه نمود.

بهرام نامه، خسرو و شيرين، خمسه، ديوان شعر، عقد گهر، يوسف و زليخا از آثار قلمى او بوده و از اشعار اوست:

توشۀ راه خويش كن تا نگرفته بازپس *** عاريه هاى خويش را از تو سپهر چنبرى

قافله وقت صبحدم رفت و تو مانده در عقب *** بر سر راه منتظر، راه زنان لشكرى

تن بره اى است بس سمين، گرگ فناش در كمين *** از پى قوت خصم خود اين بره را چه پرورى

نفس خداپرست تو دشمن جان بود تو را *** بيهده ظنّ دشمنى بر دگران چرا برى

منزل يار را بود وادى نفس نيم ره *** كى برسى به يار خويش ار تو ز خويش نگذرى

ايضاً

زهد سى ساله به يك جرعه زيان كرد شهاب *** اين چه سوداست خدايا كه زيانش سود است

صاحب ترجمه در سال 1215 يا 1216 ه‍. ق وفات يافت.

منابع: هدايت، رضاقلى خان، رياض العارفين، ص 454؛ هدايت، رضاقلى خان، مجمع الفصحاء، ج 2، ص 253.

از شعراى محمد جوكى بهادر، پسر سلطان شاهرخ، مى باشد. با حمزۀ آذرى سالف الترجمه (متوفّى به سال 866 ه‍. ق) معاصر بود و اين قطعه را آذرى بدو فرستاده است:

سردفتر ارباب هنر خواجه على است *** اى آن كه تو را علم طبيعت ازلى است

تو خواه مرا پسند و خواهى نپسند *** داند همه كس كه حمزه استاد على است

پس شهاب در جوابش بنگاشت:

اى حمزه! بدان كه عرش حق، جاى على است *** بر كتف رسول، از شرف پاى على است

استاد على است حمزه در جنگ، ولى *** صد حمزه به علم و فضل لالاى على است

265 نيز قصايدى در مدح محمد جوكى مذكور گفته كه از آن جمله است:

چو پرده از رخ چون آفتاب بردارى *** به جان و دل كندت مشترى خريدارى

غلام غمزۀ جادو و چشم خون ريز است *** جهان به شعبده بازى فلك به خون خوارى

سال وفات شهاب به دست نيامد.

منابع: افندى، فهيم، سفينة الشعراء، ص 194؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 4، ص 2884.

شهاب حجازى، احمد بن محمد بن على --> شهاب الدين، احمد بن محمد بن على

شهاب شاغورى، فتيان بن على --> شاغورى

شهاب مقتول، يحيى --> شيخ اشراقى

شهاب الدين، احمد بن احمد بن حمزه --> رملى، احمد بن احمد

شهاب الدين، احمد بن احمد بن سلافه --> قليوبى

شهاب الدين، احمد بن حسين --> رملى، احمد بن حسين

شهاب الدين، احمد بن خليل --> خويى، احمد بن خليل

شهاب الدين، احمد بن ركن الدين --> مولانازاده

مقدسى، از مشاهير علماى عامّه مى باشد كه در فنّ تعبير خواب شهرتى بسزا داشت.

نوادرى بسيار در اين باب از وى منقول است. كتاب البدر المنير فى علم التّعبير، كه از كتاب هاى متوسط اين علم مى باشد، از آثار اوست. وى به سال 697 ه‍. ق در دمشق شام درگذشت.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 1، ص 231]؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 4، ص 2886.

شهاب الدين، احمد بن عثمان --> زبيدى، احمد بن عثمان

شهاب الدين، احمد بن على --> مزجاجى

شهاب الدين، احمد بن على بن احمد --> قلقشندى

266 شهاب الدين، احمد بن عمادالدين --> اقفسى

شهاب الدين، احمد بن عمر --> شهاب الدين، بن شمس الدين بن عمر

شهاب الدين، احمد بن عمر بن محمد --> مزجد

شهاب الدين، احمد بن فهد بن حسن --> ابن فهد، احمد بن فهد

شهاب الدين، احمد بن محمد --> قسطلانى، احمد بن محمد

شهاب الدين، احمد بن محمد بن على بن احمد بن يوسف --> ابن الملا، احمد بن ملا

بن حسن بن ابراهيم، انصارى خزرجى شافعى مصرى حجازى، ملقّب به «شهاب الدين»، مكنّى به «ابوالطيب»، معروف به «شهاب حجازى»، عالم فاضل، اديب شاعر ماهر قرن نهم هجرت مى باشد كه در فنون ادبيّه بر ديگران تقدّم داشته و از تأليفات اوست:

وى به سال 875 ه‍. ق در 85 سالگى درگذشت.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 5، ص 133]؛ رفعت، احمد، لغات تاريخيه و جغرافيه، ج 3، ص 314؛ سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 1151.

شهاب الدين، احمد بن محمد بن عمر --> خفاجى، احمد بن محمد بن عمر

شهاب الدين، احمد بن محمود سيواسى --> شهاب الدين سيواسى

معروف به «ابن وكيل»، از افاضل قرن هشتم هجرت مى باشد. در كثرت هوش و ذكاوت نادرۀ عصر خود بود. در مسجدالحرام حوزۀ درس داشت. كتاب شرح الملحة و مختصر المهمّات از آثار قلمى اوست. وى به سال 791 ه‍. ق درگذشت و كتاب ملحۀ مزبور تأليف عيسى بن عبدالعزيز است كه شرح حالش به عنوان موفق الدين، عيسى بن عبدالعزيز خواهد آمد.

منابع: خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 84، س 14.

267 شهاب الدين، احمد بن يوسف بن احمد --> تيفاشى

شهاب الدين، احمد بن يوسف بن محمد --> سمين، احمد بن يوسف

شهاب الدين، سعد بن محمد --> حيص بيص

ملقّب به «شهاب الدين»، از مشاهير علما و مشايخ عرفاى عامّه بوده و از تأليفات اوست:

وى به سال 780 يا 803 ه‍. ق درگذشت.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 5، ص 118]؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 4، ص 2884.

قاضى دولت آبادى هندى، در زمان خود ملقّب به «ملك العلما» بود. از علماى عرفاى قرن نهم هجرت مى باشد كه فنون شريعت و طريقت را جامع و در شعر نيز ماهر بود.

از اشعار اوست كه به يكى از حكّام نوشته و كنيزكى از وى درخواست كرده است:

اين نفس خاكسار كه آتش سزاى اوست *** بر باد گشت و لايق بى آب كردن است

يك كس چنان فرست كه پا بر سرم نهد *** ريزم همه منىّ و تكبّر كه در من است

از تأليفات اوست:

صاحب ترجمه به سال 848 يا 849 ه‍. ق در جونفور از بلاد هند درگذشت. بنابر اول، جملۀ «توقير اسلام» مادّۀ تاريخ اوست و ظاهر عنوان فوق صاحب ترجمه آنكه «شهاب الدين» نام اصلى اوست و از بعضى ظاهر مى شود كه نام وى «احمد» بوده و «شهاب الدين» لقبش مى باشد.

منابع: قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 262؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 4، ص 2884؛ لاهورى، غلام سرور، خزينة الاصفياء، ج 1، ص 390؛ سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 190.

268 شهاب الدين، صابر بن اسماعيل --> اديب، صابر بن اسماعيل

شهاب الدين، عبداللّه بن خواجه شمس الدين --> مرواريد

شهاب الدين، على --> شهاب ترشيزى

شهاب الدين، عمر بن محمد --> سهروردى، عمر بن محمد

شهاب الدين، عمعق --> بخارايى

ابشهى يا ايشهى، حلّى شافعى، ملقّب به «شهاب الدين» يا «بهاءالدين»، مكنّى به «ابوالفتح» يا «ابوالعباس»، در قريۀ ابشويه از توابع شهرستان غربى در سال 790 ه‍. ق متولد شد. در ده سالگى قرآن مجيد را حفظ و فقه و نحو را تحصيل كرد. در 24 سالگى به زيارت كعبه مشرّف شد. در قاهره به مجالس درس جلال الدين بلقينى حاضر

گرديد. به علوم ادبيّه عشقى مفرط داشت. بعد از وفات پدرش، واعظ و خطيب قريۀ مزبور بود. ابن فهد نيز در درس ابشهى حاضر شده و از آثار قلمى اوست:

وفاتش بعد از سال 850 ه‍. ق در زياده بر شصت سالگى واقع گرديد.

منابع: قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 164؛ سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 22.

شهاب الدين، محمد بن احمد بن خليل --> ابن الخوبى

بن سليمان يا سلمان بن فهد، حلبى دمشقى، ملقّب به «شهاب الدين»، معروف به «شهاب محمود»، مكنّى به «ابوالثّناء»، شاعر كاتب منشى مترسّل مشهور كه از ابن النّجار فقه خواند. از ابن مالك فنون ادبيّه را اخذ كرد. در حسن نظم و انشا و كتابت به اقران خود تقدّم يافت. بسيار باوقار، به ادعيّه و 269 نوافل و قرائت قرآن مواظب، در نظم و نثر و معرفت تراجم احوال اكابر خبير بوده واز آثار قلمى اوست:

وفاتش شب شنبه بيست ودويم شعبان 725 ه‍. ق در 81 سالگى در دمشق واقع و در دامنۀ كوه قاسيون مدفون گرديد.

منابع: ابن حجر عسقلانى، احمد بن على، الدرر الكامنة في اعيان المائة الثامنه، ج 4، ص 324؛ سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 1152.

شهاب الدين، ياقوت بن عبداللّه --> حموى، ياقوت بن عبداللّٰه

شهاب الدين، يحيى بن حبش (حسين خ ل) --> شيخ اشراقى

شهاب الدين، يوسف بن اسماعيل --> شواء

در اصطلاح متأخّرين، عبارت از شهيد اوّل و شهيد ثانى و ملا عبداللّه مشهور به «عقاب» مى باشد كه شرح حال هريكى به همين عنوان خواهد آمد. لكن شيخ حسين عاملى، پدر شيخ بهائى، اين عنوان (شهداى ثلاثه) را به دو نفر اوّلى و محقّق ثانى اطلاق كرده است؛ چنانچه محمد بن مكّى (متوفّى به سال 776 ه‍. ق) شهيد اوّل، محقّق ثانى على بن عبدالعالى (متوفّى به سال 940 ه‍. ق) شهيد ثانى، شيخ زين الدين (متوفّى به سال 966 ه‍. ق) كه مسلماً شهيد ثانى است، شهيد ثالث مى باشد؛ بنابراين، عقاب مذكور (متوفّى به سال 981 يا 997 ه‍. ق) شهيد رابع، قاضى نوراللّه شوشترى (متوفّى به سال 1019 ه‍. ق) شهيد خامس مى باشد. لكن از شهدا شمردن محقّق ثانى مذكور اصلاً معهود نبوده و در جايى هم سراغ نداريم. بلى، فقط در روضات الجنّات از ابن العودى نقل كرده كه او به دست يكى از اكابر دربار شاه تهماسب مسموم گرديده است. بارى، مقصود اصلى محض تذكر بوده، والاّ اينها محض اصطلاح بوده و جاى مناقشه نيست.

منابع: نورى، حسين بن محمدتقى، مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، ص 430؛ معصومعلى شاه، طرائق الحقائق، ج 1، ص 136.

270 1769. شهده، زينب (... - 574 ه‍. ق)

دختر احمد مفرج ابيوردى خراسانى، زنى بوده داراى كمالات گوناگون؛ بالخصوص در حسن خط گوى سبقت از ديگران ربوده و معلّمۀ ياقوت مستعصمى آتى الترجمه بود. در فصاحت و حلاوت بيان و حاضرجوابى نيز مقامى بلند داشت. قطعات و مرقّعات نيكو مى نگاشته و در سال 574 ه‍. ق در هشتاد سالگى درگذشت.

منابع: ايرانى، عبدالمحمد، پيدايش خط و خطاطان، ص 158.

شهرزور

شهرزور⁽¹⁾

1770 و 1771. شهرزورى، عبداللّه بن قاسم (... - 521 ه‍. ق)

اربلى المولد، بغدادى المنشأ، موصلى المدفن، مرتضى اللّقب، ابومحمدالكنيه، از مشاهير فقها و ادبا و شعرا مى باشد كه در بغداد تحصيل مراتب علميّه نمود. در فقه و حديث بصير، بسيار مليح الوعظ و مدتى متصدى قضاوت موصل بود و از اشعار اوست:

فعاودتُ قلبى أسئل الصبرَ وقفة *** عليها فلا قلبي وجدت و لا صبري

و غابت شموس الفضل عنّي و اظلمت *** مسالكه حتى تحيرت فى امري

قصيدۀ لاميۀ او، كه به قصيدة موصليّة شهرت دارد، معروف بوده و از طرايف قصايدى است كه در عرفان و تصوّف گفته شده و مطلع آن، اين است:

لمعت نارهم و قد عسعس اللي‍ *** ل و مل الحادى و حار الدليل

فتأملتها و فكرى من البين *** عليل و لحظ عينى كليل

تمامى اين قصيده چهل وچهار بيت مى باشد كه در وفيات الاعيان بالتمام ثبت شده و در اينجا محض رعايت اختصار به همين دو بيت مطلعى آن اكتفا مى شود. وفات او در سال 511 يا 521 ه‍. ق در موصل واقع گرديد.

مخفى نماند كه قاسم بن مظفر 271 بن على بن قاسم شهرزورى، مكنّى به «ابواحمد»، پدر صاحب ترجمه، جدّ عالى علماى شهرزورى قضات شام و موصل و جزيره بوده و همه شان بدو منتسب مى باشد كه به سال 489 ه‍. ق در موصل درگذشته و اولاد و احفاد او تماماً از نجباى علما بوده اند.

منابع: ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 274 و 460؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 4، ص 2889 و 3108.

شهرزورى، محمد بن عبداللّه بن قاسم --> كمال الدين، محمد بن عبداللّٰه بن قاسم

1772 و 1773. شهرزورى، محمد بن قاسم بن مظفر (... - 538 ه‍. ق)

برادر عبداللّه شهرزورى فوق، مكنّى به «ابوبكر»، از مشاهير علماى قرن ششم هجرت مى باشد كه از ابواسحاق شيرازى اخذ مراتب علميّه نمود. در بلاد بسيارى متصدى قضاوت بود؛ به همين جهت، به «قاضى الخافقين» شهرت يافت. در بلاد جبال و عراق و خراسان از مشايخ بسيارى استماع حديث نمود و از مشايخ روايت سمعانى مى باشد. وى به سال 538 ه‍. ق در 95 سالگى در بغداد درگذشته و در مقبرۀ باب ابرز مدفون گرديد.

برادر ديگرش، مظفر بن قاسم، مكنّى به «ابومنصور» نيز از ابواسحاق مذكور تفقّه نمود. با كبر سن مدتى در سنجار قضاوت كرد و در آخر عمر نابينا شد. سال وفاتش به دست نيامد، لكن ولادتش در سال 457 ه‍. ق در اربل و نشئتش در موصل بوده است.

منابع: ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 2، ص 46.

شهرزورى، محمد بن محمد بن عبداللّه --> محيى الدين، محمد بن قاضى كمال الدين محمد

شهرزورى، مظفر بن قاسم بن مظفر --> شهرزورى، محمد بن قاسم بن مظفر

شهرستانى

شهرستانى⁽¹⁾

شهرستانى، حاج ميرزا على --> شهرستانى، مير محمدحسين

272 1774. شهرستانى، محمد (467-549 ه‍. ق)

بن ابى القاسم عبدالكريم بن احمد، متكلّم اشعرى، ابوالفتح الكنيه، شهرستانى المولد والمدفن، از مشاهير فقها و متكلّمين اشعرى مى باشد كه فقه و حديث و كلام را از ابونصر قشيرى و احمد خوافى و غير ايشان فراگرفت. در سال 510 ه‍. ق به بغداد رفته و درس او مورد رغبت عامّه گرديد. بسيار لطيف المحاوره و محفوظاتش خارج از حد احصا بود و از مشايخ روايت عبدالكريم سمعانى مى باشد. در فلسفه و فنون

حكمت نيز دستى توانا داشت، بلكه به نوشتۀ معجم البلدان، در تأييد مذهب فلاسفه و مدافعه از ايشان مبالغه و اصرار وافى مى نمود. در مجالس وعظ خود اسمى از خدا و پيغمبر نمى برد و همواره مستغرق ظلمات فلسفه و از انوار شريعت مطهّره معرض و بيگانه بوده است و از تأليفات اوست:

مشهورترين تأليفات او كتاب ملل و نحل است كه در تمامى اقطار در نهايت اشتهار است و بارها در هند و مصر و لندن چاپ و به تركى و لاتينى و انگليسى و اكثر السنۀ اروپايى ترجمه شده است و ترجمۀ فارسى خواجه افضل الدين صدر تركۀ اصفهانى نيز به سال 1321 ه‍. ش/ 1361 ه‍. ق در تهران به طبع رسيده است.

وفات شهرستانى در اواخر شعبان سال 548 يا 549 ه‍. ق در شهرستان خراسان واقع شد و لفظ «محشر» يا «محاشر» مادّۀ تاريخ وفات اوست. ولادتش نيز در سال 467 ه‍. ق بوده است.

منابع: قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 164؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 725؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 2، ص 57؛ رفعت، احمد، لغات تاريخيه و جغرافيه، ج 1، ص 71 و ج 4، ص 158؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 4، ص 2890.

1775 و 1776. شهرستانى، مير محمدحسين (... - 1315 ه‍. ق)

بن مير محمدعلى بن محمدحسين، حسينى مرعشى حائرى، مشهور به «شهرستانى حائرى»، از اكابر علماى اماميّۀ اوايل قرن حاضر چهاردهم هجرت مى باشد كه حاوى فروع و اصول، جامع معقول و منقول، فقيه حكيم محقّق مدقّق، اديب شاعر ماهر اصولى، در فطانت و كثرت حافظه و حدّت ذهن ممتاز، در كربلاى معلّى رئيس مذهبى و مرجع تقليد جمعى وافر از شيعه بود. 273 نسب شريفش با سى ويك واسطه به حضرت سجّاد عليه السلام موصول مى شود. داراى اخلاق حسنۀ فاضله بوده و تمامى اوقات او در اوراد و ادعيّه و عبادات و قضاى حوايج مسلمين و انجام وظايف دينيّه مصروف مى گرديد. از تلامذۀ شيخ محمدحسين اردكانى سالف الترجمه و ديگر اجلّه بوده و از

دوازده سالگى شروع به تأليف نموده و تأليفات طريفه دارد:

الصورة

ميرزا محمدحسين شهرستانى (61)

وفات شهرستانى شب سيّم شوال 1315 ه‍. ق در كربلاى معلّى واقع و در رواق مطهّر حسينى نزديك ديوار شهدا مدفون گرديد.

274 حاج ميرزا على شهرستانى، فرزند مير محمدحسين صاحب ترجمه، نيز از مشاهير

الصورة

ميرزا سيد على شهرستانى (62)

علماى معاصر ما و از مشايخ روايتى سيد شهاب الدين معروف به «آقاى نجفى» نزيل قم سالف الترجمه بوده و از تأليفات و آثار قلمى اوست:

وى در يازدهم رجب 1344 ه‍. ق وفات يافت.

شهرستانى، سيد محمدعلى --> هبة الدين

يا ميرزا مهدى شهرستانى حائرى بن ابوالقاسم موسوى، از اكابر علماى اماميّۀ اوايل قرن سيزدهم هجرت مى باشد كه از صاحب حدائق روايت نموده و نراقى، صاحب مستند، نيز از وى روايت مى نمايد. وى به سال 1216 ه‍. ق وفات يافت.

از ملا زين العابدين سلماسى، كه از طراز اوّل معاصرين صاحب ترجمه بوده، نقل است كه در اوقات شدت مرض سيد بحرالعلوم با جمعى در نزد او بوديم.

سيّد فرمود: «بسيار دوست دارم كه شيخ حسين نجف، كه در آن زمان در زهد و عبادت بى بدل و ضرب المثل بوده است، بر جنازه ام نماز بخواند، لكن ميرزا مهدى شهرستانى بر من نماز خواهد كرد». به مناسبت اينكه ميرزا مجاور كربلا بوده، متعجب شديم تا بعد از اندكى بحرالعلوم وفات يافت. به لوازم تجهيز و تكفين اشتغال يافته و ساعت به ساعت در انديشه بودم. از ميرزا نيز خبرى نبود تا آنكه 275 جنازه را براى نماز در صحن مقدّس آوردند. تمامى فقها و مشايخ حاضر بودند و وقت نماز رسيد. من ديگر دلتنگ بودم از اينكه حرفى خلاف واقع از

بحرالعلوم سراغ نداشتيم. در عين حال، ميرزا مهدى با لباس سفر از درب شرقى صحن مقدس وارد شد. تمامى مشايخ در نماز مقدّمش كرده و بدو اقتدا نمودند و از ظهور صدق اخبار بحرالعلوم يك دنيا فرح به من رخ داد.

منابع: قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 165؛ نورى، حسين بن محمدتقى، مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، ص 396.

اصفهانى، از اكابر علماى اماميّۀ اواخر قرن سيزدهم هجرت مى باشد كه از محلۀ شهشهان نام اصفهان و به همين جهت، معروف به «شهشهانى» بود. عالمى است شعشعانى، فاضل ربّانى، از معاصرين صاحب جواهر و شيخ مرتضى انصارى، از تلامذۀ صاحب رياض و سيد مجاهد و حاجى كلباسى، از اساتيد حاج ميرزا محمدحسن شيرازى آتى الترجمه و سيد محمدباقر خوانسارى صاحب روضات الجنّات و نظاير ايشان و در عصر خود رياست علميّۀ اصفهان بدو منتهى گرديده و از تأليفات و آثار قلمى اوست:

وفات شهشهانى به سال 1287 يا 1289 ه‍. ق در اصفهان واقع شد و در تخت فولاد آنجا مدفون گرديد.

منابع: قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 165؛ آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة (بعضى از مواضع).

مكنّى به «ابومحمد»، از مشاهير شعراى عهد بنى اميّه مى باشد. براى سليمان بن عبدالملك اموى (96-99 ه‍. ق) اشعار بسيارى گفته است. ازآن رو كه قند و شكر بسيار به شهر مى آورد، به همين لقب (شهوات) شهرت يافته كه كنايه از قند و شكر است يا

خود، اين لقب براى آن است كه هر چيز عجيبى از خوردنى پوشيدنى كه مى ديده، خود را به گريه مى آورد و در سبب آن مى گفت: «اشتهى هذا»؛ يعنى آن چيز را دلم مى خواهد. اينك ملقّب به «شهوات» گرديد. سال وفاتش به دست نيامد.

منابع: ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 19، ص 199.

276

شهيد

شهيد⁽¹⁾

شيخ اجلّ افقه، ملقّب به «شمس الدين»، مكنّى به «ابوعبداللّه»، ابن مكّى بن محمد بن حامد بن احمد، دمشقى نبطى عاملى جزينى، معروف به «شهيد» و «شيخ شهيد»، از اكابر علماى اماميّه و اعاظم فقها و مجتهدين اثناعشريّه مى باشد كه عالمى است عامل، فقيه كامل، محدّث ثقة و رجالى اصولى، اديب شاعر ماهر، محقّق مدقّق، در كلمات اجلّه به «علاّمه» و «شيخ الطّائفه» و «امام الفقه» و «كهف الشيعه» و «علم الشّريعه» و جامع علوم عقليّه و نقليّه بودن و مانند اينها موصوف. فقيه على الاطلاق و بعد از محقّق اوّل، صاحب شرايع، افقه فقهاى آفاق، در حدود و قواعد فقهيّه متفرّد و نخستين كسى است از علماى اماميّه كه به لقب «شهيد» ملقّب بوده و كتب فقهيّه را از نقل اقوال عامّه مهذب نموده است.

شهيد مراتب علميّه را بالاجمال از تلامذۀ علاّمۀ حلّى اخذ نمود. به سال 751 ه‍. ق در حدود هفده سالگى از فخرالمحقّقين بن علاّمه، يك سال بعد از آن از ابن نما و سيد عميدالدين، خواهرزادۀ علاّمه، يك سال بعد از آن نيز از ابن معيه اجازه داشته، از قطب الدين رازى و سيد ضياءالدين، برادر سيد عميدالدين مذكور و ديگر اكابر وقت نيز اجازه داشته و اغلب اجازات علماى حقّه نيز بدو منتهى مى گردد، بلكه شهيد، مرويّات و مصنّفات عامّه را نيز از چهل تن از اكابر علما و محدّثين و مشايخ ايشان كه

در مكّه و مدينه و مصر و شام و بغداد و بيت المقدس بوده اند، روايت مى كند.

بالجمله، موافق نوشتۀ بعضى از اجلّه، بعد از تأمّل در مدت عمر شهيد كه 277 52 سال است و مسافرت هاى او در بلاد مذكوره و مصنّفات متقنۀ او در علوم شرعيّه و تبحّر او در اشعار و قصص و علوم متنوعه، مكشوف مى گردد كه به جز توفيقات ربّانى و تاييدات آسمانى خارج از حدّ امكان عادى بوده و هرچه بگويند و بنويسند، وافى بر اندكى از فضايل و كمالات وى نمى باشد و از مصنّفات اوست:

بارى، چنانچه در عنوان شرح حال اشاره شد، شهيد در فنون شعرى نيز ماهر بوده و اشعار طريفه مى گفته و از آن جمله است:

و لاابتغى الدنيا جميعا بمنة *** و لااشتري من المواهب بالذُلِّ

و اعشق كحلاء المدامع خلقة *** لئلا ارى فى عينها مَنِّةَ الكحل

ايضاً

عظمتْ مصيبةُ عبدك المسكين *** فى نومه عن مهر حور العين

الاولياء تمتعوا بك فى الدجىٰ *** بتهجد و تخشع و حنين

ايضاً

فطردتنى عن قرع بابك دونهم *** اترى لعظم جرائمي سبقوني

اوجدتهم لم يذنبوا فرحمتهم *** ام اذنبوا فعفوت عنهم دوني

ان لم يكن للعفو عندك موضع *** للمذنبين فاين حسن ظنوني

شهيد روز پنجشنبه نهم جمادى الاولى سال 786 ه‍. ق در عهد 278 سلطنت برقوق با فتواى قاضى برهان الدين مالكى و عباد بن جماعة شافعى بعد از يك سال حبس در قلعۀ شام در دمشق با شمشير مقتول شد؛ پس به دارش كشيده، سپس سنگسارش نموده و پس از آن جسدش را سوزاندند. مدت عمر او كلمۀ «حمد» (52) و مادّۀ تاريخ قتلش كلمۀ «المرثيه» مى باشد.

سبب حبس و قتل شهيد آن بوده كه بعضى از بدخواهان و دشمنان مذهبى او سعايت كردند. محضر و شهادت نامه اى تهيه نمودند. بعضى از مقالاتى را كه نزد عامّه بسيار قبيح و زشت و مستهجن بوده، بدو نسبت دادند. جمعى هم شهادت خودشان را در روى آن ورقه نوشته و بدين وسيله آن تهمت را نزد قاضى به ثبوت رساندند. شهيد را به شام برده و يك سال در قلعۀ شام حبس نمودند، پس از آن، قاضى مالكى فتوا به قتلش داد. قاضى شافعى امر به توبه اش نمود، لكن در اثر كثرت متعصّبين مذهبى، حكم قاضى مالكى نافذ و انكار شهيد نيز در مقابل حكم قاضى و لازم الاجرا بودن آن بى اثر شد. به قرار مذكور به شهادتش رساندند؛ قَدَّس اللّهُ روحَهُ‌. شيخ حرّ عاملى اين قضيه را از بعض مشايخ خود شنيده و به خط بعضى ديگر نيز ديده است كه آن را به فاضل مقداد از تلامذۀ خود شهيد نسبت داده اند و معروف است كه لمعۀ دمشقيّه را، كه ضمن تأليفات شهيد مذكور شد، در ايّام حبس در مدت هفت روز تأليف نموده و در نزد او غير از مختصر نافع چيزى حاضر نبوده است.

مخفى نماند كه شيخ رضى الدين ابوطالب محمد، شيخ ضياءالدين ابوالقاسم على، شيخ جمال الدين ابومنصور حسن، فرزندان شهيد، نيز از اكابر فقها و علما بوده اند، بلكه امّ‌على، زوجۀ شهيد و امّ‌الحسن فاطمه، دختر شهيد، نيز فقيه صالح عابد زاهد

بوده و شهيد زنان را در احكام شرعيّه به مراجعۀ ايشان امر مى كرده است و شرح حال اجمالى فاطمه به عنوان امّ‌الحسن در باب كنى خواهد آمد.

منابع: قمى، شيخ عباس، الكنى والالقاب، [ج 2، ص 377-381]؛ شيخ حر عاملى، امل الآمل؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 165؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 617؛ نورى، حسين بن محمدتقى، مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، ص 372؛ شوشترى، نوراللّه، مجالس المؤمنين، ص 119؛ كتب رجاليه.

فيلسوف متكلّم شاعر فاضل ماهر بود. به هر دو زبان عربى و فارسى شعر خوب مى گفت. از فضلا و فصحاى قدماى 279 شعراى ايرانى عهد آل سامان بود. در آن عهد صاحب ثروت و ساز و سامان گشته و با دقيقى و رودكى و خبازى نيشابورى معاصر بوده است و از اوست:

باادب را ادب سپاه بس است *** بى ادب با هزار كس تنهاست

ايضاً

اگر غم را چو آتش دود بودى *** جهان تاريك بودى جاودانه

در اين گيتى سراسر گر بگردى *** خردمندى نيابى شادمانه

در سال 325 ه‍. ق درگذشته و رودكى در مرثيۀ او گويد:

كاروان شهيد رفت از پيش *** و آن ما رفته گير و مى انديش

از شمار دو چشم يك تن كم *** وز شمار خرد هزاران بيش

منابع: قمى، شيخ عباس، الكنى والالقاب، [ج 2، ص 391]؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 4، ص 2891.

بن احمد بن عبداللّه، مكنّى به «ابوالفضل»، معروف به «حاكم شهيد»، مروزى بلخى، از اكابر علما و محدّثين حنفيّه مى باشد كه عالم مرو، امام حنفى مذهب بوده. از مشايخ هريك از مرو و بغداد و كوفه و بخارا و مكّه استماع حديث نمود. شصت هزار حديث نبوى در بر داشته و مشايخ بسيارى از وى روايت مى كنند. هريك از تأليفات او شاهد صادق مراتب علميّه اش مى باشد:

عاقبت به سال 334 ه‍. ق در مرو مقتول اتراك گرديد؛ چنانچه به نوشتۀ بعضى، بر سر درختى گذاشته و دو نيمه اش كردند و يا موافق نوشتۀ فوائد البهيّة، هميشه در تعقيبات نمازها دعا كرده و شهادت خود را از درگاه الهى مسئلت مى نموده است تا اينكه در ربيع الآخر سال مذكور در حال سجده به قتلش رساندند.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون؛ لكنوى، ابوالحسنات محمد عبدالحى، الفوائد البهيّة فى تراجم الحنفيّة، ص 185.

در اصطلاح اواخر، حاج ملا محمدتقى برغانى را گويند كه به عنوان برغانى، ملا محمدتقى بن محمد شرح حالش نگاشته آمد و گاهى قاضى نوراللّه را اطلاق مى كنند كه به عنوان صاحب مجالس المؤمنين خواهد آمد و گاهى ملا عبداللّه شوشترى را گويند كه 280 به عنوان عقاب مذكور خواهد شد و رجوع به عنوان شهداى ثلاثه هم نمايند.

بن على بن احمد بن محمد بن جمال الدين بن تقى الدين بن صالح، تلميذ علاّمۀ حلّى، از مفاخر و اعيان علماى اماميّه و اكابر و متبحّرين فقهاى اثناعشريّه مى باشد كه فقيه اصولى، محدّث رجالى، مفسّر اديب، نحوى لغوى، حكيم متكلّم، قارى، طبيب رياضى بود. وثاقت و جلالت، علم و فضل، زهد و ورع و تقوا و عبادت، تحقيق و تدقيق و تبحّر و تفنّن و جامعيّت او در تمام علوم عقليّه و نقليّه و فنون ادبيّه و عربيّه و رياضيّه مسلّم عامّه و مشهور آفاق و نخستين كسى است از اماميّه كه در علم درايه تأليف كتاب كرده و شرح مزجى نوشته كه پس از آنكه معمول بودن اين رويۀ شرح مزجى در ميان عامّه را ديد، او نيز همين سليقه را در كتاب هاى شيعه معمول و داير نمود. مصنّفات شهيد، كه اوّل آنها روض و آخر آنها روضۀ معروف به شرح لمعه مى باشد، تماماً در نهايت اتقان و متانت بوده و فصاحت الفاظ، ابتكار معانى را جامع و محل توجه و استفادۀ فحول و اكابر هرطبقه، در هر عصر و هر ديار - كالشّمس فى رابعة

النّهار - در غايت اشتهار هستند؛ بهترين معرّف كمالات نفسانيّه و مدارج علميّۀ وى بوده و مغنى از اقامۀ برهان و بينّه مى باشند؛ «اِنَّ آثٰارَنٰا تَدُلُّ عَلَيْنٰا»:

الصورة

نمونه خط شهيد ثانى (63)

282 قطعۀ مزبور صفحۀ آخر كتاب منهاج الوصول الى علم الاصول از تصنيفات قاضى بيضاوى است كه تمام اين نسخه به خط مبارك شهيد ثانى است؛ اعلى اللّه مقامه.

به نوشتۀ ذريعة، دو مجلد بوده و غير از مسالك مذكور در ذيل است)؛ 35. حاشية عقود الارشاد (كه بنا به ظاهر كلام امل الآمل، غير از حاشية ارشاد مذكور در فوق است)؛ 36. حاشية قواعد علامه (كه نامش نكت القواعد و داراى تحقيقات مهمات آن كتاب است)؛ 37. حاشية المختصر النافع للمحقّق؛ * الحبوة (كه به نام احكام الحبوة مذكور شد)؛ 38. الحثّ على صلوة الجمعة؛ 39. الحجّ والعمرة؛ 40. حجّيّة الاجماع؛ 41. حكم المقيمين فى الاسفار؛ 42. دعوى الاجماع فى مسائل من الشّيخ و مخالفة نفسه؛ 43. الرّجال والنّسب؛ 44. روض الجنان فى شرح ارشاد الاذهان (كه شرح مزجى باب طهارت و صلوة ارشاد علامه و اولين تأليف شهيد و در تهران چاپ شده است)؛ 45. الرّوضة البهيّة فى شرح اللّمعة الدّمشقيّة (كه به شرح لمعه معروف و بارها به اساليب مختلفه چاپ و از زمان خود شهيد تا عصر حاضر از كتاب هاى درسى و محل توجه و استفاده و استفاضۀ اكابر و افاضل مى باشد و آن آخر تأليفات شهيد است.

در امل الآمل گويد: از اصل نسخۀ اين كتاب ظاهر مى شود كه تأليف آن در مدت شش ماه و شش روز انجام يافته و پرواضح است كه جز به تأييدات خداوندى صورت پذير نمى شود، والاّ استنساخ آن كتاب را در اين مدت اندك، عهده دار نمى توان شد تا چه رسد به تأليفش؛ خصوصاً با آن همه اختلال افكار و اشتغالات مستغرق اوقات شهيد كه ذيلاً اشاره خواهيم كرد)؛ * سؤالات الشّيخ احمد و اجوبتها؛ 47. سؤالات الشّيخ زين الدين و اجوبتها؛ * شرح ارشاد علامه (كه به نام روض الجنان مذكور شد)؛ 48. شرح الفيّۀ شهيد (كه سه فقره شرح بر آن كتاب نوشته؛ مختصر و مطول و متوسط كه يكى از اين سه شرح به نام المقاصد العليّة در تهران چاپ شده است)؛ 49. شرح بداية الدّراية يا شرح الدّراية (كه در تهران چاپ شده است)؛ 50. شرح حديث «الدَّنْيٰا مَزْرَعَةُ الآخِرَةِ‌»؛ * شرح الشّرائع (و ظاهرا همان مسالك الافهام مذكور در ذيل است)؛ 283 51. شرح لمعه (كه به نام روضة البهية مذكور است)؛ 52. شرح نفليّۀ شهيد (كه نامش الفوائد المليّة فى شرح النّفليّة است و در تهران با شرح الفية شهيد در يك جا چاپ شده اند)؛ 53. صلوة الجمعة فى حال الغيبة؛ 54. الصّلوة لا تقبل الاّ بالولاية (كه در ذيل به نام الولاية مذكور است)؛ 55. صيغ العقود والايقاعات (كه به نام جواهر الكلمات مذكور شد)؛ 56. طلاق الغايب؛ 57. العدالة؛ 58. عدم جواز تقليد الميّت؛ 59. عشرة مباحث مشكلة من عشرة علوم (كه در استانبول تأليف و در هر

مبحثى اشكالى وارد آورده كه افكار اكابر در حل آن قاصر است)؛ * غنية القاصدين فى معرفة اصطلاحات المحدّثين؛ 60. الغيبة؛ 61. فوائد خلاصة الرّجال؛ * الفوائد المليّة (كه به نام شرح نفليه مذكور شد)؛ 62. كشف الرّيبة فى (عن خ ل) احكام الغيبة؛ 63. مختصر الخلاصة؛ 64. مختصر مسكن الفؤاد؛ 65. مختصر منية المريد؛ 66. مسالك الافهام الى تنقيح يا فى شرح شرائع الاسلام (كه چند مرتبه در ايران چاپ شده است)؛ 67. مسكن الفؤاد فى (عند خ ل) فقد الاحبّة والاولاد؛ 68. المقاصد العليّة فى شرح الالفيّة الشّهيديّة (كه به نام شرح الفيه مذكور شد)؛ 69. منار القاصدين فى اسرار معالم الدين؛ 70. منسك الحجّ الصّغير؛ 71. منسك الحجّ الكبير؛ 72. منظومة النّحو و شرحها؛ 73. منية المريد فى آداب المفيد والمستفيد (كه با روض الجنان مذكور در فوق در يك جا چاپ شده و داراى فوايد بسيارى است)؛ 74. ميراث الزّوجة؛ * نكت القواعد (كه حاشيۀ قواعد علامه است و به نام حاشية قواعد مذكور شد)؛ 75. النّيّة؛ 76. الولاية و ان الصّلوة لا تقبل الّا بها و غير اينها از اجازات و حواشى مختلفه، رسائل متنوّعه، اجوبۀ مسائل متكثّرۀ وارده از بلاد بعيده و غيرها كه در موضوعات متفرّقه تأليف داده و در اين مختصر به همين مقدار كفايت مى شود.

مخفى نماند كه شهيد بيشتر اوقات دچار اختفاء بوده و از شرّ متعصّبين اهل سنّت ايمنى نداشت؛ با وجود اين، جميع ضروريّات خود و خانواده اش و مهمّات واردين را خودش شخصاً انجام مى داد، بلكه شب ها خودش از براى اهل و عيال خود با الاغ هيمه مى آورد. نماز صبح را نيز در مسجد مى خواند. با همه اين جريانات طاقت فرسا و مستغرق اوقات و موجب اختلال افكار، همين كه در مجلس درس مى نشست، مانند دريا موج مى زد؛ جواهر آبدارى به ساحل مى انداخت. نكات و دقايقى اظهار مى نمود كه خارج از اندازۀ فكر معمول فحول بود و تأليفات طريفه و منيفه اى به عرصۀ ظهور آورده كه اكابر هر عصر را رهين قلم و رقم خود فرموده است؛ قدَّسَ اللّهُ روحَهُ‌.

پرواضح است كه اين همه، به جز تأييدات آسمانى و توفيقات ربّانى صورت امكانى عادى نخواهد داشت.

284 اساتيد شهيد:

«ابن الحاجة»، كه از اكابر افاضل عصر خود بوده، خواند و هم به اندازۀ محفوظات علميّه مقرّرى معينى از وى داشته است.

شرائع و ارشاد و اكثر مواضع قواعد علاّمه را از او خوانده است.

در اين سفر با جمعى از افاضل عامّه و خاصّه ملاقات كرد. مقدارى از صحيح بخارى و صحيح مسلم را در مدرسۀ سليميّۀ قريۀ صالحيّه از شيخ شمس الدين بن طولون دمشقى حنفى خواند و در روايت كردن آنها و ديگر مرويّات ابن طولون از وى اجازه داشته است.

9‏-‏13. در مصر مقدارى از معانى و منطق را از ملا محمد گيلانى، شرح كافية جامى و مطوّل را با حاشيۀ سيد شريف از ملا محمد استرآبادى، الفية ابن مالك را از شيخ زين الدين مالكى، شرح شافية جاربردى را در صرف و شرح خزرجية شيخ زكريّاى انصارى را در عروض و قوافى و مانند آنها را از شيخ شهاب الدين بن بخاد حنبلى، تفسير بيضاوى و بعضى از فنون ديگر را از شيخ ناصرالدين ملتانى مالكى، كه در تمامى ديار مصر افضل علماى علوم عقليّه و عربيّه بوده، فراگرفت.

14-16. شيخ شمس الدين محمد نحاس، شيخ عبدالحميد شمنهودى، شيخ شمس الدين محمد بن عبدالقادر عرضى و بعضى از اكابر نيز از اساتيد شهيد بوده اند و در امل الآمل گويد كه شهيد در مصر از شانزده تن از اكابر علماى عامّه درس خوانده است.

17 و 18. شيخ احمد بن محمد بن خاتون عاملى از علماى اماميّه، شيخ عبدالصمد (جدّ شيخ بهائى) نيز از علماى اماميّه از اساتيد شهيد بوده اند. مشايخ روايت شهيد از عامّه، علاوه بر آنچه ضمن اساتيدش اشاره نموديم، بسيارى از مشايخ شام و مصر و بغداد و قسطنطنيّه بوده و از اكابر علماى اماميّه بسيار و شرح اسامى شان را موكول به كتب مربوطه مى داريم. شيخ حسين (پدر شيخ بهائى) و جمعى وافر از اكابر وقت نيز از شهيد روايت كرده و از تلامذۀ او بوده اند و شرح حال ايشان را نيز محول به كتب مبسوطه مى داريم.

بالجمله، شهيد براى تكميل مراتب علميّه مسافرت هاى بسيارى به مصر و دمشق و حجاز و عراق و بيت المقدس و غيرها كرده، از هر باغى گلى چيده و از هر بلبلى نوايى شنيده است. از فحول علماى فريقين به تكميل تمامى فنون متداوله موفق شده، در بعلبك مفتى عام و مرجع كل بوده، مذاهب خمسه را تدريس مى كرده، هر فرقه را موافق مذهب خود فتوا مى داده و از بلاد بعيده حاضر حوزۀ او مى شده اند.

شيخ بهائى از پدر خود، شيخ حسين، كه از تلامذۀ شهيد بوده، نقل كرده كه صبحگاهى 286 به محضر استاد خودم، شيخ شهيد، وارد شدم و غوطه ور فكرش ديدم. از سبب آن پرسيدم. در جواب فرمود: «شب در خواب ديدم كه سيد مرتضى علم الهدى تمام علماى اماميّه را دعوت كرده است. همين كه من وارد شدم، به پا ايستاده و فرمود كه در نزد شيخ شهيد (اوّل) بنشين. من هم حسب الامر سيّد، نزد شهيد نشستم. بعد از تسويۀ

مجلس و حضور مهمان ها بيدار شدم. اينك در تعبير اين خواب تصور مى كنم كه من هم در شهادت، تالى شهيد و ثانى او باشم»؛ عاقبت، آن رؤياى رحمانى تحقّق يافت و در عهد سلطان سليم خان عثمانى به سال 965 يا 966 ه‍. ق در اثر سعايت از طرف اهل سنّت در 55 يا 54 سالگى در استانبول يا موافق اعيان الشيعة و بعضى از كتب تراجم، در راه استانبول مقتول شد و سرش را بدان بلده بردند. در حرف زاء از نخبة المقال گويد:

و شيخ والد بهاء الدين *** القدوة النحرير زين الدين

ميلاده «شهيد الثانى»⁽¹⁾و قد *** عمر خمسين و خمسا فشهد

نيز در تاريخ وفات شهيد ثانى گفته اند:

تاريخ وفات ذلك الاواه *** «الجنة مستقره واللّه»⁽²⁾

مخفى نماند كه در اعداد، صورت مكتوبى حرف را به شمار آرند، نه ملفوظى اش را و روى اين اصل، حرف آخر لفظ «جنّت» را، كه در صورت اقتران با الف و لام به شكل «ه»، مى نويسند، پنج حساب نمايند.

سبب قتل شهيد، موافق مشهور و آنچه شيخ حرّ عاملى هم از بعض مشايخ خود شنيده و به خط بعضى ديگر نيز ديده است، آنكه دو كس نزد وى محاكمه كردند؛ در نتيجه، يكى كه محكوم به بطلان و بى حقّى بوده، در خشم شد. شكايت نزد قاضى معروف نام صيدا برد. قاضى كسى را براى احضار شهيد به قريۀ جبع فرستاد. ازآن رو كه در همان اوقات شهيد به گوشۀ انفراد و وحدت خزيده و در باغى خارج بلد مشغول تأليف شرح لمعه بود و غالباً روزى يك جزوه از آن كتاب مى نوشت، بعضى از اهل بلد به گماشتۀ قاضى گفتند كه مدتى است كه مسافرت كرده. ملاقات ممكن نشد. شهيد نيز با اينكه بارها حج كرده بود، باز محض اختفا، در محملى پرده دار و سرپوشيده عزيمت سفر مكّه داد. قاضى به سلطان روم عرضه داشت كه در ديار شام، شخصى از اهل بدعت ظهور كرده كه از مذاهب 287 اربعه خارج و بركنار است؛ پس سلطان شخصى را به احضار شهيد برگماشت كه در دربار سلطانى حاضر شود و با علماى بلاد مباحثه و مذاكره بنمايد تا بعد از اطّلاع از حقيقت مذهب او، حكم مقتضى را موافق

مذهب خود دربارۀ وى معمول دارد. آن شخص به جبع رفت. بعد از اطّلاع از مسافرت مكّۀ شهيد رو به سوى مكّه رهسپار شد. در اثناى راه بدو ملحق گرديد و قضيه را به عرض رسانيد. شهيد فرمود: «بعد از اداى وظايف حج، موافق حكم سلطان معمول خواهد شد».

آن شخص نيز راضى شد تا پس از فراغت عازم قسطنطنيّه، كه پايتخت سلطانى بوده، گرديدند. بعد از ورود به بلاد روم، كسى از آن شخص جوياى حال شهيد شد. گفت:

«از علماى شيعه است و نزد سلطانش خواهم برد». آن كس گفت: «دور نيست كه در محضر سلطان از اذيّت و آزار تو شكايت كند و علاقه مندان او نيز مساعدتش نمايند و سبب هلاك تو گردد. اينك صواب، آن است كه او را كشته و سرش را پيش سلطان ببرى»؛ پس آن شخص شقى، گماشتۀ سلطان، گول آن شيطان را خورده و به امر سلطان نيز، كه به زنده حاضر كردنش صادر بوده، مخالفت كرد و در جايى از ساحل به شهادتش رسانيد. در آنجا جماعتى از تركمان بودند. در آن شب ديدند نورهايى مابين زمين و آسمان در صعود و نزول هستند. اينك آن جسد شريف را دفن كردند و قبّه اى بر روى آن بنا نهادند. آن شقى نيز آن سر سعيد را نزد سلطان برد، ولى به جهت مخالفت امر، مغضوب گرديد و كشته شد، انتهى كلام امل الآمل ملخصاً.

به نوشتۀ بعضى از اهل سير، شهيد در قسطنطنيّه محض به جهت تشيّع، به امر سلطان مقتول شد. جسدش را به دريا انداختند. صاحب حدائق در لؤلؤة البحرين از بعضى كتب معتمده نقل كرده است كه شهيد ثانى را به امر سلطان سليم، پادشاه روم، در پنجم ربيع الاول سال 965 ه‍. ق در مسجدالحرام بعد از نماز عصر دستگير كردند. چهار روز در بعضى از خانه هاى مكّه محبوسش داشتند؛ پس، از راه دريا به قسطنطنيّه اش برده و در همان سال در آنجا به قتلش آوردند. جسدش بر روى خاك ماند و بعد از سه روز به دريايش انداختند. مؤيّد اين است كه بنابر مشهور، شهيد روزى به همراهى شيخ حسين، 288 پدر شيخ بهائى، از موضعى از استانبول عبور مى كرده اند. شهيد شيخ حسين را مخاطب داشته و فرمود كه در اين نزديكى مرد صاحب شأنى در همين موضع كشته خواهد شد. بنابر نقل معتمد، شيخ على سبطالشهيد نيز در درّ منثور گويد: اين قضيه مشهور و از شيخ حسين مذكور منقول است كه مخاطب شهيد در اين قضيه او بوده و

مطلب هم به همان نحوى كه شهيد خبر داده بود، به وقوع پيوست.

در خاتمه، بعد از اعتذار از اطناب گوييم: نام شهيد، چنانچه در عنوان كلام نگاشته آمد، «زين الدين» بود و در روضات الجنّات و نقد الرّجال و نخبة المقال و منتهى المقال نيز در حرف زاء در تحت عنوان «زين الدين» به شرح حال او پرداخته اند، بلكه خود شهيد در آخر يك نسخۀ خطّى از تمهيد القواعد و دو نسخۀ مختلف چاپى از شرح لمعه، كه در موقع نگارش اين سطور پيش اين نگارنده موجود بودند، نام خود را «زين الدين بن على بن احمد» نوشته است، ولى در آخر يك نسخۀ خطّى ديگر از تمهيد القواعد، كه در نزد اين نگارنده است، «زين الدين على» نوشته شده است.

از رياض العلماء نيز نقل است كه نامش، مثل نام پدرش، «على» بود، لكن محض احترام پدر، نام خود را به «زين الدين» اشتهار داده است و صاحب رياض اين مطلب را به خط خود شهيد و خط شيخ حسين (پدر شيخ بهائى) و خط فاضل محدّث، سيد ميرزا محمد بن شرف الدين، كه از مشايخ اجازۀ مجلسى بوده، منسوب داشته است. از ميرداماد نقل است كه اسم شهيد، مثل اسم جدّش «احمد» بود و حاصل كلام روضات آنكه اوّلى از اين دو قول آخرى بعيد و دويّمى آنها بعيدتر بوده و بعد از آن گويد:

«فرحمة اللّه على النّبّاش الاول».

بارى، با اين دو شعر شهيد كه در ردّ جبرى مذهب است، ختم كلام مى نمايد:

لقد جاء فى القرآن آية حكمة *** تدمّر آياتِ الضلال و من يُجبر

و تُخبر أنّ الاختيار بايدنا *** فمن شاء فليؤمن و من شاء فليكفر

منابع: تنكابنى، محمد، قصص العلماء، [ص 248-263]؛ شيخ حر عاملى، امل الآمل، [ج 1، ص 85-91، ش 81]؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 167؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 288؛ آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة (مواضع متفرقه).

شهيد خامس --> شهداى ثلاثه

شهيد رابع --> شهداى ثلاثه

289 1785. شهيد فخ، حسين بن على (... - 169 ه‍. ق)

بن حسن مثلث بن حسن مثنى بن امام حسن مجتبى عليه السلام، مكنّى به «ابوعبداللّه»، از اصحاب حضرت صادق عليه السلام بود. در موضع فخ نامى (بر وزن حق) در نزديكى مكّه

با جمعى از سادات حسنى مقتول شد و هماناً مقصود دعبل خزاعى نيز در اين شعر خود:

قبور بكوفان و اخرى بطيبة *** و اخرى بفخ نالها صلوات

ايشان است. اينك حسين را «شهيد فخ» و «صاحب فخ» نيز گويند. مادرش هم زينب بنت عبداللّه بن حسن مثنّى است. از حضرت جواد عليه السلام روايت شده است كه آل محمد صلى الله عليه و آله را بعد از واقعۀ كربلا مصرعى بزرگ تر از مصرع فخ نمى باشد. ابوالفرج اصفهانى گويد كه حضرت رسالت صلى الله عليه و آله به فخ رسيد. نماز خواند و گريه كرد. در سبب آن فرمود كه جبرئيل خبر داده است كه يك تن از فرزندان تو در همين موضع مقتول خواهد شد. كسانى كه با او شهيد شوند، اجر دو شهيد را دارند. از حضرت باقر عليه السلام نيز روايت است كه در فخ از مركب پياده شده، نماز خواند و باز سوار گرديد. در جواب استفسار از سبب آن، فرمودند كه يك تن از اهل بيت من با جمعى در اينجا مقتول مى شوند و ارواح و اجساد ايشان به بهشت مى روند.

شرح اجمالى اين قضيه آنكه حسين بن على بن حسن، در عهد موسى الهادى بن مهدى، چهارمين خليفۀ عباسى (169-170 ه‍. ق)، در ماه ذى القعدۀ سال 169 ه‍. ق (قسط) با گروه بسيارى از علويّين (غير از حضرت موسى بن جعفر عليهما السلام و حسن بن جعفر بن حسن مثنّى) خروج كرد. بعد از نماز صبح به منبر حضرت رسالت صلى الله عليه و آله رفت و خطبه خواند و مسافرت حج نمود. در همان سال موسى الهادى نيز با جمعى ديگر به حج رفت. در فخ، روز ترويه مابين ايشان جنگ واقع شد. حسين با جمع بسيارى از علويّين مقتول گرديدند و سرهاى ايشان را با چندى از اسرا، پيش موسى الهادى آوردند. چند شعرى مشعر بر تسلّط خود فروخواند و اسراى اولاد فاطمه را نيز يك يك بعد از توبيخ مى كشت. همين كه نوبت به حضرت موسى بن جعفر عليهما السلام رسيد، گفت كه واللّه خروج حسين مذكور، به امر او بوده. البتّه بايد او را نيز به قتل رسانم.

ابويوسف قاضى يعقوب بن ابراهيم، كه شرح حالش در باب كنى خواهد آمد، گفت كه اين قضيه برخلاف مذهب موسى بن جعفر عليهما السلام و اولاد او بوده و 290 شايستۀ ايشان نيست تا آنكه موسى الهادى از آن نيّت خبيثه منصرف شد. على بن يقطين، قضيه را به عرض حضرت موسى بن جعفر عليهما السلام رسانيد. خانواده و دوستداران آن حضرت مختفى و متوارى بودن را تصويب نمودند، لكن خود آن حضرت تبسّم فرموده و از راه تمثّل

اين شعر كعب بن مالك را خواند:

زَعمتْ سخينةُ أن ستغلبُ ربَّها *** فليغلبن مغالب الغلاب

ايشان را دلدارى داده و فرمودند كه موسى بن مهدى در همين روز مرده است و اوّلين نامه اى كه از عراق خواهد آمد، خبر مرگ موسى بن مهدى است. قضيّه همچنان شد و بعد از آن مردم به هارون الرشيد بيعت كردند.

منابع: مامقانى، عبداللّٰه، تنقيح المقال، [ج 1، ص 337]؛ مهج الدعوات؛ قمى، شيخ عباس، الكنى والالقاب، ج 2، ص 354.

شاعرى است سخن پرداز و خوش بيان، از سادات لاهيجان كه بسيار سفر كرده و از صحبت اهل حال فيض وافر برده و با همه پريشانى، به زيور شكر و رضا مزيّن بود.

در اواخر قرن يازدهم هجرت مى زيسته و يا خود اوايل قرن دوازدهم را نيز ديده و از اوست:

محنت پيرى در ايّام جوانى ديده ام *** خويش را تا ديده ام در ناتوانى ديده ام

شد فشار قبر بر من، تنگ چشمى هاى خلق *** آنچه در مرگ است من در زندگانى ديده ام

سال وفاتش به دست نيامد.

منابع: نصرآبادى، محمدطاهر، تذكرۀ نصرآبادى، ص 350.

شاعرى است ايرانى، از اهل قم كه مردى بوده درويش مشرب، به هزل و شوخى مايل، در زمان سلطان يعقوب به مقام ملك الشعرايى نائل گرديد؛ عاقبت به هندوستان رفته و در گجرات اقامت گزيد تا در سال 935 ه‍. ق وفات يافت و از اشعار اوست:

بيا اى عشق و آتش زن دل افسردۀ ما را *** به نور خويش روشن كن چراغ مردۀ ما را

ايضاً

خواب ديدم كز هوا شاهين او صيدى ربود *** چون شدم بيدار مرغ دل به جاى خود نبود

اسم و مشخّص ديگرى به دست نيامد.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 4، ص 2892؛ افندى، فهيم، سفينة الشعراء، ص 267.

در اصطلاح فقها، محمّد بن مكّى و شيخ زين الدين بن على است كه به عنوان شهيد اوّل و شهيد ثانى نگارش داديم.

291 * شيامى، سعد بن زراره

مصطلح علم رجال است و رجوع به كتب رجاليّه نمايند.

شيبانى

شيبانى⁽¹⁾

شيبانى، احمد بن حنبل --> ابن حنبل

شيبانى، اسحاق بن مرار --> ابوعمرو، اسحاق بن مرار

شيبانى، عبدربه --> زراره

شيبانى، عبدالرحمان بن على --> ابن الديبع

شيبانى، على بن ابى الكرم محمد --> ابن الاثير جزرى، ابوالحسن

شيبانى، مبارك بن ابى الكرم محمد --> ابن الاثير جزرى، ابوالسعادات مبارك

بن فرقد (واقد خ ل)، فقيه حنفى، شيبانى الشّهره، ابوعبداللّه الكنيه، دمشقى الاصل، واسطى الولاده، كوفى النشأه، از اصحاب ابوحنيفۀ كوفى بود. در مجلس درس او و ثورى و اوزاعى و مالك و ابويوسف قاضى حضور داشته و امام اهل رأى مى باشد.

مذهب ابوحنيفه را نشر داد. در نحو و حساب و علوم عربيّه و قرآنيّه متبحّر و بسيار فصيح بود. هر وقتى كه تكلّم مى كرد، سامع تصوّر مى نمود كه قرآن مجيد با لغت و زبان او نازل شده است. شيبانى خاله زادۀ فرّاء نحوى مشهور، با امام شافعى نيز معاصر بود. مابين ايشان مذاكراتى در مجلس هارون الرشيد واقع شد. امام شافعى گويد كه از

علم شيبانى يك بار شتر استفاده نمودم و از تأليفات و آثار قلمى شيبانى است:

ولادت شيبانى به سال 132 ه‍. ق در واسط، وفات او به سال 187 يا 189 ه‍. ق در قريۀ رنبويه نامى از ديهات رى واقع شد. كسائى نيز در همان روز در رى درگذشت. اينك هارون الرشيد مى گفته است كه فقه و علم عربيّه در خاك رى دفن شدند.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 6، ص 8]؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 2، ص 26؛ جرجى زيدان، تاريخ آداب اللّغة العربيّة، ج 2، ص 143؛ سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 1162؛ خطيب البغدادى، احمد بن على، تاريخ بغداد أو مدينة السّلام، ج 2، ص 172.

بن محمد بن عبيداللّه بن بهلول، كوفى الاصل، ابوالمفضّل الكنيه، شيبانى النّسبه، كه نسب او با يازده واسطه به ذهل بن شيبان موصول مى شود. از مشاهير محدّثين اماميّه مى باشد كه براى استماع حديث مسافرت ها كرده و تأليفاتى نمود. در بدايت حال در نقل حديث اهتمام داشته كه از هركسى نقل نكرده باشد، ولى عاقبت مختلطالحديث شد و با مسامحه و بى مبالاتى گذراند. اينك فى مابين اكثر علماى رجال مورد قدح و طعن شده و روايات او را مردود دارند. در تاريخ بغداد نيز گويد: محمد بن عبداللّه به بغداد آمده، از محمد بن جرير طبرى، محمد بن عباس يزيدى و گروه بسيارى از

مصريّين و شاميّين و غير ايشان روايت كرده و كثيرالتّخليط بود. غرايب حديث را نيز روايت نموده و احاديثى موافق مذهب رافضيّه وضع كرده و در مسجد شرقيه املا مى كرده است. وى در بيست ونهم ربيع الآخر سال 387 ه‍. ق در بغداد جان داد.

منابع: قمى، شيخ عباس، الكنى والالقاب، ج 1، ص 154؛ خطيب البغدادى، احمد بن على، تاريخ بغداد أو مدينة السّلام، ج 5، ص 466؛ كتب رجاليه.

293 شيبانى، نصراللّه بن ابى الكرم محمد --> ابن الاثير جزرى، ابوالفتح نصراللّٰه

شيخ

شيخ⁽¹⁾

شيخ آقابزرگ، شيخ محمدمحسن --> آقابزرگ تهرانى

شيخ الاسلام، ابراهيم بن على --> ابواسحاق شيرازى

شيخ الاسلام، احمد بن حسن --> حر عاملى، احمد بن حسن بن على

شيخ الاسلام، احمد بن على بن حجر عسقلانى --> ابن حجر عسقلانى

شيخ الاسلام، احمد بن عمر --> مزجد

شيخ الاسلام، احمد بن محمد --> جامى، احمد بن ابوالحسن

بن سعدالدين مسعود بن عمر، تفتازانى، ملقّب به «سيف الدين»، معروف به «شيخ الاسلام هروى»، از احفاد ملا سعد تفتازانى معروف سالف الترجمه مى باشد و به همين جهت، به «احمد حفيد» نيز شهرت داشته است. وى از اكابر قضات و مشايخ

عامّه است كه در اكثر علوم متداوله، خصوصاً در فقه و تفسير و حديث، وحيد عصر خود بود. سى سال در عهد سلطان حسين ميرزاى بايقرا در هرات قضاوت نمود و از تأليفات اوست:

294 1. حاشيۀ شرح عقائد نسفيّة جد خود، سعد تفتازانى؛ 2. حاشيۀ مختصر جد مذكورش؛ 3. شرح تهذيب المنطق جدّ مذكورش.

در سال 906 يا 916 ه‍. ق كه، لشكر شاه اسماعيل اوّل صفوى هرات و نواحى را مسخّر نموده اند، احمد حفيد نيز با جمعى ديگر از علماى هرات مقتول گرديدند.

منابع: خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 93؛ سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 783.

شيخ الاسلام، جنيد شيرازى بن فضل اللّه --> جنيد شيرازى

شيخ الاسلام، حسن بن محمد فنارى زاده --> چلبى، حسن بن محمد بن محمدشاه

شيخ الاسلام، خيرالدين بن احمد --> رملى، خيرالدين بن احمد

شيخ الاسلام، زكريا بن احمد بن محمد --> لحيانى، زكريا بن احمد

شيخ الاسلام، زكريا بن محمد بن احمد --> انصارى، زكريا بن محمد بن احمد

شيخ الاسلام، عبدالرحمان بن احمد --> جامى، عبدالرحمان بن احمد بن محمد

شيخ الاسلام، عبدالرحمان بن عبدالكريم --> ابوالضياء، عبدالرحمان بن عبدالكريم

شيخ الاسلام، عبدالرحمان بن محمد --> موفق الدين، عبداللّٰه بن احمد

بن خضر بن محمد بن على بن تيميه، حنبلى المذهب، مجدالدين اللّقب، ابوالبركات الكنيه، شيخ الاسلام الشّهره، حرانى المدفن والولاده، كه گاهى او نيز مثل نوه اش، احمد معروف به «ابن تيميّه»، كه شرح حالش در باب كنى خواهد آمد، به جهت انتساب به جدّ عالى اش، به «ابن تيميه» موصوف مى باشد، از اكابر و مشاهير علماى عامّه است كه در فقه و حديث و تفسير و ديگر علوم متداوله وحيد زمان خود بود و از تأليفات و آثار قلمى اوست:

نيز گويد كه محمد شوكانى سالف الترجمه اين كتاب را شرح كرده و نيل الاوطار من اسرار منتقى الاخبار نامش نهاده و در قاهره چاپ شده است. وفات عبدالسلام به سال 652 ه‍. ق 295 در 62 سالگى در حران واقع گرديد.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 4، ص 3076؛ سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 60.

شيخ الاسلام، عبدالعزيز بن عبدالسلام --> سلطان العلماء، عبدالعزيز بن عبدالسلام

شيخ الاسلام، عبداللّه بن ابى منصور هروى --> خواجه، عبداللّه انصارى هروى

شيخ الاسلام، على بن ابى بكر --> برهان الدين، على بن ابى بكر بن عبدالجليل

اشخر شافعى، فقيه فاضل كامل، از علماى اواخر قرن دهم هجرت و از تلامذۀ ابن حجر هيثمى و ديگر اكابر بود. قريحۀ شعرى اش نيز ممتاز و صاف و تأليفات او حاكى از مراتب علميّه اش مى باشد:

از كلمات منظم اوست كه در جامعين قرآن مجيد گفته است:

و جمع القرآن حفظا يا اخى *** عثمان مرتضى معاذ و ابى

ثم ابوالدرداء و ابن ثابت *** ثم ابوايوب و ابن الصامت

سعد ابوزيد هو الانصارى *** ثم تميم ابن اوس الدارى

نيز در اطفالى كه در گهواره تكلّم كرده اند، گويد:

جملة من فى المهد قد تكلموا *** احمد والخليل عيسى مريم

يحيى مجيب لجريح العابد *** بقوله الراعى فلان والدى

و راجع لامه فى قوله *** لاتجعلنى سيدى كمثله

و شاهد ليوسف مع عامر *** لامه بقوله لها اصبرى

انت لدى الحق على الاخدود *** و امر ماشطة الوليد

و من له قال النبى من انا *** قال رسول اللّه محمود الثناء

اعنى به مبارك اليمامة *** اعظم بها معجزة كرامة

و بعد صلى ذوالجلال كلما *** سرى الضيا و ناطق تكلما

على النبى حبيبه محبه *** محمد و آله و صحبه

اشعار فقهيّه و علميّۀ متنوعۀ او بسيار است. وى در سال 991 ه‍. ق وفات يافت.

منابع: عيدروس، عبدالقادر بن شيخ، النور السافر عن اخبار القرن العاشر، ص 390.

296 شيخ الاسلام، محمد بن حسن --> حر عاملى، محمد بن حسن

شيخ الاسلام، محمد بن حمزه --> فنارى، محمد بن حمزه

شيخ الاسلام، محمد بن عمر --> فخر رازى، محمد بن عمر

شيخ الاسلام، محمد بن محمد --> ابن الشحنه، محمد بن محمد بن محمد

شيخ الاسلام، محمد بن يعقوب --> فيروزآبادى، محمد بن يعقوب

شيخ الاسلام، سيد محمد خليل مراد --> مرادى، سيد محمد خليل بن سيد على

شيخ الاسلام، ميرزا محمدعلى بروجردى --> بهار، ميرزا محمدعلى

ابن شيخ الاسلام ميرزا على اصغر طباطبايى، از علماى اوايل قرن حاضر چهاردهم هجرى تبريز مى باشد كه در فقه و اصول و تفسير و حديث و ادبيّات و ديگر علوم متداوله بر اغلب معاصرين خود تقدّم داشت. با آن همه مراتب علميّه كه دارا بود، از اهالى محل چنانچه عادت ديرينۀ ايشان است، از مراتب علميّه اش قدردانى نگرديد و مانند اجداد طاهرين خود عزّت را در عزلت يافته و تأليفات طريفه به يادگار گذاشت.

يكى از مشايخ تبريز باغى در نهايت طراوت در خواب ديد. از صاحب آن سراغ كرد.

گفتند كه مجلسى است؛ پس زمين پردرختى نزد آن باغ به نظرش آمد كه درى بلورين داشته و خوش تر از آن باغ مذكور بود و ديد كه در طبقۀ فوقانى قصر آن زمين، دو مرد

الصورة

ميرزا محمود شيخ الاسلام (64)

مشغول صحبت هستند. بعد از استفسار معلوم شد كه آن زمين و قصر متعلّق به حاج ميرزا محمود شيخ الاسلام بوده و آن دو مرد نيز عبارت از شيخ الاسلام و علاّمۀ مجلسى مى باشد؛ پس پرسيد كه شيخ الاسلام به چه سبب بدين مقام رسيده‌؟ گفتند:

«به جهت مقام رفيع علمى خود و به جهت آن قدرندانى و توهينى كه از اهل تبريز بدو وارد آمده است. هر وقتى كه مى خواهد با كسى صحبتى كند، مجلسى را دعوت كرده و مشغول صحبت مى شوند».

در ايّامى كه شيخ الاسلام در نجف اقامت داشت، يكى از ارحامش كه در سنّ جوانى بوده، براى وليمۀ تازه مولودى او را دعوت مى كند و طرز كلمات نامۀ دعوت، مشعر بر عظمت دعوت كننده 297 و از مشايخ بودن وى بوده است. اينك شيخ الاسلام جواب آن نامه را محض به عنوان تأديب بدين روش بنگاشت: «فرزند! به تحصيل ادب پيوند؛ تديّن در همين؛ فرموده خالق چنين؛ هدايت خلايق بر اين؛ تشيّخ صبى موجب حرمان حرمت و باعث ندامت است. اين چه عنوانى است كه نوشته اى و چه ريسمان مناعتى است كه رشته اى‌؟ من بيچاره كه مهاجر گشتم، گمان داشتم كه رستم؛ غافل از اينكه طوق ابتلاى ديگرى به گردن بستم. به مرقد شريف اميرالمؤمنين عليه السلام قسمت، كه مرا به كلّى از انتساب دور و از ضماير بالمرّه مهجورم سازيد؛ كأنْ لَسْتُ شيئاً مَذْكُوراً حَتّى اَقُولَ فُزْتُ بِرَبِّ الكَعْبَةِ‌».

شيخ الاسلام علاوه بر مراتب علميّه، قريحۀ صافيۀ شعرى نيز داشته و اشعار طريفه مى گفته و از اوست:

اين خوردن شير خر كه رسمى است كهن *** گيرم كه كند سرخ، رخ و فربه، تن

اين ننگ كجا برم كه اين كرّۀ خر *** گويد كه برادر رضاعى است به من

نيز در مقام تألّم از جهل پرورى و علم كشى تبريزيان گويد:

تَبْريزُ دٰار لِأَهْلِ الجَهْلِ مَكْرَمَةْ *** لِذىٖ الفَضٰائِلِ دٰارُ الضَّنْكِ وَالضّيقِ‌

قَدْ عِشْتُ فيٖهٰا كَئيباً خٰائِباً خَسِراً *** كاَنّني مُصْحَفٌ فٖى بَيْتِ زِنْديٰقٍ‌

از تأليفات صاحب ترجمه است:

وفات صاحب ترجمه به سال 1310 ه‍. ق در مكّۀ معظّمه در هفتاد سالگى واقع شد.

قضيّه را قبلاً به حجّاج خبر داده و در نامه اى نيز كه به ناصرالدين شاه نوشته بوده، اشعار داشته بوده است.

منابع: اطلاعات متفرقه؛ آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة (مواضع متفرقه).

يا حسين يا عبداللّه بن اميرك، سهروردى الولاده، ابوالفتح يا ابوالفتوح الكنيه، شيخ اشراقى الشهره، شافعى المذهب، اشراقى المشرب، شهاب الدين اللّقب، به «قتيل اللّه» و «حكيم مقتول» و «شهاب مقتول» و «شيخ مقتول» موصوف، از مشاهير و اكابر فلاسفه و حكماى اسلامى، در نهايت فطانت، در اصول فقه و اقسام حكمت و فلسفه وحيد عصر و افضل اهل زمان خود، بلكه در فقه و حديث و علوم ادبيّه و عربيّه و ديگر علوم متداوله، بلكه در سيميا و ديگر علوم غريبه نيز مهارتى بسزا داشت. در مراتب عرفانى طاق و شهرۀ آفاق، در جدل و مناظره هم بر همه كس فايق و نوادر بسيارى از وى منقول است.

حكمت و اصول فقه را در مراغه از مجدالدين جيلى، استاد فخر رازى، اخذ و علوم ديگر را نيز از اساتيد وقت فراگرفت. در حكمت، سالك مسلك اشراق بود؛ چنانچه

فارابى، حكمت مشّائى را كه مسلك ارسطو و اتباع وى بوده و مبنى بر بحث و استدلال و برهان و بيّنه مى باشد، ترجيح داده و اصول و قواعد متروكۀ آن را تجديد و اساس آن را استوار داشت، اين دانشمند نيز حكمت اشراق را كه مسلك قدماى حكماى يونان (غير از ارسطو و اتباع او) و مختار شرقيّين بوده و مبتنى بر ذوق و كشف و شهود و اشراقات انوار قلبيّه مى باشد، منتشر ساخته و اصول و قواعد مردۀ آن را زنده گردانيد (پاى استدلاليان چوبين بود). در حكمت مشّائى نيز مصنّفات و تعليقاتى بدو منسوب مى باشد. از تأليفات و آثار قلمى شيخ اشراقى است:

299 1. آواز پر جبرئيل؛ 2. اعتماد الحكماء؛ 3. الالواح العماديّة؛ 4. البارقات الالهيّة؛ 5. البروج؛ 6. بستان القلوب؛ 7. البصرة؛ 8. التّلويحات (در منطق و حكمت و يا خود نام اين كتاب تلويحات لوحيّه و عرشيّه است)؛ 9. التّنقيحات (در اصول فقه)؛ 10. حكمة الاشراق (كه با شرح قطب الدين شيرازى كه بر اين كتاب نوشته، در تهران چاپ سنگى شده است)؛ 11. دعوات الكواكب؛ 12. رمز الوحى؛ 13. شرح الاشارات؛ 14. صفير سيمرغ؛ 15. صندوق العمل؛ 16. طوارق الانوار؛ 17. العشق؛ 18. الغربة الغريبة؛ 19. اللّمحات يا اللّمحة؛ 20. لوامع الانوار؛ 21. مبدأ و معاد (فارسى)؛ 22. المطارحات (در منطق و حكمت)؛ 23. المعارج؛ 24. المعراج؛ 25. المقاومات؛ 26. النّغمات السّماويّة؛ 27. النّفحات فى اصول الكلّيّة (در تصوف)؛ 28. هياكل النّور (در فلسفه كه با بعضى حواشى افاضل وقت و با كتاب عجائب النّصوص فى تهذيب الفصوص و اصول المنطق محمد بن سيد شريف جرجانى در يك جا در قاهره چاپ شده است)؛ 29. يزدان شناخت (كه در اين اواخر با تصحيح حاج سيد نصراللّه تقوى در تهران چاپ سنگى شده است) و غير اينها.

شيخ اشراقى به هر دو زبان عربى و پارسى اشعار خوب و طرفه نيز مى گفته و از آن جمله قصيدة قافيّة اوست كه دربارۀ نفس، به روش قصيدة عينيّة ابن سينا گفته و از آن قصيده است:

خلعت هياكلها بجرعاء الحمى *** وصبت لمغناها القديم تشوقا

ايضاً

و انى فى الظلام رأيت ضوأ *** كأن الليل زين بالنهار

و كيف اكون للدنيا طميعا *** و فوق الفرقدين رأيت دارى

ء ارضى بالاقامة فى فلاة *** و اربعة العناصر فى جوارى

ايضاً

هان تا سر رشتۀ خرد گم نكنى *** خود را ز براى نيك و بد گم نكنى

رهرو تويى و راه تويى منزل تو *** هش دار كه راه خود به خود گم نكنى

شيخ اشراقى عاقبت به حلب رفت. در مقام مذاكرات علميّه به تمامى علماى آنجا برترى داشت. مورد احترامات ملك ظاهر، كه از طرف پدر خود، صلاح الدين ايّوبى سلطان شامات، به حكومت حلب و نواحى منصوب بوده، گرديد. پيوسته در منادمت وى مى گذرانيد؛ ازاين رو محسود علماى آن ديار گرديد. به بى ديانتى و سوء عقيده و فساد مذهبش متّهم داشتند، لكن اين حرف هاى بى اساس ايشان كارگر نشد. ملك ظاهر روزبه روز به وظايف محبت خود كه دربارۀ شيخ داشته، مى افزوده است تا آنكه ايشان صورت قضيه و افتتان ملك 300 ظاهر را به عقايد باطلۀ او به خود صلاح الدين عرضه داشته و خواستار قتل وى گرديدند. صلاح الدين نيز قبول كرده و پسرش، ملك ظاهر مذكور، را به قتل شيخ بگماشت. ملك ظاهر ناچار و از روى اضطرار در كيفيّت قتل شيخ، با موافقت خود او، بى خورد و خوراكش گذاشت. همچنان از گرسنگى در سال 581 يا 585 يا 586 يا 587 يا 588 ه‍. ق در 36 سالگى يا در حدود چهل سالگى يا به نوشتۀ بعضى، اگرچه دور از صحت است، در 88 سالگى در حلب درگذشت.

بنابر اوّل، جملۀ «شهاب الدين مقبول» و بنابر دويمى، جملۀ «شهاب الدين اقدس ديبا» و بنابر سيّمى، جملۀ «سالك يزدان شهاب الدين» و بنابر چهارمى، يكى از دو جملۀ «يا مقتول» و «مقتداى ايزدى» و بنابر پنجمى، جملۀ «شهاب الدين هادى اقدس» مادّۀ تاريخ وى مى باشند.

ظاهر كلمات اكثر اهل سير كه به قتل تعبير نموده و شيخ را مقتول گويند، آنكه فوتش به طريق گرسنه داشتنش نبوده، بلكه بعضى از ايشان تصريح كرده اند كه به امر ملك ظاهر در زندانش خفه كردند. فريد وجدى نيز گويد: خود ملك ظاهر به بهانۀ اينكه معاند شرايع بودن شيخ را از خودش شنيده است، در زندانش كرده و عاقبت به قتلش آورد. اينكه بعضى از اهل سير قتل شيخ را به علماى حلب نسبت داده اند كه به واجب القتل بودن وى فتوا داده و به قتلش آوردند، ظاهراً از قبيل نسبت به سبب است؛ يعنى ايشان سبب قتل وى شده اند، نه مباشر آن؛ به هرحال، شيخ بعد از قطع و يقين به قتل خود بسيار مى خوانده است: «ارى قدمى اراق دمى و هان دمى فها ندمى». نيز

گويند كه ملك ظاهر بعد از مدتى پشيمان شد. بعضى از كسانى را كه فتوا به قتل شيخ داده بودند، كشت و از بعضى ديگر نيز اموال بسيارى به سبب كيفر اين كردار زشت ايشان، تاوان گرفت.

منابع: خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 328؛ هدايت، رضاقلى خان، مجمع الفصحاء، ج 1، ص 312؛ هدايت، رضاقلى خان، رياض العارفين، ص 362؛ ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 19، ص 314؛ فرصت شيرازى، محمد نصير، آثار عجم، ص 169؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 4، ص 2885 و 3703؛ رفعت، احمد، لغات تاريخيه و جغرافيه، ج 4، ص 157.

شيخ اطعمه، احمد --> بسحق اطعمه

شيخ الافاضل، على بن احمد --> فنجگردى، على بن احمد بن محمد

301 شيخ اكبر، شيخ جعفر بن شيخ خضر --> كاشف الغطاء، شيخ جعفر

شيخ اكبر، محمد بن على بن محمد --> محيى الدين عربى

شيخ الهى، عبداللّه --> الهى، شيخ عبداللّه

شيخ الاماميه، محمد بن حسن طوسى --> شيخ طوسى

شيخ الاولياء، ابوطالب محمد بن ابراهيم نيشابورى --> عطار، محمد بن ابراهيم

1796 و 1797. شيخ بدل

عنوان مشهورى دو تن از عرفاست؛ يكى شيخ بهاءالدين معروف به «شيخ بدل» كه در طريقت مقامى عالى داشته و در سال 739 ه‍. ق درگذشته است.

ديگرى شيخ فخرالدين احمد معروف به «شيخ بدل» پسر شيخ شرف الدين عبداللّه فارسى كه با ورع و تقوا بوده و از آثار قلمى اوست:

وى در سال 674 ه‍. ق درگذشته است. در آثار عجم گويد: در وسط ميدان نقّاره خانۀ شيراز، پشت بازار وكيل، مزارى است معروف به همين نام (شيخ بدل) و معلوم نيست كه اين مزار از كدام يك باشد، زيرا كه خطّ لوح آن مزار محو و نابود شده است و بسا ممكن است كه از هيچ يك از اين دو تن نبوده و به غلط شهرت يافته باشد. نگارنده گويد: بازهم محتمل است كه آن مزار متعلّق به شخص ديگرى باشد غير از

دو تن مذكور كه او نيز معروف به «شيخ بدل» بوده است.

منابع: فرصت شيرازى، محمد نصير، آثار عجم، ص 461.

302 1798. شيخ بهاءالدين (953-1031 ه‍. ق)

شيخ الفقهاء، استادالحكماء، رئيس الادباء، علاّمة الدهر، فهّامة العصر، شيخ الاسلام والمسلمين، محمّد بن العلامة عزّالدين شيخ حسين بن عبدالصمد بن شيخ شمس الدين محمد بن على بن حسن يا حسين بن محمد بن صالح حارثى همدانى جبعى عاملى، فقيهى است اصولى، محدّث رجالى، مفسّر رياضى، حكيم متكلّم، اديب اريب، منشى بليغ، شاعر ماهر، جامع علوم عقليّه و نقليّه، بلكه دربارۀ علوم غريبه نيز كه كسى از پيشينيان پيرامون آنها نگرديده، متمهّر. بالجمله، در مضمار مسابقت علوم متنوّعه، گوى سبقت از افاضل ربوده، حاوى قدح معلّى، جلالت مقامات ساميۀ علميّۀ وى مسلّم مخالف و موافق، يگانه و بيگانه، در كمالات نفسانيّه طاق و مشهور آفاق، از مفاخر شيعه بر ديگر فرق اسلامى، بلكه اسلام بر ساير ملل متفرقه مى باشد. به قريۀ جبع نامى از قراء جبل عامل منسوب، لقب وى «بهاءالدين»، تخلّص شعرى اش «بهائى»، شهرتش «شيخ بهائى»، نسب شريفش به حارث اعور همدانى (متوفّى به سال 65 ه‍. ق) موصول مى باشد كه از خواص اصحاب حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام بوده و از طرف آن حضرت مخاطب به خطاب «يا حار همدان من يمت يرني» و از قبيلۀ همدان (به كسر اوّل) از قبايل حمير از عرب يمن بوده است. آن حضرت دربارۀ همين قبيله فرمايد:

303 و لو كنت بوابّا على باب جنة *** لقلت لهمدان ادخلوا بسلام

شيخ بهاءالدين در تزكيۀ نفس بى نظير بود. در اثر تصفيۀ باطن و تخلّق به اخلاق الهيّه، موفق به پاره اى علوم غريبه شد و ظهور بعضى قضاياى عجيبه نيز بدو منسوب مى باشد؛ چنانچه در ذيل اشاره خواهد شد.

ولادت شيخ بهاءالدين نزديك غروب چهارشنبه هفدهم يا بيست وهفتم ذى الحجۀ سال 953 ه‍. ق يا در غروب پنجشنبه هفدهم محرّم سال مذكور در قريۀ بعلبك از قراء جبل عامل واقع شد. در حال صغر با پدر خود به ايران آمد. از اوّل عمر زبان فارسى را،

الصورة

نمونۀ خط شيخ بهاءالدين (65)⁽¹⁾

چنانچه از اشعار و كلماتش پيداست، در كمال فصاحت و خوبى ياد گرفت. در خدمت والد معظّم و ديگر اكابر وقت به تحصيل مراتب علميّه پرداخت. بعد از طىّ تمامى مراحل علميّه و ارتقا به اوج كمال، رياست علمى مذهبى بدو منتهى و بعد از وفات پدرزنش، شيخ على منشار، شيخ الاسلامى بدو مفوّض شد. در نزد شاه عباس كبير قرب و منزلتى بسزا يافت.

كتاب جامع عباسى را نيز به نام آن شاه تأليف داده است، لكن در نظر حقيقت بينِ او هيچ ارزشى نداشته و با آن همه ترقيّات فوق العاده، در اثر ميل مفرطى كه به وحدت و انزوا و سير و سلوك و طى مراحل عرفانى داشته، تمامى آن همه مقامات رفيعه را پشت پا زد. فقر را، كه مايۀ فخر حضرت فخر كاينات صلى الله عليه و آله و مصداق سلطنت حقيقى مى باشد، بر همۀ آنها ترجيح نهاد. به هرات و اران و آذربايجان و تبريز و مصر و شام و دمشق و عراق و حلب و فلسطين

و بيت المقدّس و سرنديب و حجاز و مكّه و مدينه و غيرها مسافرت هاى بسيارى كرد. در هر بلدى مقدارى وافى توقف نمود. بدين وسيله، فيض مصاحبت و ملاقات بسيارى از اهل كمال و ارباب فضل و حال را كه دربارۀ ديگران امكان عادى نداشت، دريافت. مورد احترامات فوق العاده بود. استفاده هاى بسيارى از كمالات متنوعۀ وى نموده اند. در اين اثنا، گاهى مباحثات علمى مذهبى بين او و پيشوايان مذهب ديگر 304 واقع مى شد. طرف مباحثه در مقابل براهين متقنۀ او محكوم به بطلان بوده است. در شام با حافظ حسين كربلايى، مؤلّف روضات الجنان نيز، كه شرح حالش در باب كنى به عنوان ابن الكربلايى خواهد آمد، ملاقات نمود؛ عاقبت باز به بلاد عجم مراجعت و در آن ديار ملجأ صغار و كبار، مرجع استفادۀ اكابر و افاضل، مشمول عنايات ملوكانۀ شاه عباس صفوى گرديد. آن شاه پيوسته از انوار افكار ابكارش استناره نموده و در سفر و حضر از وى مفارقت نمى نمود. در سال 1008 ه‍. ق، كه شاه معظّم، به موجب نذرى كه در شكست خوردن عثمانيان كرده بوده، با پاى پياده عازم زيارت مشهد مقدّس رضوى بود، شيخ نيز به شرف خاك بوسى آن آستان ملايك پاسبان مشرّف بود. گويند شبى شاه عباس، در حرم مطهّر حضرت رضا عليه السلام با يك دنيا مباهات به خادميّت آن قبر مقدس، سر فتيلۀ شمع ها را با مقراض مى گرفته. شيخ بهاءالدين بالبداهه اين رباعى را گفت:

پيوسته بود ملايك عليّين *** پروانۀ شمع روضۀ خلد برين

مقراض به احتياط زن اى خادم! *** ترسم ببرى شهپر جبريل امين

از شيخ بهاءالدين نقل است كه پدران ما در جبل عامل پيوسته عبادت كرده و صاحب كرامت بوده اند. جدّۀ من نيز صاحب كرامت بوده است؛ چنانچه روزى اطفال، گرسنه بوده و نان نداشتند. آن مخدّره قدرى برف برداشته و در تنور افكند و نان بريان شد و گويد كه اگر پدرم مرا از بلاد عرب به ديار عجم نياورده و اختلاط با ملوك ايرانى نمى كرد، البتّه من اتقى و ازهد و اعبد مردم مى بودم، لكن مراوده و الفت اهل دنيا مرا از سر منزل حقيقت مانع شد. جز قيل و قال و نزاع و جدال چيزى حاصل نگشته و بهره اى نبردم.

نگارنده گويد: البته نظر شيخ، اظهار اسف از عقب ماندن از ترقيّات متعاليۀ فوق الغايه است كه در اثر علو همّت منظور نظرش بوده، والاّ چنانچه اشاره شد، بازهم در اثر

تصفيۀ باطن به مقاماتى ارتقا يافته است كه از حدود اطّلاعات اغلب خارج و نوعاً از مختصّات وى مى باشد و از زمان خودش تا حال، در زبان مردم ايران علاوه بر علوم متعارفه، به مهارت تمام در فنون رياضيّه و ديگر علوم غريبه معروف است. غرايب بسيارى بدو 305 منسوب مى دارند. در هرجا كه امر عجيبى ببينند و يا بشنوند، از آثار شيخش دانند؛ چنانچه گويند ديوار صحن مقدّس مرتضوى از آثار هندسى شيخ است. اساس آن را طورى بنا نهاده كه وقت ظهر بودن در تمامى فصول، به رسيدن نور آفتاب به بن ديوار معلوم مى گردد و نيز طورى بنا شده كه هريك از حجرات اطراف، محاذى كوكبى است كه به يكى از علوم متداوله منسوب و مربّى آن است؛ به طورى كه بالفرض محصّل طالب علم رياضى، در حجره اى باشد كه محاذى كوكب مربوط بدان علم است؛ در اندك زمانى موفق به مرام خود گردد و هكذا طالب علوم ديگر، نسبت به حجرات ديگر.

ما از نقل اين قبيل نوادر و عجايب و امور شگفت آور و حيرت انگيز كه به شيخ منسوب دارند (مثل داستان شير با شيخ و ميرداماد و ميرفندرسكى، اژدها بودن چاقشور شيخ در حضور شاه عباس و سفير عثمانى، تعيين سمت قبلۀ مسجد شاه اصفهان، تقسيم آب زاينده رود اصفهان به مالكين و رعايا و قراء و محلات آن شهر به همان قرارى كه در زمان ما معمول و متداول است، دفن كردن سنگ مربّعى در سرحد ايران از محال شيراز به جهت نيامدن وبا به ايران، منارۀ جنبان اصفهان، ملاقات كردن شيخ با صاحب كحل الخفاء، ساختمان گلخن حمامى در اصفهان كه به «حمام شيخ» معروف است، به طورى كه آب حمام با يك شمع گرم مى شده است تا پس از مدتى زير پاتيل حمام در موقع تعمير شكافته شد و آن شمع خاموش گرديد و ديگر نتوانستند كه مثل اوّلش بسازند و نظاير اينها) كه در بعضى از كتب تراجم مرقوم و يا در السنه داير است، در اين عجاله، كه موجب اطناب بلكه اطاله است، صرف نظر مى نماييم و اطّلاع بر آنها و صحّت و سقم آنها را به مراجعۀ كتب مبسوطه موكول مى داريم.

البته ترديدى اگر باشد، در وقوع اين قبيل قضاياست، والاّ ترديد در امكان آنها ناشى از كوته نظرى و بى اطّلاعى از دقايق و اسرارى است كه قادر متعال به حكمت بالغۀ خود در فطرت بشرى و كنه مكوّنات وديعه گذاشته و به مرور دهور به عرصۀ ظهور مى آيند. اى بسا محالات ديروزى نظر قاصر ما، از مسلّمات امروزى عمومى گرديده

است. «كم ترك الاول للآخر» (كار پاكان را قياس از خود مگير). به هرصورت، وقوع و عدم وقوع قضاياى همچنانى نفياً و اثباتاً، تأثيرى در جلالت مقام 306 شيخ بهاءالدين ندارد. در مستدرك از سيد حسين بن سيد حيدر كركى، از تلامذۀ خود شيخ، نقل كرده است كه هر نادره و غريب و شگفتى را به شيخ بهاءالدين نسبت داده اند و بيشتر آنها دروغ و بى مستند است؛ پس انسب صرف عنان قلم به ذكر ديگر مزاياى حال شيخ مى باشد.

اساتيد شيخ بهاءالدين: نخست علوم عربيه و تفسير و حديث و امثال آنها را از پدر خود، شيخ حسين شاگرد شهيد ثانى، خواند. حكمت و كلام و يك قسمت از علم منقول را از ملا عبداللّه يزدى، صاحب حاشية تهذيب المنطق معروف، ياد گرفت.

طب را از حكيم عمادالدين محمود اخذ كرد. رياضيّات را از ملا افضل قاضى و ملا على مذهب و بعضى اكابر ديگر فراگرفت. صحيح بخارى را از محمد بن محمد بن محمّد بن ابى اللّطيف مقدسى خواند. در اندك زمانى مراتب معقول و منقول را تكميل نمود تا آنكه از نوادر زمانش مى شمارند.

مشايخ روايت شيخ: احاديث و مصنّفات شيعۀ اماميّه را از والد معظّم خود و ميرداماد روايت كرده. صحيح بخارى از كتب عامّه را نيز از استاد مذكور خود، محمد بن محمد بن محمد مقدسى، روايت نموده و محمد مذكور، به واسطۀ دوازده تن محدّث محمد نام ديگر، على التّعاقب از خود محمد بن اسماعيل بخارى، كه مؤلف صحيح بخارى است، روايت مى نمايد؛ پس واسطه مابين شيخ بهاءالدين و مؤلف صحيح بخارى، سيزده تن محمد نام بوده و خود شيخ هم كه «محمد» نام دارد و اين سلسله از نوادر اتفاقات است.

تلامذۀ شيخ: ازآن رو كه شيخ بهاءالدين اهتمام تمام در تعليم و تربيت داشته و آنى فروگذارى نمى نموده، اينك بسيارى از افاضل نامى آن عصر، در حوزۀ درس شيخ حاضر و هركس فراخور حال و استعداد خود از آن بوستان كمال و خرمن دانش و افضال، گل هاى رنگارنگ و خوشه هاى دل چسب و قشنگ چيده و از آن بلبل هزارداستان باغ معارف و فرهنگ نواهاى شوخ و شنگ شنيده اند و بعضى از ايشان را تذكر مى دهد:

شده است؛ 3. سيد حسين بن حيدر بن قمر حسينى كركى كه شرح حالش به عنوان مجتهد، سيد حسين خواهد آمد؛ 4. ملا خليل بن غازى قزوينى 307 كه شرح حالش را به عنوان قزوينى، ملا خليل بن غازى خواهيم نگاشت؛ 5. ملا خليل يا محمدخليل بن محمداشرف قايينى كه به عنوان قايينى، ملا خليل خواهد آمد؛ 6. ميرزا رفيع الدين محمد كه به عنوان نايينى، ميرزا رفيع الدين محمد بن حيدر خواهد آمد؛ 7. شيخ زين الدين بن محمد بن حسن سبطالشهيد كه به همين عنوان زين الدين، بن محمد بن حسن مذكور شد؛ 8. شيخ عبداللّطيف بن على بن احمد كه به عنوان ابن ابى جامع، شيخ عبداللطيف در باب كنى خواهد آمد؛ 9. شيخ على بن سليمان بن درويش بحرانى كه به عنوان زين الدين، على بن سليمان بن درويش مذكور شد؛ 10. ملا ابوالحسن على بن ملا عبداللّه شوشترى كه همان ملا حسنعلى مذكور فوق است؛ 11. شيخ على بن محمد بن مكى كه به عنوان نجيب الدين، على بن محمد بن مكى خواهد آمد؛ 12. شيخ على مظفرالدين كه به عنوان مظفرالدين، ملا على خواهد آمد؛ 13. قاسم بن محمد طباطبايى كه به شرح حالش به عنوان قهپايى، مولا عنايت اللّٰه اشاره خواهد شد؛ 14. سيد ماجد بن سيد هاشم بحرانى كه شرح حالش به عنوان بحرانى، سيد ماجد بن هاشم صادقى نگارش يافته است؛ 15. ملا محسن فيض كه شرح حالش به عنوان فيض كاشانى خواهد آمد؛ 16. محمد بن ابراهيم معروف به «ملا صدرا» كه شرح حالش به عنوان صدرا خواهد آمد؛ 17. محمد بن حسين قرشى ساوجى كه به عنوان نظام الدين ساوجى خواهد آمد، 18. محمد بن حيدر طباطبايى كه همان ميرزا رفيع الدين مذكور است؛ 19. محمد بن على بن خاتون عاملى كه در باب كنى به عنوان ابن خاتون، محمد بن على خواهد آمد؛ 20. محمد بن مرتضى كه همان ملا محسن مذكور فوق است؛ 21. ملا محمدباقر بن محمدمؤمن به عنوان محقق سبزوارى خواهد آمد؛ 22. ملا محمدتقى بن مقصودعلى كه شرح حالش به عنوان مجلسى اول خواهد آمد؛ 23. ملا محمدخليل كه همان ملا خليل بن محمد اشرف مذكور فوق است؛ 24. ملا محمدصالح بن احمد سروى كه شرح حالش به عنوان مازندرانى، ملا محمدصالح خواهد آمد؛ 25. امير محمدقاسم بن محمد كه همان قاسم بن محمد مذكور فوق است و غير اينها از ساير افاضل و دانشمندان قرن يازدهم هجرت.

پرواضح است كه با قطع نظر از همه چيز، تلمّذ اين اشخاص و نظاير ايشان، كه

هريكى از رجال نامى تاريخى هستند، حاكى از جلالت و عظمت و كمالات و تبحّر شيخ بهاءالدين مى باشد و مخفى نماند كه تلامذۀ شيخ، در ايّام تعطيل بيشتر از ايّام درس از آن 308 منبع كمال استفاده ها كرده و بهره ور مى شدند، زيرا كه در ايّام تعطيل، مذاكرات متفرّقه، مطالب علمى متنوّعه، نوادر اخبار و اشعار و دقايق بسيارى مطرح مى شود كه اى بسا در مدّت هاى بسيارى از ايّام درس، اصلاً مورد توجه نمى باشد.

تأليفات شيخ بهاءالدين: شيخ در هريك از فقه و اصول و تفسير و حديث و رجال و درايه و ادبيّات و رياضيّات و جبر و هندسه و اسطرلاب و هيئت و بلكه در جفر و طلسمات و مانند آنها نيز تأليف جداگانۀ بسيار مفيد و مختصر به هر دو زبان عربى و پارسى در نهايت فصاحت و بلاغت دارد كه علاوه بر مراتب عاليۀ علميّه، حاكى از مدارج كمالات نفسانيّه اش نيز مى باشند و به جهت رعايت ايجاز، بعضى از آنها را ثبت اوراق مى نمايد:

به همين جهت، به هفتاد باب نيز موسومش دارند و در تهران با خلاصة الحساب خود شيخ چاپ شده است)؛ 12. التّحفة فى تحديد الكر وزناً و مساحتاً (كه رسالة الكر نيز گويند و با مشرق الشّمسين خود شيخ چاپ شده است)؛ 13. تشريح الافلاك (در هيئت كه در هند و بارها در ايران مستقلاً و با كتاب خلاصة الحساب خود شيخ چاپ شده و شروح بسيارى بر آن نوشته اند)؛ 14. تضاريس الارض (كه با شرح چغمينى چاپ شده است)؛ 15. توشيح المقاصد يا توضيح المقاصد (در وقايع ايام سال و وفيات 309 بعضى از علما كه در مصر و ايران به نام دويمى چاپ شده است)؛ 16. التّهذيب يا تهذيب البيان (در نحو)؛ 17. جامع عباسى (در فقه عملى كه براى شاه عباس به زبان پارسى تأليفش كرده است. در اول، آن را مبوب به بيست باب نموده بود، لكن بعد از اتمام باب حج، كه پنجمين ابواب است، وفات يافت و به اتمام آن موفق نشد و پانزده باب ديگر را نيز نظام الدين ساوجى از تلامذۀ خود شيخ به همان رويه و اسلوب پنج باب اولى، به پايان رسانيد و گاهى پنج باب مذكور تنها و گاهى تمامى بيست باب بارها در ايران چاپ شده است)؛ 18. جواب ثلث مسائل عجيبة؛ 19. جواب مسائل الشّيخ صالح الجزائرى (كه بيست ودو مسئله است)؛ 20. جواب المسائل المدنيّات؛ 21. جهة القبلة؛

حاشيه

كتابى است كه متعلّق به شرح مخصوص كتاب ديگر مى باشد. در كتب تراجم، گاهى به عنوان «تعليقه»، گاهى به سمت «حاشيه»، گاهى به نام «حواشى» مسمّى، گاهى به «شرح» نيز موسوم بوده و ما هم حاشيه هايى را كه شيخ بهاءالدين به كتب ديگر نوشته، به قدر امكان با عبارت كتب تراجم، بعضى را به نام «حاشيه» و بعضى ديگر را در ذيل به عنوان «حواشى» نقل خواهيم كرد و ارباب رجوع در حاشيۀ مطلوب خودشان به هر دو عنوان مراجعه نمايند. گاهى عنوان «حاشيه» يا «حواشى» يا «شرح»، وصف و بيان موضوع كتابى بوده و آن كتاب در اصل موسوم به اسم ديگرى مى باشد؛ مثل حاشية رسائل كه نامش اوثق الوسائل و يا غير آن است و شرح لمعه كه نامش روضة البهيّة بوده و غالباً بدين نحو است.

خود شيخ بهاءالدين؛ 24. حاشية تفسير بيضاوى؛ 25. حاشية تكملة خفرى؛ 26. حاشية خلاصة الاقوال علامه (كه در رجال است)؛ 27. حاشية خلاصة الحساب خود شيخ بهاءالدين؛ 28. حاشية ذكرى شهيد اول؛ 29. حاشية رجال نجاشى؛ 30. حاشية زبدة الاصول خود شيخ بهاءالدين؛ 31. حاشية شرح عضدى بر مختصر الاصول حاجبى؛ 32. حاشية فهرست شيخ منتخب الدين؛ 33. حاشية قواعد شهيديّه؛ 34. حاشية كشّاف زمخشرى؛ 35. حاشية مختلف علامه؛ 36. حاشية مطوّل؛ 37. حاشية معالم العلماء؛ 38. حاشية من لايحضره الفقيه؛ 39. الحبل المتين فى احكام الدين (كه در طهارت و صلوة مى باشد. يك هزار و خرده اى از احاديث صحيحه و حسنه و موثقه را جامع و در هر كدام كه محتاج به شرح و تفسير و بيان بوده، به طور مرغوب شرحش كرده و در مواردى كه ظاهراً توهم منافاتى مى شده، به دفع آن پرداخته و در ايران چاپ شده است. يك نسخۀ خطى از آن به شمارۀ 1869 در كتابخانۀ مدرسۀ سپهسالار جديد تهران موجود است)؛ 40. حدائق الصّالحين 310 فى شرح صحيفة سيّد السّاجدين عليه السلام (و يا خود نام اين كتاب به نوشتۀ بعضى، حقائق الصّالحين است، لكن اوّلى، اصحّ و اظهر مى باشد كه به نام حديقة اخلاقيّه و حديقة هلاليّه و حديقة صوميّه و مانند آنها به حديقه هاى بسيارى مشتمل بوده و شرح هريك از ادعيّۀ صحيفۀ سجاديّه را به مناسبت مضمون آن دعا يك حديقه ناميده است؛ مثل شرح صحيفۀ سيد على خان مدنى كه شرح هر دعا را روضه و مجموع را رياض السّالكين نام داده و شرح چندين حديقه از همين كتاب حدائق الصّالحين در زمان مجلسى در مشهد مقدس رضوى موجود بود، ولى آنچه در زمان ما موجود و متداول مى باشد، فقط حديقة هلاليّه است كه شرح دعاى چهل وسيّم صحيفه بوده و با شرح صحيفۀ سيد نعمت اللّه جزايرى در تهران در يك جا چاپ شده و در آخر آن گويد كه بعد از اين به حديقة صوميّه شروع خواهد شد و در اثناى آن نيز گويد كه كلامى در حديقة اخلاقيّه، كه شرح دعاى بيستم صحيفه است، گفته ايم و پس از آن عين همان كلام خود را كه در حديقة اخلاقيّه گفته بوده، نقل كرده است و نتيجۀ اين كلمات آنكه اگر تمامى صحيفه هم نباشد، اكثر ادعيۀ آن را شرح كرده و شرح صحيفۀ شيخ بهائى منحصر به همين حديقة هلاليّه نمى باشد)؛ * الحديقة الهلاليّة (كه شرح دعاى رؤيت هلال صحيفۀ سجاديّه است و چنان كه مذكور شد، حديقة هلاليّه يكى از

حديقه هاى كتاب حدائق الصّالحين مذكور فوق است و كتابى جداگانه نيست)؛ 41. الحريريّة (كه در حاشيۀ شرح رسائل آخوند خراسانى در تهران چاپ شده است)؛ * حواشى اثنى عشريّه (كه به نام حاشيه مذكور شد)؛ * حواشى تشريح الافلاك (كه به نام حاشيه مذكور داشتيم)؛ * حواشى زبدة الاصول (به عنوان حاشية زبده نگارش داديم)؛ 42. حواشى شرح التّذكرة (و ظاهراً شرح خفرى بر تذكرة الهيّة خواجه نصير است)؛ * حواشى قواعد شهيديّه (به عنوان حاشيه مذكور شد)؛ * حواشى كشّاف زمخشرى (به نام حاشيه نگارش داديم)؛ * حواشى مختلف علامه (به عنوان حاشيه گذشت)؛ 43. خلاصة الحساب (كه بسيار مفيد و مختصر و تا اين اواخر از كتاب هاى درسى معمولى بوده و اصول جبر و حساب و هندسه را حاوى و بارها چاپ شده است)؛ 44. دراية الحديث (كه بارها در آخر خلاصة الاقوال علامه و غيره چاپ شده است)؛ * رسالة الاثنى عشريّة (پنج فقره بوده و همۀ آنها به نام اثنى عشريه مذكور شدند)؛ 45. رسالة احكام سجود التّلاوة؛ 46. رسالة فى استحباب السّورة فى الرّدّ على بعض معاصريه؛ * رسالة الاسطرلاب (به عربى كه به نام اسطرلاب مذكور شد)؛ * رسالة اسطرلاب (به فارسى كه به نام اسطرلاب و تحفة حاتميّه مذكور شد)؛ 47. رسالة فى ان انوار سائر الكواكب مستفادة من الشّمس؛ * رسالة فى تضاريس الارض (كه به نام تضاريس الارض مذكور شد)؛ 48. رسالة فى حلّ اشكالى عطارد والقمر؛ 49. رسالة فى ذبايح اهل الكتاب؛ 311 50. رسالة فى الزّكوة عجيبة؛ 51. رسالة فى الصّوم عجيبة؛ 52. رسالة فى قصر الصّلوة فى الاماكن الاربعة يا فى القصر والتّخيير فى السّفر؛ 53. رسالة فى معرفة القبلة؛ 54. رسالة فى المواريث؛ 55. رسالة فى نسبة اعظم الجبال الى قطر الارض؛ 56. رسالة القبلة (و ظاهر كلام قصص العلما آنكه غير از رسالة فى معرفة القبلة است)؛ * رسالة الكر (كه به نام تحفه مذكور شد)؛ 57. زبدة الاصول (يا الزّبدة فى اصول الفقه كه بارها چاپ شده و شروح بسيارى بر آن نوشته اند)؛ 58. سوانح الحجاز (يا سوانح سفر الحجاز كه از طرايف مثنويات، به نان و حلوا معروف، اشعارش از عربى و فارسى مخلوط، بسيار سلس و روان و بارها در ايران و بمبئى و غيره چاپ شده است)؛ 59. شرح اثنى عشرية صاحب معالم؛ 60. شرح الاربعين يا الاربعون حديثاً (كه به اربعين بهائى معروف و در ايران چاپ و محمد بن خاتون معروف به «ابن خاتون» از تلامذۀ شيخ، در حال حيات خود شيخ، آن را به پارسى ترجمه كرده و اصل و

ترجمه در رشتۀ خود بى نظير هستند)؛ * شرح دعاى صباح صحيفۀ سجّاديّه (و ظاهراً يكى از حديقه هاى كتاب حدائق الصّالحين مذكور در فوق است)؛ * شرح دعاى هلال (كه همان حديقة هلاليّة مذكور فوق است)؛ 61. شرح شرح چغمينى قاضى زادۀ رومى؛ * شرح الصّحيفة السّجّاديّة (كه به نام حدائق الصّالحين مذكور شد)؛ 62. شرح الفرائض النّصيريّة خواجه نصير طوسى (كه تمام نشده است)؛ * شرح من لايحضره الفقيه (كه به نام حاشيه مذكور شد)؛ 63. الصّراط المستقيم؛ * صحيفه (كه همان اسطرلاب عربى مذكور فوق است)؛ صمديّه (كه در ذيل به نام فوائد صمديّه مذكور است)؛ 64. العروة الوثقى (در تفسير كه فقط به تفسير سورۀ حمد موفق شده و با كتاب مشرق الشّمسين خود شيخ چاپ شده است)؛ 65. عين الحيات (ايضاً در تفسير)؛ 66. الفوائد الصّمديّة (در نحو كه به صمديّه معروف و كراراً چاپ و از كتب درسى طلاب و شروح بسيارى از طرف اكابر بر آن نگارش يافته و براى برادر خود، شيخ عبدالصمد، آن را تأليف داده است)؛ 67. كشكول (كه اسمش حاكى از مسمى است. مطالب گوناگون متفرقۀ نظمى و نثرى، عربى و فارسى، ادبى و رياضى و تفسير و آداب و اخلاق و نوادر بسيارى را مشتمل و كراراً در ايران و غيره چاپ شده است)؛ 68. المخلاة (آن نيز مانند كشكول بوده و در مصر چاپ شده است)؛ 69. مشرق الشّمسين و اكسير السّعادتين (كه از كتب فقه استدلالى شيعه و فقط كتاب طهارت تأليف شده و چون هر دو قسمت آيات احكام و احاديث راجعه به فقه را با شرح و تفسير و بيانات شافيۀ آنها به طور اجمال و اختصار حاوى است، بدين اسم موسومش داشته و شمارۀ احاديث آن، كه فقط روايات صحيحه يا حسنه است، در حدود چهارصد مى باشد و در اين اواخر در تهران چاپ و يك نسخۀ خطّى آن نيز به شمارۀ 2669 در كتابخانۀ مدرسۀ سپهسالار جديد تهران موجود است)؛ 70. مفتاح الفلاح فى عمل اليوم واللّيلة (در ادعيۀ شبانروزى)؛ 71. ملخّص الهيئة (و ظاهراً غير از 312 تشريح الافلاك است)؛ * نان و حلوا (كه به نام سوانح مذكور شد)؛ * الوجيزة فى الدّراية (كه به نام دراية الحديث مذكور است)؛ 72. وسيلة الفوز والامان فى مدح صاحب الزّمان عليه السلام (آن قصيده اى است رائيّه، به شصت وسه بيت مشتمل، در جلد سوم چاپ قاهرۀ كشكول با شرح احمد منينى چاپ شده و در نجف نيز با شرح منن الرحمن نام شيخ جعفر نقدى به طبع رسيده است). چندى از

ابيات همين قصيده را زينت بخش اوراق مى نمايد:

خليفة رب العالمين و ظله *** على ساكني الغبراء من كل ديار

هو العروة الوثقى الذى من بذيله *** تمسك لايخشىٰ عظائم اوزار

و مقتدر لو كلف الصم نطقها *** باجذارها فاهت اليه باجذار

علوم الورى فى جنب ابحر علمه *** كغرفة كف او كغمسة منقار

فلو زار افلاطون اعتاب قدسه *** و لم يعشه منها سواطع انوار

راى حكمة قدسية لايشوبها *** شوائب انظار و ادناس افكار

باشراقها كل العوالم اشرقت *** لما لاح فى الكونين من نورها السار

امام الورى طود النهى منبع الهدى *** و صاحب سر اللّه فى هذه الدار

به العالم السفلى يسمو و يعتلى *** على العالم العلوي من غير انكار

و منه العقول العشر تبغى كمالها *** و ليس عليها فى التعلم من عار

همام لو السبع الطباق تطابقت *** على نقض ما يقضيه من حكمه الجار

لنُكِسَ من ابراجها كل شامخ *** و سكن من افلاكها كل دوار

ايا حجة اللّه الذى ليس جاريا *** بغير الذى يرضاه سابق اقدار

اغث حوزة الاسلام و اعمر ربوعه *** فلم يبق منها غير دارس آثار...

قريحۀ شعريّۀ شيخ بهاءالدين زايدالوصف و به هر دو زبان عربى و فارسى اشعار بسيارى در نهايت فصاحت و بلاغت و جودت و سلاست گفته است و بعضى از آنها را زينت بخش اوراق مى نمايد.

آن يكى طرّار از اهل دوان *** رفت تا دكّان بقّالى روان

پس به آن بقّال گفت: اى ارجمند! *** گردكانت را هزارى گو به چند

گفت: ده درهم هزار اى مشترى! *** زودتر درهم بده گر مى خرى

گفت: صد باشد به چند از گردكان *** گفت: يك درهم بهاى آن بدان

313 گفت: با من گو كه ده گردو به چند *** گفت: عشر درهمى اى دردمند!

گفت: فرما قيمت يك گردكان *** گفت: آن را نيست قيمت اى فلان!

گفت: يك گردو عطا فرما به من *** داد او را گردكانى بى سخن

باز كرد از او يكى ديگر طلب *** خواجه او را داد بى شور و شغب

گفت: بازم گردكانى كن عطا *** گفت بقّال: از كجايى اى فتى!

گفت: باشد موطن من در دوان *** شهر مولانا جلال نكته دان

گفت: رو اى دزد طرّار دغل! *** ديگرى را ده فريب از اين اجل

باد نفرين بر جلال الدين تو *** كو نمود اين نكته ها تلقين تو

شيخ بعد از نقل اين قضيّه، كسانى را كه از دقايق و ساعات و ايّام خود قدردانى نمى كنند و عمر گران بهاى خودشان را در كارهاى لغو و بيهوده مصروف داشته و به بطالت و مهملى مى گذرانند، مخاطب داشته، گويد:

اى تو كودن تر ز بقّال دكان *** بى بهاتر عمرت از ده گردكان

گر كسى گويد كه از عمرت به جا *** مانده چل سال دگر اى مرتجا!

چند باشد قيمت اين چل سال را *** بازگو تا برشمارم مال را

فاش مى بينم كه مى خندى بر او *** خوانى اش ديوانه از اين گفت وگو

پاسخش بدهى كه گر ملك جهان *** مى دهى نبود بهاى عشر آن

گر دهى صد ملك بى تشويش را *** مى فروشم كى حيات خويش را

ليكن اى كودن! ببين بى قيل وقال *** مى دهى مفت از كف خود ماه و سال

بين كه اين ديو لعين بى تاب وپيچ *** مى ستاند روز روزت را به هيچ

آخر آن عمرى كه صد ملكش بها *** بود افزون نيست از اين روزها

روزها چون رفت و شد عمرت تلف *** نه تو را سرمايه نه سودى به كف

آنچه قيمت بودش از عالم فزون *** گو چه كردى و كجا باشد كنون

اى دو صد حيف از چنين گنج گران *** كه آن ز دست ما برون شد بى گمان

314 اى هزار افسوس و عالم ها دريغ *** كه آفتاب ما نهان شد زير ميغ

اى دريغ آن گنج بادآورد ما *** اى دريغ آن كو بفهمد درد ما

دردها دارم به دل از روزگار *** محرمى كو تا كنم درد آشكار

نيز در همين موضوع ترغيب به قدردانى از عمر و زندگانى، در نان و حلوا گويد:

گر نباشد فرش ابريشم طراز *** با حصير كهنۀ مسجد بساز

ور نباشد مركب زرّين لگام *** مى توانى زد به پاى خويش گام

ور نباشد مشربه از زرّ ناب *** با كف خود مى توانى خورد آب

ور نباشد جامۀ اطلس تو را *** كهنه دلقى ساتر تن، بس تو را

ور نباشد شانه ات از بهر ريش *** شانه بتوان كرد با انگشت خويش

ور مزعفر نبودت با قند و مشك *** خوش بود دوغ و پياز و نان خشك

ور نباشد دورباش از پيش و پس *** دورباش نفرت خلق از تو بس

هرچه بينى در جهان داردعوض *** در عوض گردد تو را حاصل غرض

بى عوض دانى چه باشد درجهان‌؟ *** عمر باشد عمر، قدر آن بدان

نيز از اشعار عرفانى اوست كه در مراجعت از مكّه موافق اصطلاحات عرفا سروده است:

بگذر ز علم رسمى كه تمام قيل وقال است *** تو و درس عشق اى دل كه تمام وجد و حال است

ز مراحم الهى نتوان بريد اميد *** مشنو حديث واعظ كه شنيدنش وبال است

طمع وصال گفتى كه به كيش ما حرام است *** تو بگو كه خون عاشق به كدام دين حلال است

به جواب دردمندان بگشا لب شكرخا *** بكرشمه كن حواله كه جواب صد سؤال است

غم هجر را بهائى به تو اى بت ستمگر! *** به زبان حال گويد كه زبان قال، لال است

ايضاً 315

ساقيا بده جامى ز آن شراب روحانى *** تا دمى بياسايم زين حجاب جسمانى

بى وفا نگار من، مى كند به كار من *** خنده هاى زير لب عشوه هاى پنهانى

دين و دل به يك ديدن باختيم و خرسنديم *** در قمار عشق اى دل! كى بود پشيمانى‌؟

سجده بر بتى دارم راه مسجدم منما *** كافر ره عشقم من كجا مسلمانى‌؟

ما ز دوست غير از دوست، مقصدى نمى خواهيم *** حور و جنّت اى زاهد! بر تو باد ارزانى

زاهدى به ميخانه، سرخ رو ز مى ديدم *** گفتمش مبارك باد، ارمنى مسلمانى

خانۀ دل ما را از كرم عمارت كن *** پيش از آنكه اين خانه رو نهد به ويرانى

ما سيه گليمان را جز بلا نمى شايد *** بر دل بهائى نه هر بلا كه بتوانى

ايضاً

گفتم كه كنم تحفه ات اى لاله عذار! *** جان را چو شدم ز وصل تو برخوردار

گفتا كه بهائى اين فضولى! بگذار *** جان خود ز من است جان خود تحفه گذار

ايضاً

آهنگ حجاز مى نمودم من زار *** كه آمد سحرم به گوش دل، اين گفتار

يا رب به چه روى جانب كعبه رود *** رندى كه از او كليسيا دارد عار؟

ايضاً

لايغرنك من المرء رداء رقعه *** و قميص فوق كعب الساق منه رفعه

و جبين لاح فيه اثر قد قلعه *** اره الدرهم تعرف غيه او ورعه

نيز در مدح آب وهوا و انگور و ميوه جات شهر هرات بعد از وصف اجمالى آن گويد:

هوائها من الوباء جنة *** كانه من نفحات الجنة

فمن رماه الدهر بالافلاس *** حتى عن المسكن واللباس

فلايصاحب بلدة سواها *** لانه يكفيه فى هواها

حبيبة واحدة فى القرِّ *** و شربة باردة فى الحرِّ

فهذه فى حرها تكفيه *** و تلك عند بردها تدفيه

لو قيل ان الماء فى الهرات *** يعدل ماء النيل والفرات

لم يك ذاك القول بالبعيد *** فكم على ذلك من شهيد

لايحجب الناظر عن قراره *** بل يطلعنه على اسراره

خفيف وزن رائق الاوصاف *** ما مثله ماء بلا خلاف

يهضم ما صادف من طعام *** كانما اكلته من عام

ثمارها فى غاية اللطافة *** لا ضرر فيها و لا مخافة

عديمة القشور عند الحس *** تكاد ان تذوب حال اللمس

و لست محصيا لوصف العنب *** فانه قد نال اعلى الرتب

ادق من فكر اللبيب بزره *** ارق من قلب الغريب قشره

ابيضه فى لطفه والطول *** يحكى بنان غادة عطبول

احمره اشهى الى القلب الصدى *** من لثم خد ناصع مورد

اسوده ابهى لدى الظريف *** من غمز طرف ناعس ضعيف

316 اصنافه كثيرة فى العد *** ليس لها فى حسنها من حد

فمنه فخريّ و طائفيّ *** و كشمشيُ ثم صاحبّي

و غيرها من سائر الاقسام *** فوق الثمانين بلا كلام

مع هذه الاوصاف والمعانى *** فى ارخص الاسعار والاثمان

ترى الذى ما مثله فى الفقر *** يبتاع منه الوقر بعد الوقر

اين جمله، از ارجوزة هراتيّة انتخاب شد. پاره اى اعتراضات سخيفه و بى اساسى كه از

زمان خود شيخ تا عصر حاضر در زبان بعضى از اشخاص قشرى و ظاهرپرست و دور از حقيقت داير و ساير مى باشد، علاوه بر عدم شاهد و بيّنه، حاكى از جلالت علمى و عملى آن عالم ربّانى مى باشند كه در اثر حقيقت، بازار مجاز ديگران فاسد و متاع خودفروشى و ريا و تزوير ايشان كاسد مى شود و همانا ناشى از آن است كه شيخ ريا و تزوير و نفاق و دورويى را، كه بدتر از شرك ظاهرى است، به تمام معنى مخالف است؛ حتى در اغلب موارد، خصوصاً در اشعار فارسى خود، در حق گرگان متلبّس به لباس ميش، كه دل اسلام را نيش و جسد ايمان را ريش هستند و وظايف دينيّه را وسيلۀ مردم فريبى، خودنمايى، وجهۀ دنيوى و ديگر مقاصد شخصيّۀ منحوسۀ خودشان نموده اند، محض من باب اظهار حق و وظيفۀ دينى، تصريحاً و تلويحاً تعرضات بسيارى وارد آورده است و گاهى عدالت ايشان را، كه قربان يك كلمه دروغ يا يك لقمه نان شبهه ناك است، در استحكام و باقى بودن و خلل دار نبودن، با آن همه منكرات دينيّه، به وضوى محكم غير قابل نقض بى بى تميز معروفه تشبيه كرده و گاهى مجلس درس ايشان را، كه با قصد قربت نباشد، به معركۀ تمثيل و درويش، زمانى تحصيلات ايشان را، كه براى مقاصد فاسده مى باشد، به علم رسمى تعبير و به قيل وقال و وسوسۀ شيطانى تشبيه مى نمايد و نظاير اينها بسيار است؛ البته اين گونه مقالات حقّه كه مخالف اغراض شخصيۀ ديگران است، بالطّبيعه منشأ بدبينى خواهد شد. از اين گونه كلمات شيخ است:

سربه سر كار تو در ليل و نهار *** سعى در تحصيل جاه و اعتبار

خوردن مال حرام و زرق و شيد *** گاه خبث عمرو و گاهى خبث زيد

317 اين عدالت با وجود اين صفات *** هست دائم بر قرار و بر ثبات

بر سرش دائم نگردد لا و ليس *** اين عدالت هست كوه بوقبيس

مى نيابد اختلال از هيچ چيز *** چون وضوى محكم بى بى تميز

نان و حلوا چيست‌؟ اين تدريس تو *** كه آن بود سرمايۀ تلبيس تو

بهر اظهار فضيلت معركه *** ساختى افتادى اندر مهلكه

درس اگر قربت نباشد زو غرض *** ليس درسا انه بئس المرض

علم رسمى سربه سر قيل است و قال *** نه از آن كيفيّتى حاصل نه حال

زآن نگردد بر تو هرگز كشف راز *** ور بود شاگرد تو صد فخر راز

تا به چند از حكمت يونانيان *** حكمت ايمانيان را هم بخوان

چند از اين فقه و كلام بى اصول *** مغز را خالى كنى اى بوالفضول‌؟

صرف شد عمرت به بحث نحو وصرف *** از اصول عشق ناخواندى دو حرف

تا به كى افسون و زرق بى شمار؟ *** از خدا و انبيا شرمى بدار

دل منور كن به انوار جلى *** چند باشى كاسه ليس بوعلى‌؟

ايها القوم الذى فى المدرسة *** كل ما حصلتموه وسوسة

فكر كم ان كان فى غير الحبيب *** ما لكم فى النشأة الاخرى نصيب

نيز در ذم متلبّسين به لباس اهل علم كه اوقاتشان را در كم و كيف خوراك و پوشاك و غذا و تن پرورى و شكم بندگى مصروف دارند، گويد:

نقص علم است اى جناب مولوى! *** حشمت و مال و منال دنيوى

قاقم و خز چند پوشى چون شهان‌؟ *** مرغ و ماهى چند سازى زيب خوان‌؟

خود بده انصاف اى صاحب كمال *** كى شود اينها ميسّر از حلال‌؟

اى علم افراشته در راه دين *** از چه شد مأكول و ملبوست چنين‌؟

چند مال شبهه ناك آرى به كف‌؟ *** تا كه باشى نرم پوش و خوش علف‌؟

عاقبت سازد تو را از دين برى *** اين خودآرايى و آن تن پرورى

318 لقمۀ نانى كه باشد شبهه ناك *** در حريم كعبه ابراهيم پاك

گر به دست خود فشاند تخم آن *** وربه گاو چرخ راند شخم آن

ور مه نو در حصادش داس كرد *** ور به سنگ كعبه اش دستاس كرد

ور به آب زمزمش كردى عجين *** مريم آيين پيكرى از حور عين

ور بخواندى بر خميرش بى عدد *** فاتحه با قل هو اللّه احد

ور بدى از شاخ طوبى آتشش *** ور شدى روح الامين هيزم كشش

ور تو برخوانى هزاران بسمله *** بر سر آن لقمۀ پرولوله

عاقبت خاصيّتش ظاهر شود *** نفس از آن لقمه تو را قاهر شود

در ره طاعت تو را بى جان كند *** خانۀ دين تو را ويران كند

درد دينت گر بود اى مرد راه! *** چارۀ خود كن كه شد دينت تباه

چون شيخ در اغلب اشعار خود مصطلحات عرفا و متصوفه را به كار برده است، دور نيست كه استعمال اين قبيل كلمات منشأ اشتباه و اعتراض بوده باشد، ولى پرواضح

است كه الفاظ اصطلاحى هر فرقه را بايد به همان معانى مقصودۀ آن فرقه حمل كرد، والاّ معانى لغويّه يا معانى مقصوده در اصطلاح ديگر، ميزان مدح و قدح نمى شود.

نراقى با آن همه جلالت علمى كه مشهور آفاق و استاد شيخ مرتضى انصارى است، گويد:

در حيرتم آيا ز چه رو مدرسه كردند *** جايى كه در آن ميكده بنياد توان كرد

نظاير اينها در كلمات اكابر، خصوصاً علماى اخلاقى بسيار است. عجب تر آنكه احمد رفعت در لغات تاريخيّه و جغرافيّه، محبى نيز در خلاصة الاثر، شيخ بهاءالدين را از اهل سنّت پنداشته و گويند كه از سلطان ايران تقيه مى نموده و به اقتضاى وقت و موقع، مذهب خود را در ميان شيعه پنهان مى كرده است؛ «سُبْحٰانَكَ هٰذٰا بُهْتٰانٌ عَظِيمٌ‌» (نور، 1(6).

منشأ عمومى بعضى از اعتراضات و توهّمات فاسد، آن است كه شيخ بهاءالدين به اقتضاى دواعى و مصالح كثيره با هرفرقه و هر ملتى معاشرت داشته و به اقتضاى طريقت ايشان رفتار مى كرده است و خودش در قصيدۀ وسيلة الفوز والامان، كه در ضمن تأليفات مذكور شد، به همين 319 معنى تصريح كرده و گويد:

اخالط ابناء الزمان بمقتضىٰ *** عقولهم كى لايفوهوا بانكاري....

بالخصوص در شام اظهار مى كرده كه در مذهب شافعى است. خود شيخ گويد: روزى افضل فضلاى ايشان گفت: «آيا شيعه مذهب دليل قابل اعتمادى دارند يا نه‌؟» گفتم:

«ادلّۀ بسيارى دارند». پس يكى از آنها را از من درخواست نمود. من گفتم: «در صحيح بخارى از حضرت رسالت صلى الله عليه و آله روايت كرده كه آن حضرت فرمود: «فٰاطِمَةُ بِضْعَةٌ مِنّىٖ مَنْ آذاهٰا فَقَد آذانىٖ وَ مَنْ اَغْضَبَهٰا فَقَدْ اَغْضَبَنىٖ‌» و به فاصلۀ چهار ورق روايت كرده است كه فاطمه در حين وفات از ابوبكر و عمر راضى نبوده است. در جواب شيعه درمانده و كيفيّت جواب را نمى دانيم». پس قدرى سر فروافكنده و گفت كه اين قضيّه تهمت بر بخارى است. امشب مراجعه مى كنم. فردا صبح پيش او رفتم. به مجرّد ديدن من خنديد و با تمام انبساط و گشاده بالى اظهار داشت: «من گفتم كه رافضى ها دروغ گو هستند و بر بخارى تهمت بسته اند. ديشب به صحيح بخارى مراجعه كرده و فاصلۀ ميان دو حديث را زياده بر پنج ورق ديدم».

وفات شيخ بهاالدين در دوازدهم يا هيجدهم شوال 1030 ه‍. ق يا به نوشتۀ نظام الدين ساوجى از تلامذۀ خود شيخ، كه قول او از چندين جهت مقدّم بر ديگر ارباب تراجم و

مؤيّد به قول سلافة العصر و بعضى ديگر از اكابر ايشان است، در سال 1031 ه‍. ق در اصفهان واقع شد. در مسجد جامع عتيق با آب چاهش غسل دادند. جنازه اش را پيش از دفن به ارض اقدس رضوى نقل و در جوار حرم مطهّر رضوى عليه السلام دفن كردند و حاضرين نماز وى در حدود پنجاه هزار بوده است. بنابر قول اوّل، در تاريخ وفاتش گفته اند: «افسوس ز مقتداى دوران»؛ نيز: «افسر فضل اوفتاد بى سروپا گشت شرع»؛ يعنى اگر حرف اوّل كلمۀ فضل و اوّل و آخر كلمۀ شرع را بيندازيم، باقى ماندۀ آنها، كه سه حرف ضاد، لام و راء است، تاريخ وفات شيخ مى باشد (1030) و بنابر دويمى نيز جملۀ «شيخ بهاءالدين واى» مادۀ تاريخ وى مى باشد. سيد حسين بروجردى در باب «محمّد» از نخبة المقال گويد:

و ابن الحسين سبط عبدالصمد *** بهاء ديننا جليل اوحدى

حاز العلوم كلها و استكملا *** و عمره «لمح» توفى فى «غلا»⁽¹⁾

320 به هرحال، قول رياض العارفين، كه وفات شيخ را در 11 شوال 1032 ه‍. ق نوشته، مخصوص خودش است و دور نيست كه نسخۀ موجوده در نزد اين نگارنده مغلوط باشد. در سلافة العصر از بعضى مؤلفين نقل كرده است كه شيخ بهاءالدين مدت قليلى پيش از وفات خود با جمعى از اكابر به زيارت اهل قبور رفت. به مجرّد رسيدن، از ايشان پرسيد كه شما هم آنچه را كه من شنيدم، شنيديد يا نه‌؟ همه درصدد انكار برآمده و چگونگى شنيدۀ او را استفسار نمودند. شيخ جواب صريح نداد. گريه و زارى كرده، به خانه برگشت. در را به روى خود بست. بعد از اندك مدتى عازم جنان گرديد. در هدية الاحباب گويد كه اين قضيه شش ماه پيش از وفات شيخ بوده و آن صدا هم از قبر بابا ركن الدين سالف الترجمه آمده است و از بعضى نقل كرده كه آن صدا اين بود:

«شيخنا در فكر خود باش». شرح حال شيخ حسين عاملى، والد معظّم شيخ بهاءالدين، نيز به عنوان عزّالدين، شيخ حسين بن عبدالصمد خواهد آمد.

منابع: سيدعلى خان مدنى، سلافة العصر في محاسن الشعراء بكل مصر، [ص 289-302]؛ تنكابنى، محمد، قصص العلماء، [ص 233-247]؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 109؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 362؛ نورى، حسين بن محمدتقى، مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، ج 3، ص 410 و 420؛ هدايت،

رضاقلى خان، مجمع الفصحاء، ج 2، ص 8؛ هدايت، رضاقلى خان، رياض العارفين، ص 72؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 2، ص 1411؛ معصومعلى شاه، طرائق الحقايق، ج 1، ص 127.

معروف به «شيخ التربه»، از مشايخ طريقت خلوتيّۀ قرن يازدهم هجرت مى باشد كه خليفۀ مصلح الدين خلوتى بوده و از تأليفات اوست:

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 1، ص 483 و ج 2، ص 1891]؛ سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 1162.

شيخ جام، شيخ احمد زنده پيل --> جامى، احمد بن ابوالحسن

شيخ چادرى، ملا محراب --> بيدآبادى

بن عبداللّه بن يوسف، صوفى، مكنّى به «ابوالحسن»، معروف به «شيخ الحجاز»، عالم فاضل ظريف، عمّ امام الحرمين جوينى 321 سالف الترجمه مى باشد كه به علم حديث اشتغال داشت. كتابى در تصوف تأليف داده و سلوة نامش كرده است. وى در ذى القعدۀ سال 463 ه‍. ق درگذشت.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 1، ص 999]؛ طبقات، ج 4، ص 7.

شيخ حرّ عاملى، احمد بن حسن --> حرّ عاملى، احمد بن حسن

شيخ حرّ عاملى، محمد بن حسن --> حرّ عاملى، محمد بن حسن

شيخ الرافضه، حسين بن عبيداللّه --> غضائرى، حسين بن عبيداللّٰه بن ابراهيم

شيخ الرئيس، ابوالبدر --> ابوالبدر

شيخ الرئيس، ابوالحسن ميرزا (قرن 14 ه‍. ق)

اگرچه به عنوان حاجى شيخ الرئيس نگارش يافته است، لكن بعضى اطّلاعات حاصله بعد از آن را تذكر داده و گوييم: از آنجا كه علاوه بر شرافت حسب و نسب، از علما و ادباى نامى عصر و در وعظ و خطابه نيز داراى مقامى عالى بوده است، در موقع انقلاب ايران و تبديل سلطنت استبدادى به مشروطيّت، طرف احتياج سياسيّين گرديد. از نطق و بيان و خطابه هاى وى استفاده نمودند. خودش نيز به جهت عاطفۀ سياست كه در دلش بوده، مايل و در امور كشورى داخل شد و سرسلسله و رئيس سياسيّين و انقلابيّين گرديد تا موقعى كه به امر محمدعلى شاه قاجار، به مجلس شوراى تهران توپ بسته شد و آزادى خواهان مورد آزار و شكنجه گرديدند، شيخ الرئيس را نيز گرفتار و در باغ شاه در زنجيرش كردند تا بعد از استخلاص مسافرت كرده، باز مراجعت نمود.

ناگفته نماند بهايى ها بعضى از كلمات مبهم و پهلودار شيخ الرئيس را كه گاهى در منبر به زبان مى آورده، موافق مرام بهاييگرى خودشان تأويل كرده و او را نيز بهايى مى دانستند و حال آنكه شيخ الرئيس در آن كلمات هيچ منظورى نداشته و تأويلات بهاييان اصلاً به خاطرش نمى آمد. به جهت آن سوء تفاهم، پيغامى از ميرزا عباس آمد و او را براى تبليغات به امريكا دعوت و به وعدۀ عايدات چندين برابر واردات ايرانى مستبشرش گردانيد. او هم دوازده هزار تومان مقروض بودن خود را بهانه آورده، گفت: «بايد اوّل آن را بدهيد تا بعد از اداى قروض حركت كنم». خيالش اين بوده كه آن مبلغ را بگيرد و با آن بيانات شيوا كه داشته، اين قضيه را در بالاى منبر فاش و دليل تقلّب و رسوايى بهاييان نمايد و خدمتى به اسلام 322 انجام دهد.

اين مطلب تا چند ماه، مورد مذاكرۀ سرّى بود تا آنكه ميرزا عباس از اين روحيۀ شيخ الرئيس واقف شد و معامله انجام نيافت و كسى كه محرم اين راز بوده، با نالۀ اسف آميزى مى گفته است كه شيخ الرئيس مى خواست پول را بگيرد و بخورد و به امريكا هم نرود، والاّ محل پول و ضامن نيز قبلاً معيّن بوده كه به محض حركت داده شود. در عين حال كه اين مذاكرۀ سرّى در جريان بوده، بهايى ها به يكديگر مژده مى دادند شخص مهمّى، كه هزار درجه از ميرزا ابوالفضل گلپايگانى بالاتر است، براى تبليغ به امريكا حركت خواهد كرد و اگر او حركت كند، تمامى دنيا بهايى خواهند شد.

الصورة

شيخ الرئيس قاجار ابوالحسن ميرزا (66)

از جملۀ كلمات شيخ الرئيس كه بهاييان تأويل به مرام خودشان مى نموده اند، اين است: «اگر بخواهم، بالاى منبر سه ساعت صحبت مى كنم، بعون ربى العلى الاعلى» و ايضاً مى گفته است: «قرآن را خواندى و نفهميدى. اگر فهميده بودى، اين كتاب اقدس و صحيفۀ مقدس را 323 پشت پا نمى انداختى». پرواضح است كه اين دو جمله و امثال آنها صحيح و خالى از اشكال دينى است، ولى بهاييان حاضر منبر، محض اغواى ديگران مى گفتند كه شيخ الرئيس علناً اسم اقدس را به زبان آورد و مرادش از «على الاعلى» نيز سيّد باب است و نظاير اينها (مشت نمونۀ خروار)، والاّ چنانچه در عنوان حاجى شيخ الرئيس مذكور شد، كتابى به نام كتاب الابرار در ردّ احمد قاديانى، مدعى مهدويت، تأليف داده است. سال وفات شيخ الرئيس به دست نيامد.

منابع: اطلاعات متفرقه. شيخ رباعى مشهدى

شيخ الرئيس، حسين بن عبداللّه --> ابن سينا

شيخ رباعى مشهدى --> رباعى

شيخ الربوه، محمد بن ابى طالب --> شمس الدين، محمد بن ابى طالب

شيخ روزبهان صغير، ابومحمد --> شيخ شطّاح

مصرى، از عرفاى نامى قرن ششم هجرت مى باشد كه از شيخ ابوالنجيب سهروردى، كه در باب كنى خواهد آمد، خرقۀ خلافت پوشيد. اكثر اوقات در حال جذبه و استغراق بود. عاقبت به دامادى شيخ نجم الدين كبرى مفتخر شد و در سال 584 ه‍. ق درگذشت. جملۀ «هادى دين متين» مادّۀ تاريخ وفات اوست و او غير از محمد روزبهان صغير است كه به عنوان شيخ شّطاح خواهد آمد.

منابع: لاهورى، غلام سرور، خزينة الاصفياء، ج 2، ص 12.

شيخ زاده، عبدالرحمان --> شيخى زاده

شيخ شبسترى، محمود بن امين الدين --> شبسترى، شيخ محمود

شيخ الشرف، محمد بن ابى جعفر محمد --> عبيدلى، سيد محمد

شيخ الشرف، يحيى بن حسن نسابه --> عبيدلى، سيد يحيى

شيخ الشريعه، ملا فتح اللّه --> شريعت اصفهانى

324 1802. شيخ شطّاح،⁽¹⁾شيخ ابومحمد روزبهان (... - 606 ه‍. ق)

پسر ابى نصر صوفى، شيرازى، از علما و عرفاى اوايل قرن هفتم شيراز مى باشد.

مولدش شهر فسا و علوم صورى و معنوى را جامع بود. در علوم شريعت و طريقت رتبۀ بلندى داشت. پنجاه سال در مسجد جامع عتيق شيراز وعظ كرد. اتابك سعد بن زنگى و ابوبكر بن سعد با مجاور و معاصر بودن وى مفتخر بوده اند. در بدايت حال به عراق و شام و حجاز مسافرت كرد. در اسكندريّه با شيخ ابوالنجيب سهروردى در سماع صحيح بخارى شريك بود. خرقه از دست شيخ سراج الدين محمود بن خليفه پوشيد. در شيراز رياضات بسيارى كشيد. بسيار صاحب ذوق و سماع بود. در حال

استغراق و غلبۀ وجد و حال بانگ و فرياد برآورده و سخنانى مى گفته است كه هركس قوۀ فهم آنها را نداشته و از رباعيّات اوست:

اگر آهى كشم صحرا بسوزم *** جهان را جمله سرتاسر بسوزم

بسوزم عالم ار كارم نسازى *** چه فرمايى‌؟ بسازم يا بسوزم‌؟

ايضاً

دل داغ تو دارد ارنه بفروختمى *** در ديده تويى اگرنه بردوختمى

جان منزل توست ورنه روزى صد بار *** در پيش تو چون سپند برسوختمى

از تأليفات اوست:

در ماه محرّم سال 606 ه‍. ق در شيراز درگذشت و قبر او در محلّۀ بال كفت آن شهر است و جملۀ «پير هادى عارف پاك» مادّۀ تاريخ اوست. مخفى نماند كه شيخ شطاح را «روزبهان صغير» مى گويند در مقابل «روزبهان كبير» كه به عنوان شيخ روزبهان كبير مذكور شد.

منابع: لاهورى، غلام سرور، خزينة الاصفياء، ج 2، ص 253؛ فرصت شيرازى، محمد نصير، آثار عجم، ص 461؛ هدايت، رضاقلى خان، رياض العارفين، ص 128.

شيخ شهيد، محمد بن مكى --> شهيد

در اصطلاح فقها محمد بن مكى است.

325 شيخ الشيوخ، حسن بن عبداللّه --> سيرافى، حسن بن عبداللّٰه بن مرزبان

شيخ الشيوخ، عمر بن محمد --> سهروردى، عمر بن محمد

شيخ صفى، سيد اسحاق --> صفى الدين، سيد اسحاق بن سيد امين الدين

جدّ سلاطين صفويّه است.

شيخ الطائفه، محمد بن حسن --> شيخ طوسى

شيخ الطائفه، حسن بن يوسف --> علامۀ حلى

شيخ الطائفه، سعد بن عبداللّٰه --> اشعرى، ابوالقاسم سعد

شيخ الطائفه، شيخ محمد مكى --> شهيد اول

(شيخ الطائفه) در اصطلاح علماى رجال و ارباب تراجم، در صورت اطلاق و نبودن قرينه، شيخ اجلّ محمد بن حسن طوسى است و گاهى (سه شخص مذكور بالا) را گويند و شايد محض من باب تجليل بعض ديگر را نيز موصوف دارند.

شيخ طريحى، فخرالدين بن محمد --> طريحى، فخرالدين

طوسى، مكنّى به «ابوجعفر»، معروف به «شيخ طوسى» و «شيخ الطائفه»، گاهى به «شيخ الاماميّه» موصوف. لفظ «شيخ» در كتب اخبار و فقه و اصول با نبودن قرينه بدو منصرف، سيّمين محمدين ثلاثۀ اوائل، مؤلّفين كتب اربعۀ معروف، كه نام هر سه «محمّد»، كنيه شان «ابوجعفر» و چهار كتاب ايشان در زمان غيبت، اساس مذهب جعفرى و مدار اصول تشيّع است، مى باشد. دو ديگرى نيز عبارت از شيخ كلينى و شيخ صدوق است كه شرح حال ايشان در اين كتاب به عنوان صدوق و كلينى خواهد آمد.

اينك گاهى شيخ طوسى را در مقابل ايشان «ابوجعفر ثالث» گويند.

شيخ طوسى از اكابر علماى اثناعشريّه، از ثقات و اعيان فرقۀ محقّه، مرجع فضلاى زمان، فقيهى است اصولى، محدّث رجالى، مفسّر اديب كلامى، بسيار جليل القدر و عظيم المنزله، در علوم مذكور و تمامى علوم دينيّه خبير، در علم و عمل داراى كمالات نفسانيّه و از تلامذۀ شيخ مفيد و علم الهدى بوده و ماهى دوازده دينار طلاى هيجده نخودى از علم الهدى شهريّه داشته است. از ابن الغضايرى، ابن عبدون، شيخ مفيد مذكور و بعض ديگر از اكابر محدّثين وقت روايت نموده و اوّلين كسى است كه نجف اشرف را مركز علمى دينى اتّخاذ نمود و در هريك از علوم اسلاميّه تأليفى دارد:

326 1. اخبار المختار ابن ابى عبيدة الثّقفى؛ 2. اختيار الرّجال (كه مهذب كتاب معرفة الرّجال كشى است)؛ 3. الاستبصار فى ما اختلف فيه من الاخبار (كه يكى از كتب اربعه بوده و در تهران چاپ شده است. در ضمن 925 يا 915 باب، حاوى 5511 حديث است.

دو نسخۀ خطى آن، كه تمام كتاب است، به شمارۀ 1039 و 1097 و سه نسخۀ ديگر نيز، كه فقط يك قسمت آن كتاب است، به شماره هاى 1897 و 1898 و 1899 در كتابخانۀ مدرسۀ سپهسالار جديد تهران موجود است)؛ 4. اصول العقائد

الصورة

نمونه خط مبارك شيخ طوسى در آغاز كتاب التبيان (67)

(در كلام كه فقط مبحث توحيد و مقدارى از عدل تأليف شده است)؛ 5. الاقتصاد فى ما يجب على العباد؛ 6. انس الوحيد؛ 7. الايجاز فى الفرائض (كه مختصر است)؛ 327 8. التّبيان الجامع لعلوم القرآن (در تفسير كه طبرسى در مجمع البيان از انوار آن اقتباس كرده و در اين اواخر در تهران چاپ شده است)؛ 9. تلخيص الشّافى (در امامت)؛ 10. تهذيب الاحكام (كه در تهران در دو مجلد چاپ شده. آن نيز يكى از كتب اربعه بوده و ضمن 393 باب، حاوى 13590 حديث مى باشد)؛ 11. الجمل والعقود فى العبادات (كه مختصر است)؛ 12. الخلاف (كه در ذيل به نام مسائل الخلاف مذكور است)؛ 13. الرّجال من روى عن النّبى و عن الائمّة الاثنى عشر و من تأخّر عنهم؛ 14. شرح جمل العلم والعمل سيد مرتضى (كه فقط قسمت متعلق به اصول آن كتاب را شرح كرده است)؛ 15. العدّة فى اصول الفقه (كه در تهران چاپ شده است)؛ 16. الغيبة (كه در تبريز چاپ شده است)؛ 17. فهرست كتب الشّيعة و اصولهم و اسماء المصنّفين منهم و اصحاب الاصول والكتب (كه در تهران چاپ شده است)؛ 18. ما لايسع المكلّف الاخلال به؛ 19. ما يعلّل و ما لايعلّل (و آن مقدمه اى در مدخل علم كلام دارد كه نظير آن تأليف نشده است)؛ 20. المبسوط (در فقه كه در رشتۀ خود بى نظير است و در تهران چاپ شده است)؛ 21. مختصر اخبار المختار؛ 22. مختصر المصباح؛ 23. مسائل ابن البراج؛ 24. المسائل الالياسيّة (كه صد مسئله در فنون مختلفه است)؛ 25. المسائل الحائريّة (كه در حدود سيصد مسئله است)؛ 26. المسائل الحلّيّة؛ 27. المسائل الحنابليّة (كه بيست وچهار مسئله است)؛ * مسائل الخلاف مع الكلّ فى الفقه من الفقها (كه به خلاف معروف است)؛ 28. المسائل الدّمشقيّة (كه دوازده مسئله است)؛ 29. المسائل الرّحبيّة (در تفسير چندين آيه از قرآن)؛ 30. مصباح المتهجّد فى عمل السّنّة (كه در تهران چاپ و دو نسخۀ خطى آن نيز به شمارۀ 1035 و 1036 در كتابخانۀ مدرسۀ سپهسالار جديد تهران موجود است)؛ 31. المفصح فى الامامة؛ 32. مقتل الحسين بن على عليه السلام؛ 33. مسئلة فى العمل بخبر الواحد؛ 34. مناسك الحجّ (كه محض اعمال و ادعيۀ حج است)؛ 35. النّهاية (كه با چند كتاب ديگر به نام جوامع الفقه در ايران چاپ شده است)؛ 36. هداية المسترشد و بصيرة المستبصر و غير اينها.

از سيد بحرالعلوم نقل است كه اوّل مصنّفات شيخ كتاب نهاية و آخر آنها مبسوط است.

تلامذۀ شيخ: از مجلسى نقل شده است كه علاوه بر شهادت تتبّعات شخصى، از مشايخ 328

خودش نيز شنيده است كه فضلاى تلامذۀ شيخ كه درجۀ اجتهاد داشته اند، از خاصّه زياده بر سيصد تن بوده و از عامّه بيشتر از خاصّه بوده است. با اينكه مصنّفات شيخ در زمان بنى عباس بوده است، بازهم از طرف خلفاى وقت كه در تعظيم و توقير علما اهتمام تمام داشته اند، يك صندلى براى شيخ تخصيص داده بودند كه تدريس كند، زيرا خلفاى عباسى براى شخص وحيد عصر خود هركس كه بودى، يك صندلى رسمى تخصيص مى داده اند كه روى آن تدريس بنمايد.

تا آن زمان چندان تقيه نبوده و در مجالس عظيمه، همه گونه مذاكرات علمى در اصول و فروع حتى در امامت نيز مطرح مى شده است. گويند نزد خليفۀ وقت سعايت كردند كه شيخ طوسى و اتباع او صحابه را سبّ مى كنند؛ چنانچه در كتاب مصباح خود گويد:

از دعاهاى روز عاشوراست: «اللّٰهُمَّ خُصَّ اَنْتَ اَوَّلْ ظٰالِمٍ بِاللَّعْنِ مِنّٖى...»؛ پس خليفه شيخ و كتاب مصباح او را احضار كرد. چون شيخ از حقيقت امر مستحضر شد، به الهام خداوندى گفت كه مراد از اين جمله ها آن نيست كه به عرض خليفه رسانيده اند، بلكه مراد از ظالم اوّل، قابيل قاتل هابيل، دويمى پى كنندۀ ناقۀ صالح، سيمى قاتل يحيى بن زكريّا و چهارمى عبدالرحمان بن ملجم مرادى قاتل حضرت على بن ابى طالب عليه السلام است؛ پس خليفه قبولش كرده و به مراتب تجليل شيخ افزوده شد. آن ساعى سخن چين را به كيفر خود رسانيده و اهانتش كردند.

فضايل و كمالات و خدمات دينيّۀ شيخ طوسى بالاتر از آن است كه اين مختصرات، گنجايش آنها را داشته باشد. وفات او شب دوشنبه بيست ودويم محرّم 460 ه‍. ق در 75 سالگى در نجف اشرف واقع شد. در خانۀ خود مدفون گرديد، قبرش معروف و مزار، مسجدش نيز تا زمان ما باقى و به «مسجد طوسى» معروف و به صحن مقدس مرتضوى متّصل است. قبر سيد بحرالعلوم و پسرش، سيد محمدرضا، نيز طرف راست در همان مسجد است. سيد حسين بروجردى گويد:

محمد بن الحسن الطوسى ابو *** جعفر الشيخ الجليل الانجب

جُلّ الكمالات اليه ينتسب *** «تنجز»⁽¹⁾القبض و عمره «عجب»⁽²⁾

منابع: تنكابنى، محمد، قصص العلماء، [ص 414-416]؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر

المعروفين بالكنى والالقاب والانساب؛ قمى، شيخ عباس، الكنى والالقاب، [ج 2، ص 394-398]؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 580؛ كتب رجاليه.

329 1804. شيخ العراقين، شيخ عبدالحسين بن على (... - 1286 ه‍. ق)

تهرانى، از اكابر علما و مجتهدين اواخر قرن سيزدهم هجرت مى باشد كه در تحقيق و دقّت نظر، جودت فهم، سرعت انتقال، كثرت حافظه، در فقه و حديث و رجال و لغت از نوادر معدود و از تلامذۀ صاحب جواهر است. از آثار قلمى او ترجمۀ نجاة العباد و هم كتابى است در طبقات روات كه در جدولى لطيف تأليف داده، لكن ناقص مانده و به اتمام آن موفق نگرديده است.

همواره در حمايت دين و رفع شبهات ملحدين اهتمام تمام به كار برد. مساعى جميله در تعمير قباب مطهّره معمول داشت. در سال 1274 ه‍. ق براى تعمير صحن مقدس به كربلا رفت و مجاورت گزيد. همانا تذهيب جديد قبّۀ مباركۀ حسينى و توسعۀ صحن شريف از سمت بالاى سر مقدس و كاشى ايوان حجره هاى صحن شريف، از طرف ناصرالدين شاه قاجار به مباشرت شيخ العراقين شده است تا بعد از چندى به جهت تذهيب قبّۀ مباركۀ عسكريّين عليهما السلام به سامره رفت. پس از انجام آن مرام عالى يك چندى در كاظمين مريض شد و در بيست ودويم رمضان 1286 ه‍. ق عازم جنان گرديد و جنازه اش به كربلاى معلّى نقل و در حجرۀ متّصل به باب سلطانى صحن مقدس حسينى مدفون شد. كلمۀ «غفور» مادّۀ تاريخ اوست.

منابع: نورى، حسين بن محمدتقى، مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، ج 3، ص 878؛ خوانسارى، محمدمهدى، احسن الوديعة، ج 1، ص 75.

عطّار شافعى مصرى، اديب فاضل، در حدّت نظر و شدّت ذكاوت اعجوبۀ دهر بود و از تأليفات اوست:

وى به سال 1250 ه‍. ق درگذشت.

منابع: قمى، شيخ عباس، الكنى والالقاب، ج 2، ص 422.

شيخ عطار، محمد بن ابراهيم --> عطّار، محمد بن ابراهيم

شيخ علائى، على بن عبدالعالى --> محقّق كركى

شيخ فاضل، قاضى عبدالعزيز --> ابن البرّاج

در بعضى از كتب شيخ طوسى، عبارت از قاضى عبدالعزيز است.

330 شيخ الفقهاء، شيح محمدحسن بن شيخ باقر --> صاحب جواهر الكلام

شيخ القراء، على بن محمد --> سخاوى، على بن محمد

شيرازى، شافعى، مكنّى به «ابوعبداللّه»، معروف به «شيخ كبير»، ملقّب به «خفيف»، از اكابر عرفاى نامى مى باشد كه قطب و شيخ المشايخ وقت و مرجع و مقتداى تمامى اهل طريقت بود. در اصول طريقت مشرب مخصوصى داشت و سرسلسلۀ فرقۀ خفيفيّه از فرق صوفيّه است. با جنيد بغدادى و حسين بن منصور حلاّج و جمعى ديگر از اكابر عرفاى وقت ملاقات نموده و بسيارى از مشايخ هم درك فيض صحبتش را كرده اند. علاوه بر فنون طريقت و تصوّف، در علم ظاهرى نيز مقامى عالى داشته و مصنّفاتى دارد و اين شعر نيز از اوست:

هركسى را كار خويش و هركسى را يار خويش *** صيرفى بهتر شناسد قيمت دينار خويش

بنابر آنچه در نام وى و پدرش مذكور داشتيم، «خفيف» نام يا لقب پدرش بوده و «خفيف» گفتن خود او هم به مناسبت اسم و لقب پدر مى باشد يا به نوشتۀ بعضى، «خفيف» گفتن او به جهت سبك بار و سبك حساب و سبك روح و سبك غذا بودن او بوده است كه هر روز وقت افطار، هفت دانه مويز مى خورد و بس، والعهدة عليه.

وفات او، به نوشتۀ بعضى، به سال 371 ه‍. ق در 110 يا 118 سالگى يا در 391 ه‍. ق در 124 سالگى بوده، لكن به ملاحظۀ ملاقات با جنيد و حلاّج و بعضى قراين ديگر، اقرب به صحّت، يكى از دو قول ديگر است كه وفات او به سال 331 يا 332 ه‍. ق در 95 سالگى واقع گرديده است؛ به هرحال، وفات او در شيراز و قبر او نيز در محلّۀ درب شاهزاده از آن شهر نزديك ميدان نقّاره خانه بوده و بقعۀ كوچكى دارد. بنابراين دو قول، جملۀ «قطب حق ولى اللّه» (331) و جملۀ «بحر الكمال» (332) مادّۀ تاريخ وى مى باشد.

منابع: تذكرة الاوليا؛ لاهورى، غلام سرور، خزينة الاصفياء، ج 2، ص 3؛ فرصت شيرازى، محمد نصير، آثار عجم، ص 460؛ هدايت، رضاقلى خان، رياض العارفين، ص 68.

331 1807. شيخ كبير، شيخ محمدحسن بن صفرعلى (... - 1345 ه‍. ق)

بارفروشى مازندرانى، معروف به «شيخ كبير»، از اكابر علماى اماميّۀ عصر ما مى باشد كه عالم عامل، فاضل كامل، متبحّر محقّق مدقّق، جامع معقول و منقول، حاوى فروع و اصول بود. در فقه و اصول و رجال و كلام و اخلاق و غير آنها تأليفات سودمند بسيارى دارد كه محل استفادۀ افاضل مى باشند:

وفات شيخ كبير در شوال سال 1345 ه‍. ق واقع گرديد.

منابع: آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، [ج 6، ص 120، ش 642 و ص 156، ش 850 و ص 387، ش 2411 و ص 388، ش 2417 و ج 12، ص 156، ش 1045 و ج 13، ص 333، ش 1224 و ج 24، ص 50، ش 243]؛ شيخ كبير، محمدحسن، حاشيۀ رسائل شيخ مرتضى انصارى؛ شيخ كبير، محمدحسن، نتيجة المقال فى علم الرجال.

بن على بن عبدالغفور، بافقى يزدى حائرى، از فضلاى وقت خود بوده و كتاب التّحفة الكسائيّة فى احوال الخمسة الطّاهرة از آثار قلمى او مى باشد و در 1310 ه‍. ق درگذشت.

منابع: آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، ج 3، ص 463.

ملقّب به «كمال الدين»، معروف به «شيخ كمال»، متخلّص به «كمال»، از اكابر متصوّفه و عرفاى قرن هشتم هجرى خجند از بلاد تركستان بوده و يا اوايل قرن نهم را نيز درك كرده است. جامع علوم ظاهرى و باطنى، اكثر اوقات او در رياضات شرعيّه و

مجاهدات دينيّه مصروف، با حافظ شيرازى و نظاير وى معاصر بود و هريكى، از اشعار خود را به ديگرى مى فرستاده و همديگر را تجليل مى كرده اند. ديوان شعر او، حاوى غزليّات و اشعار عارفانۀ بسيارى مى باشد. دو نسخۀ خطّى آن به شمارۀ 264 و 266 در كتابخانۀ مدرسۀ سپهسالار جديد تهران موجود است و از اشعار اوست:

مى خروشد بحر و مى گويد به آواز بلند *** هركه در ما غرقه گردد عاقبت هم ما شود

ايضاً

332 منع كمال از عاشقى، جان برادر تا به كى *** پند پدر مانع نشد، رسواى مادرزاد را

ايضاً

چشم اگر اين است و ابرو اين و ناز و غمزه اين *** الوداع اى زهد و تقوا الفراق اى عقل و دين

ايضاً

حلال باد مى و خلد و حور، زاهد را *** كه واگذاشت به رندان شراب و شاهد را

عجب كه شحنه نگشت از امام ما واقف *** كه خرج كرد به مى، وقف هاى مسجد را

ايضاً

گر شبى آن مه ز منزل بى نقاب آيد برون *** ز اوّل شب تا دم صبح آفتاب آيد برون

خرقه هاى صوفيان در دور چشم مست او *** سال ها بايد كه از رهن شراب آيد برون

هركجا باشد نشان پاى او ز آنجا به چشم *** خاك برداريم چندانى كه آب آيد برون

با همه تقوا و زهد ار بشنود نامت كمال *** از درون صومعه مست و خراب آيد برون

مخفى نماند كه شاعرى، دون مقامات عاليۀ شيخ كمال است و شعر گفتن او، محض من باب افاقه از حالت جذبه بوده كه ضروريّات اين نشئه را نيز انجام داده باشد. در تاريخ اولاد الاطهار گويد كه شيخ كمال گاهى به تكلّف شعر مى گفته؛ چنانچه خودش گويد:

اين تكلّف هاى من در شعر من *** كلّمينى يا حميراى من است

نشو و نماى شيخ در خجند بود؛ عاقبت در مراجعت از سفر مكّه به جهت سازگارى و مطبوع طبع بودن آب وهواى تبريز در آنجا اقامت كرده و ترك وطن نمود. مدت ها مرجع استفادۀ افاضل وقت بود. از طرف سلطان حسين بن اويس جلايرى، باغى و خانقاهى براى او تهيه شد. شيخ در آن خانقاه مشغول عبادت بود تا به سال 792 يا 793 و يا در 802 يا 803 يا 808 ه‍. ق كه بعد از نماز مشغول اوراد و تعقيبات بوده، همين كه

جملۀ «حَسْبُنٰا اللّٰهُ عِنْدَ الِلّقٰاءِ‌» بر زبانش جارى شد، جان به مالك جانان سپرد. در همان باغ خود، كه پردرخت و باصفا و در دامنۀ وليان كوه تبريز واقع بوده، مدفون گرديد.

خودش آن باغ را «بهشت» ناميده بوده و به همين جهت، گفته است:

از بهشت خداى عزّ و جل *** تا به تبريز نيم فرسنگ است

بنابر قول چهارمى، هريك از دو جملۀ «زهى آفتاب بدر كمال» و جملۀ «منبع حسن ماهتاب جمال» مادّۀ تاريخ اوست.

333 نگارنده گويد: اكنون در زمان حاضر ما در محلّۀ وليان كوه، در سمت شرقى تبريز در دامنۀ تپه و تلّى كه در آنجا واقع و به قلّه معروف و به جهت كثرت قبور عرفا و اوليايى كه در آنجا مدفون و در زمان ما اثرى از آنها باقى نمانده، به «وليان كوه» نيز مشهور مى باشد، قبرستانى است كه در زبان اهالى تبريز به «شيخ كمال» معروف است، ولى از قبر شيخ اثرى ظاهر نيست. چون اين اراضى در زمان شيخ كمال جزو شهر تبريز نبوده، بلكه در حدود نيم فرسخى آن شهر بوده است، همين شعر را گفته و همانا مرادش از «بهشت خدا» نيز همان باغ مذكور خودش است كه آن را به «بهشت» موسوم داشته بوده است و نيز در مدح تبريز گويد:

زاهدا! تو بهشت جو كه كمال *** وليان كوه خواهد و تبريز

ايضاً

تبريز مرا به جاى جان خواهد بود *** پيوسته بدو دل نگران خواهد بود

تا در نكشم آب چرنداب و گجيل *** سرخاب ز چشم من روان خواهد بود

هريكى از چرنداب و سرخاب از محلات تبريز بوده و گجيل هم نام قبرستان محلّۀ چرنداب است كه در اين اواخر مبدّل به باغ ملّى شده و قبر قاضى بيضاوى نيز در آنجا بوده است.

منابع: هدايت، رضاقلى خان، رياض العارفين، ص 210؛ هدايت، رضاقلى خان، مجمع الفصحاء، ج 2، ص 29؛ لودى، شيرعلى خان، مرآت الخيال، ص 58؛ تبريزى، محمدامين، تاريخ حشرى؛ حسنى حسينى، محمدرضا، تاريخ اولاد الاطهار؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 5، ص 3886؛ فهرست كتابخانه مدرسه سپهسالار، ج 2، ص 663.

شيخ المتكلمين، ابوسهل اسماعيل بن على نوبختى --> ابوسهل، اسماعيل بن على

شيخ المحدثين، ابوالعباس احمد --> قرطبى، احمد

شيخ مرتضى، بن محمدامين --> انصارى، شيخ مرتضى بن محمدامين

داستانى، مكنّى به «ابوعبداللّه»، ملقّب به «شيخ المشايخ»، از عرفاى اوايل قرن پنجم هجرت مى باشد. به علوم ظاهر و باطن دانا و از اقران شيخ ابوالحسن خرقانى بود.

سلسلۀ طريقتى وى به سه واسطه به شيخ عمر بسطامى، خليفه و برادرزادۀ بايزيد بسطامى، موصول و كرامتى بدو منسوب است. وى به سال 416 يا 417 ه‍. ق درگذشته و غلام سرور هندى در تاريخ فوتش موافق 334 هر دو قول گويد: «يار حق محمود» (417) و نيز «هادى عبداللّه محمد بن على» (416).

منابع: لاهورى، غلام سرور، خزينة الاصفياء، ج 2، ص 216.

شيخ مغربى، عمر --> ابن الفارض

شيخ مفيد، محمد بن محمد --> مفيد، محمد بن محمد

شيخ مقتول، يحيى بن حبش --> شيخ اشراقى

شيخ نجاشى، احمد بن على بن احمد بن عباس --> نجاشى

شيخ نجفى، شيخ جعفر بن خضر --> كاشف الغطاء، شيخ جعفر

شيخ نوحه گر، حسن بن على --> دقاق، حسن بن على

شيخ نوربخشى، محمد بن يحيى --> اسيرى

شيخ ولى تراش، احمد بن عمر --> نجم الدين كبرى

در اصطلاح عامّه، ابوبكر و عمر مى باشد و در اصطلاح متكلّمين، ابوهاشم و ابوعلى است كه به عنوان جبائى مذكور شدند. در اصطلاح فقهاى اماميّه، شيخ مفيد و شيخ طوسى است كه دويمى به عنوان شيخ طوسى مذكور شده است؛ اوّلى نيز به عنوان مفيد، محمد بن محمد خواهد آمد؛ چنانچه «مشايخ ثلاثه» عبارت از ايشان و سيد مرتضى علم الهدى است. لفظ «شيخين» در اصطلاح بعضى از فقهاى عامّه، رافعى و نووى و در كتب حنفيّه عبارت از ابوحنيفه و ابويوسف قاضى است.

شيدا، چلبى بيگ --> علامه چلبى بيگ

كردستانى، از وزرازادگان آن سامان بود. در اواخر حال، از پريشانى مبتلا به اختلال حواس گرديده و از اوست:

مرا هرگز نباشد خواب و دارم آرزو گاهى *** كه خواب آيد به چشمم، بلكه جانانم به خواب آيد

ايضاً

عشقى كه بود خام، به افسون رود از دل *** چون پخته شد و گشت جنون، چون رود از دل‌؟

در سال 1244 ه‍. ق درگذشت.

منابع: هدايت، رضاقلى خان، مجمع الفصحاء، ج 2، ص 246.

335 1813. شيدا، مولوى مهدى (... - 1062 ه‍. ق)

بن مولوى محمدتقى كاكوردى، به نوشتۀ قاموس الاعلام، از شعراى هند عهد جهانگير و شاه جهان مى باشد كه به سال 1062 ه‍. ق در كشمير وفات يافته و از اشعار اوست:

زيب بزم صفحه شد تا نعت شاهنشاه من *** قامت تعظيم آمد مدّ بسم اللّه من

آرزو دارم رسد در گوش احمد آه من *** شافعم باشد به روز حشر شاهنشاه من

نگارنده گويد: ظاهر، آن است كه اين شيدا همان است كه در مرآت الخيال به عنوان «ملا شيدا» مذكورش داشته؛ اگرچه به اسم خود او و پدر او و به زمان او متعرّض نشده است؛ چنانچه گويد: ملا شيدا در هند از مقرّبان و مصاحبان دربار سلطانى و بسيار شوخ طبع و لاابالى بوده و شعراى پايتخت را به طعن زبان مى رنجانيده است؛ چنانچه در هجو طالب كليم (متوفّى به سال 1061 ه‍. ق)، كه شرح حالش در اين كتاب به عنوان كليم كاشانى خواهد آمد، گويد:

شب و روز مخدومنا طالبا *** پى جيفۀ دنيوى در تگ است

مگر قول پيغمبرش ياد نيست *** كه دنياست مردار و طالب سگ است

و نظاير اين بسيار است.

منابع: لودى، شيرعلى خان، مرآت الخيال؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 4، ص 2895.

شيرازى

داخل عنوان بعضى از شعرا و عرفا و اكابر علما مى باشد كه بعضى از ايشان به عنوان بسحق اطعمه و حافظ شيرازى و سعدى، شيخ مصلح الدين و غيره نگارش يافته و بعضى ديگر به عنوان صدرا و فيروزآبادى و محمد بن يعقوب و قطب الدين شيرازى و ميرزاى شيرازى و غيره خواهد آمد.

شيرافكن، بنده على خان --> باسطى

تخلّص اوّلى شاعر هندى (مذكور) است.

مصطلح رجال و نسبت آن به ديهى شيرز نام است از سرخس در سر راه هرات يا خود نام آن ديه «شير» بوده و حرف زاى هوّز را در مقام نسبت افزوده اند؛ مثل رازى و مروزى.

336

شيروانى

شيروانى⁽¹⁾

شيروانى، ابراهيم بن على --> خاقانى، ابراهيم

از شروان باب الابواب است.

بن محمد بن على بن ابراهيم، همدانى شروانى يمانى انصارى، از ادباى اواسط قرن سيزدهم هجرت مى باشد كه در فنون ادب تأليفات مفيد داشته و از آن جمله است:

صاحب ترجمه به سال 1250 ه‍. ق در بونه وفات يافت. جدّش، ميرزا ابراهيم خان، وزير نادرشاه بوده كه اخيراً استعفا داده و مجاورت نجف اشرف را اختيار نمود. شرح حال پسرش، ميرزا عباس خان، را نيز به عنوان رفعت، ميرزا عباس نگارش داديم. ظاهر، آن است كه ميرزا احمد نيز از شروان باب الابواب است.

منابع: سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 1120؛ آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة (مواضع متفرقه).

از عرفاى اواسط قرن سيزدهم هجرت كه تخلّص شعرى او «تمكين»، لقب طريقتى وى 337 «مستعلى شاه»، از مريدان حاج محمدجعفر قراگوزلوى همدانى و مشمول عنايات محمّدشاه قاجار بود. رضاقلى خان هدايت مكرّر به صحبتش رسيده و بسيارش ستوده است. حاج زين العابدين به عراق و طالش و آذربايجان و تبرستان و گيلان و بلاد بسيارى، كه در كتاب بستان السّياحة خود به شرح آنها پرداخته، سياحت ها كرده و با ملل و طوايف مختلفه معاشرت داشته است؛ عاقبت باز به ايران مراجعت، در شيراز اقامت و تأهّل نمود و در اثر صحبت مشايخ، ترك تحصيل علوم متداوله كرد و به ارشاد آغاز نمود تا به سال 1253 ه‍. ق در راه مكّه وفات يافت. ولادت او به سال 1194 ه‍. ق بوده است. سه كتاب بستان السّياحة و حديقة السّياحة و رياض السّياحة از تأليفات او بوده و هر سه در تهران چاپ شده و از اشعار اوست:

آن كه در دور جهان در طلبش گرديدم *** از ازل همره من بود، چو نيكو ديدم

شمس چون جلوه كند، ذرّه شود سرگردان *** منم آن ذرّه كه سرگشتۀ آن خورشيدم

نيستم معتقد تقوى خود در ره دوست *** ليك بر لطف ازل هست بسى اميدم

اين شيروان نيز همان شيروان باب الابواب است.

منابع: هدايت، رضاقلى خان، رياض العارفين، ص 425؛ هدايت، رضاقلى خان، مجمع الفصحاء، ج 2، ص 83؛ آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، ج 3، ص 106 و ج 6، ص 385.

يا محمدشريف بن رضا، شيروانى تبريزى، از اكابر علماى اواسط قرن سيزدهم هجرت مى باشد كه حاوى فروع و اصول، از مروّجين شريعت غرّاء و مجاهدين در تشييد مبانى دين مقدس اسلامى بوده و از تأليفات اوست:

338 مخفى نماند كه حاج ملا شريف، جدّ مادرى سيد جعفر افتخارالحكماى تبريزى است كه شرح حال او را به همين عنوان افتخارالحكماء نگارش داده ايم.

منابع: شيروانى، شريف، صدف؛ آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، ج 3، ص 423؛ اطلاعات متفرقه.

شيروانى، محمد بن حسن --> ملا ميرزا

تبريزى، ملقّب به «شمس الدين»، معروف به «شيرين قلم»، موافق آنچه از تاريخ حشرى نقل شده، حافظ و قارى و از مشاهير خطّاطين آذربايجان و از تلامذۀ نعمت اللّه بن محمد بواب بود. علاءبيگ، خطّاط مشهور، هم از شاگردان شيرين قلم و دخترزادۀ اوست. وى به سال 930 ه‍. ق در تبريز وفات يافت، در قبرستان سرخاب مدفون شد و جملۀ «خطاط قارى» مادّۀ تاريخ وفات اوست.

شيطان الشام، يوسف بن نفيس --> ابن المستوفى

شيطان الشعر --> اصمعى

شيطان الطاق، محمد بن نعمان احول --> مؤمن الطاق

شيعه --> ابوحنيفۀ شيعه

سبزوارى بيهقى، معروف به «شيعى»، مكنّى به «ابوسعيد» يا «ابوعلى»، از علماى اماميّۀ قرن هشتم هجرت مى باشد. عالمى خبير، عارف، واعظ بصير بوده و به اصول و قوانين آداب و حكم و موعظه، وقوفى كامل داشته و از تأليفات اوست:

سال وفات شيعى به دست نيامد.

منابع: خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 170؛ آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، ج 3، ص 163 و ج 4، ص 130.

(على اختلاف النّسخ) مصطلح رجالى مى باشد. شرح و تحقيق لفظ مذكور، موكول به كتب رجاليّه است و رجوع به سنائى هم نمايند.

سپاس بى كران كه حرف شين معجمه با تأييدات حضرت احديّت - جلّت نعمائه - به پايان رسيد و شروع به حرف صاد مى نماييم.

340

باب صاد

اشاره

1819 و 1820. صائب، محمد (... - 1262 ه‍. ق)

دو تن از متأخّرين شعراى ترك عثمانى قرن سيزدهم هجرت به همين اسم «محمد» و تخلّص «صائب» مى باشند. هر دو معاصر بودند. يكى در 1262 ه‍. ق در 35 سالگى وفات يافته و از اوست:

خاطره گلدكجه صائب موميان دلربا *** خواب و راحت قالماز اولدى ديدۀ خونابده

ديگرى نيز عاشق مشرب بوده و اخيراً بناى عيش و عشرت گذاشت؛ عاقبت مبتلا به اختلال حواس گرديده و به بيمارستان رفت. به سال 1270 ه‍. ق در 34 سالگى در همانجا درگذشت و از اشعار اوست:

باده ويردى حاصل عمريم، جفاى روزگار *** صائبا اوراق تدبيرين، قضا سوزانيدور

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 4، ص 2934.

تبريزى الاصل، اصفهانى المولد والمنشأ والمدفن، از اكابر شعراى نامى ايرانى است.

به «مستعدخان» ملقّب، بين الادباء به «ملك الكلام» مشهور، بسيار فصيح و بليغ و اهل حال و خوش اخلاق و نيك خواه بود. از زاهدان ريايى اظهار نفرت مى نمود. در اوايل جوانى به مكّه رفت. از آنجا عزيمت هند داد. در حدود شش سال در هند و كابل اقامت نمود. در دربار شاه جهان و اكابر آن سامان تقرّب يافت. پس به درخواست پدرش باز به اصفهان مراجعت و در اثر شهرتى بسزا كه در هند و ايران داشته است، مشمول توجهات شاه عباس ثانى بود. به ملك الشعرايى مفتخر، بلكه به نوشتۀ بعضى، به وزارت هم نائل گرديد. آن شاه را ستوده و جنگ او با شاه جهان را، كه در سال 1059 ه‍. ق (غنط) بوده، به نظم آورد؛ نيز 341 قصيده اى در مقام پند و ترغيب به ترك

عشرت، خطاب بدان شاه گفته و از همين قصيده است:

شيشه را بر طاق نسيان نه، قدح را خرد كن *** بشكن از خون سيه مستان خمار روزگار

توبۀ عهد جوانى را قبول ديگرى است *** بگذر از مى در جوانى، اى بهار روزگار!

در نزد شاه سليمان نيز مقرّب بوده است. صائب به هر دو زبان تركى و فارسى اشعار نغز و طرفه در نهايت فصاحت و بلاغت گفته است. محسود شعراى زمان خود بوده، شكايت ها از ايشان نموده و اشعار او در هند و تركيه بيشتر از وطن خود مورد توجه افاضل مى باشند. از آثار قلمى اوست:

علاوه بر اينها، جُنگى نيز به نام بياض به صائب منسوب است كه بسيار قابل مطالعه، در حدود بيست وپنج هزار بيت، مشتمل بر مطالع غزليّات و منتخبات اشعار سخنوران ديگر و داراى اسامى هشت صد تن از شعرا مى باشد. از اشعار اوست:

خموش هركه شد از قيل وقال، وارسته است *** نمى زنند درى را كه از برون بسته است

چون صبح فيض صحبت صاحب دلان دمى است *** اما دمى كه باعث احياى عالمى است

ايضاً

نقش پاى رفتگان، هموار سازد راه را *** مرگ را داغ عزيزان بر من آسان كرده است

ايضاً

مرا به روز قيامت غمى كه هست اين است *** كه روى مردم عالم دوباره خواهم ديد

ايضاً

در هيچ پرده نيست كه نبود نواى تو *** عالم پر است از تو و خالى است جاى تو

ايضاً

342 ز مستى ديگران را مى كنى تكليف مى نوشى *** به عيب ديگران خواهى كه عيب خويشتن پوشى

ايضاً

بلندنام نگردد كسى كه در وطن است *** ز نقش ساده بود تا عقيق در يمن است

ايضاً

دل رميدۀ ما شكوه از وطن دارد *** عقيق ما دل پرخونى از يمن دارد

ايضاً

از شيشۀ بى مى، مى بى شيشه طلب كن *** حق را ز دل خالى از انديشه طلب كن

ايضاً

چه سود آنكه كتب خانۀ جهان از توست *** ز علم آنچه عمل مى كنى، همان از توست

ايضاً

با ترك هستى از غم ايّام فارغم *** آسوده شد ز سنگ درختى كه بار ريخت

در مادّۀ تاريخ فتح قندهار گويد: «از دل زدود زنگ الم فتح قندهار».⁽¹⁾نيز از اشعار تركى صائب است:

خطادن گيچدى جيران قاننى مشك ايلدى صائب *** ديمن عصيانى طاعت، كفرى ايمان ايلمك اولماز

ايضاً

نه احتياج كه ساقى ويره شراب سنه *** كه اوز پياله سنى ويردى آفتاب سنه

شراب لعن ايچون توكمه آبرو زنهار *** كه دمبدم لب لعلون ويرور شراب سنه

سنون صحيفۀ حسنون كلام صائب دور *** كه داغ عيب اولور خال انتخاب سنه

صاحب ترجمه به سال 1081 يا 1087 ه‍. ق در اصفهان وفات و جملۀ «صايب وفات يافت» (1081) مادۀ تاريخ وفات اوست. قبرش مفقودالاثر بود تا در اين اواخر در داخل باغى پيدا شده است. ملا محمد سعيد مازندرانى، متخلّص به «اشرف»، معروف به «اشرف مازندرانى»، پسر محمدصالح مازندرانى، كه در شعر و سخنورى شاگرد صائب و در خطّ نستعليق هم شاگرد عبدالرشيد ديلمى بوده، قطعۀ مفصّلى در وفات آن دو استاد خود گفته كه از آن قطعه است:

كرده بود ايزد عنايت خوش نويس و شاعرى *** از وجود هر دو كردى افتخار ايّام ما

بود اسم و رسم آن عبدالرشيد ديلمى *** وين محمد با على بود و تخلّص صائبا

آن پسر همشيرۀ سيد عماد خوش نويس *** وين برادرزادۀ شمس الحق شيرين ادا

343 شهر قزوين است از اقبال آن دارالكمال *** كشور تبريز بود از نسبت اين، عرش سا

هر دو بودندى به هم چون صورت و معنى قرين *** هر دو بودندى به هم چون لفظ و مضمون آشنا

اتفاقاً هر دو در يك سال با هم متّفق *** رخت بربستند از اينجا، جانب دارالبقا

روى با من كرد و گفت: اشرف! بگو تاريخ آن *** چون تو را بودند ايشان اوستاد و پيشوا

گفتم از ارشاد پير عقل، در تاريخ آن *** «بود با هم، مردن آقا رشيد و صايبا»⁽¹⁾

مخفى نماند كه حرف اوّل كلمۀ آقا را، كه الف ممدوده است، دو الف بايد حساب نمود.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 4، ص 2933؛ هدايت، رضاقلى خان، مجمع الفصحاء، ج 2، ص 23؛ رفعت، احمد، لغات تاريخيه و جغرافيه، ج 4، ص 170 و ج 3، ص 265؛ نصرآبادى، محمدطاهر، تذكرۀ نصرآبادى، ص 217؛ اطلاعات متفرقه.

از شعراى هند بوده و منظومه اى به نام مرآت الجمال داشته و زمان وفات و مشخّص ديگرى به دست نيامد.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 4، ص 2934.

(چهار شخص مذكور) مصطلح رجال مى باشند و شرح حالشان در آن علم است.

(چهار شخص مذكور) در لغت عرب، به معنى زرگر و شرح حال ايشان موكول بدان علم است.

صائغ، على بن سيد حسين --> ابن الصائغ، على

نحوى، رامهرمزى، مكنّى به «ابوالحسن»، در نحو و لغت و فنون ادبيّه بصير، شعر خوب نيز مى گفته و مدّاح اهل بيت عليهم السلام بود. وى در سال 312 ه‍. ق درگذشت.

منابع: ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 14، ص 65.

صائن اصفهانى --> صائن الدين تركه

از اهالى هرات و از مشاهير شعراى ايران مى باشد. ديوانش مشهور است. از مقرّبين طغاتيمورخان و مدرّس و معلّم كتابت وى بود. منصب پيش نمازى بدو مفوض گرديد. روزى كسى اندازۀ فهم و تعلّم و عدم 344 تعلّم تيمورخان را از وى استفسار نمود.

گفت: «تعليم علم به خان (كه به عربى كاروان سرا و منزل مسافرين است) بهتر از تعليم اين خان است (يعنى تيمور خان)». تيمورخان اين حرف را از پس پرده شنيده و امر به زندانش نمود. بعد از مدّتى، با آن بند گرانى كه در پاى داشته، با هزار زحمت به سر راه تيمورخان آمد و اظهار عجز نمود. شاه گفت: «بالبديهه حسب حالى بگوى تا تو را ببخشم». ركن الدين فوراً اين رباعى را گفت:

در خدمت شاه چون قوى شد رايم *** گفتم كه ركاب را ز زر فرمايم

آهن چو شنيد اين سخن از دستم *** در تاب فتاد و حلقه زد در پايم

خان امر داد كه بند را از پايش برداشتند. خلعتى خاصّ و انعامى لايق بدو بخشيد.

ركن الدين بعد از استخلاص به شيراز رفت. در خدمت شاه شجاع و امير مظفّر مى زيست تا به سال 765 ه‍. ق درگذشت.

منابع: لودى، شيرعلى خان، مرآت الخيال؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 4، ص 2934.

صائن الدين تركه، على بن محمد (... - 836 ه‍. ق)

بن افضل الدين ابى حامد محمد بن حبيب اللّه، اصفهانى، معروف به «صائن اصفهانى»، در ضمن شرح حال خواجه افضل الدين محمد صدر نگارش يافته و در اينجا نيز گوييم كه از جملۀ تأليفات صائن الدين يكى هم كتاب تمهيد القواعد است كه كتاب قواعد التّوحيد نام جدّ خود، افضل الدين محمد بن حبيب اللّه، از علماى قرن هشتم را به طرز «قال، اقول» شرح كرده و تمهيد القواعد ش نام داده و در سال 1315 ه‍. ش در تهران چاپ شده است. چنانچه در آنجا اشاره نموديم، «افضل الدين محمد»، عنوان دو تن از خانوادۀ تركه بوده؛ آن كه جدّ صائن الدين، على است، از علماى قرن هشتم بوده و زمان او بسيار مقدّم تر از زمان افضل الدين محمد صدر است كه از طرف شاه تهماسب (متوفّى به سال 984 ه‍. ق) قضاوت داشته است و در ديگر مزاياى احوال صائن الدين، رجوع به خواجه، افضل الدين محمد صدر نمايند.

منابع: آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، ج 6، ص 434.

صائن الدين، مكى بن ريان --> ابوالحزم

صائن الدين، يحيى بن سعدون --> قرطبى، يحيى بن سعدون

345 1825. صابئين

صابئين كه در قرآن مجيد مذكور مى باشد، جمع صابى است كه اسم فاعل است از:

«صَبَأَ يَصْبَأُ يا صَبٰا يَصْبُو اى مٰالَ وَانْحَرفَ وَانْتَقَلَ مِن ديٖنٍ الى آخر». موافق آنچه زمخشرى و راغب اصفهانى گفته اند، به همين جهت، ملائكه پرست را نيز، كه از دين يهوديّت و نصرانيّت خارج و ملائكه را تعظيم كرده و پرستش مى كنند، «صابى» گويند كه صابى در لغت، به معنى خارج از دين است. اينك قريش حضرت رسالت صلى الله عليه و آله را نيز «صابى» مى گفتند كه از دين قوم خود خارج بوده است؛ چنانچه كواكب پرست را «صابى» گفتن نيز از همين راه است.

بالجمله، هركسى را كه از دينى به دينى ديگر بگرايد، «صابى» گويند. حديث شريفى كه در مجمع البحرين از حضرت صادق عليه السلام روايت كرده نيز اشاره به همين مطلب است كه آن حضرت فرمودند: صابئين را به همين اسم مسمّى داشتن به جهت آن است كه

به تعطيل انبيا و شرايع گراييده اند؛ هرآنچه را كه از جانب خدا آورده بودند، تكذيب كرده و باطل گفته اند؛ توحيد و نبوت و رسالت و وصايت اوصيا را انكار نموده اند. بعضى گفته اند: «صابى» گفتن كواكب پرست يا ملائكه پرست به جهت انتساب ايشان به صاب بن شيث بن آدم يا صاب بن متوشلخ بن ادريس يا صاب بن مارى معاصر حضرت خليل اللّه مى باشد كه يكى از اينها مؤسّس و مخترع آن مذهب باطل بوده است.

صابر، شهاب الدين ترمدى --> اديب، صابر بن اسماعيل

صابر، ميرزا على اكبر قفقازى --> طاهرزاده

از مشاهير علما و شعراى عهد سلطان سليمان خان قانونى (926-973 ه‍. ق) عثمانى مى باشد كه در اصل ايرانى همدانى بود؛ پس به بلاد روم رفت. بيشتر در مصر و شام امرار حيات نمود. در فنّ معمّا نيز ماهر و سه منظومه به نام صراط مستقيم و مناقب ملا خداوندگار و نواى خروس داشته و از اوست:

آب حيوان لبت بر سر چاه ذقنت *** عادتى نيست مگر معجزۀ آن دهن است

وفات عبدالوهاب به سال 954 ه‍. ق در دمشق واقع گرديد.

منابع: حاجى خليفه، مصطفى، كشف الظنون، [ج 5، ص 641]؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 4، ص 3113.

346 صابونى، محمد بن احمد بن ابراهيم --> جعفى، محمد بن احمد بن ابراهيم

صابى

صابى⁽¹⁾

صابى، ابراهيم بن ثابت --> صابى، ثابت بن قره

صابى، ابراهيم بن سنان بن قره --> حرانى، ابراهيم بن سنان

بن ابراهيم بن هارون يا زهرون، ابواسحاق الكنيه، صابئى المذهب، حرانى النسبه، بغدادى المنشأ والمدفن، از اكابر ادبا و ارباب فضل و كمال عهد ديالمه و خلفاى عباسى مى باشد. در فنون شعر و ادب و لغات عرب و كتابت و انشا و ترسّل و بلاغت مهارتى بى نهايت داشت. از مشاهير مترسّلين و اهل انشا بود. در حسن خط نيز كسى به پايۀ او نمى رسيد، بلكه در معجم الادباء گويد كه در انشا و ترسّل و احاطه بر جهات فضايل، يگانۀ دنيا بوده است. صابى در رياضيّات، خاصّه در هيئت و نجوم و هندسه، نيز دستى توانا داشت. چون شرف الدوله آل بويه ويژن بن رستم كوهى را به عمل رصد بغداد برگماشت، صابى نيز از كسانى بوده كه صحت رصد و نزول آفتاب در بروج را موكول به تصديق ايشان داشته بودند، لكن صناعت كتابت و انشا و ترسّل او بر كمالات ديگرش غلبه داشت.

در بغداد از طرف خليفۀ عباسى و سلطان عزّالدوله بختيار بن معزّالدولة بن بويۀ ديلمى كاتب انشا و منشى رسائل بوده. در آن اثنا مكاتباتى از وى نسبت به عضدالدوله صادر گرديد كه سبب رنج خاطر و كينه و عداوت قلبى وى شد تا آنكه عزّالدّوله به سال 367 ه‍. ق مقتول و بغداد مسخّر عضدالدوله گرديد. امر به حبس او صادر نمود و تصميم داد كه لگدكوب پاى پيلانش نمايد تا در سال 371 ه‍. ق به شفاعت بعض از خيرخواهان، از آن تصميم منصرف 347 گرديد؛ به شرط آنكه صابى نيز تاريخ دولت ديالمه را بنگارد. اينك صابى نيز در زندان تاريخ آن دولت را به نام عضدالدوله تأليف و به تاج المآثر موسوم گردانيد. همين كتاب است كه به جهت انتساب به تاج الملّه، كه يكى از القاب عضدالدوله است، به تاريخ تاجى شهرت دارد. صابى كتابى هم در مثلثات نوشته، ديوان شعرى هم داشته و رساله هاى چندى در جواب سؤالات علماى نجوم و هيئت نگاشته و هريك از رسائل و منشآت وى نيز مشهور و در انشا و ادبيّات زبان عرب بسيار مفيد مى باشد.

مخفى نماند چنانچه اشاره شد، صاحب ترجمه مشرك و صابئى مذهب، در كيش خود بسيار راسخ و ثابت قدم، در امتثال احكام مذهبى خود جدّى وافى داشت. ملوك ديالمه و خلفاى عباسى در قبول دين اسلام او، تدبيرات لازمه به كار برده و نويدها دادند، بلكه عزّالدوله با رتبۀ صدارت در قبال اسلام مستظهرش گردانيد، لكن

هيچ كدام مؤثر نشد و فتورى در عقايد و آيين مذهبى وى نرسيد؛ حتّى روزى بر سر خوان وزير مهلبى حاضر بود. وزير ظرف باقلا را كه در آن خوان بوده، پيش وى بگذاشت، لكن ازآن رو كه باقلا از منهيّات كيش صابئيّه است، دست نزد و اصرار وزير نيز نتيجه نداد و گفت: «ايّهاالوزير! نشايد كه براى يك خوردنى خداى خود را عاصى باشم» و اين جواب او به نهايت درجه مورد استحسان وزير گرديد.

با اين همه رسوخى كه در مذهب خود داشته، در اثر آداب و حسن اخلاق، مقرّرات دين مقدّس اسلامى را نيز بسيار مقدّس و محترم مى شمرد؛ با مسلمانان با سيرت پسنديده و خوى خوش رفتار و معاشرت مى كرد؛ در محضر بزرگان اسلام متواضع و فروتن بود و در شهر رمضان مانند مسلمانان با روزه به سر مى برده است، بلكه قرآن مجيد را حافظ بود. در نظم و نثر و مراسلات و محاورات خود با آيات قرآنى تمثّل و استشهاد مى كرده و از انوار آنها اقتباس مى نموده است (دشمن دانا به از نادان دوست).

چنانچه در صدر عنوان اشاره شد، صابى در فنون شعرى نيز ماهر بود؛ انواع استعارات و تشبيهات و نكات دقيقه و معانى مبتكره در اشعار خود به كار مى برد؛ چنانچه در حق غلام سياه رنگ خود، كه بسيار 348 محبوبش بوده، گويد:

لك وجه كان يمناى خط *** ته بلفظ تمله آمالى

فيه معنى من البدور ولكن *** نقضت صبغها عليه الليالى

لم يَشِنْك السوادُ بل زدت حسنا *** انما يلبس السواد الموالى

فبمالى افديك ان لم تكن لى *** و بروحى افديك ان كنت مالى

نيز از اشعار اوست كه در تطوّرات ادوار زندگانى گفته است:

قد كنت للحدة من ناظرى *** ارى السها فى الليلة المقمرة

الان ما ابصر بدر الدجى *** الا بعين تشتكى الشبكرة

لاننى انظر منها و قد *** غير منى الدهر ما غيره

و من طوى الستين من عمره *** رأى امورا فيه مستنكرة

و ان تخطاها راى بعدها *** من حادثات النقص ما لم يره

نظامى گنجوى نيز اشعارى طريفه در همين موضوع گفته كه در شرح حالش خواهد آمد. صابى نزد سيد مرتضى و سيد رضى و صاحب بن عبّاد بسيار محترم بود.

مكاتبات و مراسلات و متاحفاتى هم داشته اند.

وفات صابى روز دوشنبه يا پنجشنبه دوازدهم شوال 384 ه‍. ق در بغداد واقع شد.

هريك از صاحب و رضى و مرتضى قصيده اى در مرثيه اش گفته و قصيدۀ سيد رضى حاوى هشتاد بيت مى باشد كه تماماً رائق و فائق و فصيح اللّفظ و دقيق المعنى بوده و به تصديق بعضى از اهل فن، در تمامى منظومات عالم، مرثيه نظير آنها ديده نشده و از آن جمله است:

أعلِمْتَ مَنْ حملوا على الاعواد *** ارأيتَ كيف خبا ضياءُ النادى

ما كنت اعلم قبل حطِّك فى الثرى *** ان الثرى يعلو على الاطواد

بعدا ليومك فى الزمان فانه *** اقذى العيون وقث فى الاعضاد

گويند كه مردم زبان طعن و ملامت به سيد رضى گشودند كه مانند تو شريف قرشى را نشايد كه كافرى را مرثيه گفته باشى. در جواب گفت: «مرثيۀ من بر فضل و كمال اوست، نه بر فوت جثّه و جسد او». (واى بر حال مريضى كه نسخه نويس طبيب باشد).

منابع: خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 45؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 169؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 12؛ جرجى زيدان، تاريخ آداب اللّغة العربيّة، ج 2، ص 272؛ عبدالرّب آبادى، محمدمهدى، نامۀ دانشوران، ج 1، ص 333؛ سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 1، ص 574؛ ابن نديم، الفهرست، ص 193؛ سركيس، يوسف اليان، معجم المطبوعات العربية والمعربة، ص 291.

349 1828. صابى، ثابت بن سنان (... - 365 ه‍. ق)

بن ثابت بن قرة بن مروان، از اطبّاى نامى اواسط قرن چهارم هجرت مى باشد كه در بغداد كتاب هاى جالينوس و بقراط را تدريس مى كرد. مؤلف كتاب اخبار شام و مصر و كتابى ديگر در تاريخ بوده و در يازدهم ذى القعدۀ سال 365 ه‍. ق درگذشت.

منابع: ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 7، ص 143؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 142، س 15.

1829 و 1830. صابى، ثابت بن قره (... - 288 ه‍. ق)

بن مروان بن ثابت، صابى حرانى، مكنّى به «ابوقره» يا «ابوالحسن»، از افاضل عصر خود و در بدايت حال در حران صراف بود؛ پس به بغداد رفته و به تحصيل علوم اوايل پرداخت. در همۀ آنها خصوصاً در طبّ مهارت يافت. در علوم فلسفه اهتمام

داشت. به نوشتۀ طبقات الاطبّاء، بيشتر از صد كتاب در علوم متنوعه تأليف نمود. كتاب اقليدس را، كه ابوزيد حنين بن اسحاق از يونانى به عربى ترجمه كرده بوده، منقح و مهذب و مشكلات آنها را حل و مقالاتى ابراز نمود كه مخالف عقيدۀ هم مذهبان او بود؛ به همين جهت، به رئيس خودشان شكايت برده و از ورود دير و هيكلش ممنوع داشتند؛ پس توبه كرده و بعد از مدّتى، باز آن مقاله هاى خود را تجديد نمود و بار ديگر از ورود مجامع قدغن اكيد شد. اخيراً در سلك منجّمين دربار خلافتى داخل شد و به سال 288 ه‍. ق درگذشت.

پسرش، ابراهيم بن ثابت صابى، نيز در فضل و كمال وحيد، خصوصاً در طب مقدم ترين اهل زمان خود بود. سرى رفاء، شاعر مشهور، را معالجه نمود. سرى نيز اشعارى در حق او گفته و بهترين شعرى است كه در حق طبيبى گفته شود و از آن جمله است:

هل للعليل سوى ابن قرة شافى *** بعد الاله و هل له من كاف

فكانه عيسى بن مريم ناطقا *** يهب الحياة بايسر الاوصاف

يبدو له الداء الخفيّ كما بدا *** للعين رضراض الغدير الصافى

مثلت له قارورتى فرأى بها *** ما اكتنَّ بين جوانحى و شغافى

سال وفات ابراهيم به دست نيامد.

منابع: خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 141؛ ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 1، ص 107.

1831 و 1832. صابى، محسّن⁽¹⁾بن ابراهيم بن هلال (... - 448 ه‍. ق)

مكنّى به «ابوعلى»، اديب فاضل بارع كه با ابوسعيد سيرافى، ابوعلى فارسى و ديگر اكابر وقت ملاقات 350 كرد. در محرّم 401 ه‍. ق به كيش پدرش، كه در فوق به عنوان صابى، ابراهيم بن هلال مذكور شد، درگذشت. به جهت خال سرخى كه در روى داشته، ملقّب به «صاحب الشّامه» بوده است.

پسرش، هلال بن محسّن، از مشاهير مورّخين اواسط قرن پنجم بود. كتاب الاعيان والاماثل يا تاريخ الوزراء يا تحفة الامراء فى تاريخ الوزراء، كه در ليدن و بيروت چاپ شده، از تأليفات اوست. او نيز نخست در مذهب صابئى بود؛ عاقبت برخلاف پدر و جدّش اسلام را قبول كرد و به سال 448 ه‍. ق در 89 سالگى درگذشت.

منابع: ابن خلكان، وفيات الاعيان، ج 2، ص 340؛ جرجى زيدان، تاريخ آداب اللّغة العربيّة، ج 2، ص 329؛ ياقوت حموى، معجم الأدباء، ج 17، ص 81 و ج 19، ص 294.

صابى، هلال بن محسّن --> صابى، محسّن بن ابراهيم بن هلال

صاحب

صاحب⁽¹⁾

(با اضافه) مصطلح رجال است.

صاحب، ابن عباد --> ابن عباد، اسماعيل بن عباد

(با اضافه) مصطلح رجال و شرح حالش در آن علم است.

(با اضافه) مصطلح رجال و شرح حالش در آن علم است.

(با اضافه) مصطلح رجال و شرح حالش در آن علم است.

351 1833. صاحب اتقان المقال، شيخ محمد طه (... - 1323 ه‍. ق)

بن شيخ مهدى بن شيخ محمدرضا بن شيخ محمد بن حاج نجف، تبريزى الاصل، نجفى الولادة والمسكن والمدفن، از اكابر مجتهدين و مبرّزين علماى اماميّۀ اوايل

قرن حاضر چهاردهم هجرت، از تلامذۀ شيخ مرتضى انصارى، حاج سيد حسين كوه كمرى، شيخ محسن خنفر مى باشد كه عالم عامل، ثقه و عادل، عابد زاهد، فقيه اصولى، محدّث رجالى بود. بعد از وفات ميرزاى مجدد شيرازى حاج ميرزا محمدحسن آتى الترجمه، داراى رياست علميّه و مرجع تقليد اغلب آحاد اثناعشريّه گرديد و از تأليفات اوست:

وفات او در سيزدهم شوال 1323 ه‍. ق در 83 سالگى در نجف اشرف واقع گرديد.

منابع: نجف، محمد طه، اتقان المقال في احوال الرجال؛ خوانسارى، محمدمهدى، احسن الوديعة، ج 1، ص 174؛ آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة (مواضع متفرقه).

بن حسن بن قاسم، حسينى عيناثى عاملى جزينى، سيد جليل القدر از اكابر علماى اماميّه مى باشد كه فقيهى است عرفانى. حكيمى است ايمانى. عابد زاهد، فاضل صالح، محدّث حافظ، واعظ متبحّر جامع، اديب شاعر و از تأليفات اوست:

از اشعار اوست:

ويحك يا نفس دعى *** ما عشت ذُلَّ الطمع

و ارضى بما جرى به *** حكم القضاء و اقنعى

اياك والميل الى *** شيطانك المبتدع

352 و اقتصدي و اقتصري *** كى ترتوي و تشبعي

اين السلاطين الاولى *** من حمير و تُبَّع

شادُوا الحصون فوق كل *** شاهق مرتفع

لم يبق من ديارهم *** غير رسوم خشع

كفى بذاك واعظا *** و زاجرا لمن يعى

حسبك يا نفس اقبلى *** نصحى و لاتضيعى

سال وفات وى به دست نيامد، لكن تأليف كتاب حدائق مذكور در سال 1081 ه‍. ق خاتمه يافت. مخفى نماند كه صاحب ترجمه از اسباط شهيد ثانى و جدّۀ مادرى او دختر شهيد است.

منابع: شيخ حر عاملى، امل الآمل، [ج 1، ص 176-177، ش 180]؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 642؛ آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة (مواضع متفرقه).

صاحب احتجاج، شيخ احمد بن على بن ابى طالب --> طبرسى، شيخ احمد بن على بن ابى طالب

مصطلح رجال است.

صاحب اربعين، محمد بن محمد شافعى قارى --> جزرى، محمد بن محمد شافعى

صاحب ارشاد القلوب، حسن بن ابى الحسن محمد --> ديلمى، حسن

صاحب الاستيعاب فى اسماء الاصحاب، يوسف بن عبداللّه --> ابن عبدالبرّ

مصطلح رجال و رجوع بدان علم شود.

صاحب، اسماعيل بن عباد --> ابن عباد، اسماعيل بن عباد

صاحب اغانى، على بن حسين اصفهانى --> ابوالفرج، على بن حسين

بنا به نقل معتمد، در اكمال الدين صدوق او را از كسانى شمرده است كه حضرت ولىّ عصر - عجّل اللّه فرجه - را ديده و به معجزۀ آن حضرت واقف گشته و از اهل مرو است و مميّز ديگرى نقل نكرده است.

مصطلح رجال و رجوع بدانجا نمايند.

353 صاحب انوار الفقاهه، شيخ حسن بن شيخ جعفر --> كاشف الغطاء، شيخ حسن

الصورة

جوانى حاج ميرزا موسى تبريزى، مولف اوثق الوسائل حاشيه رسائل، به تصديق بعضى از ارحامش (68)

موافق آنچه در تحت عنوان تبريزى، حاجى ميرزا لطفعلى به طور خلاصه تذكر داده شد، دو تن از اكابر علماى تبريز تأليف به همين اسم اوثق الوسائل دارند؛ يكى حاجى ميرزا لطفعلى بن ميرزا احمد مجتهد تبريزى كه شرحى بر كتاب رياض المسائل استاد خود، سيد على طباطبايى، به نام اوثق الوسائل فى شرح رياض المسائل نوشته كه آن در فقه و تا مبحث تيمّم است؛ ديگرى حاج ميرزا موسى بن جعفر بن ميرزا احمد مذكور كه شرحى به طور تعليقه و حاشيه بر رسائل استاد خود، شيخ مرتضى انصارى، به نام اوثق الوسائل فى شرح الرّسائل نوشته كه به حاشيۀ ميرزا موسى معروف و در اصول مى باشد. حاج ميرزا موسى تفسيرى هم دارد كه از تفسيرهاى عربى و پارسى جمع و درسال 1330 ه‍. ق در حاشيۀ قرآن چاپ شده است. تأليف ديگرى هم دارد موسوم به غاية المأمول و محتمل است كه غاية المأمول همان حاشيۀ قوانين مذكور در تحت عنوان فوق باشد و مزاياى ديگر تحت عنوان مذكور نگارش يافته است.

منابع: اطلاعات متفرقه.

صاحب الايضاح فى الفقه، محمد بن حسن بن يوسف --> فخرالمحققين، محمد

صاحب الايضاح فى فنون الافصاح، محمد بن عبدالرحمان --> خطيب دمشقى

صاحب الايضاح فى النحو، عبدالرحمان بن اسحاق --> زجاجى، عبدالرحمان بن اسحاق

354 * صاحب البان، محمد بن يزيد عطّار

مصطلح رجال و شرح حالش موكول بدان علم مى باشد.

مصطلح رجال و شرح حالش موكول بدان علم مى باشد.

صاحب بصائر الدّرجات، سعد بن عبداللّه --> اشعرى، ابوالقاسم سعد

صاحب بصائر الدّرجات، محمد بن حسن --> صفار

صاحب تاريخ الخميس فى احوال النفس النفيس، حسين بن محمد --> دياربكرى، حسين بن محمد بن حسن

صاحب تتميم امل الآمل، سيد حسن --> صدرالدين، سيد حسن

صاحب تتميم امل الآمل، شيخ عبدالنبى قزوينى --> قزوينى، شيخ عبدالنبى بن محمدتقى

صاحب تجارب الامم، احمد بن محمد بن يعقوب --> ابن مسكويه، احمد

صاحب تحف العقول، حسن بن على --> ابن شعبه

صاحب التّدوين فى علماء قزوين، عبدالكريم بن ابى سعيد محمد --> رافعى، عبدالكريم

صاحب تذكرة الخواص، يوسف بن قيزاوغلى --> سبط ابن الجوزى

مصطلح رجال و شرح حالش در آن علم است.

صاحب تفسير برهان، سيد هاشم بن سليمان بحرانى --> بحرانى، سيد هاشم بن سليمان

عاملى اصفهانى غروى، از اكابر علماى اواسط قرن دوازدهم 355 هجرت مى باشد و از

تأليفات اوست:

مادرش خواهر امير محمدصالح خاتون آبادى، داماد مجلسى، بود و آمنه خانم، جدّۀ پدرى صاحب جواهر، دختر فاطمه بنت صاحب ترجمه مولا ابوالحسن بوده و اينكه مقدمات تفسير مذكور را به نام مقدمات تفسير برهان سيد هاشم بحرانى در سال 1295 ه‍. ق (غرصه) چاپ و تأليف آن را به عبداللّطيف كازرونى نسبت داده اند، اشتباه و از سرقات عجيبه است. مولا ابوالحسن در اواخر سال 1150 ه‍. ق (غقن) وفات يافت.

منابع: نورى، حسين بن محمدتقى، مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، ص 385.

صاحب تقريب (در اصول فقه)، حمزة بن عبدالعزيز --> سلاّر

صاحب تلخيص المفتاح، محمد بن عبدالرحمان --> خطيب دمشقى

ساروى مازندرانى، عالمى است ربّانى، فقيه رجالى، مؤلف كتاب توضيح الاشتباه والاشكال فى تصحيح الاسماء والنّسب والالقاب من الرّجال. صاحب روضات گويد كه نظير آن را در موضوع خود نديده ام و خود مؤلف حواشى مفيد بر آن نوشته و از خود كتاب و حواشى آن در نهم شوال سال 1193 ه‍. ق فراغت يافته است. سال وفاتش به دست نيامد.

منابع: خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 660؛ آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، ج 4، ص 490.

صاحب ثعلب، محمد بن عبدالواحد --> مطرّز، محمد بن عبدالواحد بن ابى هاشم

صاحب جامع الاخبار --> صاحب مكارم الاخلاق

اردبيلى، عالم فاضل كامل متبحّر خبير، علاّمۀ وقت، از معاصرين مجلسى (متوفّى به سال 1111 ه‍. ق) و محقّق خوانسارى (متوفّى به سال 1098 يا 1099 ه‍. ق)، 356 بلكه از

تلامذۀ مجلسى هم بوده است. بسيارى از علوم دينيّه و معارف يقينيّه را نزد او خواند.

كتب حديث را نيز از وى استماع نمود. در سال 1098 ه‍. ق از وى اجازه داشته و صورت اجازه در آخر كتاب جامع الرّواة مذكور ذيل عيناً درج است. مولا محمد، علاوه بر ديگر مراتب علميّه، بالخصوص در رجال، در نهايت كمال و فارس ميدان رجال بوده و گوى سبقت از ديگران ربوده است و از تأليفات اوست:

سال ولادت و وفات صاحب ترجمه به دست نيامد.

منابع: قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 171؛ آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، ج 4، ص 193 و ج 5، ص 54.

صاحب جامع الشواهد، ميرزا محمدباقر --> اردكانى، ميرزا محمدباقر

مصطلح رجال و رجوع بدان علم شود.

صاحب جنّات الخلود، ميرزا محمدرضا بن محمد مؤمن --> مدرّس، ميرزا سيد محمدرضا

صاحب جوامع الكلام (الكلم خ ل)، سيد محمد بن شريف الدين --> سيد ميرزا

357 1840. صاحب جواهر الكلام، شيخ محمدحسن (1200-1266 ه‍. ق)

الصورة

صاحب جواهر الكلام (69)

بن شيخ باقر بن شيخ عبدالرحيم بن آقا محمد بن ملا عبدالرحيم شريف اصفهانى، از اركان علماى اماميّه و اساطين فقهاى اثناعشريّه است. مراتب كمالات عاليۀ او مسلّم عامّه و خاصّه، رياست مذهبى علمى عموم اماميّه از عرب و عجم بدو منتهى، از تلامذۀ سيد جواد عاملى، صاحب مصباح الكرامة، شيخ جعفر كاشف الغطاء و پسرش، شيخ موسى، مى باشد. كتاب جواهر الكلام فى شرح شرائع الاسلام او نسبت به فقه جعفرى، مانند بحار الانوار مجلسى است نسبت به اخبار اهل بيت اطهار عليهم السلام كه تمامى فروعات فقهيّه را از اوّل تا آخر با ادلّۀ آنها، با كمال دقّت نظر استقصا كرده و در استيفاى جزئيّات دقيقۀ احكام فقهيّه و ردّ آنها بر اصول مقرّرۀ دينيّه و تطبيق احكام نادرۀ غيرمعنونه با ادلّۀ شرعيّه بى نظير و با تأليف اين كتاب مستطاب، كه در حدود 25 سالگى شروع و زياده بر سى سال از عمر خود را در آن مصروف داشته، اكابر علما را رهين قلم خود نموده است كه تماماً خوشه چين آن خرمن كمال و علوم دينيّه مى باشند. هركس به اندازۀ فهم خود سنبلى چيده و به مقدار استعداد و شناى فكرى خود گوهرى از آن درياى بى پايان التقاط مى نمايد. اينك مربّى فقها و پدر روحانى ايشان بوده و بيشتر به «شيخ الفقهاء» موصوفش دارند.

در مستدرك از استاد خود، شيخ العراقين سالف الترجمه، كه از تلامذۀ صاحب جواهر 358 بوده، نقل كرده است كه اگر مورّخ زمان صاحب جواهر تصميم نمايد كه حوادث عجيبۀ آن زمان را ثبت اوراق نمايد، هرآينه امرى عجيب تر از تصنيف كتاب جواهر الكلام سراغ نتواند كرد. صاحب جواهر غير از كتاب جواهرالكلام تأليفات ديگرى نيز در هريك از حج، خمس، زكوة، دماء ثلاثه، طهارت، صلوة، فرائض، مواريث و غير اينها دارد. گاهى همه و گاهى بعضى از اينها به نام نجاة العباد در ايران و غيره چاپ شده؛ چنانچه كتاب جواهر نيز يك مرتبه در تبريز و دو مرتبه در تهران در شش مجلّد بزرگ به طبع رسيده است.

بارى، وفات صاحب جواهر اوّل شعبان سال 1266 ه‍. ق در نجف اشرف واقع شد و مقبرۀ او معروف بوده و سيد حسين بروجردى، از تلامذۀ او در باب «محمدين» گويد:

ثم محمدحسن بن الباقر *** شيخ جليل صاحب الجواهر

منه استفدنا برهة مما سلف *** كان وفاته «علا ارض النجف»⁽¹⁾

سيد حسين آل بحرالعلوم، كه از حاضرين تشييع جنازۀ صاحب جواهر بوده، در مادّۀ تاريخ وفاتش گويد:

تبكيه شجوا و تنعاه مؤرخة *** «ابكى الجواهرهما فقدُ ناثرها»⁽²⁾

شيخ عبدالحسين، مؤلف آثار الشّيعة الاماميّة، كه نوۀ صاحب جواهر است، در تاريخ وفات جدّ مذكورش انشاء نموده و بر لوح قبرش ثبت شده است:

ذا مرقد الحسن الذات الذّى دفنت *** اسرار احمد فيه بل سرائره

اودى و قد ايتم الاسلام ارّخه *** «بين الانام يتيمات جواهره»⁽³⁾

از اينجا معلوم مى شود كه هريك از دو قول صاحب مستدرك و صاحب مآثر و آثار، كه تاريخ وفات صاحب جواهر را 1264 يا 1268 ه‍. ق نوشته اند، دور از صحت بوده و احتمال اشتباه كاتب نسخه نيز قوى است.

منابع: تنكابنى، محمد، قصص العلماء، [ص 103-106]؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 171؛ ث، ص 181؛ نورى، حسين بن محمدتقى، مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، ص 397.

صاحب حاشيه، شيخ محمدتقى --> صاحب هداية المسترشدين

در صورت اطلاق و نبودن قرينه.

359 1841 و 1842. صاحب حاوى الاقوال، شيخ عبدالنبى بن شيخ سعد (... - 1021 ه‍. ق)

جزايرى الاصل، نجفى التحصيل، حائرى المسكن، از اكابر مجتهدين اماميّۀ اوايل قرن يازدهم هجرت مى باشد كه عالمى است فاضل كامل، فقيه اصولى، محدّث رجالى، محقّق مدقّق و علاّمۀ وقت خود و تأليفات سودمند دارد:

صاحب ترجمه به سال 1021 ه‍. ق در ديهى مابين اصفهان و شيراز وفات يافت و قبرش الان در شيراز است.

اما شيخ احمد جزايرى، پسر شيخ اسماعيل بن شيخ عبدالنّبى صاحب ترجمه، نيز فقيهى است محقّق مدقّق، مفسّر محدّث، مجتهد متبحّر، از اكابر علماى اماميّه و افاضل مشايخ اجازه و خودش از شريف ابوالحسن و امير محمدصالح خاتون آبادى روايت كرده و سيد نصراللّه مدرّس آتى الترجمه نيز از وى اجازۀ روايت داشته و از تأليفات شيخ احمد است:

شيخ احمد، در سال 150 يا 151 ه‍. ق وفات يافت.

منابع: نورى، حسين بن محمدتقى، مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، ص 403؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات، ص 376؛ آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة (مواضع متفرقه)؛ ظهر قلائد الدرر فوق.

صاحب حبيب السير، غياث الدين بن همام الدين --> خواندمير

صاحب حدائق، شيخ يوسف بن احمد --> صاحب الحدائق النّاضره

در اصطلاح فقها و علماى دينيّه شيخ يوسف بن احمد است.

صاحب حدائق السحر، محمد بن محمد --> رشيد وطواط

360 صاحب حدائق المقرّبين، امير محمدصالح --> خاتون آبادى، امير محمدحسين

بن احمد بن ابراهيم بن حاج احمد بن صالح بن احمد بن عصفور، بحرانى، درازى الاصل، ماحوزى المولد والمسكن،⁽¹⁾عالمى است ربّانى، فقيه جليل، محدّث نبيل، محقّق مدقّق، علاّمۀ متبحّر، عابد زاهد متديّن متخلّق به مكارم اخلاق، در مراتب علمى و عملى و جودت سليقه شهرۀ آفاق. با آقاى بهبهانى سالف الترجمه و نظاير وى معاصر بود. مسلكى متوسط خالى از افراط و تفريط مابين اخبارى و اصولى داشت و استاد صاحب رياض و از مشايخ روايت سيد مهدى بحرالعلوم مى باشد. مصنّفات او در غايت جودت و متانت، داراى تمام فصاحت و بلاغت، محل توجه و رغبت اكابر علما و اعاظم فقها مى باشند:

به نام صوارم مذكور است)؛ 11. حاشيۀ شرح شمسيّة قطب الدين رازى؛ * حاشية مدارك الاحكام (كه به نام تدارك مذكور شد)؛ 12. الحدائق النّاضرة فى احكام العترة الطّاهرة (كه فقه استدلالى بوده و اغلب ابواب فقهيه را حاوى و در موضوع خود بى نظير و محل استفادۀ اكابر بوده و در تبريز در شش مجلد بزرگ چاپ سنگى شده است)؛ 13. الدّرر النّجفيّة فى الملتقطات اليوسفيّة (كه در تهران چاپ سنگى شده است)؛ 14. سلاسل الحديد فى تقييد ابن ابى الحديد؛ 15. الشّهاب الثّاقب فى بيان معنى النّاصب و ما يترتب عليه من المطالب؛ * الصّوارم القاصمة فى الجمع بين فاطميّتين (كه موافق شيخ حر عاملى جمع مابين دو زن فاطميه را جايز ندانسته، بلكه عقد جارى را نيز باطل مى داند)؛ * كشكول (كه به نام جليس مذكور شد)؛ 16. لؤلؤة البحرين فى الاجازة لقرتى العين (كه در ايران چاپ شده و اجازۀ مبسوطى است كه به شيخ خلف بن عبدعلى و شيخ حسن بن شيخ محمد داده و تمامى مشايخ اجازۀ خود را با شرح حال ايشان از زمان خود تا صدر اول نگارش داده است)؛ 17. معراج النّبيه فى شرح من 361 لايحضره الفقيه؛ 18. النّفحات الملكوتيّة فى الرّدّ على الصّوفية و غير اينها.

وفات صاحب حدائق روز شنبه چهارم ربيع الاول 1186 يا 1188 يا 1189 ه‍. ق در كربلاى معلّى واقع شد. شيخ محمدعلى مشهور به «ابن سلطان» غسلش داد. آقاى بهبهانى سالف الترجمه با جمعى كثير خارج از حدّ و احصا، به جنازه اش نماز خواند و در رواق مطهّر حضرت سيدالشّهدا - ارواح العالمين له الفدا - نزديك قبور شهدا مدفون گرديد. در نخبة المقال در مدّت عمر و تاريخ وفات او گويد:

و يوسف بن احمد البحرانى *** شيخ جليل قدوة الاعيان

له حدائق قد استوفى الخبر *** و بعد «عد»⁽¹⁾قبضه «لنا ظهر»⁽²⁾

مخفى نماند كه شرح حال شيخ احمد بن ابراهيم (پدر صاحب حدائق) و شيخ محمد بن احمد و شيخ عبدالعلى بن احمد (برادران او) و شيخ حسين بن محمد بن احمد (برادرزادۀ او) را كلاً به عنوان بحرانى نگارش داده ايم.

منابع: قمى، شيخ عباس، الكنى والالقاب، [ج 1، ص 124]؛ قمى، شيخ عباس، هدية الاحباب فى ذكر المعروفين بالكنى والالقاب والانساب، ص 172؛ خوانسارى، محمدباقر، روضات الجنات،

ص 773؛ نورى، حسين بن محمدتقى، مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، ص 387؛ آقابزرگ تهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة (مواضع متفرقه).

موافق آنچه از صدوق نقل شده، از كسانى است از اهل رى كه به حضور مبارك حضرت ولىّ عصر - عجّل اللّه فرجه - مشرّف و به معجزۀ آن حضرت واقف شده اند.

اسم و مشخّص ديگرى معلوم نيست.

صاحب حقنه، ابوالحسين بن كشكرايا --> تلميذ سنان

نجفى شيرازى، عالم جليل كه صاحب مؤلفّات سودمند مى باشد:

وفات او در سال 1098 ه‍. ق واقع گرديد.

منابع: نورى، حسين بن محمدتقى، مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، ص 409.

362 1846. صاحب حكيم (قرن 11 و 12 ه‍. ق)

كاظم مسيح البيان هندى، از شعرا و اطبّاى هندوستان مى باشد كه منظور نظر عالم گيرشاه هندى (1077-1118 ه‍. ق) بوده و چندين منظومه به نام آئينه خانه، انفاس مسيحى، پرى خانه، صباحت يوسفى، گل محمدى، ملاحت احمدى دارد و سال وفاتش به دست نيامد.

منابع: سامى، شمس الدين، قاموس الأعلام، ج 4، ص 2911.

صاحب حيات الحيوان، محمد بن موسى --> دميرى، محمد بن موسى

مصطلح رجال و شرح حالش در آن علم است.

(دو شخص مذكور) مصطلح رجال و شرح حال ايشان در علم رجال است.

صاحب خريدة القصر، محمد بن صفى الدين كاتب --> عمادالدين

صاحب الخلعيّات، على بن حسن --> خلعى، على بن حسن بن حسين

موكول به علم رجال است.

شامى عاملى، از علماى اماميّۀ اواخر قرن هفتم هجرى و يا خود اوايل قرن هشتم را نيز ديده است. فقيهى است جليل فاضل نبيل، ملقّب به «جمال الدين» كه از تلامذۀ محقّق حلّى (متوفّى به سال 676) بوده و از سيد على بن طاووس (متوفّى به سال 664) نيز اجازه داشته و از تأليفات اوست: