تجوید فرقان

مشخصات کتاب

سرشناسه : شمس، مرادعلی، 1337 -

عنوان و نام پدیدآور : تجوید فرقان: از نگاه تاریخی، فقهی، آموزشی‌کاربردی، کتابشناسی با طلیعه شناخت و انس قرآن/ مولف مرادعلی شمس.

مشخصات نشر : قم: آستانه مقدسه قم، انتشارات زائر، 1392.

مشخصات ظاهری : 727 ص.

شابک : 22000 ریال‌978-964-1803-4-09 :

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

یادداشت : کتابنامه: ص. [707] - 727 ؛ همچنین به صورت زیرنویس.

یادداشت : نمایه.

موضوع : قرآن-- تجوید

موضوع : قرآن -- تجوید-- تاریخ

موضوع : قرآن -- تجوید-- فتواها

موضوع : قرآن -- تجوید-- کتابشناسی

رده بندی کنگره : BP74/ش8ت3 1392

رده بندی دیویی : 297/151

شماره کتابشناسی ملی : 3105820

اشاره

گر ثوابی است بر این نوشته؛

هدیه به روح ملکوتی:

حضرت فاطمه معصومه علیهاالسلام

بنت موسی بن جعفر علیه‌السلام

آنکه؛

برادر، مولی الرّضا علیه‌السلام

در وصفش فرمود:

«مَنْ زارَها عارِفاً بِحَقِّها فَلَهُ الْجَنَّةُ»

فهرست مطالب

سخن ما... 29

پیشگفتار... 31

فصل اوّل: شناخت و انس با قرآن

شناختی از قرآن... 37

تعریفی اصطلاحی از قرآن... 38

انس و ارتباط با قرآن و مراتب آن... 43

سخنی از واژه «اُنس»... 45

مراتب اُنس و ارتباط با قرآن در بررسی روایات... 46

از تهیه و نگهداری قرآن در منازل تا عمل به آن... 50

الف - تهیه و نگهداری قرآن در منزل... 51

ب - نظر و استماع به قرآن... 52

ج - تلاوت (قرائت) قرآن... 54

تأکید بر تلاوت و قرائت... 55

آداب تلاوت... 57

آداب ظاهری قرائت قرآن... 57

استعاذه... 60

تسمیه (بسمله)... 61

رابطه استعاذه و تسمیه... 61

سبب مقدم داشتن «استعاذه» بر «تسمیه»... 62

آداب باطنی قرائت قرآن... 66

آثار تلاوت قرآن... 69

د- درک معانی و مفاهیم قرآن... 72

قابل فهم بودن قرآن برای مردم... 73

عترت ترجمان جدایی‌ناپذیر وحی... 75

مخاطبین در حوزه درک معانی و مفاهیم قرآن... 76

الف - ترجمه... 76

ب - تفسیر... 78

معنا و مفهوم «تفسیر»... 79

با اینکه قرآن «تبیان کلّ شی‌ء» است،...... 79

مرز بین «تفسیر» و «ترجمه»... 87

ج - تدبّر... 88

مفهوم تدبّر و گستره آن... 88

فوائد و نتایج تدبّر... 90

مراتب تدبّر... 91

مرز بین «تدبّر» و «تفسیر»... 93

ه- - عمل به قرآن و تمسّک به آن... 95

فصل دوّم: تجوید از نگاه تاریخی

سیری در چگونگی شکل‌گیری «قرائت» و «تجوید»... 99

چگونگی شکل‌گیری قرائت و قراءات... 99

نقطه آغازین قرائت و تعلیم قرآن... 101

قرائت واحد یا قراءات مختلف؟... 103

عوامل اختلاف قراءات... 106

الف) تجویز پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به این امر... 106

ب) اسباب کتابتی... 107

ج) عامل لسانی... 107

د) عامل انسانی... 108

ضوابط برای تشخیص قرائت صحیح و معتبر... 109

تعاریفی از «قرائت» و «علم قرائت»... 112

نگارش و تدوین قراءات... 113

چگونگی ظهور قرّاء سبعه... 114

چگونگی شکل‌گیری علم تجوید... 120

تجوید عملی (بیان و آوایی)... 122

تجوید علمی (تدوینی)... 126

تفاوت علم قرائت و علم تجوید... 131

نگاهی به پیشینه روشهای قرائت قرآن (از نظر سرعت و کندی)... 133

ترتیل، تحقیق، تدویر، حَدر... 133

پیشینه مخارج و صفات حروف... 137

پیشینه‌ای از مخارج حروف... 137

تعداد و اسامی «مخارج حروف»... 138

اختلاف در تعداد مخارج حروف... 139

قابل اعتنا بودن ترتیب در حروف متّحد المخرج... 141

مواضع و یا مخارج عام و اصلی حروف... 142

طریقه ترتیب (تقدیم و تأخیر) مخارج حروف... 144

طریق تشخیص مخرج هر حرف... 144

پیشینه‌ای از صفات حروف... 145

بررسی «صفات حروف» در حوزه وضع اصطلاحات... 146

[عصرپیامبراکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ،علی علیه‌السلام ،ابوالاسود دُؤلی]... 146

[علمای عربیت «لغویان، نحویان»]... 147

[علمای قرائت ومباحث تجوید]... 151

پی‌گیری منشأ پیدایش چند «صفت» دیگر... 152

نَبْر... 152

نَفْخ، نَفْث، خَروره، غَروره... 153

تَرْقیق (و تَفْخیم/تَغْلیظ)... 154

بحثی در پیشینه «تعداد صفات حروف»... 156

پیشینه‌ای از انواع «تقسیمات صفات حروف»... 158

پیشینه‌ای از «رموز به خاطرسپاری صفات حروف»... 160

جهر/همس... 160

شدّة / رخوة / توسّط (بینیّه)... 161

استعلاء / استفال... 163

اطباق / انفتاح... 163

اذلاق / اصمات... 163

قَلقَلَة... 164

ادغام (نون ساکنه و تنوین)... 164

پیشینه‌ای از ادغامات... 167

تعریف «ادغام»... 167

ادغام «صغیر» و «کبیر»... 167

ادغام مقبل، مدبر، متبادل... 170

ادغام متماثلین، متجانسین، متقاربین... 171

ادغام تامّ و ادغام ناقص... 174

پیشینه‌ای از احکام نون ساکنه و تنوین... 175

مقدمه... 175

احکام نون ساکنه و تنوین... 176

پیشینه مراتب اخفاء و کشش غنّه در آن... 177

اندازه کشش غنّه... 178

طنین دادن به غُنّه... 179

پیشینه «مدّ» (1)... 181

پیشینه مدّ (2)... 184

تفصیل سابقه مدّ در توجّهات علمای عربی و تجوید... 184

تعریف مدّ... 184

حروف مدّ... 185

سببهای لفظی مدّ... 186

انواع رابطه حروف مدّ با سکون ( التقاء ساکنین)... 187

سبب معنوی مدّ... 189

انواع و اقسام مدّ... 190

مقادیر مدّ... 195

تقریبی بودن اندازه مدها... 198

ابزار و شیوه اندازه‌گیری کشش حروف مدّی... 199

مراقبت از مدّ (مدّ در معرض آسیب)... 202

آسیبهای مدّ... 202

1- افراط در کشش مدّ... 202

2- لرزاندن غیر طبیعی صدا در کشش مدّ (ترعید)... 204

3- غنّوی کردن صدای مدّ... 205

مدّ در مکالمات عربی... 207

سیری در پیشینه وقف و ابتداء... 209

اهمیّت و پیشینه وقف و ابتداء... 209

سابقه طرق وقف بر آخر کلمات... 214

سابقه نامگذاری وقوف... 215

نوع توجّه متخصّصان قرائت (قرّاء سبعه) به «وقف و ابتدا»... 219

سابقه علائم وقف... 220

سَکْت... 222

فصل سوم: تجوید از نگاه فقهی

دیدگاه فقهی نسبت به تجوید... 227

اجمال بحث... 227

تفصیل بحث... 230

احکام فقهی مباحث تجویدی مطرح، در حوزه تلاوت قرآن کریم... 232

1- احکام قراءات و چگونگی حجّیت آن ها... 233

استفتاءات [قراءات]... 235

2- احکام فقهی مراتب قرائت قرآن کریم... 240

ترتیل... 241

استدلال قابل توجّه و تأمّل... 242

3- احکام فقهی استعاذه... 245

4- احکام فقهی بسمله... 246

«بسمله» در آیینه احکام... 246

الف) در نماز... 246

جهر و اخفاة بسمله در نماز... 248

ب) در قرآن... 250

5 - احکام شرعی همزه وصل و قطع در قرائت... 250

استفتاء [همزه وصل]... 252

6- احکام فقهی «اشباعات» و نظایر آن... 252

اشباع کوتاه / ضربی... 253

استفتاءات [اشباعات]... 254

اشباع کشیده... 255

7 - احکام فقهی مخارج حروف... 257

استفتاءات [مخارج حروف]... 261

8 - احکام فقهی صفات حروف... 263

مقدمه‌ای در اهمیت موضوع... 263

صفات حروف در آئینه احکام... 266

الف) اداء صحیح حروف و کلمات... 266

چند مسأله [صحّت قرائت]... 268

استفتاءات [صحت قرائت]... 270

ب) محسّنات تجویدی... 272

چند مسأله [محسّنات تجویدی]... 273

«ادغام»... 273

استفتاءات... 276

خلاصه‌ای از احکام فقهی ادغام... 277

«مدّ»... 277

استفتاء... 280

متفرقات... 280

استفتاء... 282

9- احکام فقهی وقف و ابتداء... 282

مقدّمه... 282

چند مسأله... 283

استفتاءات... 286

10- احکام سجده‌های واجب تلاوت... 287

احکام فقهی آیات سجده دار... 288

سجده‌های واجب قرآنی... 288

چند مسأله دیگر [سجده‌های واجب تلاوت]... 289

خلاصه بحث «سجده تلاوت»... 295

خلاصه بحث «خواندن سوره عزایم درنماز»... 296

سجده‌های مستحبّی قرآن... 296

احکام فقهی کلمات، عبارات و آیاتی که... 298

صلوات... 298

«صلوات واجب»... 298

«صلوات مستحب»... 298

الف - در مواجهه با قرآن کریم... 298

ب - در غیر قرآن... 299

«اَذکار خاصّ»... 300

فصل چهارم: تجوید از نگاه آموزشی کاربردی

مراتب و روش‌های قرائت قرآن... 305

1- قرائت ترتیل... 305

تعریف «ترتیل»... 305

طریق و روش «ترتیل»... 306

ترتیل از نگاه امیرمؤمنان علیه‌السلام ... 307

امتیازات و فوائد «ترتیل»... 307

اندازه سرعت درقرائت «ترتیل»... 308

خلاصه... 308

2- قرائت تحقیق... 308

تعریف «تحقیق»... 309

آفات قرائت «تحقیق»... 309

طریقه و روش «تحقیق»... 310

امتیازات و فوائد قرائت «تحقیق»... 310

اندازه سرعت در قرائت «تحقیق»... 311

خلاصه... 312

3- قرائت تدویر... 312

تعریف «تدویر»... 312

طریقه و روش «تدویر»... 313

فواید روش «تدویر»... 313

اندازه سرعت در قرائت «تدویر»... 313

خلاصه... 314

4- قرائت حَدْر (تحدیر)... 314

تعریف «حَدْر»... 314

طریقه و روش «حَدْر»... 316

فوائد روش حَدر (تحدیر)... 316

محدودیت قرائت «حَدر»... 317

اندازه سرعت در قرائت «حَدْر»... 318

خلاصه... 318

بحثی ویژه، در «ترتیل»... 319

سرعت قرائت در سیره قرائتی معصومین علیهم‌السلام ... 320

تلاوت به «ترتیل» در سه روز اعجاز گونه است!... 323

مقدار سرعت و تأنّی... 324

دلیل سرعت قرائت از دیدگاه «فخر رازی»... 326

رابطه «قرائت» و «تلاوت» با «ترتیل»... 327

ترتیل از دیدگاه برخی اندیشمندان و مفسّران... 329

الف) ترتیل در لفظ... 333

ب) ترتیل در معنی... 333

استعاذه... 335

تعریف «استعاذه»... 335

کیفیّت استعاذه... 336

قرّاء سبعه و استعاذه... 338

تغییر، زیادت و نقصان در قالب آیه «استعاذه»... 338

جهر و اخفای «استعاذه»... 340

میزان در اخفای «استعاذه»... 342

سنّت کفایی یا سنّت عینی (فرد فرد) «استعاذه»... 343

شروط ِاعاده «استعاذه» در حوزه اشتغال به تلاوت... 344

بسمله... 345

تعریف «بسمله»... 345

موقعیّت «بسمله» در قرآن... 347

سیّد آیات... 347

اولین آیه... 348

«بسمله» اختصاصی هر سوره... 349

دیدگاه برخی مفسّران... 349

دیدگاه اجمالی فقهای عظام... 350

احکام «بسمله» در شروع قرائت... 350

ابتدای سوره‌ها... 350

ابتدا از آیات «میانی» سوره ها... 351

با اولویّت گفتن بسمله... 352

با اولویّت ترک بسمله... 352

وجوه قرائت «استعاذه» با «بسمله»... 353

وجوه قرائت پی درپی دو سوره ... 356

قرائت اذکار«تکبیر»،«تهلیل»و«تحمید»درحین تلاوت... 355

وجوه قرائت پی درپی دو سوره‌با«تکبیر»،«تهلیل»و«تحمید»... 356

چگونگی آغاز قرائت از کلمات ابتدا به ساکن... 358

قواعد شروع از ابتدا به ساکن... 359

همزه وصل... 359

باب همزه... 361

خصوصیات همزه وصل... 361

فلسفه وجودی «همزه وصل»... 362

چگونگی تشخیص حرکتِ «همزه وصل»... 362

همزهای وصل «مفتوح»[ اَ ]... 363

همزه‌های وصل «مکسور» [ اِ ]... 363

همزه‌های وصل «مضموم» [ اُ ]... 367

نکات «همزه وصل»... 368

دو شیوه قرائت در سه کلمه مذکور... 370

خصوصیات همزه قطع... 372

تعریف «همزه قطع»... 372

همزه قطع «اصلی» و «زاید»... 372

همزه قطع اصلی... 372

همزه قطع زاید... 373

خلاصه اَشکال همزه در کلمات از لحاظ «نوشتاری»... 374

قانون اجتماع دو همزه کنار هم در کلمات... 376

تفاوت همزه و الف... 377

قرائت ممتاز (ترتیل)... 378

تجوید الحروف (1) (مخارج حروف)... 378

تعریف «تجوید»... 378

تعریف «حرف»... 379

تعریف «مخرج»... 379

تفاوت میان «لفظ» و «حرف» ... 380

خلاصه... 381

تعریف «حقّ حرف»... 381

تعریف «مستحقّ حرف»... 381

شناختی از دستگاه تکلّم... 382

قسمت‌های کلّی دستگاه تکلّم... 382

حلق... 382

دهان (فَم)... 383

الف - فضای دهان... 383

ب - زبان (لهاة/ لسان)... 383

ج - دندان‌ها (اَسْنان)... 384

د - لثه (لِثَة)... 386

ه- - سقف دهان (حَنَک اَعْلی)... 386

لب‌ها (شَفَتان)... 386

خَیْشوم... 387

تصاویر اجزاء دستگاه تکلّم... 387

مخارج حروف... 390

شناخت اجمالی مواضع و مخارج حروف... 390

شرح مواضع و مخارج حروف... 392

موضع «جَوْف»... 392

مخرج اوّل: جوف... 393

موضع «حلق»... 394

مخرج دوّم: اقصی الحلق... 395

سه نکته در مورد «هاء» و «همزه»... 396

مخرج سوّم: وَسَطُ الحلق... 398

مخرج چهارم: اَدْنَی الحلق... 400

موضع «دهان» (فَم)... 402

مخرج پنجم: مخرج «ق»... 402

مخرج ششم: مخرج «ک»... 404

مخرج هفتم: مخرج «ج، ش، ی»... 406

مخرج هشتم: مخرج «ض»... 409

مخرج نهم: مخرج «ل»... 412

مخرج دهم: مخرج «ن»... 414

مخرج یازدهم: مخرج «ر»... 415

مخرج دوازدهم: مخرج «ط، د، ت»... 417

مخرج سیزدهم: مخرج «ص، س، ز»... 420

مخرج چهاردهم: مخرج «ظ، ذ، ث»... 424

موضع «لب ها» (شفتان)... 428

مخرج پانزدهم: مخرج «ف»... 428

مخرج شانزدهم: مخرج «ب، م، و»... 430

موضع «خیشوم»... 434

مخرج هفدهم: مخرج «غُنّه»... 434

تجوید الحروف (2) (صفات حروف)... 435

شناخت صفات حروف... 435

تعریف «صفت»... 435

فواید شناخت صفات حروف... 435

انواع صفات حروف... 436

شناخت اجمالی صفات حروف... 437

شناخت تفصیلی صفات اصلی متضادّ... 439

1- جَهْر و هَمْس... 439

2- شِدَّة و رِخوَة... 442

3- اِستعلا و اِستفال... 445

4- اِطباق و اِنفتاح... 447

5 - اِصمات و اِذلاق... 449

شناخت تفصیلی صفات اصلی غیر متضادّ... 451

1- صَفیر... 451

2- قَلْقَلَة... 453

3- لین... 456

4- انحراف... 457

5 - تَکریر... 458

6 - تَفَشّی... 459

7- اِستطالَة... 460

8 - غُنّه... 461

9- بُحَّة... 463

10- خَرُورَة... 464

11- غَرُورَة... 464

12- نَفث... 465

13- نَفخ... 466

14- نَبر (نَبْرَة)... 466

15- خَفاء... 467

16- هاوی (هوائیه)... 468

شناخت صفات فرعی (عارضی) حروف... 472

صفات فرعی حروف (احکام حروف)... 472

1- مبحث تَفخیم و تَرقیق... 473

کیفیّت تفخیم حروف استعلا... 474

کیفیّت تفخیم و ترقیق «الف مدّی»... 476

کیفیّت تغلیظ و ترقیق لام... 479

کیفیّت تفخیم و ترقیق راء... 482

2- مبحث ادغام... 485

انواع ادغام... 486

الف - تقسیم ادغام از جهت «علامت مُدغَم»... 488

«ادغام صغیر»... 488

«ادغام کبیر»... 491

ب - تقسیم ادغام از جهت «تلفظ مُدغَم»... 493

«ادغامِ تامّ»... 493

«ادغام ناقص»... 493

ج - نکات و استثنائات ادغام... 495

3- مبحث نون ساکنه و تنوین در نزد حروف تَهَجّی... 496

احکام نون ساکنه و تنوین... 498

1- اظهار نون ساکنه و تنوین... 499

2- ادغامِ نون ساکنه و تنوین... 501

3- اِقلاب... 505

4- اِخفای نون ساکنه و تنوین... 507

4- مبحث میم ساکنه... 511

5 - مبحث مدّ و قَصر... 513

اَجزای تشکیل دهنده ساختمان «مدّ»... 513

مقادیر مدّ و اسامی هر یک... 515

انواع مدّ... 515

الف - مدّ اصلی (بدون سبب مدّ)... 515

حالات مدّ اصلی (طبیعی)... 516

ب - مدّ فرعی (با سبب مدّ)... 517

1- «مدّ متّصل»... 518

2- «مدّ منفصل»... 519

3- «مدّ بَدَل»... 520

4- «مدّ تعظیم»... 521

5 - «مدّ تَبرئه»... 521

6- «مدّ لازم»... 522

7- «مدّ عارضی»... 525

8 - «مدّ لین»... 526

انواع یا حالات مدّ لین... 526

انواع و احکام «ها»ی آخر کلمات... 530

1- هاء ضمیر... 530

2- هاء اصلی (جوهری)... 533

3- هاء سَکت... 533

معرفة الوقوف (وقف و ابتداء)... 537

کلّیّاتی در وقف و ابتدا... 537

سخنی در چگونگی تقطیع در آیات... 538

تقطیع و نکاتِ بلاغی آیات... 540

تعریف چند اصطلاح در باب «وقف و ابتدا»... 543

تعریف «وقف»... 543

تعریف «قَطْع»... 543

تعریف «ابتداء»... 544

تعریف «سَکْت»... 544

طُرُق و روشهای وقف بر آخر کلمات... 546

1- وقف اِسکان... 547

2- وقف اِبدال... 548

3- وقف رَوْم... 549

4- وقف اِشمام... 550

5 - وقف اِلحاق... 551

6 - وقف اِثبات... 551

7- وقف اِدغام... 552

8 - وقف حَذف... 552

9- وقف نَقل... 553

انواع وقف... 553

الف - «وقف اضطراری»... 554

ب - «وقف اختیاری»... 555

انواع وقف اِختیاری... 555

سخنی در تعلّقات لفظی و معنوی... 555

دو شرط اساسی «جواز» در هر نوع وقف و ابتدا... 557

1- «وقف تامّ»... 557

2- «وقف کافی»... 560

3- «وقف حسن»... 562

وقف‌های «بیانی لازم»... 565

نمونه‌ها... 565

وقف بیانِ تامّ... 565

وقف بیان کافی... 566

وقف بیانِ حسن... 567

4- وقف قبیح... 568

ج - «انواع وقف‌های دیگر»... 573

اِبتدای بعد از وقف... 578

اهمّیت ابتدای بعد از وقف... 579

انواع اِبتدا... 579

الف: ابتدای جایز... 579

ب: ابتدای غیر جایز (قبیح)... 580

علائم وقف... 582

الف - رموز سجاوندی... 583

ب - علائم غیر سجاوندی (در وقف و ابتداء)... 586

ج - علائم متفرّقه... 589

باب فَرش الحروف... 591

فصل پنجم: کتاب شناسی دانش تجوید

کتاب شناسی دانش تجوید... 595

علمای تجوید و کتب تجویدی (به ترتیب تاریخی)... 597

قرن چهارم... 597

قرن پنجم... 598

قرن ششم... 601

قرن هفتم... 603

قرن هشتم... 605

قرن نهم... 609

قرن دهم... 614

قرن یازدهم... 618

قرن دوازدهم... 625

قرن سیزدهم... 627

قرن چهاردهم... 631

علماء و کتب تجویدی «بی‌تا»... 635

کتب تجویدی متأخرین(به ترتیب الفبایی ) ... 640

«آ»... 640

«ا»... 641

«ب»... 642

«پ»... 642

«ت»... 642

«ج»... 648

«ح»... 648

«خ»... 649

«د»... 649

«ر»... 650

«س»... 651

«ض»... 651

«ط»... 651

«ع»... 651

«ف»... 652

«ق»... 652

«ک»... 653

«م»... 654

«ن»... 655

«و»... 655

«ه»... 655

«ی»... 656

علماء و کتب مشهور «وقف و ابتداء» (به ترتیب تاریخی)... 657

کتب وقف و ابتداء... 657

قرن دوم... 657

قرن سوم... 658

قرن چهارم... 659

قرن پنجم... 660

قرن ششم... 661

قرن هفتم... 661

قرن هشتم... 662

قرن نهم... 662

قرن دهم... 662

قرن یازدهم... 662

قرن دوازدهم... 663

قرن سیزدهم... 663

فهرست ها

فهرست آیات... 667

فهرست روایات... 681

فهرست اعلام... 685

فهرست کتب ... 695

فهرست منابع و مآخذ... 707

سخن ما

«اِنَّ هذَا الْقُرْ انَ یَهْدِی لِلَّتی هِیَ اَقْوَمُ»

«فَاقْرَوُا ما تَیَسَّرَ مِنَ القُرانِ»

«وَ رَتِّلِ الْقُرانَ تَرتِیلاً»

قرآن کتاب انسان‌سازی و بزرگترین معجزه جاوید پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله است، اگر نوع مردم در برابر معجزات فعلی، چون شق‌القمر و تسبیح سنگ‌ریزه و شفای مریضان و زنده کردن مردگان انگشت تعجب به دندان گرفته، به عجز و ناتوانی خود اعتراف و اقرار می‌کنند، عالمان و فرهیختگان در برابر قرآن کریم که معجزه قولی خاتم پیامبران صلی‌الله‌علیه‌و‌آله است به خاک افتاده، خدای آن را پرستش و سجده می‌کنند و اشک شوق از قلب و دل در برابر عظمت قرآن جاری می‌کنند. این کتاب الهی راهنمای بشر به سوی سعادت ابدی می‌باشد. قرآن برای تهذیب نفوس و پاک‌سازی جان آدمی از رذایل بهترین نسخه شفابخش است. این کتاب آسمانی با قوانین بی‌بدیل اخلاقی، اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و فرهنگی، عالی‌ترین راه برای اداره جوامع نیز دارا می‌باشد.

وجه اعجاز قرآن گرچه در فصاحت و بلاغت آن آشکار است، اما مهمترین جنبه اعجاز این کتاب الهی، نه مسأله «صرفه» است و نه معجزات علمی و خبرهای غیبی و نه جنبه‌های ادبی و فصاحت و بلاغت آن، بلکه قرآن، کتاب انسان‌سازی است.به بیان دیگر، تربیت قرآنی، فردی چون حضرت امیر علیه‌السلام پدید آورده است که فخر کائنات و سرآمد و سیّد اولیاءاللّه است، پس اعجاز قرآن را باید در معارف بلند آن و در خداشناسی و معرفی اسماء و صفات الهی جستجو نمود. هیچ کتابی در معرفی توحید که غایت آمال و کعبه آرزوهای اولیاءاللّه است به پایه قرآن نمی‌رسد. این همه فیلسوف و متکلم و عارفی که در طول تاریخ آمده‌اند، همه ریزه‌خوار سفره قرآن بوده و هستند و در برابر آن، سر تعظیم فرود آورده‌اند.

مدیریت پژوهشی آستان مقدس حضرت فاطمه معصومه علیهاالسلام با فضل و عنایت خداوند متعال و با استعانت از حضرت ولی عصر علیه‌السلام و در پرتو کرامات کریمه اهل‌بیت علیهم‌السلام با هدف جذب محققان، مؤلفان و مترجمان و صاحب‌نظران در زمینه‌های مختلف علوم و معارف قرآنی جهت استفاده از ظرفیت‌های موجود انقلاب شکوهمند جمهوری اسلامی، به منظور پژوهش و تحقیق در علوم قرآنی، ترویج و تبیین معارف والای قرآن کریم، و اهل بیت علیهم‌السلام تدوین کتب و پژوهش‌های علمی و تحقیقی و پژوهش‌های روزآمد را وجهه همّت خود قرار داده است.

اثری که پیش روی شماست، حاصل تلاش علمی و پژوهشی جناب آقای مرادعلی شمس می‌باشد که با موضوع «تجوید قرآن» تدوین گردیده است. این پژوهش ارزشمند اگر نگوییم در نوع خود بی‌نظیر است، یکی از آثار کم‌نظیر در مقوله تجوید قرآن می‌باشد. مؤلف محترم با نگاهی عالمانه علاوه بر بحث درخصوص کلام الهی به بحث مهم و تأثیرگذار تجوید از دریچه تاریخ و فقه با نگاه آموزشی و کاربردی پرداخته است. در مقدمه اثر به خوبی ویژگی‌های کلام الهی و فضائل انس با قرآن بیان شده است. اطلاعات گسترده و جامع اثر و ابتکار محقق محترم باعث خواهد شد قرآن‌دوستان عزیز به ویژه علاقه‌مندان به مباحث تجویدی، از بسیاری آثار دیگر مستغنی گردند.

این اثر ارزشمند در پنج فصل در قالب 493 صفحه تنظیم گردیده است امید آنکه جامعه اسلامی نهایت بهره را از آن ببرد.

مدیریت پژوهشی آستان مقدس در راستای ترویج و نشر معارف قرآن و اهل‌بیت علیهم‌السلام اقدام به چاپ این کتاب ارزشمند نموده است. از درگاه الهی برای محقق محترم توفیق بیشتر مسئلت داریم. در پایان لازم می‌دانیم از حمایت‌های تولیت محترم حضرت آیت اللّه سیدمحمد سعیدی دامت افاضاته و پژوهشگران و دست اندرکاران امور چاپ قدردانی نماییم.

مدیریت پژوهشی

آستان مقدس

پیشگفتار

سپاس خدای عزّوجلّ را که انسانی سرشار از استعداد آفرید و بیان و نوشتن با قلم را به او آموخت و با اعطای عقل و اختیار (آزادی درخور شأن او)، باز او را به حال خود رها نساخت تا طعمه شیاطین گردد و سیر به جهنّم را قدم و رقم زند، بلکه چراغ پرفروغ‌تری دیگر(پیامبران) همراه و یاور عقل و فطرت او، از بیرون بیاراست تا همواره در روشنایی آن دو، یعنی عقل و شرع، ظلمات را درنوردد و به سلامت، با حفظ ارزش واقعی خود(بهشتی بودن)به غایتش که آرمیدن در جوار و قرب رحمت حقّ باری تعالی است، نائل آید.

کتاب تجویدی که اکنون پیش روی شما خوانندگان عزیز است نتیجه پژوهشی است که بنا به پیشنهاد استاد گرامیم حضرت حجة‌الاسلام و المسلمین جناب دکتر احمد عابدی، برای مدیریت پژوهشی به مدّت یک سال و پانزده روز به انجام رسیده است.

در این پژوهش که فصل آغازینش با «شناخت و اُنس با قرآن»، همراه است، سخن در پیرامون چگونگی تلاوت صحیح و آراستن الفاظ نورانی وحی (قرآن کریم) با الحان بشری با کیفیتی ممتاز (نه به صورت غنائی)⁽¹⁾

این معنا نیز ثابت نیست که هر صدایی چنانچه در آن «ترجیع» (غلت دادن صدا و آواز در حنجره) باشد، غنا است.

از مجموع کلمات فقهاء می‌توان استفاده کرد که «غناء» آهنگ‌های طرب‌انگیز و لهو و باطل است که متناسب مجالس فسق و فجور و اهل گناه و فساد باشد، صوتی که قوای شهوانی را در انسان تحریک نماید، به طوری که انسان در آن حال احساس کند که در کنار آن صدا، شراب و فساد جنسی نیز باشد کاملاً مناسب است!

گاه «آهنگ» و «محتوا» هر دو غنائی و لهو و باطل است مانند اشعار عشقی و فسادانگیز که با آهنگ مطرب خوانده شود. و گاه تنها «آهنگ» غنا است، ولی اشعار پرمحتوا، یا آیات قرآن و دعا و مناجات را به آهنگی بخوانند که مناسب مجالس عیّاشان و فاسدان است، در هر دو صورت حرام می‌باشد (دقت کنید). [ر.ک : تفسیر نمونه؛ 17/22-27]

آن است چنان که می‌فرماید:

«وَ رَتِّلِ الْقُرْءَانَ تَرْتِیلاً»⁽¹⁾

در دستور کار قاریان، می‌باشد. و آن عبارت است از «علم تجوید» که ضامن تلفّظ و قرائت صحیح کلام خداست و اهمیت آن بسی روشن است. به طوری که با به‌کارگیری این علم در سایه الحان ملکوتی خدادادی، همان نغمات روحانی مزامیر داودی تداعی می‌شود، و از آن آورنده وحی صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نقل شده است که فرموده‌اند: «چون مردم طاقت شنیدن صدای مرا ندارند، قرآن را به صوت نمی‌خوانم»⁽²⁾

و در نهایت این الحان که دستی در ملکوت دارد دل‌های بیدار را صیقل و صفا، و دل‌های خفته را بیداری می‌بخشد و حتی مشرکان و اهل کتاب در صدر اسلام تحت تأثیر آهنگ جان‌فزای قرآن، قرار گرفته و ایمان آوردند که نمونه‌ای از این تأثیرگذاری

را در اینجا متذکر می‌شویم و آن «مصعب بن عُمَیْر(ت 3 ه-. ق) است که قرآن کریم را با صدای زیبا و دلنشین قرائت می‌کرد، وی از طرف رسول مکّرم اسلام صلی‌الله‌علیه‌و‌آله مأمور دعوت مردم مدینه به اسلام شد و این شخص توانست با آوای ملکوتی و صدای دلنشین خود، موجب شگفتی و جذب جمعی از بزرگان مدینه، و از جمله «سعد بن معاذ» رئیس قبیله اوس به اسلام گردد و در نتیجه بسیاری از اهل مدینه با آهنگ صدای وی اسلام آوردند.⁽¹⁾

این کتاب در پنج فصل که مورد نیاز قاریان قرآن است، به ترتیب زیر سامان یافته است.

فصل اول: «شناخت و انس با قرآن» است که به طور اجمال و برحسب ضرورت جهت ارتباط آغازین با «کلام اللّه مجید» در طلیعه کتاب آورده شده.

فصل دوم: «تجوید از نگاه تاریخی» است که در این باره باید گفت بدون شک داشتن تاریخ پیدایش و تحوّل هر علم در درک مسائل آن علم نقش بسزایی دارد و زمانی می‌توان سیر تطوّر یک علم را بررسی نمود که از آثار و شیوه کار علمی دانشمندان در آن عرصه آگاهی داشت. بنابراین تتبّع در تاریخ «علم تجوید» و دانشمندان این علم برای درک بهتر این دانش امری ضروری است، لذا عناوین و اصطلاحاتی که امروزه در عرصه «علم تجوید» مطرح است، تا حدودی به پیشینه هر یک پرداخته شده است.

فصل سوم: «تجوید از نگاه فقهی» است که این باب نیزضروری قاریان ومتشرّعان

است تا حکم تکلیفی خویش را از استفتائات و نیز فتاوای مراجع عظام تقلید با

مراجعه به ذیل هر یک از عناوین و مباحث تجویدی در این فصل آگاه شوند.

فصل چهارم: «تجوید از نگاه آموزشی کاربردی» است که در این فصل یک دوره تجوید کامل بر مبنای قرائت «عاصم» به روایت «حفص»، با هدف تعلیم و تعلّم با امثله و تمارین، تنظیم و ارائه شده که در سطوح متوسط و به بالا در مراکز قرآنی، حوزوی و دانشگاهی قابل استفاده و تدریس می‌باشد.

فصل پنجم: «کتاب‌شناسی دانش تجوید» است که آخرین فصل کتاب می‌باشد، به معرفی علمای تجوید و کتب آنان از متقدّمین و متأخرین (به ترتیب تاریخی و الفبایی) و همچنین علماء و کتب مشهور «وقف و ابتداء» از قرن دوم تا اواسط قرن سیزدهم پرداخته شده است.

امید است گام ناچیزی که برداشته شده مورد توجّه و مقبول خداوند متعال قرار گیرد و توفیقاتی چند، دگر بار نصیب این حقیر فرماید تا هرچه بیشتر به کلامش معرفت یافته و سپس اُنس گرفته و در نهایت عمل و قرب به درگاهش را مشمولمان گرداند.

در پایان از صاحب‌نظران و اندیشمندان این عرصه استدعا دارم که با ابراز نظریات و پیشنهادات خود در جهت رفع نقایص و پربار نمودن این اثر بر غنای آن بیافزایند.

«اَللّهُمَّ وَفِّقْنا لِما تُحِبُّ وَ تَرْضی»

اسدآباد همدان - مراد علی شمس

فصل اوّل شناخت و انس با قرآن

شناختی از قرآن

شناختی از قرآن

«قَد جَاءَکُمْ مِنَ اللّهِ نُورٌ وَ کِتابٌ مُبینٌ* یَهْدِی بِهِ اللّهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَهُ سُبُلَ السَّلامِ وَ یُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إلَی النُّورِ بِإِذْنِهِ وَ یَهْدِیهِم إِلَی صِراطٍ مُسْتَقیمٍ»⁽¹⁾

معرفت و شناخت صحیح قرآن و شؤون مختلف آن ابتداء در حوزه «علوم قرآنی» مطرح است و تا قرآن کاملاً شناخته نشود و ثابت نگردد که کلام الهی است، پی جور شدن و بهره‌گیری از محتوا و مفاهیم عالیه آن در حوزه «معارف قرآنی» به درستی ممکن نیست و موردی ندارد.

لازم به ذکر است که علوم قرآنی بحثی بیرونی و پیرامون قرآن است و به درون و محتوای قرآن از جنبه تفسیری کاری ندارد، امّا معارف قرآنی کاملاً با مطالب درونی قرآن و محتوای آن سروکار داشته و یک نوع تفسیر موضوعی به شمار می‌رود.

در علوم قرآنی مباحثی چون وحی و نزول قرآن، مدّت و ترتیب النزول، اسباب

النزول، جمع و تألیف قرآن، کاتبان وحی، یکسان کردن مصحف‌ها پیدایش قرائات و منشأ اختلاف در قرائت قرآن، حجّیت و عدم تحریف قرآن، مسأله نسخ در قرآن،

پیدایش متشابهات در قرآن، اعجاز قرآن و... مطرح می‌باشد.

به طوری که برخی چون بدرالدّین زرکشی تعداد این علوم را 47 علم، و جلال‌الدّین سیوطی 80 علم در کتابهای علوم قرآنی خویش به ثبت رسانده‌اند.

و در معارف قرآنی مباحثی از قبیل؛ توحید، معاد، احکام، تربیت، اخلاق، طهارت، صلوة، زکوة،... مطرح است.⁽¹⁾

تعریفی اصطلاحی از قرآن

قرآن، آن وحی نامه اعجازآمیز خداوند، به زبان عربی است که به طور اجمال (در شب قدر) و تفصیل (در محدوده 23 سال) بر محمّد بن عبدللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله لفظاً و معناً و اسلوباً⁽²⁾نازل شده و سینه به سینه (در قالب حفظ) و مکتوب در مصاحف⁽³⁾به طور متواتر به ما رسیده است.⁽⁴⁾

این کتاب هدایت و دستورالعمل وحیانی برای پاسخ احتیاجات طول زمان

تکلیف کافی است والّا پیامد نقصان وحی را دربردارد، چنانکه فرموده است:

«کِتابٌ اُحکِمَت ایاتُهُ ثُمَّ فُصِّلَت مِن لَدُن حَکیمٍ خَبیرٍ»⁽¹⁾

«(بگو: این) کتابی است که آیات آن استحکام یافته، سپس از جانب حکیمی آگاه،

مفصّل و جداسازی شده است».

و نیز فرموده:

«اِنّا اَنزَلنا اِلَیکَ الکتابَ بِالحَقِّ لِتَحکُمَ بَینَ النّاسِ بِما اَراکَ اللّهُ»⁽²⁾

«ما براستی این کتاب را به تمام حقّ (و حقانیت) بر تو نازل کردیم، تا میان مردم به (موجب) آنچه خدا به تو نشان داده داوری کنی»

که «ال» در حقّ و ناس شامل بیان تمامی حقایق برای تمامی مردم تا آخر زمان تکلیف است.

قرآن مفصّل - پس از محکم و اجمالی شب قدرش و حروف رمزی و تلگرافیش - دارای سه بعد دیگر است؛

1 - سوره حمد که فشرده‌ای از کلّ معارف قرآنی است.

2 - آیات محکمات که همگانی است.

3 - و آیات متشابهات که اختصاصی و قابل فهم برای ویژگان است، چه بر مبنای محکمات، و چه دقیق‌تر بر مبنای دقت و موشکافی درخور متشابهات.

تو خود حدیث مفصّل بخوان از این مجمل⁽³⁾

آن‌چه که انتظار است از پیوند و ارتباط صحیح با قرآن حاصل آید، شناخت واقعی و صحیح آن است که کاری بس عظیم است چنانکه علی علیه‌السلام در جامعیت و ارزش قرآن می‌فرماید:

«اِنَّ الْقُرْان ظاهِرُهُ اَنیقٌ و باطِنُهُ عَمیقٌ لا تَفْنی عَجائبُهُ وَ لا تَنقَضی غَرائبُهُ وَ لا تُکشَفُ الظُّلُماتُ اِلّا بِهِ؛ قرآن دارای ظاهری زیبا و شگفت‌انگیز و باطنی پرمایه و عمیق است،

نکات شگفت‌آور آن فانی نگردد و اسرار نهفته آن پایان نپذیرد هرگز تاریکی‌های جهل و نادانی جز به آن رفع نخواهد شد»⁽¹⁾.

عظمت این کتاب آسمانی همین بس که مکرّراً جنبه اعجاز و فوق بشری خود را صریحاً اعلام کرده، و ناباوران را به مبارزه و هماوردی خوانده است، و در آیات قرآن، گاه به کلّ قرآن⁽²⁾گاه به ده سوره⁽³⁾و گاه به یک سوره⁽⁴⁾تحدّی فرموده است و در نهایت به طور مطلق و تا ابد هماوردی با قرآن را غیرممکن دانسته است،⁽⁵⁾و گستره این تحدّی را همگانی و همیشگی در سراسر تاریخ اعلام فرموده است⁽⁶⁾اگرچه تا به حال ادّعاهایی در معارضه با قرآن ضبط گردیده لکن همگی ناکام بوده‌اند.⁽⁷⁾

از میان راه‌های مختلفی که برای شناخت این کتاب بزرگ فراروی بشر قرار دارد، نزدیک‌ترین و بهترین راه، بهره‌گیری از بیانات نورانی خود قرآن است و این سنّت نیکویی است که قرآن‌شناسان شیعه، به پیروی از امامان معصوم علیهم‌السلام دنبال کرده‌اند.⁽¹⁾

و از طرفی شناختی که قرآن به دست می‌دهد، اینگونه نیست که همگان شایستگی هدایت با قرآن را داشته باشند، چراکه ستمگران و فاسقان و دیگر منحرفان که از مسیر فطرت انسانی خارج شده باشند نه تنها آن‌ها مورد هدایت قرآن نیستند بلکه به وسیله

قرآن گمراه می‌شوند.

چنانکه خداوند می‌فرماید:

«وَ لا یَزیدُ الظّالمینَ اِلّا خَساراً»⁽²⁾«(قرآن) ستمگران را جز زیان نمی‌افزاید»

و نیز می‌فرماید:

«وَ ما یُضِلُّ بِهِ اِلّا الفاسقینَ»⁽³⁾«گمراه نمی‌کند خدا به وسیله قرآن مگر فاسق‌ها را». بنابراین گروه‌هایی به وسیله این کتاب آسمانی هدایت و گروه‌هایی گمراه می‌شوند؛ «یُضِلُّ بِهِ کَثیراً وَ یَهدی بِهِ کَثیراً»⁽⁴⁾

چنانکه برخی گفته‌اند:

با ریسمان قرآن (حبل‌اللّه) عده‌ای به درون چاه رفتند، در حالیکه ریسمان

ریسمان است هم می‌توان به وسیله آن بالا رفت و از چاه نجات یافت و هم می‌شود به وسیله آن پایین رفت، ریسمان گناهی ندارد.⁽¹⁾

و در یک جمع‌بندی باید گفت: قرآن وسیله هدایت همه مردم است «هُدًی لِلنَّاسِ»⁽²⁾

همانند خورشید بر همه می‌تابد، ولی تنها کسانی از آن بهره می‌جویند که فطرت پاک داشته و در برابر حقّ خاضع باشند؛ «هُدیً لِلمُتقینَ»⁽³⁾همچنان که نور خورشید، تنها از شیشه تمیز عبور می‌کند، نه از خشت و گِل. لذا فاسقان،⁽⁴⁾ظالمان،⁽⁵⁾

کافران،⁽⁶⁾دل مردگان،⁽⁷⁾مسرفان و تکذیب‌کنندگان⁽⁸⁾از هدایت قرآن بهره‌مند نمی‌شوند.⁽⁹⁾

با این که شناخت کامل قرآن جز برای خدا و رسول معظّمش صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و اهل بیت علیهم‌السلام میسر نیست.

با این حال، هم خود قرآن و هم حضرات معصومان علیهم‌السلام به مردم توصیه می‌فرمایند که در آیات قرآن تدبّر کنند؛

«کِتابٌ اَنزَلناهُ اِلَیکَ مُبارَکٌ لِیَدَّبَّروا ایاتِهِ»⁽¹⁾«کتاب، پربرکتی را بر تو نازل کردیم تا در آیات آن تدبّر کنند».

بلی، در دیدگاه روایات، علم و شناخت کامل قرآن نزد پیغمبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و ائمه اطهار علیهم‌السلام است چرا که آنان معلّم و مفسّر حقیقی قرآن هستند، با این حال می‌بینیم که این بزرگواران معصوم علیهم‌السلام خود تأکید دارند که به قرآن مراجعه کنید و می‌فرمایند:

«اگر در صحّت روایات منقول از ما شک کردید آن‌ها را با قرآن بسنجید».⁽²⁾

انس و ارتباط با قرآن و مراتب آن

پس از شناخت صحیح مقدماتی از قرآن که «الهی بودن» آن ثابت گردد و به جان و دل پذیرفته شود، آن‌گاه نوبت انس و محبت به قرآن فرا می‌رسد، چرا که حب ریشه در

معرفت و شناخت دارد، و شناخت نعمت‌های الهی از جمله قرآن کریم که سرآمد آنان است، دل را لبریز از محبت خدا می‌کند و انسان را به خضوع در برابر او و عبادت در پیشگاهش وامی‌دارد. و از طرفی جهل به موقعیت و مقام قرآن موجب می‌شود که انسان نتواند ارتباط صحیحی با قرآن برقرار سازد و با آن مأنوس شود از این رو ادامه ارتباط غلط، زدگی و تنفر را در پی خواهد داشت⁽³⁾.

در امر توجّه به قرآن کریم مراحلی است که سیره پیامبر گرامی صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نیز بر اساس آن تنظیم گردیده، یعنی خداوند هم دستور به عبادت لفظی (قرائت) داده است⁽⁴⁾و هم

سفارش به عبادت فکری (تدبّر در معانی) نموده است⁽¹⁾و هم رسیدن به عبادت قلبی (معتقد شدن به معارف قرآن)، و هم توصیه به عبادت جوارحی (عمل) کرده است، زیرا رابطه مستقیم بین مبدأ و معاد، قرآن کریم است که از مبدأ شروع و به معاد ختم می‌شود.⁽²⁾

برخی در بررسی‌های خود به این نتیجه رسیده‌اند که؛⁽³⁾شناخت نظامی که در روایات مربوط به انس با قرآن وجود دارد، به طوری که هرکس به فراخور حال خویش می‌تواند از این منبع فیض الهی بهره گیرد، این نظام طولی از نگهداری قرآن در منزل شروع می‌شود و تا بالاترین مرتبه آن، یعنی عمل به قرآن، ادامه می‌یابد. البته مرتبه بالاتری هم وجود دارد که در این تقسیم‌بندی نمی‌گنجد.

سخنی از واژه «اُنس»

سخنی از واژه «اُنس»

«انس» در لغت، معنایی مقابل «وحشت» دارد.⁽¹⁾و اُنس انسان به چیزی بدین معناست که از آن، هیچ وحشت و اضطرابی ندارد و همراه با آن به آرامش می‌رسد. انسان کمال‌طلب، فقط به امور مادّی بسنده نمی‌کند و به سوی هدفهای والاتری گام برمی‌دارد. لذا وحشت و تنهایی خود را در پناه امور معنوی زائل می‌کند. در روایات به انس با علم و معرفت به قرآن و ذکر خدا سفارش شده است که به چند نمونه آن اشاره می‌کنیم.

امام علی علیه‌السلام می‌فرماید:

«مَن انَسَ بِتَلاوَةِ الْقُرْان لَم تُوحِشهُ مُفارَقَةُ الإِخْوانِ؛ هرکس به خواندن قرآن انس گیرد جدایی دوستان به وحشتش نیفکند».⁽²⁾

امام سجاد علیه‌السلام قرآن را بهترین انیس تنهایی خود دانسته و می‌فرماید:

«لَو ماتَ مَن بَینَ المَشرِقِ و المَغربِ لَما استَوحَشتُ بَعدَ اَن یَکُونَ الْقُرْانُ مَعیِ؛ یعنی اگر همه مردم از شرق تا غرب عالم بمیرند، من از تنهایی هراسی ندارم زمانی که قرآن با من باشد».⁽³⁾

و امام صادق علیه‌السلام نیز در این باره فرموده است:

«به دنبال مونسی بودم که در پناه آن آرامش پیدا کنم، آن را قرائت قرآن یافتم».⁽⁴⁾

مراتب اُنس و ارتباط با قرآن در بررسی روایات

مراتب اُنس و ارتباط با قرآن در بررسی روایات

چنانکه اشاره شد مجموع روایات مربوط به قرآن بیانگر این است که برای ارتباط با قرآن مراحل و مراتبی است به طوری که در تعدادی از این روایات به قرائت قرآن سفارش و تأکید شده تا جایی که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرموده است:

«اگر کسی قرآن را اشتباه هم بخواند و نتواند آن را تصحیح کند، فرشته‌ای مأمور می‌شود تا به صورت صحیح آن را بالا ببرد».⁽¹⁾

و یا در دسته‌ای از روایات برای شنیدن قرآن ثواب قائل شده‌اند.⁽²⁾و نیز نگاه کردن به قرآن عبادت محسوب شده است.⁽³⁾

در مقابل روایت فراوانی وجود دارد که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و ائمه علیهم‌السلام فرموده‌اند در قرائت بدون تدبّر و اندیشه خیری نیست.⁽⁴⁾و یا در روایاتی تنها برای عمل به قرآن، ارزش قائل شده‌اند.⁽⁵⁾

برخی در رفع این تعارض‌ها گفته‌اند: هر دسته از روایات شامل گروهی از مخاطبان است.

عده‌ای فقط می‌توانند قرآن را نگهداری کنند و حتّی از قرائت آن هم معذورند. گروهی فقط می‌توانند آیات آن را به تماشا بنشینند. گروهی در آن تدبّر می‌کنند.

گروهی نیز عمل می‌نمایند؛ و آنکه بتواند همه مراتب را داشته باشد، «طوبی له و حُسنُ

مآب»⁽¹⁾

و نیز افزوده‌اند: این تقسیم بندی، مؤیّد هم دارد. در روایتی از امام صادق و امام حسین علیهماالسلام نقل شده است:

«کتاب اللّه علی اربعة: العبارة للعوام، الاشارة للخواص، اللطائف للأولیاء، و الحقائق لِلأنبیاء»⁽²⁾یعنی نصیب عده‌ای از قرآن، عبارات و ظاهر آن است و عده‌ای ظاهر را اشاره به معنای خاصّی می‌دانند. اولیای الهی به لطائفی از آیات الهی پی می‌برند و انبیاء با توجّه به بطون آیات الهی⁽³⁾و مراتب درک به حقایقی می‌رسند که دیگران از رسیدن به آن عاجز هستند.

ضمناً امامان شیعه علیهم‌السلام نیز به حقیقت قرآن پی برده‌اند و به آنچه از فهم مردم عادی دور بوده است، آگاه بوده‌اند. و این تعداد بسیار اندک که به مقامی فراتر از عمل رسیده‌اند که دیگران از آن عاجزند همان «راسخین فی العلم» هستند و عبارتند از پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و امامان معصوم علیهم‌السلام و بعضی از علماء، اینان عالم به بطون قرآن هستند.

البته در رأس آن‌ها پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله است چراکه حقیقت قرآن بر قلب مبارک ایشان نازل گردیده است.

«نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الأَمین* عَلی قَلبِکَ لِتَکُونَ مِنَ الْمُنذَرینَ»⁽¹⁾

امام خمینی رحمه‌اللّه در مورد فهم پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله از قرآن می‌فرماید:

قرآن یک نعمتی است که همه از آن استفاده می‌کنند؛ امّا استفاده‌ای که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله از

قرآن می‌کرده است، غیر استفاده‌ای است که دیگران می‌کردند:

«انّما یعرف القران من خوطب به». دیگران نمی‌دانند. ماها یک ذرّه‌ای از چیزی، یک خیالاتی پیش خودمان داریم. آنکه قرآن بر او نازل شده می‌داند چیست، چه مقصد در این نزول است و محتوا چیست و غایت این کار چیست او می‌داند⁽²⁾...⁽³⁾

بله، از آنجایی که قرآن، پیام روشن‌گر خداوند است برای همه مردم⁽⁴⁾نیز خطاب‌های عام قرآن کریم که مواردی از آن همه افراد را دربرمی‌گیرد⁽⁵⁾و برخی شامل همه مکلّفین است⁽⁶⁾و یا خطاب خاص بوده لکن مراد از آن عموم مسلمانان است.⁽⁷⁾

ضمنا جهت اطلاع از بقیه موارد خطابهای قرآن کریم از قبیل؛ خطاب تکوین، خطاب جمادات، خطاب تهییج، و... که آن را برخی سی وجه برشمرده‌اند رجوع کنید به دانشنامه قرآن (خرمشاهی)؛ 1/990 و 991.

را با قرآن قطع نماید⁽¹⁾البته نماز حکمی الزامی دارد، امّا در قرآن، الزام و وجوبی در کار نیست.

(مگر در حدّ ضروری نماز یعنی خواندن سوره حمد و سوره‌ای دیگر با شرایطی که در رساله‌های عملیه بیان شده است).⁽²⁾

برخی بطور مسلّم آن را مستحب دانسته‌اند و برخی احتمال وجوب داده‌اند، چراکه تلاوت قرآن موجب آگاهی بر دلائل توحید، و ارسال رسل، و اعجاز این کتاب آسمانی، و فراگیری سایر واجبات دین می‌گردد بنابراین تلاوت قرآن مقدمه واجب است و واجب می‌باشد.

ولی باید توجّه داشت که در این صورت لازم نیست قرآن را شبانه بخوانند، و یا در اثناء نماز شب، بلکه بر هر مکلّفی واجب است که به مقدار لازم برای تعلیم و تربیت و آگاهی بر اصول و فروع اسلام و هم‌چنین حفظ قرآن و رساندن آن به نسلهای آینده تلاوت کند بدون این که وقت و زمان خاصی در آن مطرح باشد

ولی حق این است که ظاهر امر در جمله «فاقرءُوا...» وجوب است (چنانکه در اصول فقه بیان شده) مگر این که گفته شود این «امر» به قرینه «اجماع فقهاء بر عدم وجوب» یک امر استحبابی است، و نتیجه این می‌شود که در آغاز اسلام به خاطر وجود شرایطی این تلاوت و عبادت شبانه واجب بوده، و بعد هم از نظر مقدار و هم از نظر حکم تخفیف داده شده است، ولی به هر حال وجوب نماز شب بر پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌و‌آله تا آخر عمر ثابت مانده (به قرینه سایر آیات قرآن و روایت).

در روایتی از امام باقر علیه‌السلام نیز می‌خوانیم: حکم مربوط به دو ثلث از شب، یا نیمی از آن، و یا ثلث آن، منسوخ شده، و به جای آن «فاقرَءُوا ما تیسّرَ مِن الْقُرْان» قرار گرفته است. (تفسیر نورالثقلین، 5/451) [تفسیرنمونه؛ 25/195 و 196(بااندکی تصرف)]

و برخی در راهیابی به مراتب بالاتر انس و ارتباط با قرآن چنین گفته‌اند: انس و

ارتباط با قرآن از مرتبه پایین آغاز می‌شود و تا مراتب بالا ادامه می‌یابد. البته این گونه نیست که با ورود به مرتبه‌ای ضرورتاً مراتب بعدی نیز به دست آید، بلکه توفیق صعود به مراتب بالاتر در گرو تلاش، جدّیت و فراهم آوردن شرایط لازم است.

ممکن است بی‌توجهی، غفلت، بی‌برنامگی و یا موانع دیگر، انسان را همواره در مرتبه پایین از انس با قرآن متوقف سازند و از این سو شاید توجّه، برنامه‌ریزی، تلاش و جدّیت نیز انسان مؤمن را به عالی‌ترین مراتب انس با قرآن برساند.⁽¹⁾

و از طرفی با کمال تأسف افرادی هم هستند که در هیچ یک از مراتب انس و ارتباط با قرآن قرار نمی‌گیرند.

بنابراین میزان انس و سطح ارتباط با قرآن بر مبنای ایمان و اعتقاد به آن، توان و استعداد، برنامه‌ریزی و تلاش، در ابعاد گوناگون زندگی متفاوت است.

از تهیه و نگهداری قرآن در منازل تا عمل به آن

اشارة

مراتب اُنس و ارتباط با قرآن از پایین‌ترین سطح تا عالی‌ترین سطح عبارتند از:

الف - تهیه و نگهداری قرآن در منزل.

ب - نظر و استماع به قرآن.

ج - تلاوت (و یا قرائت) قرآن.

د - درک معانی و مفاهیم قرآن.

ه- - عمل به قرآن و تمسّک به آن.

برای هریک از مراتب مذکور توصیه‌هایی از قرآن و یا روایات ذیلاً اشاره می‌گردد.

الف - تهیه و نگهداری قرآن در منزل

الف - تهیه و نگهداری قرآن در منزل

در آموزه‌های دینی ما در ارتباط با قرآن به حداقل آن یعنی صرف نگهداری قرآن در خانه، که بیش از آن برای فرد امکان‌پذیر نباشد مورد توجّه قرار گرفته، و ثمره آن در گفتار امام صادق علیه‌السلام دفع شیاطین از آن خانه دانسته شده است چنانکه فرموده است:

«اِنَّهُ لَیُعجِبُنی اَن یَکونَ فی البَیتِ مُصحَفٌ یَطرُدُ اللّهُ عَزَّوَجَلَّ بِهِ الشَّیاطینَ؛ من خوش دارم که در خانه قرآنی باشد که خدای عزوجل بدان شیاطین را دور می‌کند.»⁽¹⁾

و برخی دلایلی بر این منظور بیان داشته‌اند که خلاصه آن عبارتند از:

مردم مرسوم بوده است.توصیه به نگهداری قرآن در منازل که در روایت ما وجود دارد، شاید یک علتش این باشد که مردم از آن خرافات دست بردارند و به جای آن‌ها به کلام الهی تبرّک جویند.

قرآن بوده است تا نسخه‌های قرآن، متعدد باشد و از بین نرود.⁽¹⁾

ب - نظر و استماع به قرآن

ب - نظر و استماع به قرآن

نگاه کردن و گوش فرا دادن نیز نوعی و مرتبه‌ای از انس و ارتباط با قرآن به شمار می‌آیند و جایگاه خاصّ خود را دارند، چراکه در این ارتباط تمام دستگاه‌های ادراکی انسان بهره‌مند می‌شوند و هریک به رزق خاص خود می‌رسند؛ از این رو، نظر کردن به قرآن و آیاتش نوعی عبادت شمرده شده است.⁽²⁾و در روایات به این مطلب اشاره شده است از جمله؛ ابوذر از رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نقل می‌کند که فرمود:

«و النَّظر فی الصَّحیفَةِ (یعنی صَحیفَةَ الْقُرْان) عِبادَةٌ ؛ نگاه کردن به قرآن عبادت است».⁽³⁾

و در روایتی از امام باقر علیه‌السلام رسیده که حتی نگاه کردن به قرآن بدون این که قرائت شود عبادت است؛

«والنَّظَرُ اِلی المُصحَفِ مِن غَیر قِراءَةٍ عِبادَةٌ».⁽⁴⁾

و امّا استماع قرآن که قبل از مرتبه قرائت است چنان چه کسی به هر دلیل از قرائت قرآن ناتوان باشد می‌تواند به آن گوش فرا دهد و بهره‌مند گردد؛ از امام سجّاد و امام صادق علیه‌السلام روایت شده است که:

«مَنِ استَمَعَ حَرفاً مِن کِتابِ اللّهِ عَزَّوَجَلَّ مِن غَیرِ قِراءَةٍ کَتَبَ اللّهُ لَهُ حَسَنَةً وَ مَحا عَنهُ سَیِّئَةً وَ رَفَعَ لَهُ دَرَجَةً؛ هرکس حرفی از قرآن را فقط گوش کند و تلاوت هم نکند، خداوند برایش حسنه می‌نویسد و گناهی از او محو نموده، درجه‌اش را بالا می‌برد».⁽¹⁾

البته تقدم و تأخر رتبه استماع و قرائت را در روایتی که از پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله رسیده است می‌توان ملاحظه نمود که فرموده‌اند:

«مَنِ استَمَعَ اِلی ایَةٍ مِن کِتابِ اللّهِ تَعالی کَتَبَ لَهُ حَسَنَةً مُضاعَفَةً وَ مَن تَلاها کانَت لَهُ نُوراً یَومَ القیامَةِ؛⁽²⁾یعنی هرکس به آیه‌ای از کتاب خدا گوش فرا دهد، خداوند برای او حسنه مضاعف می‌نویسد و هرکس آن را تلاوت کند، (آیات آن) همچون نوری در قیامت برایش جلوه خواهد کرد».⁽³⁾

خداوند گوش فرا دادن به قرآن را همراه سکوت به هنگام تلاوت آیات خود موجب نزول لطف و رحمتش می‌داند:

«وَ اِذا قُرِئَ الْقُرْان فَاستَمِعوا لَهُ وَ أَنصِتُوا لَعَلَّکُم تُرحَمُونَ»⁽⁴⁾

«و چون قرآن خوانده شود، به آن گوشِ (جان) بسپارید و خاموش باشید تا مشمول رحمت شوید.»

لازم به ذکراست که «نظر» نگریستن و نگاه آمیخته با توجّه و تأمّل و اندیشه است.

«استماع»⁽⁵⁾به معنی «گوش فرا دادن به همراه میل قلبی» است که در مقابل «اصغاء» قرار دارد که «میل کردن به واسطه گوش فرا دادن» می‌باشد؛ امّا «سماع» به معنی مطلق شنیدن است بدون آنکه در آن «میل قلبی و توجه باطنی» مدّنظر باشد.

«اَنصات» به معنی «سکوت به جهت اِستماع» می‌باشد.

«انصات» به قرینه همراهی با «استماع» در آیه شریفه نظر به سکوت ظاهری و باطنی (تمرکز فکر) هر دو دارد با وجود امر به «استماع» که میل قلبی و توجّه باطنی به همراه سکوت ظاهری را می‌رساند امر به «انصات» کمال این معنی را می‌رساند: «گوش فرا دادن به همراه سکوت ظاهری و تمرکز بخشیدن به فکر، جهت دریافت عمیق پیام قرآن».⁽¹⁾

حکم فقهی استماع و انصات در تلاوت: تلاوت قرآن به اندازه‌ای محترم و دارای اهمیّت است که استماع و انصات نسبت به آن یا واجب است یا مستحب، چنانکه برخی از فقیهان امامیه فتوا داده‌اند که مستفاد دو امر «استمعوا» و «انصتوا» در آیه مذکور وجوب است.⁽²⁾

ج - تلاوت (قرائت)قرآن

ج - تلاوت (قرائت)(5) قرآن

خواندن قرآن نوعی ذکر زبانی است در آیات متعددی به آن تصریح شده و خواننده آن مشمول اجر و فضل الهی قرار گرفته است⁽³⁾و خود مرتبه‌ای از انس و ارتباط با قرآن بعد از نگهداری، نگاه‌کردن و گوش فرا دادن به قرآن به شمار می‌آید. به طوری که کسانی که توانایی قرائت قرآن را دارند نباید آن را در خانه معطّل

بگذارند.⁽¹⁾

اجمالاً این بحث را در سه محور «تأکید بر تلاوت و قرائت»، «آداب تلاوت» و «آثار تلاوت» ذیلاً اشاراتی خواهیم داشت.

تأکید بر تلاوت و قرائت

تأکید بر تلاوت و قرائت

تلاوت قرآن کریم همواره مورد سفارش بزرگان دین بوده است.

به عنوان نمونه پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله که سرآمد آنان است و اصلاً قرآن در آغاز بر او نازل شده و سپس بر امّت جاری و ساری گشته در وصیت خویش به حضرت علی علیه‌السلام می‌فرماید:

«یا علیّ... عَلَیک بِتِلاوةِ الْقُرْان عَلی کُلِّ حالٍ؛⁽²⁾ای علی... بر تو باد که در هرحال به تلاوت قرآن بپردازی». و روایات بی شمار دیگر.

و نیز پیامبر گرامی اسلام صلی‌الله‌علیه‌و‌آله کثرت تلاوت قرآن در منزل را گوشزد فرموده است.⁽³⁾

و از امام صادق علیه‌السلام روایت شده است که فرمود:

«القُرْانُ عَهدُ اللّهِ اِلی خَلقِهِ فَقَد یَنبَغی لِلمَرءِ المُسلِمِ اَن یَنظرَ فی عَهدِهِ وَ اَن یَقرَأَ مِنهُ فی کُلِّ یَومٍ خَمسینَ ایَةً؛⁽⁴⁾قرآن میثاقی است بین خالق و مخلوق و شایسته است یک مسلمان هر روز به عهدنامه نظر کند و (حداقل) پنجاه آیه از آن را بخواند».

آیات شریفه‌ای نیز تأکید بر تلاوت قرآن دارند که به سه نمونه از آن اشاره می‌شود:

«فَاقْرَءُوا مَا تَیَسَّرَ مِنَ الْقُرْانِ»⁽¹⁾«هرچه از قرآن میسّر است (شد) بخوانید».

«اُتْلُ مَا أُوحِیَ إِلَیْکَ مِنَ الْکِتَابِ»⁽²⁾«آن‌چه از کتاب (قرآن) به سوی تو وحی شده بخوان».

«وَ رَتِّلِ الْقُرْانَ تَرْتیلا»⁽³⁾«و قرآن را شمرده و با تأمّل بخوان».

ناگفته نماند که منظور از خواندن قرآن در صدر اسلام که از آن به واژه‌هایی چون «قرائت»، «تلاوت» و «ترتیل» تعبیر و یاد شده اگرچه معنای متفاوتی دارند، لکن اجمالاً عبارت از «تلفظ صحیح و زیبای کلمات قرآنی همراه با معنای آن»⁽⁴⁾بوده است.

و از طرفی چنانکه اشاره شد اگر معنای بعضی از آیات و سوره‌ها برای کسی روشن نبود نباید بگوید که خواندن بدون درک معنا چه اثری دارد. چون قرآن کلام عادی نیست که اگر کسی معنایش را نداند خواندنش بی ثمر باشد، بلکه نوری الهی است که خواندن آن به تنهایی نیز عبادت است، گرچه خواننده به معنایش آگاهی

نداسته باشد، ولی باید کوشید که از رهنمود خود قرآن در لزوم تدبّر در معنا نیز بهره برد.⁽⁵⁾

آداب تلاوت

اشارة

برای تلاوت قرآن از سه ناحیه آیات، روایات و دیدگاه علماء دین، آدابی فراوان ذکر شده و در کتب علوم قرآنی از آن‌ها یاد گردیده است که این آداب ذیل دو عنوان «آداب ظاهری» و «آداب باطنی» قابل جمع هستند.

آداب ظاهری قرائت قرآن

1. طهارت

طهارت، شرط تلاوت و تدبّر راستین قرآن می‌باشد که بدون آن انس و رفاقت با قرآن نیز حاصل نخواهد شد، و طهارت ظاهر و باطن عبارتند از؛ نظافت بدن، لباس، دهان (مسیر و راههای قرآن)،⁽¹⁾طهارت شرعی (غسل، وضو و در صورت فقدان آب، تیمّم)، طهارت فکر و نیّت به سوی گناه، طهارت از آلودگی‌های چشم، زبان، دست، قدم و...

و از آن جا که قرآن، مطهّر است «صُحُفًا مُطَهَرَةً»⁽²⁾و تنها پاکیزگان و پاکان و مقرّبان درگاه الهی می‌توانند آن را مسّ کنند، «لا یَمَسُّهُ إِلّا الْمُطَهَّرونَ»⁽³⁾لذا افراد آلوده به

شرک و کفر و نفاق وعناد حقایق بلند قرآن را درک نمی‌کنند.⁽⁴⁾

2. استقبال قبله

روح عبادات در اسلام، توجّه وجودی عابد به سوی خدا می‌باشد.⁽¹⁾

اللّه غایت فعالیّت هر موجودی است؛ از آن جا که انسان در کارهایش خواه ناخواه رو به جهتی از جهات جغرافیایی دارد، برای انطباق جهت ظاهری عمل با جهت قلبی‌اش و وحدت بخشی ظاهر و باطن وجود انسان، خانه کعبه، سمبل توجّهات مسلمین به سوی خدا قرار داده شده است.⁽²⁾

و دیگر آنکه مگر نه این است عبادتی با عظمت، چون اقامه و گزاردن نماز در شرع مقدّس به سوی قبله فرمان داده شده است که جز آن سو باطل است. آنگاه در این رکن دین، اساس القران و یا فاتحة‌الکتاب یعنی سوره حمد وجوباً و سوره مجاز دیگری اختیاراً نیز به سوی قبله تلاوت می‌شود بنابراین اولویّت (و یا استحباب) تلاوت قرآن به سوی قبله در غیر نماز نیز نمایان است.

از لحاظ فقهی رعایت قبله در حال «تلاوت قرآن»، «سجده تلاوت»، «دعا» و «ذکر» و... مستحب شمرده شده است.⁽³⁾

3. درود و صلوات بر آورنده وحی

جهت قدردانی و تکریم از آورنده وحی (قرآن) آن حلقه اتّصال بین خالق و

مخلوق یعنی حضرت محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله قبل از شروع تلاوت باید یادی کرد و درودهایی

خالصانه را همنوا با حق تعالی و فرشتگان و مؤمنان بر او و اهل بیتش نثار کرد و به تأکید حضرتش ذکر شریف «اللّهمّ صَلِّ عَلی محمَّدٍ و الِ محمَّدٍ» را به صدای بلند اظهار نمود⁽¹⁾و همچنین صلواتی دیگر در پایان تلاوت، تا این «عبادت» (تلاوت قرآن) بین دو صلوات که به آن توصیه شده است ان‌شاءاللّه مقبول گردد.⁽²⁾

ذکر «صلوات» درهم کوبنده گناهان، و کلید استجابت دعا و سبب سنگین شدن میزان مؤمن در قیامت می‌شود.⁽³⁾

از دیدگاه فقهای عظام صلوات بر پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و آل او، از اذکار بسیار بافضیلت و پرثواب است و در هر حالی که از او یاد شود از مستحبات مؤکد است.⁽⁴⁾

4. دعای افتتاح تلاوت

پیش از گشودن قرآن، یکی از دعاهایی که از معصومین علیهم‌السلام رسیده و در ابتدای اکثر قرآن‌ها آورده شده خوانده شود و همین طور دعای ختم قرائت که در پایان قرآن‌ها درج گردیده پس از «تصدیق» خوانده شود.

5. افتتاح به «استعاذه» و «تسمیه»

استعاذه

استعاذه

یکی دیگر از آداب و شرایط تلاوت راستین قرآن، پناهندگی به خداوند متعال است از شرّ شیطان، که قرآن بر آن تصریح و تأکید دارد و می‌فرماید:

«فَاِدا قَرأتَ الْقُرْانَ فَاستَعِذ بِاللّهِ مِنَ الشَّیطانِ الرّجیم»⁽¹⁾

«پس هرگاه که قرآن می‌خوانی از شرّ شیطان طرد شده به خداوند پناه بر».

البته پناهنده شدن به خدا اختصاص به تلاوت قرآن ندارد، بلکه مسأله‌ای فراگیر است که همه حوزه‌های زندگی را دربرمی‌گیرد.

بنابراین به هنگام آغاز تلاوت به دستور الهی باید عمل نموده و زبان به «استعاذه» گشود و گفت: «اَعوذُ بِاللّهِ مِنَ الشَّیطانِ الرَّجیم».

البته باید توجّه داشت پناهندگی تنها لفظی و آن هم بدون معنی نیست که پناه به خدا از این‌گونه پناه بردن، بلکه در اصل پناه معرفتی و عملی است زیرا گرچه قرآن مزید بر معرفت و عمل است لکن دخالت شیطان از آن می‌کاهد، و یا آنرا ناچیز می‌سازد باید پس از بکار گرفتن کل نیروهای ایمانی برای دفع شیاطین به خدا پناه برد که هرگز نور قرآن را به ظلمت تبدیل نکند و یا قاری قرآن را در الفاظ و قرائت متوقف نسازد بلکه همواره در دریافت معنا و عقیده و عمل به آن کوشا باشد و پناه واقعی داشته باشد و چه بهتر که با کوشش لفظی استعاذه نیز باشد که زبان خود بیانگر واقعیت است ولی استعاذه لفظی در برابر استعاذه معنوی واجب نیست.⁽²⁾

تسمیه (بسمله)

تسمیه (بسمله)

گفتن ذکر «بِسمِ اللّه الرَّحمن الرَّحیم» پس از استعاذه نیز از آداب قرائت بوده و

خود اختصاصاً شرایطی دارد از جمله این که در ابتداء تمام سوَر جز سوره برائت، قرائت می‌شود، امّا این که در شروع قرائت از میان سوره خوانده شود یا نه، آن را به معنا و مفهوم کلمه و یا جمله آغازین قرائت دانسته‌اند و چگونگی قطع و وصل آن با استعاذه و ابتداء سوره در جای خود ان شاء اللّه بیان خواهد شد.

رابطه استعاذه و تسمیه

رابطه استعاذه و تسمیه

«استعاذه» فرار از چنگ شیاطین و آثارشان و پناهنده شدن به خدا می‌باشد که نقش زدودن آلودگیها و ایجاد زمینه مناسب برای کسب ارزشها را بر عهده دارد (تخلیه).

«بسم اللّه...» شروع حرکت در حوزه ملکوت الهی می‌باشد که پس از مرحله استعاذه محقق می‌شود و انسان در دریای انوار الهی با عنایت و یاری خدا به سیر و سلوک پرداخته نفس را تزکیه و تطهیر می‌نماید (تحلیه).

بنابراین «استعاذه» نقش تخریبی در بنیادهای شیطانی در فکر و دل انسان؛ و «بسم اللّه...» نقش سازندگی در نفس و اعمال و کسب ایمان، تقوی، صبر و احسان و... دارد.

در این ارتباط امام صادق علیه‌السلام چنین می‌فرماید:

«أَغلِقُوا أَبوابَ المَعصِیَةِ بِالإستِعاذَةِ وَ افْتَحُوا أَبوابَ الرَّحمَةِ بِالتَّسمِیَةِ؛⁽¹⁾درهای معصیت را با استعاذه ببندید و درهای طاعت را با تسمیه بگشایید».⁽²⁾

سبب مقدم داشتن «استعاذه» بر «تسمیه»

سبب مقدم داشتن «استعاذه» بر «تسمیه»

سبب همان «تخلیه»⁽¹⁾قبل از «تحلیه» است چرا که طبیب دلها نیز مانند پزشک

ابدان بدواً شروع به معالجه و پاک کردن دل از عقاید منحرف می‌کند و سپس در مقام تقویت و آماده کردن قلوب به طاعت برمی‌آید پس کسی که اراده تلاوت قرآن کریم و وارد شدن در مناجات با حبیب خود دارد نیازمند به پاکیزه نمودن زبان و دل خویش است زیرا زبان گاهی به سبب اشتغال لغویات و کلام غیر مفید آلودگی پیدا می‌کند و برای آماده شدن به خواندن کلام حق باید در مقام تطهیر آن برآمد و «استعاذه» نمود.⁽²⁾

6. رعایت ترتیل در قرائت

قرائت به «ترتیل» در قرآن کریم تصریح شده است و فرموده است:

«وَ رَتِّلِ الْقُرْانَ تَرْتیلاً»⁽³⁾

«قرآن را منظم، مرتب، با تأنی و شمرده همراه با تدبّر در معانی بخوان».

در تفسیر «ترتیل» روایاتی از معصومین علیهم‌السلام نقل شده که هر کدام به یکی از ابعاد وسیع آن اشاره می‌کند و روایات ناظر بر این قسمت همگی گواه بر این حقیقتند که نباید آیات قرآن را به عنوان الفاظی خالی از محتوا و پیام تلاوت کرد، بلکه باید به تمام اموری که تأثیر آن را در خواننده و شنونده عمیق می‌سازد توجّه داشت و فراموش

نکرد که این پیام الهی است، و هدف تحقق بخشیدن به محتوای آن است.⁽¹⁾

7. مراعات به جواب (اداء حقوق آیات)

مراعات به جواب بر دو نوع است:

الف - فعلی؛

فعلی آن است که به تلاوت آیه سجده، سجده نماید.

ب - قولی؛

قولی آن است که مثلاً آیه شریفه «یا ایّها الذینَ امَنوا» تلاوت شد بگوید: لبیک، و یا به آیه عذاب که می‌رسد استعاذه کند، و به آیه مغفرت و رحمت که می‌رسد از خدا طلب مغفرت و رحمت کند و...⁽²⁾

8. بلند خواندن قرآن آمیخته با تحسین و تزیین و تحزین قرائت

جهت استماع نفس خود.

جهت اِسماع غیر خود، که دو وجه است:

بنابراین در بلند و یا آهسته قرائت کردن قرآن باید طبق وظیفه عمل شود، چرا که

اصل «نیّت» قاری است و بر این مبنا جزا داده شود.⁽¹⁾

و از طرفی قرائت به صوت و لحن عربی و حَسَن که توصیه پیامبر گرامی

اسلام صلی‌الله‌علیه‌و‌آله است نباید فراموش گردد. اختصاراً به نمونه‌هایی از آن اشاره می‌کنیم.

«حَسِنُوا الْقُرْان بِاَصواتِکُم فَاِنَّ الصَّوتَ الحَسَنَ یَزیدُ القُرْانَ حُسناً؛⁽²⁾قرآن را با صدایتان زینت دهید؛ زیرا صدای خوب به قرآن زیبایی می‌بخشد».

«اِقْرَأُوا القُرْانَ بِاَلحانِ العَرَبِ و اَصواتِها، و اِیّاکُم و لُحُونَ اَهلِ الفِسقِ وَ اَهلَ الکَبائرِ⁽³⁾قرآن را با لحن‌ها و آوازهای عرب بخوانید و از لحن بدکاران و اهل گناهان کبیره دوری کنید».

«لِکُلِّ شَی‌ءٍ حِلیَةٌ وَ حِلیَةُ القُرْانِ الصَّوتُ الحَسَنُ؛⁽⁴⁾برای هر چیزی زیور و زینتی است و زیور قرآن آواز خوش است».

و امام صادق علیه‌السلام در مورد قرائت با صوت حزین چنین فرموده‌اند:

«اِنَّ القُرْانَ نَزَلَ بِالحُزنِ فَاقْرَؤُوُهُ بِالحُزنِ؛⁽⁵⁾قرآن متلبّس به حزن نازل گشته است پس آن را با صوت حزین بخوانید».

«اِقْرَءُوا الْقُرْان وَ ابْکوا فَاِن لَم تَبکُوا فَتَباکُوا، لَیسَ مِنّا مَن لَم یَتَغَنَّ بِالْقُرْانِ؛⁽⁶⁾قرآن را بخوانید و بگریید پس اگر گریان نمی‌شوید پس خود را به (حالت) گریه زنید چرا که از ما نیست هر که قرآن را با موسیقی خاصش نخواند».

این حدیث نبوی به خوبی فضا و مجرای تغنّی قرآن را می‌نمایاند فضایی که مملو از عرفان به خدا، دردمندی، حس مسؤولیت و عشق و ایمان می‌باشد...⁽¹⁾

9. تصدیق پایان قرائت

پس از فراغت از قرائت هر سوره بگوید:

«صَدَقَ اللّهُ العَلیُّ العَظیمُ وَ بَلَّغَ رَسُولُهُ الکَریمُ اَللّهُمَّ انفَعنا بِهِ وَ بارِکْ لَنا فیهِ وَ الحَمدُلَلّهِ رَبِّ العالَمینَ».⁽²⁾

و برای ختم قرآن (یعنی خواندن تمامی قرآن) دعاهایی نیز از معصومین علیهم‌السلام وارد شده است و در اینجا به مختصرترین آن‌ها اکتفا می‌کنیم:

«اَللّهمَّ اشرَح بالقُرْانِ صَدری وَ استَعمِل بالْقُرْانِ بَدَنی وَ نَوِّر بِالْقُرْانِ بَصَری وَ اَطلِق بِالْقُرْانِ لِسانی و أَعِنّی عَلَیهِ ما اَبقَیتَنی فَاِنَّهُ لا حَولَ وَ لا قُوَّةَ اِلّا بِکَ».⁽³⁾

آداب ظاهری دیگری از قبیل قرائت از روی مصحف، سخن نگفتن در حین قرائت، ترک و خودداری از خوردن و ... رعایت ادب در محضر قرآن و بسیارند، که برخی را قبلاً اشاره داشتیم و این بحث را در اینجا به پایان می‌بریم و سپس به «آداب باطنی» نسبت به قرآن می‌پردازیم.

آداب باطنی قرائت قرآن

1. فهم اصل کلام و پی بردن به عظمت کلام الهی

قاری قرآن وقتی بر مسند تلاوت نشست باید در کلام الهی تأمل نماید و بداند که قرآن کلام با عظمت الهی است که از عرش عزّت و جلال نزول یافته و به شکل الفاظ و اصوات که از صفات بشری است درآمده تا به مرتبه افهام خلق برسد و آنان را از

سرگردانی و ضلالت به سرمنزل سعادت دنیایی و جاودانی اخروی هدایت نماید و داروی شفابخشی است که دردهای نهانی و آشکار شنوندگان را شفا بخشد.

2. توجّه و درک عظمت متکلّم

قاری باید بداند، کلام باعظمتی که با آن مواجه است و به زبان عربی جاری می‌کند گوینده‌اش «اللّه عظیم» است که آفریدگار و پروردگار جهانیان است که ذات مقدّسش جامع جمیع کمالات و صفات کمال و حکیم علی الاطلاق و عالم به جمیع سرائر و ضمائر و قادر بر هر چیز و سمیع و بصیر و مدرک و لطیف و خبیر است و منزّه از همه عیوب و نواقص و مبرّا از احتیاج است.

و بداند که این سخن بشر نیست بلکه سخن خالق بشر است چرا که تعظیم کلام، بیانگر تعظیم متکلّم است.

3. رعایت امر و نهی الهی

قاری قرآن تا اوامر و نواهی الهی را پایبند نباشد، نور فیض کلام از روزنه سینه به خانه دل او در نتابد.

4. توجّه به طهارت باطن

از طهارت ظاهر به طهارت باطن التفات نمودن، به این معنی که بداند چنان چه ظاهر قرآن را بدون طهارت نمی‌توان مسّ نمود، همین گونه هم تا زبان انسان از سخنان زشت و ناروا پاک نگردد و دل انسان از اخلاق ناپسند و صفات نکوهیده پیراسته نشود حقیقت کلام حق را درنیابد و لذّت شیرینی آن را درک ننماید.

5. حضور قلب و ترک حدیث نفس

حضور قلب و ترک حدیث نفس و خواطر، روح هر عبادتی است از جمله تلاوت قرآن کریم قاری کلام حقّ باید قلب و دل را از وساوس نفسانی و شیطانی بزداید چرا که قرائت زبان بی حضور دل قالبی باشد بی جان.

6. تخصیص

قاری چنان پندارد و متوجّه باشد که خداوند او را مخاطب قرار داده با وی تکلّم می‌کند و گویا در محضر پیغمبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بوده و از زبان وی کلام الهی را می‌شنود.

7. تأثر

دل قاری از آثار مختلف که به حسب معانی آیات ظاهر می‌شود متأثر گردد و به حسب هریک از احوال چون توکّل، رضا و صبر او را وجد و حالی پدید آید، و اگر چنین نباشد بهره او از تلاوت، جز حرکت زبان نیست. بنابراین از مواعظ قرآن متّعظ شود و با انجام وظیفه در این حیطه نیز از هر حول و قوّه‌ای بیزاری جوید.

8 . ترقّی به درجات و مراتب کلام حق

قاری بر مصاعد همّت مترقّی گردد و به یاری پروردگار، به مدارج رفعت برآید و درجات ترقّی سه است:

اوّل: خود را مقابل حق ببیند که با خدا تکلّم می‌کند، و حق سبحانه به او و کلام او شنوا است و مقتضای جمال او در این درجه، تضرّع و سؤال است و توبه و ابتهال؛

دوّم: کلام حق را بشنود که بنده‌اش را مخاطب قرار داده و با او سخن می‌گوید؛

سوّم: خدا را به چشم دل ببیند چنان‌چه از حضرت سیدالشهداء و از حضرت صادق علیه‌السلام روایت شده⁽¹⁾«خداوند بر بندگانش در کتاب خود و کلام خود تجلّی می‌نماید».⁽²⁾-⁽³⁾

9. اهداء ثواب قرائت قرآن

مستحب است ثواب قرائت قرآن را برای پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و امامان معصوم علیهم‌السلام و مؤمنین زنده و یا از دنیا رفته هدیه نماید.⁽⁴⁾

توضیح این‌که، موارد آداب باطنی قرائت نیز بسیار است از قبیل، تحلیه، تخلیه، تفکّر و تدبّر، متحقق شدن به حقایق قرآن و... که به مهم‌ترین آنها بسنده نمودیم.⁽⁵⁾

آثار تلاوت قرآن

اشارة

تلاوت قرآن آثار دنیوی و اخروی فراوانی دارد که به چند نمونه از آن شاره می‌شود.

1. تلاوت صحیح و ایمان به خدا

که قرآن می‌فرماید:

«اَلَّذینَ اتَیناهُمُ الکِتابَ یَتلُونَهُ حَقَّ تِلاوَتِهِ⁽¹⁾اولئک یُؤمِنونَ بِهِ»⁽²⁾

«کسانی که به آنان کتاب آسمانی دادیم، در حالی که آن را به درستی و خوبی تلاوت کنند، حتماً بدان ایمان می‌آورند».

«إذا تُلِیَت عَلَیهِم ایاتُهُ زادَتهُم ایماناً»⁽⁴⁾

امّا این که نشانه تلاوت صحیح چیست؟ گفته‌اند آن است که در خواننده و شنونده اثری حاصل شود و بر ایمانشان افزوده گردد.⁽⁵⁾

امام علی علیه‌السلام می‌فرماید:

«لِقاحُ الایمانِ تِلاوةُ الْقُرْانِ؛⁽¹⁾تلاوت قرآن موجب شکوفایی و باروری ایمان می‌شود».

2. تلاوت قرآن و نورانیّت

- نورانیت و جلاء قلوب

پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرموده است:

«انَّ هذِهِ القُلُوبَ تَصدَءُ کَما یَصدَءُ الحَدیدُ، قیلَ (یا رسول اللّه): فَما جَلاءُها؟

قالَ: ذِکرُ المَوتِ وَ تِلاوَةُ الْقُرْانِ؛⁽²⁾یعنی دلها مانند آهن زنگ می‌زند عرض شد [ای رسول خدا]: صیقل آن چیست؟ فرمود: یاد مرگ و تلاوت قرآن».

امام علی علیه‌السلام می‌فرماید:

«ِانَّ اللّهَ سُبحانَهُ لَم یَعِظ أَحَداًبِمِثلِ هذا الْقُرْانِ فَاِنَّهُ «حَبلُ اللّهِ المَتینُ» و سَبَبَهُ الأمینُ، وَ فیهِ رَبیعُ القَلبِ، وَ ینابیعُ العِلمِ، و ما لِلقَلبِ جِلاءٌ غَیرُهُ؛ خداوند سبحان احدی را به مطالبی مانند آن‌چه در قرآن آمده موعظه نفرموده است زیرا قرآن رشته محکم خداست و وسیله مطمئن و امین او؛ بهار دلها و چشمه‌های دانش در قرآن است برای قلب و فکر جلائی و صیقل دهنده‌ای جز قرآن نتوان یافت».⁽³⁾

- نورانیت منازل

رسول گرامی اسلام صلی‌الله‌علیه‌و‌آله می‌فرماید:

«نَوِّروا بُیوتَکُم بِتِلاوَةِ القُرْانِ، و لا تَتَّخِذُوها قُبُوراً؛⁽¹⁾خانه‌های خود را با تلاوت قرآن نورانی کنید و خانه‌ها را به صورت قبر و گورستان در نیاورید. کسی که اهل قرآن نیست و به آن انس ندارد، مرده است و خانه او گور اوست».

امام صادق علیه‌السلام فرموده است:

«یَتَراءاهُ أهلُ السَّماءِ کَما یَتَراءی أهلُ الدُّنیا الْکَواکَبَ الدُّرّیَ فی السَّماءَ؛⁽²⁾یعنی همان‌گونه که اهل زمین از ستارگان آسمان نور می‌گیرند و آن اجرام آسمانی برای

مردم زمین چشمگیرند، خانه‌ای که در آن قرآن تلاوت می‌شود برای اهل آسمان‌ها چشمگیر و درخشان است و آن‌ها نیز از این خانه‌های نورانی کسب نور می‌کنند».⁽³⁾

3. تلاوت قرآن و توسعه روزی

رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله می‌فرماید:

«فَاِنَّ البَیتَ أِذا کَثُرَ فیهِ تِلاوَةُ الْقُرْانِ کَثُرَ خَیرُهُ وَ اتَّسَعَ أهلُهُ...؛⁽⁴⁾چون تلاوت قرآن در خانه بسیار شود خیرش فراوان گردد و اهل آن توسعه یابند».

4. تلاوت قرآن و جهان آخرت

- دافع بلای آخرت

رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرموده است:

«یُدفَعُ عَن تالِی الْقُرْانِ بَلوَی الاخِرَة؛⁽¹⁾بلای آخرت از تلاوت کننده (راستین) قرآن کریم دفع می‌گردد».

- تعیین کننده درجات بهشت

امام صادق علیه‌السلام فرمود:

«عَلَیکُم بِتِلاوَةِ الْقُرْانِ فَاِنَّ دَرَجاتِ الجَنَّةِ عَلی عَدَدَ ایاتِ الْقُرْانِ فَاِذا کانَ یَوْم الْقِیامَةِ

یُقالُ لِقارِئ الْقُرْانِ ِاقرَأْ وَ ارْقَ فَکُلَّما قَرأ ایَةً رَقا دَرَجَةً؛⁽²⁾بر شما باد تلاوت قرآن؛ چرا که درجات بهشت بر مبنای تعداد آیات قرآن است. روز قیامت که فرا رسد، به قاری قرآن گفته می‌شود بخوان و بالا برو؛ پس چون آیه‌ای بخواند، درجه‌ای بالا می‌رود».⁽³⁾

د - درک معانی و مفاهیم قرآن تلاوت

قرآن کریم که به زبان عربی مبین برای بشریت نازل گردیده است، بدیهی است که معنا و مفهوم آیاتش باید درک شوند حتی برای عرب زبانان تا برسد به سایر ملل بالأخص مسلمانان.

از طرفی باید به این نکته توجّه داشت که دستور به قرائت در آیات قرآن، و نیز به حدّی که میسّر است،⁽¹⁾خود دستور به فهم معنای آن نیز می‌باشد.⁽²⁾قرائت بدون فهم و درک قرائتی ناقص، امّا در حوزه آموزش روخوانی و روان‌خوانی برای مبتدیان امروزه تنها به قرائت الفاظ بسنده می‌شود، با این که شیوه رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در بدو تعلیم به اصحاب خود این‌گونه بوده است که قرآن را ده آیه ده آیه قرائت الفاظ و معنا و مفهومش را یاد می‌دادند،⁽³⁾حتی بالاتر از آن عمل به آن را هم می‌آموختند، چنان‌که روایت کرده‌اند:

«آنان [برخی صحابه] ده آیه را از آن حضرت فرا می‌گرفتند امّا پیش از پرداختن به

ده آیه دیگر می‌کوشیدند تا آن‌چه از علم و عمل در آن آیات بوده، بیاموزند.»⁽⁴⁾

بنابراین قرائت و خواندن در هر زبانی شامل فهم مطالب خوانده شده می‌باشد مثلاً خواندن یک نامه، یک متن و یا یک کتاب به معنای آگاهی و اطلاع یافتن از مطالب آن نیز هست.⁽⁵⁾

قابل فهم بودن قرآن برای مردم

قرآن برای مردم نازل شده است و آنان، مخاطب پیامها و دستورالعملهای قرآن می‌باشند؛

خطابهای ذیل روشنگر این مطلبند:

«یا بَنی ادَمَ»، «یا مَعشَرَ الجِنِّ وَ الإنْسِ»، «یا ایُّهَا الإنْسانُ»، یا ایُّهَا النّاسُ»، «یا عِبادِ»، «یا اَهلَ الکِتابِ»، «یا بَنی ِاسرائیلَ»، «یا اَیُّها الرُّسُلُ»، «یا اَیُّها النَّبِیُّ»، «یا اَیُّها الرَّسولُ»، «یا اَیُّها الذَّین امَنُوا»، «أیُّهَ المؤمِنُونَ»، «یا اُولِی الْأَبصار»، «یا اُولِی الْأَلباب»و...

در این خطابها، قرآن به زبان توده مردمی از هر قشر و طبقه و از هر کیش و آیین و از هر قوم و قبیله و نژاد که باشند، سخن می‌گوید؛⁽¹⁾چرا که مسؤولیت هدایت تمام بنی آدم را تا روز قیامت برعهده دارد و در مقابل، مردم مسؤولیت تبعیت و اطاعت را

باید به گردن بگیرند؛ این مسؤولیت دوطرفه، در کنار این خطابهای مستقیم به انبیاء و مؤمنین، کفّار و مشرکین و توده‌های مردمی به ناچار قابل فهم بودن خطابها را به ضرورت، مطرح می‌نماید که شبهه در آن، بسیار شگفت و حیرت‌انگیز می‌نماید.⁽²⁾

برخی برای خطاب‌های قرآنی مرتبه اوج و حضیض، و مراتب متوسط قائل شده‌اند و پایین‌ترین آن را، تعبیر «یا ایّها النّاس» و والاترین آن را«یا ایّها النّبّی» و «یا اَیُّها الرَّسول» دانسته‌اند. و مراتب متوسط را به ترتیب چنین برشمرده‌اند: «یا ایّها الرُّسل»، «یا اولی الاَبصار»، «یا اولی الالباب»، «یا اهلَ الکتاب»، «یا ایّها

المؤمنون».⁽¹⁾

عترت ترجمان جدایی‌ناپذیر وحی

قرآن کریم، در عین قابل فهم بودن خطابهایش برای اقشار مردمی، قرین دائمی «عترت» می‌باشد از این رو، این دو سرمایه و گوهر گرانبها (ثقلین) دو چهره از یک حقیقت می‌باشند که نباید میانشان جدایی افکند⁽²⁾چرا که فهم قرآن مراتب بی‌شماری دارد و نفوس مردمی نیز از نظر مراتب فهم، یکسان نبوده و از آلودگی نیز بر کنار نمی‌باشند و قرآن نیز دارای محکم و متشابه و عام و خاصّ و غیره می‌باشد پس به ناچار باید در فهم قرآن از معصومین علیهم‌السلام یاری جست که به حقیقت قرآن، دست یافته‌اند و تمام مراتب فهم قرآن را طی کرده‌اند، تا اصول تدبّر و روشهای آن را به ما بیاموزند چنانکه امام صادق علیه‌السلام فرموده است:

«هیچ امری نیست که دو نفر در آن اختلاف نمایند مگر در حالی که بر آن اصلی در کتاب خداست، ولیکن عقول اشخاص- بدون آموزش معصوم علیه‌السلام - به نهایت آن نمی‌رسد».⁽³⁾

ضرورت وجود مرشدی معصوم در ارتباط با کلام خدا، با توجه به انحرافات عظیم پدید آمده در تاریخ فهم قرآن، نمایان و نیاز به توضیح بیشتر ندارد.

ائمه معصومین علیهم‌السلام در ارتباط با فهم قرآن، در برابر ما، پنج شأن را دارا می‌باشند که عبارتند از:

مخاطبین در حوزه درک معانی و مفاهیم قرآن

اشارة

در حوزه «درک معانی و مفاهیم» مخاطبین قرآن در سه رتبه و یا جایگاه قرار می‌گیرند که عبارتند از: الف) ترجمه ب) تفسیر ج) تدبّر

الف - ترجمه

⁽²⁾ اوّلین برقراری ارتباط معنادار با قرآن کریم، آشنایی و مطالعه ترجمه آیات است

که با این گام انسان مؤمن قادر خواهد شد با بسیاری از مفاهیم، پیام‌ها، دستورالعمل‌ها، نکات اخلاقی و عبادی و داستان‌های پیامبران آشنا شود. نیز در این مرحله می‌توان درباره ویژگی‌های زندگی دنیوی، برزخ، جهان آخرت، بهشت و دوزخ و... به مجموعه‌ای از شناخت دست یافت.

گام بالاتر از مراجعه به ترجمه‌های قرآن و مطالعه دقیق آن‌ها، و به عبارتی گام تکمیلی در این زمینه آشنایی با زبان و ادبیات عرب است و آگاهی از لغات و مفردات

الفاظ قرآن کریم است،⁽¹⁾

-شهید مطهری آن کارشناس شناخته شده علوم اسلامی در مورد لزوم و اهمیت یادگیری زبان عربی چنین می‌گوید:

... به عقیده من انسان تا خوب آشنا به زبان عربی نباشد، نمی‌گویم به طور کلّی، ولی به صورت نسبی نمی‌تواند مفاهیم اسلام را درک کند. و می‌افزاید: اوّلین وظائف و از اهم مسائل [مراکز مذهبی و فرهنگی ما] یاد دادن زبان عربی به افراد و اطفال است،... چرا که زبان عربی، زبان کتاب دینی [قرآن] و زبان مذهبی ماست... و زبان فارسی زبان ملّی ما ایرانیها شمرده می‌شود،... زبان عربی بین المللی اسلامی است... قرآن زبان عربی را زبان کرد، و زبان عربی زبان قوم عرب نیست بلکه قوم عرب متعلق به زبان عربی است.

این شهید والامقام در توصیه به دوستان می‌فرماید: که زبان عربی را بخوبی یاد بگیرند تا بتوانند از متون [اسلامی] عربی استفاده کنند، قرآن بخوانند، نهج‌البلاغه بخوانند، دعای ابوحمزه بخوانند و لذّت ببرند، نماز بخوانند در نماز لذّت ببرند و حضور قلب پیدا کنند، قنوت‌های خودشان را بفهمند چه می‌گویند... [برگرفته و تلخیص از «درسهایی از قرآن»... ص 3-14.] و چه به جا بر جلد زرین برخی کتب عربی دوره متوسطه آموزش و پرورش این پیام استاد شهید را منقّش و مزیّن داشته‌اند؛ «زبان عربی، زبان یک قوم نیست، زبان اسلام است. از اهمّ وظایف ما این است که این زبان را حفظ کنیم ... به خدا قسم ما در مقابل زبان عربی وظیفه داریم که این زبان اسلام را حفظ کنیم، نگهداری کنیم... به خدا قسم ما در مقابل زبان عربی وظیفه داریم که این زبان اسلام را حفظ کنیم، نگهداری کنیم... (زبان عربی) یکی از زبان‌های زنده دنیا است».

قرآن شناخته نمی‌شوند و دریافت‌های ما نیز از شناخت اوّلیه و ابتدایی فراتر نمی‌رود.⁽²⁾

ب - تفسیر

اشارة

در مورد اهمیّت و جایگاه تفسیر باید گفت: تفسیر قرآن از ارجمندترین علوم دین شمرده شده، و آگاهی از آن در نگاه اهل بیت علیهم‌السلام از ارزش و جایگاه ویژه‌ای برخوردار است. شناخت جامع و منسجم مفاهیم و پیام‌های قرآن در گرو تفسیر آن است. در این مرحله، با استفاده صحیح از ابزارها و فراهم ساختن مقدّمات لازم، شناخت ما از مرحله ابتدایی فراتر می‌رود و به شکل‌گیری یک اندیشه نظام‌مند قرآنی می‌انجامد.

و در پرتو تفسیر، ارتباط معنایی بسیاری از آیات آشکار شده، مفاهیم و آموزه‌های جدید زاییده می‌شود. اگر تفسیر قرآن بر اساس شرایط و ضوابط ضروری این علم صورت گیرد، اندیشمند مسلمان را قادر می‌سازد تا به دیدگاه‌های قرآن درباره مسائل و موضوعات گوناگون مورد نیاز بشر- در عرصه‌های مختلف- دست یابد و از سویی این امکان را فراهم می‌کند که خود نیز در عرصه اندیشه و عمل، نمونه یک انسان قرآنی باشد.

کسانی که در حوزه تفسیر قرآن از تخصّص برخوردار نیستند، می‌توانند شناخت جامع‌تر و منسجم‌تر از مطالعه ترجمه‌های دقیق قرآن، مفاهیم و پیام‌های قرآنی را از طریق مطالعه تفاسیر معتبر، بالأخص از شیوه موضوعی آن بهره‌مند شده و دیدگاه قرآن را درباره موضوع مورد نیاز خود استفاده نمایند.⁽¹⁾

معنا و مفهوم «تفسیر»

و امّا این که واژه «تفسیر» چه معنا و مفهومی دارد، اجمالاً این است که تفسیر در معنای لغوی «پرده‌برداری، روشنگری و آشکار ساختن» است، و در اصطلاح مفسّران؛⁽¹⁾«زدودن ابهام از لفظ مشکل و دشوار، که در معنای مورد نظر، نارسا و دچار اشکال است.» و به قولی؛⁽²⁾تفسیر، تنها کنار زدن نقاب از چهره لفظ مشکل و نارسا نیست، بلکه عبارت است از زدودن ابهام موجود در دلالت کلام.⁽³⁾

بالاترین و درجه نهایی قرآن (حقیقت قرآن) از آن پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و اهل‌بیت علیهم‌السلام است چرا که این حضرات از عصمت برخوردار بوده و به دست عنایت الهی، تطهیر شده‌اند.⁽⁴⁾و در این حوزه، عملاً نحوه استفاده و بهره‌وری از آیات را به مردم آموزش می‌دهند؛ علاوه بر آنکه مشکلات فکری را در فهم اجرای آیات، مرتفع می‌نمایند.⁽⁵⁾

با اینکه قرآن «تبیان کلّ شی‌ء» است، چرا به تفسیر نیاز داریم؟

بلی، با آن که می‌دانیم قرآن «نور»،⁽⁶⁾«هدایت»،⁽⁷⁾«بیانگر همه چیز»،⁽⁸⁾و «بهترین

تفسیر برای خویش»⁽¹⁾و... است، با وجود همه اینها باز نیاز به تفسیر قرآن احساس می‌شود، زیرا اگر چه قرآن خود به خود و ذاتاً بیانی روشن⁽²⁾برای تمامی انسان‌ها، و تفصیل و تبیینی برای همه چیز است؛ گاهی ابهام که امری عارضی و خارج از ذات قرآن و بعضاً ناشی از خصوصیت سبک بیانی آن است پیش می‌آید زیرا قرآن برای عرضه قوانین کلّی و اوّلیه نازل گشته، از این رو به اختصار سخن گفته است (که این خود موجب ابهام می‌گردد) و تفصیل جزئیات مطالب را به بیان پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله واگذاشته است.⁽³⁾

امام صادق علیه‌السلام می‌فرماید:

«دستور اقامه نماز (به طور کلّی) بر پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نازل شد، ولی کیفیت اقامه آن (سه یا چهار رکعت خواندن آن) مشخص نبود، تا این که پیامبر خود این فرمان را برای مردم تشریح کرد».⁽⁴⁾

این نوعی اجمال (ابهام) است که دربخشی از آیات الاحکام، کم و بیش به چشم می‌خورد و - همان طور که اشاره شد - در شیوه بیان قرآن، طبیعی است.

از سوی دیگر قرآن کریم مشتمل بر معانی دقیق و مفاهیم ظریف و تعالیم و

حکمت‌هایی والا درباره حقیقت خلقت. و اسرار هستی است که توده مردم در عصر

رسالت از درک آن ناتوان بودند و پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و پس از آن حضرت، دانشمندان صحابه، می‌بایست به تبیین و شرح جزئیات آن بپردازند.⁽¹⁾

از جمله این موارد، مسائل مربوط به صفات جمال و جلال الهی، شناخت وجود انسان، اسرار خلقت، میزان دخالت بشر در زندگی، هدف آفرینش مبدأ و معاد و... است که اینها در قرآن کریم به صورت گذرا، در قالب الفاظ و تعابیر کنایی و استعاره و مجاز و جز آن آمده است، که شرح و بیان آن به بررسی، تدبّر، دقت نظر و قدرت تفکر بالا نیاز دارد.

گاه در قرآن کریم الفاظ غریب و ناآشنایی آمده که هر چند در واقع در اوج قلّه فصاحت است، چنان چه توضیح داده نشود، فهم آن برای عامه مردم دشوار است.

راغب اصفهانی در مقدمه تفسیرش می‌نویسد:

«تفسیر یا در توضیح و شرح الفاظ ناآشنا کاربرد دارد؛ مانند بحیره ، سائبه و وصیله،⁽²⁾

«سائبه» شتری را گویند که پنج شکم زاییده باشد که در این صورت در چراگاه‌ها رها می‌شد و کسی حق نداشت آن را از آب یا علفی بازدارد.

«وصیله» عبارت است از گوسفندی که دوقلو بزاید؛ یکی نر و دیگری ماده که در این صورت گوسفند نر-از دوقلوها-را ذبح نمی‌کردند و می‌گفتند: وصلت أخاها، و به خاطر گوسفند ماده، نر را هم رها می‌کردند... [ر.ک : تفسیر و مفسّران1/20 و 21]

الزَّکَاةَ»⁽¹⁾و یا توضیح جملاتی که دربردارنده حکایتی است که بدون آشنایی با آن، معنای جمله قابل فهم نیست؛ مانند آیه شریفه «إِنَّمَا النَّسِیءُ زِیادَةٌ فَی الْکُفْرِ»⁽²⁾یا «وَ

لَیْسَ الْبِرُّ بَأَنْ تَأْتُوا الْبُیُوتَ مِنْ ظُهُورِهَا»⁽³⁾«نیکی آن نیست که به خانه‌ها از پشت دیوار آن درآیید».⁽⁴⁾

بنابراین می‌توان گفت قرآن کریم برای تفسیر خود دو راهکار ارائه فرموده است:

1 - بوسیله آیات خودش، برخی آیات را که مبهم به نظر می‌رسند روشن می‌کند، چنانکه در متون روایی به این شیوه اشاره گردیده و در تفسیر قرآن به قرآن به عنوان یک قانون و اصل پذیرفته شده است و تعابیر آن عبارتند از:

و بارها پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله برای تبیین آیه‌ای از آیه دیگر کمک گرفته و ائمه اهل

بیت علیهم‌السلام و صحابه و تابعین نیز این روش را به کار می‌گرفته‌اند.⁽¹⁾

2 - به وسیله شاگردان قرآن از قبیل پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و معصومین علیهم‌السلام که خود قرآن دستور پیروی از آنان را از نظر قولی، فعلی و تقریری امضاء فرموده و چنین بیان داشته است:

«أَطِیعُوا اللّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الأَمْرِ مِنْکُمْ»⁽²⁾

و نیز فرموده است:

«مَا اتَاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذوهُ وَ مَا نَهَاکُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا»⁽³⁾

و نیز فرموده است:

«وَ أَنْزَلْنَا إِلَیْکَ الذِّکْرَ لِتُبَیِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إَلَیْهِمْ».⁽⁴⁾

و راهنمایان بشر را به آنان می‌شناساند و چنین نیست که جامعه انسانی بدون هدایت قرآن بتواند یا مکلّف باشد به پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و اهل بیت علیهم‌السلام رجوع کند، گرچه کلید فهم بسیاری از حقایق قرآن نزد اهل بیت عصمت و طهارت علیهم‌السلام است، امّا خود قرآن جایگاه این کلید را روشن کرده است.

و از طرفی خود معصومین علیهم‌السلام در احادیث فراوانی فرموده‌اند: میزان پذیرش سخنان ما، قرآن و عرضه بر آن است.

پشتوانه حجّیت سنّت امامان علیهم‌السلام گفتار پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در حدیث شریف ثقلین⁽¹⁾است. بنابراین، حجّیت و ارزش ره‌آورد پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و امامان علیهم‌السلام به برکت قرآن کریم است.⁽²⁾

مرحوم علّامه طباطبایی فرموده‌اند: به دلالت خود قرآن مجید بیان پیغمبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و اهل‌بیت گرامش در تفسیر آیات قرآنی حجیّت دارد. این حجیّت در مورد قول

شفاهی و صریح پیغمبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و ائمه اهل‌بیت علیهم‌السلام و هم‌چنین در اخبار قطعیة الصدور که بیان ایشان را حکایت می‌کند روشن است.

و به عبارتی قرآن به بیان و تفسیر پیغمبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به بیان و تفسیر اهل‌بیت علیهم‌السلام خود حجیّت می‌دهد.⁽³⁾

خلاصه اینکه قرآن همواره میدان‌دار «تبیان کلّ شی‌ء» است، چرا که در زدودن ابهامات گاهی با ارجاع آیات به یکدیگر، و گاهی با ارجاع و پیروی از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و عترت جدایی‌ناپذیر از قرآن، عهده‌دار این سمت است.

سؤال دیگری که جای طرح آن باقی هست این است که: آیا پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله تمامی قرآن را تفسیر کرده است؟

مناسب‌ترین پاسخی که پس از بررسی و تحلیل دیدگاه‌های مختلف به این سؤال داده‌اند آیت اللّه معرفت رحمه‌اللّه هست که خلاصه و نتیجه آن این است که فرموده‌اند: «صحیح این است که بگوییم پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله برای امّت بویژه اصحاب کبار تمامی معانی آیات قرآن کریم را بیان داشته است و تمامی اهداف و مقاصد شریف قرآن را بر ایشان شرح داده است. به ویژه که احادیث برجای مانده از ائمه علیهم‌السلام درباره فروع احکام و مفاهیم قرآن را بدان ضمیمه نماییم، که در این صورت هیچ نقطه ابهامی درباره مفاهیم قرآنی باقی نخواهد ماند»⁽¹⁾

و در خصوص «حجم تفاسیر برجای مانده از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله » ایشان ضمن تأیید اندک بودن تفاسیر مأثور از پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به دلائلی چند از جمله، فراوان بودن ابزار فهم قرآن در آن زمان و همچنین اندک شمردن موارد سؤال و جوابهای تفسیری قرآن که با

نص صریح به ما رسیده باشد، که ظاهراً بیشتر از آن احساس نیاز نمی‌شده است، می‌گوید: ولی همین تفاسیر اندک نبوی در واقع زیاد بوده لکن کمتر نقل شده است.

و می‌افزاید اگر ما سیره و سنّت پیامبر و احادیث شریف وارد شده در بیان اصول و فروع دین و معارف اسلام و ادله احکام⁽²⁾را به آن احادیث به ظاهر اندک درباره تفسیر ضمیمه نماییم تفسیر مأثور از اصل رسالت بسیار فزونی خواهد یافت و سرمایه اصلی برای تفاسیر وارد شده در سده‌های بعد به شمار خواهد رفت.

حال اگر احادیثی که از طریق اهل بیت علیهم‌السلام درباره تفسیر وارد شده و آنها را از جدّشان رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله روایت کرده‌اند به این مجموعه اضافه گردد و روایات تفسیری منقول از راهی جز طریق اهل بیت علیهم‌السلام هم به آن ضمیمه شود مجموعه بسیار بزرگی از تفاسیر مسند به رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فراهم خواهد آمد که در عالم تفسیر، در همه اعصار از ارزش ویژه‌ای برخوردار خواهد بود.⁽¹⁾

و در مورد «شیوه پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در بیان مفاهیم قرآن» علاوه بر آن‌چه قبلاً اشاره شد با استناد به روایت چنین بیان داشته‌اند: «واجبات و مستحبات احکام به طور اجمال و در قالب قواعد کلّی در قرآن تشریح شده است اما بیان جزئیات احکام در ضمن سنّت آمده است که پیامبر آن را طی دوران عمر شریفش بیان داشته است از این رو سنّت در کنار قرآن تفسیر کننده مواضع اجمال و توضیح دهنده موارد ابهام آن خواهد بود».⁽²⁾

موارد زیر را که تفصیل آن در قرآن نیامده می‌توان نمونه‌هایی از آن برشمرد:

تعداد نمازها و تعداد رکعات و نیز افعال آنها اذکار و شرایط و احکام آن، با صدای بلند یا آهسته خواندن قرائت نمازها،...

زکات و مقدار واجب آن، حجّ واجب و جزئیات آن، جزئیاتی که در ابواب گوناگون معاملات آمده؛ حکم رَجم مُحصن (سنگسار زناکار که دارای همسر است)؛

احکام مربوط به دیه قتل خطا و عمد به طور فراگیر از قبیل خطای محض یا شبه عمد و یا عمد محض و...؛ برای جداسازی و وجه تمایز بین ناسخ و منسوخ آیات؛...

مرز بین «تفسیر» و «ترجمه»

«ترجمه» در جایی است که معنای لغوی لفظ را نمی‌دانیم که با مراجعه به فرهنگ‌ها مشکل برطرف می‌شود و تلاش و زحمت چندانی هم لازم نیست، برخلاف «تفسیر» چنانکه مفهومش گذشت، در عین روشنی معنای لغت، هم‌چنان هاله‌ای از ابهام بر چهره آن نشسته است، و برای زدودن آن کوشش فراوانی می‌طلبد.⁽¹⁾برخی در مورد تفاوت «ترجمه» و «تفسیر» چنین گفته‌اند:

از اینجاست که در تفاسیر کلام الهی مباحث مختلفی چون علوم لغت، عقاید، فقه، اصول، شأن نزول، ناسخ و منسوخ و علوم دیگر مطرح می‌شود.

فقط مراد و مدلول اصلی را برگردانده است.⁽¹⁾

و برخی درباره مهم‌ترین تفاوت ترجمه و تفسیرِ یک کلام گفته‌اند:

در ترجمه، برگرداندن متن از زبانی به زبان دیگر مورد توجه بوده و مترجم حق اعمال نظر ندارد در صورتی که تفسیر با شرح و توضیح همراه بوده و مفسّر در بیان نظرات خود آزاد است.⁽²⁾

ج - تدبّر

مفهوم تدبّر و گسترده آن

«تَدَبُّر»، از «دُبْر» یا «دُبُرْ» است، به معنی اندیشیدن در پشت و ماوراء امور می‌باشد⁽³⁾که «ژرف اندیشی» و «عاقبت اندیشی» را نظر دارد که نتیجه‌اش «کشف حقایقی است که در ابتدای امر و نظر سطحی، به چشم نمی‌آمد».⁽⁴⁾

و نیز گفته شده: «تدبّر» یعنی، تأمّل در پشت و روی شی‌ء و دور و نزدیک آن

است.⁽⁵⁾

تلاش برای کشف عاقبت امور، به ناچار انسان را از سطح به عمق می‌کشاند، که آیات تدبّر موردنظر می‌باشد.⁽¹⁾

گاهی ممکن است تدبّر در مضمون یک آیه باشد در این صورت تأمّل در حدود همان آیه کافی به نظر می‌رسد. و گاهی ویژگی آیه‌ای و یا واژه‌ای می‌طلبد که تدبّر در تمامی آیات قرآن صورت گیرد، مثلاً آیه شریفه‌ی:

«أَفَلا یَتَدَبَّرونَ الْقُرْان وَ لَوْ کَانَ مِن عِندِ غَیْرِ اللّهِ لَوَجَدُوا فیهِ اخْتِلافاً کَثِیراً»⁽²⁾

از این باب است، یعنی آیات قرآن یکی پس از دیگری باید مورد تأمل قرار گیرد چرا که برای فتوا به عدم اختلاف در قرآن چاره‌ای جز ارزیابی آیات آن و تأمّل در معارف مجموع قرآن و تحقیق درباره گزارشهای قرآن یکی بعد از دیگری نخواهد بود وگرنه تأمّل در یک یا چند آیه موجب اطلاع از انسجام یا اختلاف مجموع قرآن نخواهد بود.

ضمناً ظهور واژه «الْقُرْان» در آیه مذکور فراتر از تدبّر در یک آیه است، گرچه به یک آیه نیز قرآن گفته می‌شود. ظاهر آیه این است که چرا در مجموعه‌ای از آیات قرآن نمی‌اندیشید تا نیک دریابید که هیچ اختلافی در آن‌ها نیست.⁽³⁾⁽⁴⁾

فوائد و نتایج تدبّر

اندیشیدن و تأمّل در آیات الهی یکی از عالی‌ترین مراحل اُنس و ارتباط با قرآن است. تدبّر در قرآن فوائد و نتایج علمی و شخصی فراوانی در پی دارد. به عنوان نمونه طبق آیه 82 سوره نساء که اشاره شد، با تفکّر و تدبّر در آیات قرآن، مشخص می‌شود که آیات آن، هیچ گونه اختلافی با یکدیگر ندارند. لذا آیات می‌توانند یکدیگر را تفسیر کنند و این فایده بسیار مهمّی بود که علّامه طباطبایی رحمه‌اللّه در پرتو آن به تفسیر قرآن به قرآن رسید. ایشان ذیل همین آیه، امکان تفسیر قرآن به خود قرآن را نتیجه گرفته است.⁽¹⁾صاحب «مجمع البیان» نیز از آیه «أَفَلا یَتَدبَّرونَ الْقُرْان...» به همین نتیجه رسیده است.⁽²⁾

نتیجه مهم دیگر تدبّر، این است که چون احکام قرآنی در معرض تغییر و تحوّل قرار نمی‌گیرند، لذا این شریعت تا قیامت استمرار دارد.

از لحاظ شخصی نیز انسان با تدبّر در آیات قرآن و مجسّم کردن مبدأ و معاد، هم داستان خلقت انسان برایش یادآوری می‌شود و هم آینده را پیش روی خود می‌بیند. چنانکه در روایات توصیه شده از قرائت آیات رحمت، مسرور و از قرائت آیات مشتمل بر وعده عذاب، محزون شوید.

امام علی علیه‌السلام در فرازی از سخنان گهربارش می‌فرماید: قرآن را یاد بگیرید که

بهترین سخن است و در آن اندیشه کنید که چون بهار است.⁽¹⁾

نکته مهم این فرمایش حضرت، آن است که در مرحله یادگیری فرموده «بهترین سخن» است؛ ولی در مرحله تفکّر و اندیشه، آن را به «بهار» تشبیه کرده است، بهاری که فصل رویش و زندگی است.⁽²⁾

مراتب تدبّر

«تدبّر» عبور از سطوح اوّلیه و مفاهیم ظاهری آیات و ورود اندیشمندانه به لایه‌های ژرف برای کشف حقایق پنهانی است؛ حقایقی که بدون توجّه و ژرف اندیشی بر ما آشکار نمی‌شود.

از این روی قابل توجّه است که تدبّر در قرآن خود درجات و مراتبی دارد که بر حسب کمیت و کیفیت تدبّر متفاوت است. بی‌شک ژرف اندیشی در یک آیه یا یک سوره و یا بخشی از قرآن با ژرف اندیشی در همه آیات در یک درجه قرار نمی‌گیرد؛ هم‌چنان‌که ژرفای تدبّر و میزان رسیدن به لایه‌های نهفته آیات و دل سپردن به پیام‌های نورانی قرآن نیز برای همگان یکسان نیست.⁽³⁾

از آنجا که قرآن کتابی قابل فهم برای همگان است.⁽⁴⁾همه حق دارند که در قرآن

تدبّر بکنند و تا دنیا دنیا است افراد حق تدبّر دارند و شانس موفقیت دارند که در تدبّرهای خودشان به مطالب تازه‌ای برخورد بکنند که احیاناً گذشتگان آن‌ها در تدبّرهای خویش برخورد نکرده‌اند.⁽¹⁾

بنابراین می‌توان گفت:

«إِنَّهُ لَقُرْانٌ کَریمٌ* فِی کِتابٍ مَکْنُونٍ* لا یَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّروُنَ»⁽³⁾

«که این [پیام] قطعاً قرآنی است ارجمند، در کتابی نهفته، که جز پاک‌شدگان بر آن دست نزنند»⁽⁴⁾

مرز بین «تدبّر» و «تفسیر»

تفاوتی چند بین «تدبّر» و «تفسیر» مطرح گردیده که به نمونه‌هایی از آن اشاره می‌شود.

برای خواننده، ابتدا به ساکن، مجمل، مشکل یا مبهم باشد. از این جا به کمک قواعد و اصول مبانی و روشهای تفسیری این مشکل را برطرف می‌کنیم مثلاً آشنایی با لغت عرب و تحولات معنایی لغات، توجّه به علوم ادبی و بلاغی و سبب نزول آیات از جمله آنهاست.

امّا در «تدبّر» نیاز به این مقدمات علمی مفصل نیست. بلکه بیشتر مربوط به اندیشیدن فرد است. یعنی وقتی کلامی را می‌خواند سرسری از آن عبور نکند احتمال بدهد که ورای این واژه‌ها مقصدی هست و پیامی اصلی وجود دارد.

کوششی است برای رفع ابهام از مشکلات یک متن، چه قرآن باشد یا متن دیگر؛ امّا «تدبّر» گونه‌ای ژرف اندیشی در یک موضوع و مسئله علمی است و اعم از این است که ابهامی از آن مسئله در ذهن داشته باشیم یا نه، مطلب روشن است، امّا می‌توان با ژرف اندیشی در آن (بدون داشتن ابهام ابتدایی) مطالب بیشتری را از آن فهمید.⁽¹⁾

می‌کند حال آن که «تفسیر» به مجتهدین در فهم قرآن، اختصاص دارد که حداقل به «کلیدهای علمی تدبّر» مجهز می‌باشند.

نکته فوق در آیات دعوت به تدبّر، به روشنی دیده می‌شود که عموم مردم حتی منافقین و مشرکین را مورد خطاب قرار می‌دهد:

«اَفَلَم یَدَّبَّروا القَولَ اَم جاءَهُم ما لَم یَأتِ اباءَهُمُ الأوَّلینَ»⁽¹⁾

«اَفَلا یَتَدَبَّرونَ الْقُرْانَ اَم عَلی قُلُوبٍ اَقْفالُها»⁽²⁾

و دیگر آیات تدبّر.

نکته: برخی برآنند که بین تدبّر و تفسیر خدمات متقابل و ممکن است قلمرو مشترک و هم‌پوشانی وجود داشته باشد، مثلاً تدبّر درباره آیه «یَدُ اللّهِ فَوْقَ اَیْدیهِمُ»⁽¹⁾

ما را به حاکمیت و قاهریت پروردگار می‌رساند جدای از بحث‌های علمی که «ید» به معنای دست یا قدرت است، اصل آیه در ارتباط با این پیام، قرار است که خدا در رأس همه قدرت‌ها و عللی است که بر جهان حاکمند.

بنابراین تدبّر منافاتی با تفسیر ندارد، امّا چیز مستقلی است برای خودش. رابطه این دو با هم لزوماً علّی و معلولی نیست، رابطه دوسویه است. گاهی اطلاعات تفسیری کمک می‌کند به عمیق شدن تدبّر و عمل تدبّر کمک می‌کند تا از مفاهیمی پرده‌برداری شود که واژه‌ها از بیان آن قاصرند. این‌ها دو چیزند امّا تعامل به صورت دوسویه بینشان برقرار است.⁽²⁾

ه- - عمل به قرآن و تمسّک به آن

عمل به قرآن بالاترین درجه اُنس به قرآن است به عبارتی ثمره اُنس و ارتباط با قرآن است.

در حیطه اسلام و زندگی مسلمانان آن‌چه باعث سعادت در دنیا و آخرت آنان است پس از داشتن ایمان به خدا، انجام عمل صالح در حوزه‌های مختلف زندگی فردی، خانوادگی و اجتماعی اوست. و محور همه احکام و دستورات، قرآن است، اصول سنّت پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نیز در قرآن وجود دارد، لذا بر متمسّکین و عاملین به قرآن است که قرآن در متن زندگی ایشان قرار گیرد.

این بخش را با دو نمونه از توصیه‌های گهربار پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و امام علی علیه‌السلام به پایان می‌بریم:

«مَن تَعَلَّمَ الْقُرْانَ وَ لَم یَعمَل بِهِ حَشَرَهُ اللّهُ یَومَ القیامَةِ اَعمی؛⁽¹⁾کسی که قرآن را فرا گیرد و به آن عمل نکند در روز قیامت کور محشور می‌شود».

«اَللّهَ، اَللّهَ فیِ الْقُرْانِ لا یَسبِقُکُم بِالْعَمَلِ بِهِ غَیرُکُم؛⁽²⁾خدا را خدا را (به یاد شما می‌اندازم) در خصوص قرآن مبادا دیگران در عمل کردن به آن بر شما سبقت گیرند».

تعبیرات مختلفی از پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و ائمه اطهار علیهم‌السلام از قبیل «اتّباع»، «تمسک» و «حق‌التلاوة» بیان شده که ناظر بر عمل به قرآن است.⁽³⁾

فصل دوّم تجوید از نگاه تاریخی

اشارة

سیری در چگونگی شکل‌گیری «قرائت» و «تجوید»

چگونگی شکل‌گیری قرائت و قراءات

قرآن کریم، این معجزه جاوید که بدون شک لفظاً و معناً از خداوند متعال صادر گردیده،⁽¹⁾و بی‌واسطه یا با واسطه⁽²⁾بر بنده پاک و خالص و شایسته‌اش پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نازل و القا شده و آن حضرت نیز از جان و دل به طریق علم حضوری که تردیدبردار نیست آن را دریافت نموده‌اند.

القاء آیات کریمه بر رسول مکرّم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به شیوه تلاوت بوده است چنانکه می‌فرماید:

«تِلکَ ایاتُ اللّهَ نَتلوها عَلَیکَ بِالحَقّ»⁽³⁾

و به زبان عربی نازل فرموده:

«اِنّا اَنزَلناهُ قُرْاناً عَرَبیّاً لَعَلَّکُم تَعقِلونَ»⁽⁴⁾

چرا که یکی از دلائل آن تکلّم (نطق) حضرت صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و قوم اوست که به عربی بوده و

بر مبنای آیه شریفه « وَ ما اَرسَلنا مِن رَسُولٍ اِلّا بِلِسانِ قَوْمِهِ لِیُبَیَّنَ لَهُم»⁽¹⁾این امر

تحقق پذیرفته است.

و از طرفی با اینکه قرآن به زبان قوم حضرت بود باز نیاز به تبیین و تفسیر داشت که علاوه بر آیه مذکور باز می‌فرماید:

«وَ اَنزَلْنا اِلَیْکَ الذِّکرَ لِتُبَیِّنَ لِلنّاسِ ما نُزِّلَ اِلَیْهِمْ»⁽²⁾

و قوم و مردم را عموماً نیز برای تعلّم و دریافت تبیین و تفسیر به سوی آن حضرت متوجّه ساخت و در آیه‌ای دیگر به طور مطلق گوش به فرمان بودن و پذیرش امر و نهی رسولش را گوشزد فرمود:

«وَ ما اتاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ ما نَهاکُم عَنهُ فَانْتَهُوا»⁽³⁾

و همین رسول مکرّم نیز حجّت را بر مردم تمام کرده و در حدیث شریف ثقلین⁽⁴⁾

ترجمه: پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : من در میان شما دو شیئی گرانبها گذاشته‌ام که تا وقتی به آنها چنگ آویزید هرگز پس از من گمراه نشوید. یکی از آن دو بزرگتر و والاتر از دیگری است. (یکی) کتاب خدا که ریسمانی است از آسمان به زمین کشیده و متصل و (دومی) عترت و خاندان من. بدانید که این دو هرگز از هم جدا نشوند تا بر حوض [کوثر [نزد من آیند. [میزان الحکمه: 1/240/ ح 927؛ و نیز ر.ک: بحارالانوار، 23/104-166/ باب 7.]

پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله سه ماه پیش از رحلت خود در مواقع حساس و فرصتهای مناسب در جمع مسلمین این وصیت را با لحنی بلیغ و تاکیدات فراوان بیان داشت، از جمله در حجّة‌الوداع در موقف عرفات و در بازگشت از آن سفر در جحفه، غدیر خم و در مسجد مدینه با اعلام عمومی و در مرض موت موقعی که دید حجره مالامال جمعیت

است.⁽¹⁾

این حدیث گرانبها با تعابیر گوناگون لکن متّحدالمضمون در منابع معتبر اهل سنّت و شیعه متواتراً رسیده و مطرح است.

حال، خداوند متعال نحوه تلاوت قرآن را هم به رسولش محمد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله اعلام داشته و فرمود: «وَ رَتّلِ الْقُرْانَ تَرْتیلاً»⁽²⁾که در جای خود ان شاء اللّه به توضیح ترتیل پرداخته خواهد شد.

نقطه آغازین قرائت و تعلیم قرآن

نقطه آغازین و جرقه نخستین قرائت و تعلیم آن، در محضر مبارک رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله صورت گرفت، به طوری که آن‌چه از مصدر وحی بر آن حضرت نازل شده بود و در قلب⁽³⁾

کلماتی که به بیان و خواندن آن از جانب خداوند متعال مأمور بود برای اصحابش قرائت نموده و آنان را به فراگیری و حفظ آیات تشویق و ترغیب می‌فرمودند.

نحوه و روش تعلیم حضرت صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بدین صورت بود که قرآن را ده آیه، ده آیه (لفظ و معانی آن) به اصحاب یاد می‌دادند.⁽¹⁾و حتی بالاتر از آن عمل به آن را هم می‌آموختند، چنان که روایت کرده‌اند:

«آنان [برخی صحابه] ده آیه را از آن حضرت فرا می‌گرفتند، امّا پیش از پرداختن به ده آیه دیگر می‌کوشیدند تا آن چه از علم و عمل در آن آیات بوده، بیاموزند».⁽²⁾

بنابراین پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله قرآن کریم را مرتّلاً و مجوّداً به اصحاب گرامش اقراء و تعلیم نموده بودند و اصحاب پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نیز به همان کیفیتی که نازل شده بود و از آن حضرت آموخته بودند (قرائت واحد)⁽³⁾به تابعین تعلیم داده و منتقل ساختند و تابعین نیز پس از آموختن قرائت از صحابه به وظیفه خود، که اقراء و تعلیم به دیگران بود، عمل کرده و این شیوه نسل به نسل سینه به سینه به صورت مشافهه‌ای از طریق سماع و حفظ تا قرنها پس از آن حضرت صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نقل و روایت می‌شد.

البته ثبت و کتابت قرآن نیز به دستور و نظارت پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله از همان ابتداء توسط کتّاب محدود وحی انجام می‌شد لکن عمده تمرکز بر حفظ و مشافهه بود.⁽⁴⁾

قرائت واحد یا قراءات مختلف؟

کلام باری تعالی که از سرچشمه زلال وحی بر قلب پاک رسول احمد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نازل گردید و به زبان مبارک آن حضرت قرائت و تبیین شده و قرآن نام گرفت، به قول آیت‌اللّه معرفت رحمه‌اللّه بیش از یک قرآن آن هم با قرائت واحد، نبوده و نیست و آن همین قرآنی است که مردم از آن پاسداری می‌کنند. قرائت صحیح همان است که همواره در مسیر مردمی قرار داشته و از پیامبر گرفته‌اند و آن قرائت موروثی، هیچ‌گونه ارتباطی با قرائت قرّاء که مولود اجتهادات شخصی آنان است ندارد و

نمی‌تواند داشته باشد: زیرا قرآن موروثی، جدا از قرآن اجتهادی است.

برخی بزرگان در این باره فرموده‌اند:

«القران و القراءات حقیقتان متغائرتان...؛ قرآن و قراءات دو حقیقتند آن وحی الهی است که بر پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرود آمده و این اختلاف قرّاء بر سر شناخت آن وحی است که بیشتر مبنی بر اجتهادات شخصی آنان است»⁽¹⁾

لذا در خصوص نصّ واحد قرآن، در روایت صحیحه زراره از امام صادق علیه‌السلام آمده است که می‌فرماید:

«اِنَّ الْقُرْانَ واحِدٌ وَ نَزَلَ مِنْ عِنْدِ واحدٍ وَ لکِنَّ الْاِخْتِلافَ یَجیءُ مِنْ قِبَلِ الرُّواةِ؛ قرآن یکی است و از سوی خدای یگانه نازل شده است امّا اختلاف در قرائت آن از جانب راویان است».⁽²⁾

و حدیث شریف «اِقْرَأْ کَما یَقْرَأُ النّاسُ»⁽¹⁾و یا حدیث «اِقْرَؤُوا کَما عُلِّمْتُمْ»⁽²⁾را که برخی جواز به قراءات مشهور و حتی قراءات سبع، و ناظر بر آن دانسته‌اند، گفته شده حدیث مذکور دو قرن قبل از پدیده حصر قراءات در سبع صدور یافته است.⁽³⁾

لذا می‌توان گفت این حدیث ناظر به همان حقیقتی است که در دست مردم جریان دارد و آن را از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به ارث برده‌اند.نه قراءات مختلف مولود اجتهادات قرّاء. بنابراین آن‌چه معتبر است و حجیّت شرعی دارد، قرائتی است که جنبه همگانی و مردمی دارد و آن قرائت همواره ثابت و بدون اختلاف بوده و تمامی مصحف‌های

موجود در حوزه‌های علمی معتبر در دوره‌های تاریخ یکسان بوده، اختلافی در ثبت و ضبط آن وجود ندارد.

لذا همه قرآن‌های مخطوط در طول تاریخ و مطبوع در چند قرن اخیر یک‌نواخت بوده⁽⁴⁾و جملگی طبق قرائت حفص است که همان قرائت را از استاد خویش عاصم و وی از استاد خویش ابوعبدالرحمن سُلَمی و وی از مولا امیرمؤمنان علیه‌السلام گرفته است و طبعاً همان قرائت پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله است که تمامی مردم شاهد و ناظر و ناقل آن بوده‌اند.

امام خمینی رحمه‌اللّه فرموده‌اند:

«احوط آن است که از آن‌چه در ثبت و ضبط قرآن کنونی در دست مسلمانان وجود دارد تخلّف نشود»⁽¹⁾- ⁽²⁾

به عبارتی قرائت عاصم به روایت حفص، همان قرائت منطبق بر قرائت مردمی است که همواره در گستره تاریخ اسلام گوی سبقت را داشته است و در مسیر تواتر قرار گرفته و پیوسته رو به گسترش بوده و ائمه شیعه علیهم‌السلام همیشه مردم رابه سمت و سوی قرائت مشهور و رایج بین مردم ارجاع می‌دادند و از قرائت خاصّی طرفداری نمی‌کردند.⁽³⁾

هم اکنون نیز قرائت غالب در جهان اسلام همین قرائت است که ذکر گردید و

قرائت‌های دیگری هم که از قرآن در گوشه و کنار جهان وجود دارد اندک است و از نظر تواتر نیز مورد تأیید نیستند.

مردی برای امام صادق علیه‌السلام چند کلمه از قرآن قرائت نمود که من گوش می‌کردم و به روشی که مردم می‌خواندند نبود، امام صادق علیه‌السلام به او فرمود:

«از این قرائت برحذر باش (خودداری کن) و طوری قرائت کن که امروزه قرائت می‌کنند تا امام قائم (عج) ظهور نماید و هرگاه امام قائم ظهور کرد کتاب خدای عزّوجلّ را بر حد و قرار خود می‌خواند و...».⁽⁴⁾

ناگفته نماند قرآنی که حضرت قائم (عجّل اللّه فرجه) ارائه می‌دهد به جز ترتیب و نحوه تألیف آیات و سوره‌ها هیچ گونه تفاوتی با مصحف موجود ندارد که در این باره به روایتی از امام صادق علیه‌السلام اکتفا می‌نماییم؛ شیخ مفید از جابر و او از امام باقر علیه‌السلام روایت می‌کند که فرمود:

«موقع ظهور، حضرت مهدی به مردم قرآن می‌آموزد آن گاه مشکل‌ترین کار در این امر مسأله ترتیب مصحف شریف است؛ زیرا ترتیب مصحف حضرت با ترتیب مصحف فعلی تفاوت دارد».⁽¹⁾

عوامل اختلاف قراءات

اشارة

بحث پیرامون قراءات قرآنی از بحث‌های پردامنه‌ای است که از نظر تاریخی به عهد صحابه، پس از رحلت پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله باز می‌گردد.

اندیشمندان علوم قرآنی تقسیمات گوناگونی درباره علل و عوامل اختلاف قراءات ذکر کرده‌اند که بدون شک عوامل گوناگونی در اختلاف قراءات نقش داشته است که در یک جمع‌بندی اهم موارد آن را می‌توان در چهارچوب زیر خلاصه نمود.

الف) تجویز پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به این امر

چنان‌چه صحّت این اجازه دادن پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در قرائت قرآن به لغات و لهجه‌های

گوناگون گروه‌ها ثابت گردد، از باب توسعه بر مسلمانان و به زحمت نیفتادن آن‌هاست که مقطعی و در موارد خاصی بوده به طوری که افراد قبائل توان اداء دقیق برخی کلمات را نداشته‌اند، بدیهی است که پس از رفع این نقیصه می‌بایست کلمات قرآن را آن‌گونه که نزول واحد داشته است بخوانند.

ب) اسباب کتابتی

منظور از اسباب کتابتی کلیه اختلاف قراءاتی است که از نگارش ناشی شده است، چه این اختلاف ناشی از ضعف خط عربی باشد و یا ضعف کُتّاب و نویسندگان مصاحف.

مسائلی که در این قسمت قابل بررسی است عبارتند از:

1- ابتدایی بودن خط عربی.

2- عدم حرکات اِعراب در رسم الخط قرآن

3- عدم وجود نقطه در رسم الخط قرآن.

4- اختلاف مصاحف.

5- خطا و سهو در نگارش مصاحف عثمانی.

6- تفسیر مزجی (زیادات تفسیری).

7- تبدیل کلمات قرآن به مترادفات آن‌ها.

8- اسقاط الف در بسیاری از کلمات.

ج) عامل لسانی

در اینجا اختلاف لهجه‌ها و تأثیر آن در اختلاف قراءات مطرح است، در قبایل

عرب آنقدر اختلاف لهجه وجود داشته است که گاهی اختلاف به حدّی می‌رسیده که لهجه‌ها به منزله زبان‌های مختلف بوده است. تا آن جا که ابوعمرو بن علاء گفته است، زبان حمیر زبان ما نیست عربیّت آن‌ها، عربیّت ما نیست.⁽¹⁾

برخی از انواع اختلافات در لهجه عبارتند از:

1- اختلاف در حرکات و سکون، مثل؛ مَعَکُمْ و مَعْکُمْ.

2- اختلاف در ابدال حروف، مثل؛ اولئک و أولالک.

3- اختلاف در تقدیم و تأخیر، مثل؛ صاعقه- صواعق و صاقعه- صواقع.

4- اختلاف در اماله و تفخیم، مثل؛ قضی و رمی.

5- اختلاف در تذکیر و تأنیث، مثل؛ هذه البقره و هذا البقر.

6- اختلاف در ادغام، مثل؛ مهتدون و مهدّون.

7- اختلاف در ِاعراب، مثل؛ انَّ هذَیْنِ و ِانَّ هذانِ.

د) عامل انسانی

منظور از عامل انسانی در این جا تنها ضعفهای مختلفی است که بر قرّاء عارض بوده، و عامل اختلاف قرائت شده است و مسائل آن عبارتند از:

1- اجتهادات باطل.

2- غلوّ در قواعد ادبی.

3- ضعف ادبی قاری.

4- عقاید مذهبی.

5- عوامل نفسانی.

6- اغراض سیاسی.

7- نسیان قاری.

8- خطاء سامعه در قاری.

9- تحریف عمدی.⁽¹⁾

ضوابط برای تشخیص قرائت صحیح و معتبر

قرّاء و دانشمندان مقیاسهایی برای قرائت متواتر وضع کرده‌اند، که کهن‌ترین آن مقیاس ابن مجاهد و مهمترین آن که عُرف قرائی تا هم اکنون بر محور این مقیاس استقرار خود را تدوام بخشیده است مقیاس «ابن الجزری» است، این مقیاسها را به طور

فشرده گزارش نموده و نهایتاً نظر تقریباً قابل قبول را مطرح می‌کنیم.

1- مقیاس ابن مجاهد (م 324 ه ق):

الف) باید قاری از شخصیتهایی باشد که قرائت وی از سوی مردم سرزمین و منطقه‌ای که او در آن بسر می‌برد بالاتفاق مورد تأیید قرار گیرد.

ب) باید اجماع و اتّفاق و تأیید مردم منطقه‌ای قاری در رابطه با قرائت وی براساس کارایی علمی ریشه دار و عمیق او در قرائت و لغت مبتنی باشد.

2- مقیاس ابن خالویه (م 370 ه ق):

الف) مطابقت قرائت با رسم‌الخطّ مصحف عثمانی.

ب) موافقت قرائت با قواعد و دستور زبان عربی.

ج) توارث نقل، یعنی دست به دست گشتن قرائت از طریق اِسناد مورد اعتماد.

3- مقیاس مکّی بی ابیطالب (م 437 ه ق):

الف) وجه قرائت در قواعد عربی برخوردار از قوّت و رجحان باشد.

ب) قرائت باید با رسم الخط مصحف عثمانی مطابقت کند.

ج) عموم مردم سرزمین قاری در قرائت او به توافق رسیده و قرآن را بر طبق قرائت او تلاوت کنند.

4- مقیاس کواشی (م 680 ه ق):

الف) صحت سند.

ب) موافقت و هماهنگی با قواعد زبان عربی.

ج) مطابقت با رسم الخط مصحف.

5- مقیاس ابن الجزری (م 833 ه ق):

الف) صحت سند.

ب) مطابقت با قواعد زبان عربی مطلقاً [ولو آنکه با وجه ضعیفی در قواعد زبان عربی سازگار باشد.]

ج) مطابقت بارسم الخط مصحف، ولو آنکه فرضی و احتمالی باشد.⁽¹⁾

و جلال الدّین سیوطی (ت911ه- ق) در این باره می‌گوید: بهترین سخن درباره قرائتها همان است که استاد اساتید ابوالخیر ابن جزری که پیشوای قاریان در دوران خویش بود، در اوّل کتاب «النشر»⁽¹⁾گفته است.⁽²⁾

ابن جزری گوید قرائتی که سه شرط مذکور را دارا باشد، قرائتی است صحیح و مورد قبول و ردّ آن غیر جائز. و اگر فاقد یکی از این شروط باشد غیر صحیح بوده و مردود است و به چنین قرائتی ضعیف یا شاذ یا باطل اطلاق می‌شود.⁽³⁾

امّا «صاحب التمهید فی علوم القران» به قسمت‌هایی از شروط ابن جزری اشکال وارد نموده⁽⁴⁾و در انتهای بحث خود برای تشخیص قرائت صحیح و متواتر که بر دست جمهور نقل و ضبط شده، سه شرط قائل شده‌اند:

شرط اوّل: توافق با ثبت مصحف‌های موجود، که در تمامی قرون بر دست توانای مردمی ثبت و ضبط شده است تمامی قرآن‌های خطی و چاپی مخصوصاً در گستره شرق اسلام، بدون هیچ‌گونه اختلافی ارائه شده و می‌شود.

شرط دوم: توافق با فصیح‌ترین و معروف‌ترین اصول و قواعد لغت عرب، زیرا قرآن با فصیح‌ترین لغت نازل شده و هرگز جنبه‌های شذوذ لغوی در آن یافت

نمی‌شود.

شرط سوم: توافق با اصول ثابت شریعت و احکام قطعی عقلی که قرآن پیوسته

پایه‌گذار شریعت و روشن‌گر اندیشه‌های صحیح عقلی است و نمی‌شود که با آن مخالف باشد.⁽¹⁾

تعاریفی از «قرائت» و «علم قرائت»

قرائت عبارت از تلفظ الفاظ قرآن کریم به همان صورت و کیفیتی است که رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله تلفظ می‌کرد و یا عبارت از خواندن و تلفّظ الفاظ قرآن کریم به همان صورت و کیفیتی است که در حضور رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله خوانده شد و آن حضرت آن تلفظ و خواندن را تأیید کردند. خواندن قرآن کریم براساس تلفظی که نقل و روایت شده است فرقی نمی‌کند که تلفظ خود آن حضرت باشد و یا تلفظ و خواندن دیگران که مورد تأیید ایشان قرار گرفته است اعم ار آنکه یک و یا چند نفر باشند.

قرائت برحسب چنین تعریفی به ما می‌فهماند که گاهی قرائت به صورت سماع و شنیدن قرائت خود نبی اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به دست می‌آید، و نیز گاهی از طریق نقل قرائت دیگران در حضور رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و تأیید آن حضرت راجع به آن احراز می‌گردد.

قرائت عبارت از طرق و روایات قرآنی است که با اِسناد به ثبوت رسیده تا عمل به

آن لازم‌الإتّباع باشد.⁽¹⁾

علم قرائت عبارتست از بیان طریقه خواندن قرآن مجید مطابق قرائت قرّائی که سند قرائت آنان به حضرت ختمی مرتبت محمّد بن عبداللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله منتهی می‌شود و غرض و فایده آن، نیکو خواندن قرآن کریم به کیفیّت مذکور است.⁽²⁾

قرائت همان تلاوت و خواندن قرآن کریم است و اصطلاحاً به گونه‌ای از تلاوت قرآن اطلاق می‌شود که دارای ویژگی‌های خاصی است بدین معنا که هرگاه تلاوت قرآن به گونه‌ای باشد که از نصّ وحی الهی حکایت کند و برحسب اجتهاد یکی از قرّاء معروف- بر پایه و اصول مضبوطی که در علم قرائت شرط شده- استوار باشد، قرائت قرآن تحقق یافته است. البته قرآن دارای نصّ واحدی است و اختلاف میان قرّاء بر سر بدست آوردن و رسیدن به آن نصّ واحد است.⁽³⁾

نگارش و تدوین قراءات

چنانکه گفته‌اند بر اساس مدارک موجود نخستین کسی که در زمینه قرائت به نگارش همت گمارده است یحیی بن یعمر (م90 ه ق)⁽⁴⁾شاگرد برومند ابوالاسود دؤلی بود و کتابی در فنّ قرائت قرآن در روستای واسط نگاشت که شامل انواع قرائتهای مختلف آن دوره می‌باشد.

پس از ایشان اَبان بن تغلب (م 141 ه ق) از شاگردان امام سجاد علیه‌السلام ⁽¹⁾کتابی در زمینه قراءات تألیف نمود که از آن با عنوان «القراءات» یاد کرده‌اند.⁽²⁾

و سپس به ترتیب مقاتل بن سلیمان (م 150 ه ق)، ابوعمرو بن علاء (م 154 ه ق) و حمزة بن حبیب زیات (م 156 ه ق) و...، و تا زمان ابن مجاهد ابوبکر احمد بن موسی (م.324 ه ق) این ادامه امر داشته و نام کتب اکثر ایشان «القراءات» بوده است.

لازم به ذکر است تا زمان ابن مجاهد که کتاب «القراءات السبعة» را نگاشت به کتاب یحیی بن یعمر در امر قرائت عمل می‌شد.⁽³⁾

و برخی پیشوایان علم قرائت همچون صاحب «النشر» معتبرترین کتب و علماء قراءات را که اقدام به ضبط قرائتهای صحیح نموده‌اند برشمرده است⁽⁴⁾در این مورد به فصل کتابشناسی علم قرائت و تجوید مراجعه شود.

چگونگی ظهور قرّاء سبعه

از میان قاریان بزرگ مسلمان بعد از عصر تابعین، ابوبکر احمد بن موسی بن عباس بن مجاهد (245-324)، معروف به ابن مجاهد که در نیمه دوم قرن سوم می‌زیست و دارای شخصیتی ممتاز و بی‌نظیر در علم قراءات بوده است، نخستین کسی بود که از بین قراءات مختلف و گوناگون⁽⁵⁾که برخی تعداد آن را تا آن زمان به

چهل وجه برشمرده‌اند تنها قرائت قرّاء حرمین شریفین (مکّه و مدینه) و عراقین (کوفه و بصره) و شام را که براساس معیار و مقیاس وی از قراءات صحیح به شمار می‌رفت برگزید و در کتابی به نام «السبعه فی القراءات»، قراءات و قاریان هفتگانه را رسمیت بخشید و تاکنون این هفت قرائت بین مسلمان‌ها رواج دارد.⁽¹⁾

پس از رسمیت یافتن «قراءات سبع» بعدها در دوره‌های مختلف هفت قاری دیگر اضافه شد که مجموعاً چهارده قرائت، معروف شد و هرکدام از این قراءات به وسیله دو راوی روایت شده که بدین ترتیب بیست و هشت قرائت متداول شده است.

در حجیّت قراءات و تواتر قراءات مذکور که آیا جملگی به طور متواتر از پیغمبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نقل و ضبط شده است یا نه، گفتگوهای فراوان است که از آن مباحث می‌توان نفی تواتر قراءات را نتیجه گرفت؛ یعنی طبق رأی محققین بیش از یک قرائت از پیغمبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نرسیده است و آن قرائتی است که در میان مردم (جمهور مسلمانان) متداول است و هر قرائت که با آن مطابق باشد مقبول و گرنه مردود است.⁽²⁾

جهت مزید اطلاع، اسامی قاریان چهارده‌گانه (هفتگانه، دهگانه، چهاردهگانه) را با دو راوی هریک ذیلاً اشاره می‌کنیم. خوانندگان عزیز می‌توانند بحث تفصیلی این قسمت را از کتب علوم قرآنی و یا تاریخ قراءات دنبال نمایند.

قرّاء سبعه⁽¹⁾:

قاریان

راویان

1

عبداللّه بن 2عامر [8 - 118 ق] (اهل شام یا دمشق) 1- هُشام بن عمّار [153 - 245 ق] 2- ابن ذَکوان [173 - 242 ق]

2

عبداللّه بن کثیر [45 - 120 ق] (مکّی، ایرانی الاصل) 1- بزّی احمد بن محمد بن عبداللّه [170 -250 ق] 2- قُنْبُل محمد بن عبدالرحمن [195 - 291 ق]

3

عاصم بن ابی النَّجود [-128 ق] (کوفی) 1- حفص بن سلیمان(1) [90 - 180 ق] 2- شعبة ابوبکر بن عیّاش [95 - 193 ق]

4

ابو عَمرو بن علاء [70 - 154 ق] (بصری، ایرانی الاصل) 1- دوری حفص بن عمر [- 246 ق] 2- سوسی صالح بن زیاد [- 261 ق]

5

حمزة بن حبیب زیّات [80 - 156 ق] (کوفی، ایرانی الاصل) 1- خلف بن هشام [150 - 229 ق] 2- خلّاد بن خالد [- 220 ق]

6

نافع بن عبدالرحمان اللیثی [70 - 169 ق] (مدنی، ایرانی الاصل) 1- وَرش عثمان بن سعید [110 - 197 ق] 2- قالون عیسی بن میناء [120 - 220 ق]

7

کسایی علی بن حمزه [119 - 189 ق] (کوفی، ایرانی الاصل) 1- لیث بن خالد [- 240 ق] 2- دوری حفص بن عمر [- 246 ق]

قرّاء عشره: متأخرین سه نفر دیگر بر این هفت نفر افزوده‌اند:

8

خلف بن هشام [150 - 229 ق] (قاری بغداد، راوی حمزه) 1- اسحاق بن ابراهیم [- 286 ق] 2- ادریس بن عبدالکریم [- 292 ق]

9

یعقوب بن اسحاق [117 - 205 ق] (قاری بصره) 1- رُوَیس محمد بن متوکّل [- 238 ق] 2- روح بن عبدالمؤمن هذلی [- 235 ق]

10

ابو جعفر یزید بن قعقاع [- 130 ق] (قاری مدینه) 1- عیسی بن وردان [- 160 ق] 2- ابن جمّاز سلیمان بن مسلم [- 170 ق]

قرّاء اربعة عشر: چهار قاری دیگری که به قرائت شاذ (خلاف مشهور) قرائت می‌کردند، ولی مقبول عامّه مردم بودند، بر این ده قاری افزوده شده‌اند:

11

حسن بن یسار [21 - 110 ق] (بصری - قاری بصره) 1- شجاع بن ابی نصر بلخی [120 - 190 ق] 2- دوری حفص بن عمر [- 246 ق]

12

ابن مُحَیصن محمّد بن عبدالرحمان [- 123 ق] (قاری مکه) 1- بزّی احمد بن محمّد [170 - 250 ق] 2- ابن شنبوذ [- 328 ق]

13

یزیدیّ یحیی بن مبارک [128 - 202 ق] (قاری بصره) 1- سلیمان بن حکم [- 235 ق] 2- احمد بن فرج [- 303 ق]

14

اَعمش سلیمان بن مهران اسدی [60 - 148 ق] (قاری کوفه) 1- حسن بن سعید مطوعی [- 371 ق] 2- ابوالفرج شنبوذی [300 - 388 ق]*

⁽¹⁾

ب - التمهید فی علوم الْقُرْان، 2/228 و 229.

ج - چهارده روایت در قرائت قرآن مجید، ص 15 - 40.

د - دانشنامه قرآن، 2/1740.

این بود اسامی قرّاء اربعة عشر (چهارده‌گانه) با راویان بیست و هشتگانه، امّا همانطوری که بیان داشتیم قرّاء سبعه از شهرت بیشتری برخوردار بودند و در بین قرّاء سبعه «قرائت عاصم» به روایت «حفص» بر قرائت مردمی که متواتراً نسل بعد از نسل از زمان پیمبر اکرم تا به حال ادامه داشته منطبق است و امروزه اکثریت مطلق و یا غالب در جهان اسلام این قرائت، نوشته و خوانده می‌شود لذا نموداری از سیر نزولی قرآن به روایت حفص از عاصم کوفی ذیلاً ارائه می‌شود:

چگونگی شکل‌گیری علم تجوید

از آنجا که معتقدیم قرآن کلام الهی است و لفظاً و معناً بر پیامبر گرامی صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نازل شده و به دلائلی که در مبحث پیشین اشاره گردید با الفاظ «عربی»⁽¹⁾است، و اصولاً این الفاظ و معانی باید تماماً قابل فهم و درک پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ، و قسمت عمده‌اش نیز قابل فهم قومش بوده باشد چرا که قبل از نزول قرآن با آن آشنا بوده و زبان نطق و گویشی و درک و ادراکی آنها بوده است، و از طرفی کلمات تماماً ناآشنا و غریب و غیر قابل درک چه بسا لغو و منجر به انکار و انحراف گردد.

بحثی که در این مقال مورد توجّه است بیشتر چگونگی اداء الفاظ عربی و یا به عبارتی کلام منطوق و گفتاری مطرح و رایج بین مردم حجاز (مکه و مدینه) قبل از نزول قرآن و ادامه آن تا پایان نزول تدریجی قرآن (23 سال) است، که خدای تعالی به آن زبان، پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و قومش را مخاطب قرار داده و ایجاد سخن فرموده است.⁽²⁾

بدیهی است که قرآن کریم قسمت عمده ادبیات عرب را پذیرفته و مفاهیم و معیارهای متعالی خویش رابا همان الفاظ متداول بکار گرفت و چشم‌اندازی جدید از مفاهیم ارزشی را برای این الفاظ که در حوزه مفاهیم بی‌ارزش و بعضاً زشت و در حیطه مظاهر مادی بکار می‌رفت، مطرح نمود که تا آن زمان سابقه نداشت و فرهنگ

خاصّ خویش را در حوزه لغات عربی نیز پدید آورد در عین حال که به معانی اصلی الفاظ عنایت داشت و از آن، در این تحوّل مفاهیم الفاظ بهره می‌جست...⁽¹⁾

به هر حال خداوند متعال به آن زبان که قابل استماع و فهم آنان بود سخن گفت، و درخور درک قوم عرب نیز بود به طوری که عده‌ای ایمان آوردند و اگرچه عده زیادی هم عناد ورزیده و راه کفر و الحاد را پیشه خود ساختند!

بنابراین چهارچوب و قالبی که خداوند متعال برای ایجاد سخن و بیان خود برگزیده زبان عربی است، زبان مردمی که در تاریخ شناخته شده است، چنانکه نقل کرده‌اند به لهجه‌های مختلف سخن می‌گفتند حتی در دوره پیش از اسلام، با زبان ادبی و مشترک، که شاعران و خطیبان عرب به کار می‌بردند و ظاهراً همگان در می‌یافته‌اند.⁽²⁾

در عصر جاهلیت برخی از قبائل عرب که با ملّتهای همسایه از راه تجارت و سیاست و مانند آن رابطه داشتند کم و بیش خط و کتابت را می‌شناختند؛ اگرچه نویسندگی در بین ایشان رونق نداشت و نوشته‌اند که هنگام ظهور اسلام غیر از 17 تن از آن‌ها،نوشتن نمی‌دانستند.⁽³⁾البته در این نوشتار قصد بررسی تفصیلی زبان عربی پیش از اسلام را نداریم.⁽⁴⁾

به نظر می‌رسد که سیر تجوید در تلاوت قرآن کریم را باید در دو محور «عملی» و «علمی» مورد توجّه قرار داد.

تجوید عملی (بیان و آوایی)

وحیانی بودن الفاظ قرآن کریم در لباس و قالب کلام منطوق (گفتاری) عربی، ما را به این نقطه سوق می‌دهد که قرآن غیر از اسلوب خاصّش، عربی تجربه شده متداول عمدتاً آشنا و قابل درک قوم رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله می‌باشد.

منتهی تصحیح شده و کمال یافته آن (عربی فصیح و مبین) است که از جانب خداوند متعال امضاء و بر پیامبرش صلی‌الله‌علیه‌و‌آله جهت ابلاغ بر بشریت در راستای هدایت ارزانی شده است.

این کلام منطوق (عربی) در بیان آوایی‌اش و در گویش عربی متداول عصر نزول قرآن و قبل آن که بیشتر در صحنه اشعار و خطابه جلوه‌گر بوده، لابد از همان اوّل ملبّس به قواعد و ضوابط طبیعی خود بدون اسم و رسم علمی (از قبیل استعلاء، استفال، تفخیم، ترقیق و قلب،...) در بیان حرفی و کلامی به صورت مشافهه، مشهود و قابل تشخیص در استماع بوده است و نشان از جایگاههای تولید حروف و صداها (مخارج حروف) و کیفیت اداء آن‌ها (صفات حروف) در دستگاه تکلّم داشته است، چرا که انعکاس آن را در قرآن عربی (کلام وحی) که رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ابتداءً برای صحابه و سپس در سطح گسترده‌تر برای قوم عرب زبان خود به همان صورت و قالبی که از مصدر وحی اخذ نموده بود و مأمور ابلاغ آن شده بود اقراء و تلاوت فرمودند، بدون آن که نحوه تلفظ کلمات و آیات آن مورد اعتراض قرار گیرد و ایجاد سروصدا

نماید، این کلام عربی به اسلوب جدید⁽¹⁾مورد توجّه خاص قرار گرفت.

آنگاه اصحاب پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به تدریج آیات و سوره‌های رسیده را از دستگاه تکلّم و دهان مبارک حضرت استماع و مشاهده نموده و تکرار و سپس به حافظه می‌سپردند و بعضاً مبهمات آنرا از رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله می‌پرسیدند و جواب می‌گرفتند.

و پس از رحلت پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ، صحابه به همان شیوه‌ای که تلاوت را از حضرت آموخته بودند به تابعین انتقال دادند و تابعین نیز آموزه‌های قرآنی خود را به تابعین تابعین منتقل نموده و این شیوه تلاوت و یا فنّ قرائت به طریق مشافهه (دهان به دهان) با حفاظت و صیانت و دقت تمام، نسل بعد از نسل ادامه پیدا کرد و تا به امروز صدای خوش تلاوت دلنشین و روح‌انگیز قرآن کریم در جهان اسلام طنین‌انداز است.⁽²⁾

بنابراین آواشناسی تلاوت قرآن که در حیطه و مفهوم آیه مبارکه «وَ رَتِّلِ الْقُرْانَ تَرْتیلاً»⁽³⁾و فرموده‌های پیامبر اعظم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله از قبیل:

«ِاقْرَؤُوا الْقُرْانَ بِاَلْحانِ العَرَبِ وَ اَصْواتِها وَ ایّاکُم وَ لُحُونَ اَهلِ الفِسقِ وَ الکَبائِرِ»⁽¹⁾و «حَسِّنُوا الْقُرْانَ بِاَصواتِکُم فَاِنَّ الصَّوتَ الحَسَنَ یَزیدُ الْقُرْانَ حُسْناً»⁽²⁾و «لِکُلِّ شَی‌ءٍ حِلیَةٌ، حِلْیَةُ الْقُرْانِ الصَّوتُ الحَسَن».⁽³⁾

به طور اجمال نهفته است، از نوع «آواشناسی أخص»⁽⁴⁾است چرا که در این آواشناسی به مسائلی پرداخته می‌شود که بعضاً در آواشناسی عربی مورد ملاحظه یا دقت قرار نمی‌گیرد، مانند: مقدار کشش غُنّه و مدها، یا این که مختص قرائت قرآن می‌باشد مانند: ادغام کبیر یا عدم ادغام کبیر نزد عده‌ای.⁽⁵⁾

برخی از این موارد (تجویدی) بعید است که در محاورات عربی و قرائت متون عربی و حتی قرائت روایات چون قرائت قرآن معمول بوده باشد، لکن در شرع مقدّس خاصةً برای قرآن حوزه ویژه‌ای است به طوری که در تلاوتش توصیه اکید به ترتیل و زیباخوانی و اداء حق و مستحقّات حروف⁽⁶⁾آن شده است و بدین منظور

ثوابی عاید قاری می‌شود که در اداء الفاظ متون عربی غیر قرآن چنین سفارش و ثوابی تأکید نشده است.

حاصل کلام این که پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله قرآن را به همان کیفیتی که اخذ نموده‌اند (عربی فصیح و مبین) مرتّلاً و مجوّداً به اصحابش اقراء و تلاوت فرموده است.

«مرتّلاً» از این جهت که حضرت صلی‌الله‌علیه‌و‌آله از جانب خداوند متعال مؤکّداً مأمور به ترتیل قرآن بود:⁽¹⁾«وَ رَتِّل الْقُرْانَ تَرتیلاً»⁽²⁾و «مجوّداً» بدین جهت که امام علی علیه‌السلام در معنی

آیه مذکور از خود حضرت صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نقل نموده است: «الترتیل حفظ الوقوف و بیان الحروف»⁽³⁾که مفهوم قسمتی از روایت بیانگر رعایت «تجوید» در قرائت است و حتی ابن جزری (ت 833 ق) در کتاب بسیار معتبر خود النشر فی القراءات العشر، روایت را از امام علی علیه‌السلام با ذکر تجوید الحروف به جای بیان الحروف آورده است⁽⁴⁾که به نظر می‌رسد تجوید را معادل «بیان/اداء» دانسته است.

لذا می‌توان گفت رعایت ترتیل و تجوید از ابتداء ظهور تلاوت، آمیخته با آن بوده

است یعنی پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله عملاً تلاوت با تجوید تحویل اصحابش داده‌اند.⁽¹⁾

تجوید علمی (تدوینی)

در نگاه علمی به «تجوید» بدین معنا که به بررسی مخارج و صفات حروف و احکام حاصل از ترکیب حروف در کلام منطوق (بیانی و آوایی) بپردازد، می‌توان گفت تا محدوده قرن چهارم هجری یعنی عصر «ابو مزاحم موسی بن عبیداللّه بن یحیی خاقانی بغدادی» (ت 325 ق) که اوّلین مدوّن فن تجوید و دارای تألیف مستقل «قصیده رائیه» در این زمینه است.⁽²⁾تلاش و اشارات پراکنده و غیر منسجم به مباحث تجوید در کتب علمای عربیّت از لغویان و نحویان و علمای قراءات شده است.⁽³⁾

واژه «تجوید» و حتی از ماده (ج و د) چیزی در وصف قرائت باشد در قرآن نیامده، و همین طور در احادیث نبوی در عصر پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به معنایی که بعدها استعمال گردید، کاربردی نداشته است.

البته واژه‌های دیگری از قبیلترتیل، تحسین، تزیین و تحبیر در عصر پیامبر

اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و اصحاب آن حضرت به معنا و مفهوم کلمه «تجوید» متداول بوده است، و از چهار واژه مذکور تنها «ترتیل» در قرآن آمده است.

این چهار واژه بیانگر آن نوع قرائتی است که خصوصیات و صفات گفتار عربی فصیح را دارا باشد. و خوش خوانی و اداء صحیح در آن، مورد توجه قرار گیرد.

ناگفته نماند که از ماده (ج و د) مشتقّاتی در زبان عربی وجود دارد که بعضاً به عین کلمه «تجوید» هم اشاره شده لکن معنای مذکور و منظور را ندارد مثلاً در کتاب العین منسوب به خلیل بن احمد فراهیدی (100-175 ق) چنین آمده است:

«وجَوَّدَ فی عَدوِه تجویداً»⁽¹⁾، یا در مختار الصحاح الرازی (666 ق) در این مورد چنین اشاره نموده است: (اَجاد) الشی‌ءَ (فجاد) و (جَوده) ایضاً (تجویداً).⁽²⁾و هکذا در برخی منابع دیگر...

قدیمی‌ترین متنی که در آن واژه تجوید تقریباً به معنای اصطلاحیش بکار رفته در

قول ابن مجاهد (ت 324 ق) صاحب کتاب «السبعة فی القراءات» می‌باشد چنانکه «دانی» (ت 444 ق) گزارش کرده:

«حدثنی الحسین بن شاکر السمسار قال: حدثنا احمد بن نصیر قال سمعت ابن مجاهد یقول: اللحنُ فی القُرْانِ لَحنانِ: جلیٌّ و خَفیٌّ. فَالجَلِیُّ لحنُ الأعرابِ، وَ الخفیُّ تَرکُ إعطاءِ الحرفِ حَقَّهُ مِن تَجویدِ لَفظِهِ».⁽³⁾

آن گونه که ملاحظه می‌شود برای اوّلین بار اصطلاح تجوید به معنای «تجوید الحروف» در یک کتاب و آن هم در قرن چهارم هجری آمده است.

و احمد بن ابوعمر (ت بعد از 500 ق) این روایت را چنین مطرح نموده است:

«... و الخفی ترک إعطاء الحروف حقها من تجوید لفظها، بلا زیادة فیها و لا نقصان».⁽¹⁾

لذا تجوید به معنای اصطلاحیش در همان زمان مطرح گردید که اوّلین کتاب مستقل در این علم شکل گرفت.

ابن جزری در شرح حال ابو مزاحم خاقانی بغدادی (ت 325 ق) نوشته است:

«تا بدان جا که میدانم او اوّل کسی است که در تجوید، کتاب نوشت و قصیده رائیه او مشهور بوده و آن را حافط ابوعمرو شرح کرده است...».⁽²⁾

و ابن جزری از «قصیده رائیه» که مشهور به قصیده خاقانیه است و دارای 51 بیت است به عنوان اوّلین تألیف در تجوید یاد کرده است. لازم به ذکر است که ابومزاحم در قصیده خود از واژه تجوید و مشتقات آن به کار نبرده بلکه به جای آن کلمه «حُسن» و

مشتقات آن را آورده است. و این مطلب حکایت از آن دارد که کلمه «تجوید» با این که در آن زمان ظهور داشته لکن مشهور و رایج نبوده است.

اوّلین کسی که پس از ابن مجاهد اصطلاح تجوید را بکار برده ابوالحسن علی بن جعفر بن سعیدی (ت حدود 410 ق) بوده که در اوّل کتاب «التنبیه علی اللحن الجلی و اللحن الخفی» خود گفته:

«سألتنی... ان أصَنّفَ لَکَ نُبَذاً من تجوید اللفظ بالْقُرْان» و در جای دیگر آورده است:

«و یؤمر القارئ بتجوید الضاد من «الضالّین» و غیرها».⁽¹⁾پس از عصر «سعیدی» بکارگیری اصطلاح تجوید به طور گسترده بر سر زبان‌ها شیوع پیدا کرد.

بنابراین پس از «قصیده خاقانیه» با فاصله حدود یک قرن قدیمی‌ترین کتاب معروف و مستقل در علم تجوید کتاب «التنبیه علی اللحن الجلی...» سعیدی است.

ابن ندیم (ت 385 ق) در کتاب الفهرست خود (نوشته در محدوده سال 377 ه ق) در فن سوم از مقاله اوّل کتاب، با این که صدها تألیف در علوم قرآن برشمرده، ⁽²⁾کتابی با عنوان تجوید و یا موضوع تجوید ذکر نکرده است، و این حاکی از آن است که علم تجوید در قرن چهارم هجری هنوز گام‌های نخستین خود را می‌پیموده و تا تاریخ تدوین الفهرست مشهور نبوده است، ولی وقتی وارد قرن پنجم هجری می‌شویم مؤلفات تجویدی، یکی پس از دیگری به منصه ظهور می‌رسند؛ تا جایی که معظم تألیفات علم تجوید را در همین قرن می‌یابیم.

پس از کتاب تجویدی سعیدی که در پایان قرن چهارم یا سالهای اوّل قرن پنجم

نگاشته شد، دو کتاب بزرگ در علم تجوید در اندلس نگارش یافته که عبارتند از:

1- «الرعایه» از مکّی بن ابی طالب قیسی (ت 437 ه ق).

2- «التحدید» از ابوعمرو عثمان بن سعید دانی (ت 444 ه ق).

به هر حال، می‌توان پیدایش علم تجوید و روند استقلال آن را با ظهور قصیده

ابومزاحم خاقانی مرتبط دانسته و سپس نگارش‌های این علم با کتاب «التنبیه علی اللحن الجلی و اللحن الخفی» سعیدی و «الرعایه» مکّی و «التحدید» دانی شروع شده و آنگاه تألیفات به طور پیوسته تا عصر کنونی ادامه یافته است.⁽¹⁾

به طور خلاصه باید گفت؛ دانشمندان تجوید، از تألیفات نحویان، لغویان و علمای قرائت به استخراج نکات آوایی (تجویدی) پرداختند و از آن‌ها علم جدیدی پی‌ریزی کرده، نام «تجوید» را برای آن برگزیدند و تحقیقات آوایی خود را با استناد به همان دست مایه، ادامه دادند و ماحصل تلاشهای علمی خود را بدان افزودند تا به آنجا که علم تجوید به دلیل پیشرفت در تحقیقات آواشناختی، منزلتی رفیع یافت.

و حتّی در بررسی مقایسه‌ای تجوید با آواشناسی می‌توان چنین نتیجه گرفت که قدما (علمای لغت و مجوّدین) شالوده و اساس آواشناسی را بنیان نهاده‌اند. آنان با این که از ابزارهای نوین آواشناسی محروم بوده‌اند ولی با زحمات فراوان و با توجّهات طبیعی خود توانسته‌اند به نحو شایسته‌ای اجزاء دستگاه تکلّم را در ارتباط با اصوات مشخص نمایند و جایگاه تولید حروف و صداها (مخارج حروف) و کیفیت اداء آن‌ها را (صفات حروف) به طور صحیح بدست آورند و اصطلاحاتی برای هریک از حروف و صفات وضع نمایند که هنوز هم قابل استفاده است.

تفاوت علم قرائت و علم تجوید

تفاوت بارز و روشن میان این دو علم را برخی چنین بیان داشته‌اند: «بدان که علم قرائت با تجوید متفاوت است چه مقصود از علم تجوید، شناخت حقایق صفات حروف بدون در نظر گرفتن اختلاف در آن است به عنوان مثال در علم تجوید گفته می‌شود که حقیقت تفخیم چنین است و حقیقت ترقیق، چنان و در علم قرائت گفته می‌شود فلان کس آن حرف را تفخیم کرده و دیگری آن را ترقیق کرده، در این صورت این گفته که علم قرائت متضمّن مباحث مربوط به صفات حروف یعنی؛ ادغام، اظهار، مدّ، قصر، تفخیم و ترقیق است بی‌اساس تلقی می‌شود چه اینها همه مباحث علم تجوید به شمار می‌روند»⁽¹⁾

الف - الدراسات الصوتیه عند علماء التجوید، ص 13-22.

ب - بیّنات (مجله قرآنی)، ش 30، ص 158، پیدایش علم تجوید (ترجمه مبحث اوّل کتاب مذکور، حسین علینقیان).

ج - پژوهشی پیرامون تاریخ علم تجوید، فصل «تاریخچه دانش تجوید».

نگاهی به پیشینه روشهای قرائت قرآن (از نظر سرعت و کندی)

اشارة

نگاهی به پیشینه روشهای قرائت قرآن (از نظر سرعت و کندی)

ترتیل، تحقیق، تدویر، حَدر

بر مبنای سیر طبیعی نطق و کلام باید پذیرفت که سخن گفتن به هنگام گفتگو برحسب نیاز و حال و مقام متکلّم از نظر سرعت و کندی متفاوت است، و نیز ممکن است متکلّم مطابق خواسته خویش صدا و لحن گفتارش را بالا ببرد و یا پایین آورد.

و محقّقین نقش علمای تجوید را در این راستا چنین یافته و بیان داشته‌اند؛ علمای تجوید کیفیتی را که لازم است قاری قرآن در قرائت قرآن کریم از نظر سرعت بدان پایبند باشد بررسی نموده، و شیوه‌های روایت شده‌ای که قرّاء باید بدان ملتزم باشند روشن ساخته و آن را نقل کرده‌اند، و نیز عقیده و روش «قرّاء سبعه» را در این مورد، و محدوده‌های انتخابی که نزد هریک از ایشان مشخص است تبیین نموده‌اند.

برخی ازعلمای قرائت و تجوید، کیفیتی را که لازم است قرآن بدان شیوه خوانده شود آن را«وجوه قرائت» نامیده‌اند، چنانکه ابوالفضل الرازی (ت 454 ه ق) گفته است: قرائت بر سه وجه است؛ ترتیل، حَدر و زمزمة.⁽¹⁾

و برخی چون ابن الباذش (ت 540 ه ق) آن را «اسلوب قرائت» نامیده، و در باب اختلاف روش ایشان در کیفیت تلاوت و اداء نیکو می‌گوید: بدانید که قرّاء نسبت به رعایت تجوید، یعنی التزام به رعایت مخارج و صفات حروف اتّفاق نظر و اجماع دارند، امّا نسبت به اسلوب قرائت از قبیل حَدر و ترتیل، اختلاف دارند.⁽¹⁾

ابوالعلاء همدانی عطار (ت 569 ه ق) پس از اشاره به روش قرّاء در کیفیت قرائت می‌گوید: وجوه قرائت بر دو قسم است که یکی از آن‌ها «تحقیق» است و دیگری

«حَدر».⁽²⁾

برخی هم آن را «مراتب قرائت» نامیده‌اند، چنانکه ابن الکیال (ت 929 ه ق) گفته است: بدانید که تجوید بر سه مرتبه است و آن عبارت است از: ترتیل، تدویر، حَدْر.⁽³⁾

از بیانات گذشتگان چنین برمی‌آید که «ترتیل» هم معنای «تحقیق» استعمال می‌شده، و از طرفی برخی علمای تجوید «تحقیق» را در برابر «حدر»، و برخی نیز «ترتیل» را در برابر «حدر» بکار برده‌اند.

لذا بعضی تحقیق و ترتیل را یکی دانسته و بین این دو فرقی قائل نشده‌اند،⁽⁴⁾و نیز گفته‌اند ترتیل در معنا، مطابق تحقیق است.⁽⁵⁾

امّا قائلین به تفاوت گفته‌اند: اکثر علمای تجوید به علّت اندک بودن تفاوت، آن را

نادیده گرفته و «تحقیق» و «ترتیل» را مترادف شمرده‌اند.⁽¹⁾لکن بعضی دیگر ترتیل را صفتی از صفات «تحقیق» و برخی درجه‌ای کمتر از تحقیق قلمداد کرده‌اند.

و دیگر این که در وجه تفاوت این دو گفته‌اند: در «ترتیل»، تدبّر، تفکّر و استنباط هست، لکن در «تحقیق» تمرین و ممارست زبان، تعلیم، ترقیق و تغلیظ الفاظ، اقامه قرائت، و ادا کردن حقّ هر حرف از قبیل مدّ، همزه، اشباع....⁽²⁾

این که چرا علمای تجوید کمتر سخن از «تدویر» گفته‌اند به جهت این است که مهم مشخص شدن و ثبت و ضبط دو طرف مراتب قرائت است که «تحقیق» و «حَدْر» باشد، آن که حدّ وسط است و «تدویر» نام گرفته مبهم نمی‌ماند.⁽³⁾

به هر حال فرقی نمی‌کند به این که کدامیک از تعابیر وجه، اسلوب یا مرتبه بکار رفته باشد، بنا به گفته ابن جزری (ت 833 ه ق) قرآن به سه گونه تحقیق، تدویر، و حدر؛ مرتلاً و مجوّداً در قالب الحان و اصوات عربی و نیکو اداء کردن الفاظ آن و صدای خوش در حدّ توان خوانده می‌شود⁽⁴⁾

پیشینه مخارج و صفات حروف

پیشینه‌ای از مخارج حروف

بررسی اجمالی واژه «مخرج»

مخرج که محل تولید حرف است واژه‌ای است که بیشتر مورد توجّه و استعمال علمای تجوید بوده است، لکن قدماء از علمای نحو کلمات و تعابیر دیگری که بیانگر مخرج و جایگاه ایجاد حرف در دستگاه تکلّم بود، بکار می‌گرفتند و از جمله در محدوده قرن دوّم خلیل بن احمد فراهیدی (100-175 ق) در مقدّمه کتاب العین بیشتر واژه‌های «حیّز» که جمعش احیاز است و «مدرجة، مدرج، مدارج»⁽¹⁾را در معنای کلمه مورد بحث بکار برده و کمتر از واژه «مخرج»⁽²⁾استفاده کرده است.

امّا سیبویه (ت 180 ه ق) شاگرد خلیل بن احمد بیشتر واژه «مخرج» را بکار برده تا واژه‌های «حیّز» و «موضع» و...، و غالباً این کلمات را به یک معنا می‌دانست.⁽³⁾

تعداد و اسامی «مخارج حروف»

اوّلین کسی که حروف را با توجّه به نسبتی که به اجزاء دستگاه تکلّم دارند لقب داده و نامگذاری نموده و مکتوباً روایت شده است، خلیل بن احمد فراهیدی (100-175 ه ق) بوده است که آن را در مقدمه کتاب «العین»⁽¹⁾خود بیان داشته، و او 1

29 حرفی را که معتقد است، در ذیل 9 مورد (مخرج)⁽²⁾با اسم و رسم چنین گفته است:

1- حلقیّه (ع، ح، ه، خ، غ) 2- لَهَویّه (ق، ک)

3- شَجریّه (ج، ش، ض) 4- أسلیّه (ص، س، ز)

5- نِطعیّه(ط، ت، د) 6-لِثَویّه (ض، ذ، ث)

7- ذَلَقیّه⁽³⁾(ر، ل، ن) 8-شَفَویّه/شَفَهیّه (ف، ب، م)

9- هوائیّه/جوفیّه⁽⁴⁾(ی، و، الف، همزه)⁽⁵⁾

و پس از خلیل بن احمد، شاگرد برومندش سیبویه (ت 180 ه ق) حروف عربی را در 16 مخرج تنظیم و تثبیت، و به ترتیب زیر بیان داشته است:

«ء - ا - ه- - ع - ح - غ - خ - ک - ق - ض - ج - ش - ی - ل - ر - ن - ط - د - ت - ص - ز - س - ظ - ذ - ث - ف - ب - م - و».⁽⁶⁾

و این مبنا، مورد قبول ادیبان عرب و علمای تجوید قرار گرفت؛⁽¹⁾و دنباله‌رو او شدند و از اسلوب وی در توصیف حروف تبعیّت نمودند، گاهی نیز تغییرات جزئی انجام داده‌اند. دانشمندان اسلامی، نخست حروف را براساس جایگاه تولید آن‌ها طبقه‌بندی کردند و سپس با توجه به کیفیت صدایی که از آن‌ها شنیده می‌شود - کیفیت استماع - صفاتی را برای هر گروه آورده‌اند.

می‌توان گفت، در وصف و طبقه‌بندی حروف، به دو نکته توجّه داشته‌اند:

1- کیفیت تولید حرف یا جنبه تولیدی؛

2- کیفیت استماع آن یا جنبه شنیداری.⁽²⁾

در بحث صفات حروف به این مطلب پرداخته خواهد شد.

اختلاف در تعداد مخارج حروف

تعداد مخارج حروف از آغاز مورد اختلاف علمای عربی و تجوید بوده است به طوری که افرادی چون قطرب (ت 206 ه ق) و فرّاء (ت 207 ه ق) و... تعداد مخارج حروف را 14 مخرج دانسته‌اند. ایشان سه حرف «ل - ر- ن» را از یک مخرج به حساب آورده، و حال آن که سیبویه (ت 180 ه ق) برای هریک از آن‌ها مخرج جداگانه‌ای قائل شده است.⁽³⁾

و برخی، غنّه را مخرج حرف ندانسته و برای حروف 15 مخرج در نظر گرفته‌اند.⁽¹⁾و گروهی چون سیبویه (ت 180 ه ق)⁽²⁾و بیشتر علمای عربی و بسیاری از علمای تجوید و قرّاء به 16 مخرج معتقدند.⁽³⁾امّا ابن جزری (ت 833 ه ق) قرائت شناس مشهور قرن نهم می‌گوید: آن‌چه که به نظر ما صحیح می‌رسد و محققینی چون خلیل بن احمد⁽⁴⁾و مکّی بن ابی طالب (ت 437 ه ق) و... نیز برآنند حروف را 17 مخرج است.⁽⁵⁾

لازم به ذکر است که تعداد کمی نیز برای هر حرفی مخرج مستقل قائل شده‌اند.⁽⁶⁾

در نهایت بین صاحب نظران این عرصه، اَعداد اختلافی در مخارج حروف عبارتند از: 14، 15، 16، 17، به تعداد حروف (28 یا 29).

علّت اختلاف: اختلاف در تعداد مخارج حروف به جهت این است که برخی برای تعدادی از حروف مخرج واحد و مشترکی قائلند از قبیل حروف «ط د ت»، «ص س ز» که تنها با صفتی قابل تمیز و تشخیصند.

و یا حروف «ج ش ی»، «ب م و» که البته تباین بیشتری نسبت به هم دارند⁽⁷⁾، و

برخی هم خیشوم و جَوْف را اصلاً مخرج ندانسته‌اند.⁽¹⁾

به هر حال برخی، مخارج حروف را به دو قسم کلّی و جزئی⁽²⁾و یا عام و خاص⁽³⁾تقسیم کرده‌اند، که «جزئی» آن، قابل انقسام نبوده لکن «کلّی»اش، به دو یا چند مخرج قابل تقسیم است، لذا به نحوی برای هر حرفی مخرجی جزئی نیز قائل شده‌اند.⁽⁴⁾

قابل اعتنا بودن ترتیب در حروف متّحد المخرج

در مورد حروفی که مخرج واحد و مشترکی دارند، چون «ء، ه، الف⁽⁵⁾îاقصی

الحلق»، «ع، ح îاوسط‌الحلق»، «غ، خ îادنی الحلق»،⁽⁶⁾«ط، د، ت îنِطعیّه»، «ص، س، ز îأسلیّه»، «ظ، ذ، ث îلِثویّه»،⁽⁷⁾برخی⁽⁸⁾بین این حروف تقدّم و تأخّر قابل

نبوده، ولی برخی دیگر⁽¹⁾خلاف آن را استدلال نموده و پذیرفته‌اند.⁽²⁾

مواضع و یا مخارج عام و اصلی حروف

براساس اجزاء دستگاه تکلّم علمای عربی و تجوید مخارج اصلی (کلّی، عام) حروف را جهت فهم آسان آن، از سه تا نه مخرج تقسیم کرده‌اند، که اجمال آن به ترتیب تاریخی⁽³⁾عبارتند از:

اجزاء دستگاه تکلّم در تولید حروف از مخارجشان می‌پردازد⁽⁵⁾که این مطلب جای تأمّل دارد.⁽⁶⁾

بوده است که عبارتند از: 1- حلق 2- دهان 3- شفتان.⁽¹⁾

طریقه ترتیب (تقدیم و تأخیر) مخارج حروف

علمای عربی و تجوید در خصوص ترتیب مخارج حروف نیز اهمّیت قائل شده و با استدلالات خود برخی اوّلین نقطه پیدایش صوت گفتاری را در داخل انسان از «اقصی الحلق» دانسته و به ترتیب، منتهای آن را «شفتان» بر شمرده، و بعضی عکس آن را در نظر گرفته‌اند یعنی ابتداء مخارج حروف را از «شفتان» و منتهای آن را به «اقصی الحلق» دانسته، چرا که در حالت ایستاده و طبیعی ابتداء انسان سر اوست و انتهای قامت انسان پاهای او به شمار می‌آید که در این صورت اوّلین مخرج «واو» و آخرین مخرج «همزه» می‌باشد.

امّا آن چه که مشهور و متداول است و شیوه اکثریت علمای عربی و تجوید بوده همان مورد اوّل است.⁽¹⁾

طریق تشخیص مخرج هر حرف

جهت تشخیص هر چه بهتر مخارج حروف، اوّلین بار رمز و قاعده‌ای را خلیل بن احمد فراهیدی (ت 175 ه ق) ابداع و در کتاب «العین» خود مطرح نموده است⁽²⁾و این قاعده تعیین مخرج هر حرف را پس از ایشان علمای قرائت و تجوید از جمله ابن جزری (ت 833 ه ق) در «النشر فی القراءات العشر»⁽³⁾و جلال الدّین سیوطی (ت

911 ه ق) در «الاتقان فی علوم الْقُرْان»⁽⁴⁾آورده‌اند.

این قاعده عبارتست از: آوردن یک همزه وصل مفتوح بر سر حرف موردنظر و سپس ساکن یا مشدّد تلفظ نمودن آن، که در این حالت مخرج و صفات آن آشکار و قابل تشخیص می‌گردد. مانند اَبْ، اَتْ، اَحْ، اَعْ، اَغْ،....

این مبحث را در اینجا به پایان می‌بریم و بیان جزئیات (اختلافی) مخارج حروف از دیدگاه علمای تجوید را فعلاً در این مقال ضروری نمی‌دانیم.⁽¹⁾

پیشینه‌ای از صفات حروف

چنان که قبلاً اشاره شد⁽²⁾تجوید عملی آمیخته با تلاوت قرآن مشافهةً از زمان پیامبر اعظم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله جریان داشته است لکن تجوید علمی منسجم و مستقل همراه با وضع اصطلاحات آن (به صورت تدوینی) به محدوده قرن چهارم برمی‌گردد.

اکثر مباحث و اصطلاحات تجویدی از قبیل مخارج و صفات حروف که امروزه مطرح است در کتب علمای عربیّت از لغویان و نحویان و علمای قرائت از همان قرون اوّلیه به طور پراکنده کم و بیش مورد توجّه بوده و به آن‌ها اشاره گردیده است.⁽³⁾

بررسی «صفات حروف» در حوزه وضع اصطلاحات

اشارة

[عصر پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ، امام علی علیه‌السلام و ابوالاسود دؤلی]

- قرن اوّل

اشارة

برخی واژه‌ها از صفات چون «مدّ»،⁽¹⁾« ِاماله » و «تسهیل» بنابه گزارشات رسیده به زمان رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله می‌رسد.⁽²⁾

و تعدادی از اصطلاحات از قبیل غنّه، اظهار، اخفاء، ادغام و اقلاب (قلب به میم) که از احکام تنوین و نون ساکنه در نزد حروف می‌باشند، به عصر ابوالاسود دؤلی (م 69 ق.) شاگرد امام علی علیه‌السلام برمی‌گردد که به شرح ذیل روایت شده است:

«زیاد بن سمیه (م 53 ه ق)⁽³⁾والی بصره از ابوالاسود تقاضا کرد تا راه و رسم و قاعده‌ای برای اصلاح زبان عربی و قرائت قرآن وضع نماید.

وی 30 نفر نویسنده برای ابوالاسود تهیه دید و آن‌ها را نزد او فرستاد وی نیز از میان آن‌ها یک نفر را که از قبیله عبد قیس بود انتخاب نمود و به او گفت قرآن را برگیر و با رنگی متفاوت از رنگ خط قرآن طبق گفته‌های من نشانه‌گذاری کن و....

«... اگر همراه با این حرکات حرفی را با «غنّه» ادا نمودم دو نقطه در همان موضع (تنوین نصب و جرّ و رفع) قرار بده، و اگر بعد از تنوین یکی از حروف حلقی قرار

داشت دو نقطه عمود بر هم ( : ) به جهت «اظهار»، و در غیر این صورت دو نقطه افقی ( .. ) به نشانه «اخفاء» یا «ادغام» قرار بده...».⁽¹⁾

و نیز گزارش شده است «... بر نون ساکن و تنوین پیش از باء علامت اقلاب «م» به رنگ سرخ نوشته می‌شود (احکام میم ساکن)... و هنگام ادغام و اخفاء، بی حرکت رها می‌شوند، و هر ساکنی صورت سکون بر آن قرار می‌گیرد، و مدغم بدون حرکت باقی می‌ماند، و مابعدش تشدید می‌گیرد».⁽²⁾

[علمای عربیت «لغویان، نحویان»]

- قرن دوم

در این قرن بیشترین سهم، در وضع اصطلاحات برای «صفات حروف» در درجه اوّل از آنِ سیبویه ابوالبشر عمرو بن عثمان (ت 180 ه ق) و پس از او استاد ایشان خلیل بن احمد فراهیدی (ت 170 یا 175 ه ق) است، که قریب به اتّفاق واژگان صفات حروف در این محدوده شکل گرفته و نام‌گذاری شده، و بعدها همین اصطلاحات مورد توجّه و استفاده قرّاء و مجوّدین بوده و نیز تا به امروز ادامه دارد و زینت بخش کتب تجویدی است.

اسامی صفاتی که در «الکتاب» به ویژه در باب ادغام⁽³⁾و مقدمه کتاب «العین»⁽⁴⁾

آمده است (و یا به این دو نسبت داده شده) عبارتند از:

تمامی صفات اصلی متضاد: جهر، همس - شدّت، رخوت - بین شدّت و رخوت (بینیه) - استعلاء، استفال⁽¹⁾- اطباق، انفتاح - اذلاق، اصمات.⁽²⁾

صفات غیر متضاد: صفیر⁽³⁾، قلقله، لین، انحراف، تکریر، تفشّی،⁽⁴⁾استطاله، غنّه،

بحّه، نفخ⁽¹⁾خفاء⁽²⁾

[الدراسات الصوتیه، ص 326-328، به نقل از الکتاب، 2/262، 421؛ 3/532؛ 4/123؛ 165، 195؛ 200]

صفات فرعی: تفخیم،⁽³⁾ادغام (و انواع ادغامات)، مدّ، اماله، احکام تنوین و نون ساکنه در نزد حروف تهجّی (اظهار، ادغام، اقلاب، اخفاء)⁽⁴⁾و احکام میم.⁽⁵⁾

نکته: از مجموع صفات غیر متضاد مواردی چون نَبْر، نَفْث، خَروره، و غَروره؛ از صفات فرعی، موردی چون ترقیق در این قرن از دو شخصیت مذکور به چشم نمی‌خورد، ولی بقیه موارد مزبور در این ظرف زمانی مورد بحث بوده است.

- قرن سوم و چهارم

اشارة

در ادامه تلاش و کوشش خلیل بن احمد و سیبویه در بررسی و تحقیق اصوات و آواهای عربی به ویژه در مخارج و صفات حروف تا اواخر قرن چهارم، لغویان و نحویانی چون؛

1 - مبّرد (ابو عباس محمّد بن یزید، متوفی 285 ه ق) در کتاب المقتضب در ابواب

ادغام؛⁽¹⁾

2 - ابن درید (ابوبکر محمد بن حسن، متوفی 321 ه ق) در مقدمه جمهرة اللغة؛⁽²⁾

3 - زجاجی (ابوالقاسم عبدالرّحمن بن اسحاق، متوفی 337 ه ق) در آخر کتاب الجمل، در مورد «ادغام»؛⁽³⁾

4 - ازهری (ابومنصور محمّد بن احمد، متوفی 370 ه ق) در مقدمه تهذیب اللغة؛⁽⁴⁾

5 - ابن جنی (ابوالفتح عثمان، متوفی 392 ه ق) در سرّ صناعة الاعراب؛⁽⁵⁾

به علاوه آن‌چه به طور پراکنده در برخی کتاب‌ها در این دوره آمده است⁽⁶⁾در

موضوع مذکور در آثار این افراد خلاصه شده است.⁽⁷⁾

در این برهه از زمان با یک واژه جدید به نام «نَفْث» به عنوان صفت غیر متضادّ حرف «ثاء» و «فاء» آشنامی‌شویم که منسوب به ابن جنّی (ت 392 ه ق) است و آن را در کتاب «سرّ صناعة الاعراب» خود مطرح کرده است.⁽⁸⁾⁽⁹⁾

[علمای قرائت و مباحث تجوید]

- قرن دوم به بعد

امّا از کتب قدیمی قراءات که به قرن دوّم و سوم هجری برمی‌گردد، چیز قابل ذکری از مباحث تجویدی به ما نرسیده است.⁽¹⁾کهن‌ترین کتابی که از قراءات به ما رسیده، کتاب «السبعة فی القراءات»، اثر ابن مجاهد (ت 324 ه ق) است. در این کتاب، ابواب مستقلی که موضوع اصوات عربی را مورد بررسی قرار دهد، وجود ندارد بلکه نکات آوایی در اثنای کتاب، به طور پراکنده آمده است.⁽²⁾

صفاتی که در این کتاب به آن‌ها اشاره شده عبارتند از: جَهر (مجهوره)، هَمس (مهموسه)، اطباق (مطبقه) استعلاء (مستعیله)، انخفاض، صفیر، تفخیم، ادغام و اختلاف قرّاء در آن، احکام نون ساکنه و تنوین (ادغام، اظهار)، مدّ و قصر، فتح و اماله،

اماله الف ، اشمام ، ...⁽³⁾

و طبیعةً تا حدودی می‌توان گفت مباحث «السبعة فی القراءات» بیانگر اصل نظرات قرّاء سبعه⁽⁴⁾که خود بعضاً در فنّ قرائت نیز تألیف داشته‌اند، می‌باشد چرا که

ابن مجاهد اوّلین کسی است که قرّاء سبعه را با مقیاس‌های خود،⁽¹⁾از میان چهل نفر از قرّاء صاحب اثر در قرائت قبل از خود که اوّلینش یحیی بن یعمر (ت 90 ه ق) می‌باشد، برگزیده است.⁽²⁾

بنابراین آن چه از صفات حروف که در نظر قرّاء سبعه مورد توجّه بوده و در کتب معتبر قراءات (سبع، عشر)⁽³⁾

پی‌گیری منشأ پیدایش چند «صفت» دیگر

نَبْر

واژه «نَبْر» یا «نَبْره» (که در آواشناسی به معنای تکیه آمده است) مکّی (ت437هق)

در کتاب الرّعایه⁽⁴⁾آن را در وصف «قلقله» بکار برده و صوت «قلقله» را شبه «نبره» دانسته است.⁽⁵⁾

و سمرقندی (ت 780 ه ق) در روح المرید⁽¹⁾به صفت «نبر» اشاره کرده و «همزه» را نابرة نامیده است.⁽²⁾و نیز به بقری (ت 1111 ه ق) از گروهی این واژه را در بیان صفت «قلقله» نقل کرده است؛ القلقله نَبْرة لطیفة.⁽³⁾

نَفْخ،⁽⁴⁾نَفْث، خَروره، غَروره

واژه‌های «نفخ» برای حرف فاء، «نفث»⁽⁵⁾برای حرف ثاء و «خروره» برای خاء را می‌توان به عنوان صفات حروف مذکور در کتاب تجوید استدلالی آیت اللّه فاضل گروسی (ت 1324 ه- ش) که در شرح «درّة النّظمیّه»⁽⁶⁾با استشهاد به اشعار قاسم بن فیره (ت 590 ه ق) معروف به شاطبی در کتاب «حرز الامانی و وجه التهانی» نوشته است ملاحظه نمود.⁽⁷⁾

بنابراین شکل‌گیری دو صفت نفخ و خروره را می‌توان به قرن ششم نسبت داد. البته صفات خروره برای «خ»⁽⁸⁾و غروره برای «غ»⁽⁹⁾در کتب تجویدی متأخّرین بدون

اشاره به منشأ پیدایش و مستندات آن، استعمال گردیده است.

تَرْقیق (و تَفْخیم/تَغْلیظ)

واژه «ترقیق» که از صفات فرعی حروف به شمار آمده در مقابل «تفخیم» و «تغلیظ» مطرح می‌شود. با این که واژه تفخیم توسط خلیل بن احمد (ت 170 یا 175 ه ق) و سیبویه (ت 180 ه ق) به عنوان صفت الف (الف مفخّم/الف التفخیم) به تنهایی، فقط برای الف بیان گردیده است⁽¹⁾لکن واژه ترقیق در محدوده قرن پنجم هجری توسط علمای تجوید و قرائت شکل گرفته و به صفات فرعی حروف افزوده شده است. ذیلاً گزارشی اجمالی از این صفت (ترقیق) ارائه می‌شود:

ضمناً بسیاری از علماء قائل به «تفخیم» تمامی حروف استعلاء هستند.⁽⁸⁾به هر حال دو واژه «ترقیق» و «تغلیظ» از اصطلاحات قرن پنجم است که به عنوان صفت فرعی برخی حروف که اشاره شد، بیان گردیده است.

برخی چون ابن طحان (ت بعد 560 ه ق)، علی قاری (ت 1014 ه ق) و مرعشی (ت 1150 ه ق) برای تفخیم در حروف مستعلیه مراتب قائلند به عنوان نمونه اندازه

تفخیم حروف استعلاء از نظر «ابن طحان» سه مرتبه است که به ترتیب درجه از قوی به ضعیف عبارتند از: 1- حروف مستعلیه مفتوح 2- حروف مستعلیه مضموم 3- حروف مستعلیه مکسور.⁽¹⁾

پرداختن به جزئیات و اختلاف نظرات علمای تجوید در زمینه صفات حروف که سخن فراوان است، خارج از بحث این کتاب می‌باشد.⁽²⁾

بحثی در پیشینه «تعداد صفات حروف»

علمای تجوید براساس مبانی که معتقدند، برای حروف صفاتی را برشمرده‌اند، که در «تعداد» صفات نیز دیدگاههای مختلفی وجود دارد؛

مهموسه، مجهوره، شدیده، رخوه، مطبقه، منفتحه، مستعلیه، مستفله، حروف

مدّولین، حروف صفیر، متفشی، مستطیل، متکرّر، منحرف، هاوی، دو حرف غنوی.

بیشتر علمای تجوید در بحث صفات حروف به آن‌چه که «دانی» مقرّر داشته پایبند بوده و از آن عدول نکرده‌اند مگر در موارد جزئی.⁽²⁾

لکن دو صفت «توسط» و «قلقله» را اضافه می‌نماید و دو صفت «انفتاح» و «استفال» را حذف می‌کند.⁽¹⁾

این است ابن جزری بالغ بر هیجده صفت را ذکر نموده بود، لکن شارحان، صفت «توسط» بین (الشدیدة و الرخوة) را از آن انداخته‌اند در نتیجه هفده صفت باقی مانده است.⁽⁴⁾

این بود اجمالی از پیشینه تعداد صفات حروف که علمای تجوید بر آن اختلاف‌نظر داشته‌اند و در تعداد 16، 17، 18، 25 و 44 صفت خلاصه می‌شود.

پیشینه‌ای از انواع «تقسیمات صفات حروف»

علمای تجوید صفات حروف را از جوانب مختلف و به تعابیر گوناگون تقسیم‌بندی نموده‌اند.

تقسیم‌بندی کرده‌اند.⁽¹⁾چه بسا در میان علمای تجویدی اوّلین بار مکّی (ت 437 هق)، قوی و ضعیف بودن حروف را مطرح و مورد بحث قرار داد.⁽²⁾

«ممیّزه» و صفات «مُحسِّنه» تقسیم نموده، و بعدها عده‌ای از شیوه ایشان پیروی کرده‌اند.

صفات ممیّزة: جهر، همس؛ شدّة، رخاوة، توسط؛ اطباق، انفتاح؛ استعلاء، استفال؛ ذلاقة، اصمات.

صفات محسّنة: مشهورترین آن‌ها عبارتند از: قلقله، صفیر، غنّه، انحراف، تکریر، استطاله، تفشّی.⁽³⁾

و هو اِعطاءُ الحروفِ حقَّها

مِنْ صفةٍ لَها و مُسْتَحَقَّها

و شارحان «المقدّمة»، سخن ابن جزری را در مورد «حقّها و مسحقّها» تفسیر نموده و بر این مبنا صفات حروف را به «ذاتی» و «عارضی» تقسیم کرده‌اند؛ آنگاه احمد بن جزری (ت 829 ه ق) بین آن دو فرق قائل شده، و «حقّ حرف» را صفت

لازمه حرف دانسته و آن‌ها را چنین برشمرده:

همس، جهر، تشدید (شدّة)، رخاوة، و غیر ذلک...

«مستحق حرف» را منشأ پیدایش صفاتی چون ترقیق برای حروف مستفله و تفخیم برای حروف مستعلیه، و از این قبیل...⁽²⁾

پیشینه‌ای از «رموز به خاطرسپاری صفات حروف»

اشارة

برخی از علمای تجوید و قرائت جهت به خاطرسپاری تعدادی از صفات حروف رموزی را ارائه داده‌اند که درخور توجّه بوده و ذیلاً اشاره می‌گردد:

جهر/همس

را وضع نموده است که در مقابل بقیه حروف صفت جهر خواهند داشت.⁽¹⁾

«سَکَتَ، فَحَثَّهُ، شَخصٌ»⁽²⁾یا «سَکَتَ شَخصُهُ فَحَثَّ»⁽³⁾î[الرعایة، ص 92]

مجهوره تکرار شده‌اند.

شدّة / رخوة / توسّط (بینیّه)

باقیمانده حروف «رخوة» می‌باشند.⁽¹⁾

و نیز گفته‌اند مکّی⁽³⁾در برخی نوشته هایش حروف بینیّه (متوسطه) را هفت حرف دانسته و آن‌ها را در کلمه رمز «نُوَلّی عُمَر»⁽⁴⁾جمع نموده است.⁽⁵⁾

استعلاء / استفال

اطباق / انفتاح

برای این دو، رمز به خاطر سپاری مطرح نشده و شاید به جهت این بوده که حروف مطبقه تنها چهار حرف «ص، ض، ط و ظ» از حروف مستعلیه است که به راحتی قابل حفظ می‌باشد لذا نیازی به رمزی نمودن آن نبوده است.

اذلاق / اصمات

برخی برای حروفی که دارای صفت اذلاق هستند رمز «فَرَّ مِن لُبّ»⁽⁶⁾را وضع نموده‌اند که در مقابل بقیه «مصمة» خواهند بود.⁽⁷⁾

قَلقَلَة

بسیاری از علمای تجوید «قلقله» را، پنج مورد دانسته و برخی آن‌ها را در کلمات رمزی چون «قد طبج»، «طبق جد» یا «جد قطب»، «قُطبُ جَدٍّ»⁽¹⁾ذکر نموده‌اند.⁽²⁾

ضمناً ابن جزری (ت 833 ه ق) نیز کلمه رمز «قطب جد» را مطرح نموده است.⁽³⁾

ادغام (نون ساکنه و تنوین)

نون ساکنه و تنوین که در نزد تعدادی از حروف با ادغام خوانده می‌شوند برخی⁽⁴⁾آن‌ها را شش حرف دانسته و رمز «یَرْمَلونَ»⁽⁵⁾و برخی دیگر⁽⁶⁾«وَ لِنَمیرَ»⁽⁷⁾را برای آن‌ها در نظر گرفته‌اند.

البته ابو عمرو دانی (ت 444 ه ق) تعداد آن‌ها را پنج حرف مجتمع در کلمه «لَمْ یَرَوْ»⁽⁸⁾برشمرده، و گفته است قرّاء حرف ششمی نیز بر آن‌ها افزوده‌اند که آن «نون»

است.⁽⁹⁾

لازم به ذکر است که علمای تجوید این نوع ادغام را دو نوع دانسته‌اند، نوعی از آن ادغام با غنّه و مجتمع در کلمه «یُومِنُ»⁽¹⁾می‌باشد و آن دو حرف دیگر بلا غنّه (ادغام کامل) است.⁽²⁾⁽³⁾

نکته دیگر این که، اگرچه ترجمه رموز به خاطر سپاری چندان ضروری و هدف نبوده، و بعضاً نیز مفهوم مناسبی به دست نمی‌دهد لکن به جهت این که خوانندگان گرامی ذهنیتی از مفهوم آنها نیز داشته باشند لذا به طور سلیقه‌ای ترجمه‌ای ارائه شد که امید است مفید باشد.

پیشینه‌ای از ادغامات

اشارة

پیشینه‌ای از ادغامات

تعریف «ادغام»

قدما تعریفی که از «ادغام» ارائه نموده‌اند: عبارت از وصل کردن حرفی ساکن به حرف متحرّک مثل خود است، بدون این که بین آن دو؛ فاصله، حرکت یا وقفی باشد، در نتیجه تداخلی که بین آن دو حرف صورت می‌گیرد، با حذف یکی (اوّلی/حرف ساکن) چون حرف واحدی می‌گردند.⁽¹⁾

ادغام «صغیر» و «کبیر»

اشارة

ابتداء از طرف ابن جنّی (ت 392 ه ق) دو اصطلاح «ادغام اصغر» و «ادغام اکبر» به کار برده شده، و قصد او در اوّلی نزدیک گردانیدن حرفی به حرف دیگر بوده است لکن بدون صورت گرفتن ادغام.

و منظور او از دوّمی (ادغام اکبر) چیزی است که علمای تجوید «ادغام صغیر» نامیده‌اند، که در آن حرف اوّل تبدیل به حرف بعدی شده و سپس ادغام می‌شوند.⁽²⁾به هر حال اصطلاحات ادغام اصغر و ادغام اکبر ویژه «ابن جنّی» است و از جانب علمای عربی و تجوید مطرح نشده است.⁽³⁾

چنان که گزارش کرده‌اند دو اصطلاح ادغام صغیر و ادغام کبیر در محدوده قرن ششم مطرح شده است که ذیلاً اشاره می‌گردد.

- وجه تسمیه

در وجه تسمیه «ادغام کبیر» و «ادغام صغیر» دیدگاههای متفاوت است، به طوری که ابن بازش (ت 540 ه ق) می‌گوید: ادغام کبیر نامیده شده چون بیشتر از ادغام صغیر بر آن کار انجام گرفته و آن ساکن گردانیدن حرف متحرّک اوّل (مُدغَم) است که این سختی و زحمت کار در ادغام صغیر نبوده است.⁽¹⁾

احمد بن ابی عمر (ت 500 ه ق) گوید: حرف متحرّک (مدغم) «کبیر» نامیده می‌شود به جهت حرکتی که داشته زنده و فعّال بوده است لکن حرف ساکن (مُدغَم) «صغیر» نامیده می‌شود چون شبیه مرده، بی تحرّک است. بنابراین آن چه که زیاده است متعلق به متحرّک است و «کبیر» نامیده شده و آن چه که نقصان و کسری است که عدم حرکت باشد متعلق به ساکن بوده لذا «صغیر» نامیده شده است.⁽²⁾

ابن بازش (ت 540 ه ق) گفته است در ادغام، حرف اوّل باید ساکن باشد چرا که حرکت، بین دو حرف فاصله می‌اندازد و مانع تداخل دو حرف در یکدیگر می‌شود این حالت از ادغام که حرف اوّلش ساکن بوده باشد، از آن توصیف به «ادغام صغیر» می‌شود.⁽³⁾

در شیوه قرائی ابوعمرو بن علاء (ت 154 ه ق) هر گاه دو حرف متحرّک مثلین یا متقاربین در دو کلمه کنار هم قرار داشته باشند اوّلی را ساکن نموده و در دومی ادغام می‌کند. چنین ادغامی در مثلین تنها نیاز به ساکن نمودن حرف اوّل دارد، ولی در ادغام متقاربین علاوه بر آن باید حرف اوّل نیز تبدیل به جنس حرف دوم گردد.⁽¹⁾

چنان که دانی (ت 444 ه ق) گفته است حقیقت این است که در دو حرف متحرّک مثلین، ابتداء باید حرف اوّل ساکن شود سپس ادغام صورت گیرد، و حقیقت ادغام در دو حرف متقارب این است که ابتداء باید حرف اوّل تبدیل به حرف دوم شود سپس ادغام گردند.⁽²⁾

ادغام دو حرف «مثلین» مانند: «شَهْرُ رَمَضان»⁽³⁾و «لَذَهَبَ بِسَمْعِهم»⁽⁴⁾

ادغام دو حرف «متقاربین» مانند: «فالزاجِراتِ زَجراً»⁽⁵⁾و «الصالحاتِ سَنُدْخِلُهُم»⁽⁶⁾-⁽⁷⁾

قابل توجّه این که قرّاء در باب ادغام در مواردی چون؛ ادغام لام تعریف (در حروف شمسی) معظم احکام نون ساکنه و تنوین و ادغام متجانسین اتفاق نظر

دارند...⁽¹⁾و علمای تجوید غالباً در کتابهای خود به جزئیات اختلافی ادغام‌ها که قرّاء در کتب خود به آن پرداخته‌اند بی‌اعتنا بوده، و تنها به موارد اتفاقی ادغام بسنده نموده‌اند.⁽²⁾

ادغام مقبل، مدبر، متبادل

عبدالوهاب قرطبی (ت 462 ه ق) در مورد ادغام متقاربین گفته است:

گاهی حرف اوّل (مُدغَم) تبدیل به حرف دوم (مُدغَم فیه) می‌شود که این نوع بیشتر شایع است و اصل همین است، مانند: النَّعیم، السّلام. (در ادغام متجانسین، مانند: عَبَدْتُ، عَبَتُّ).

گاهی حرف دوم (مُدغَمٌ فیه) تبدیل به حرف اوّل (مُدغَم) می‌شود مانند: «مذّکر» که «مُذْتَکِر» بوده، در اینجا «تاء» باب افتعال تبدیل به ذال شده است و سپس ادغام صورت گرفته است.

و گاهی هم هر دو حرف «مُدغَم و مُدغَمٌ فیه» تبدیل به حرف سومی می‌شود، مانند: «مُدَّکِر» که در اصل «مُذْتَکِر» بوده است.⁽³⁾

لکن قرطبی خود برای مواردی که مطرح نموده اسم اصطلاحی وضع نکرده است، تا این که بعدها مستشرق آلمانی به نام برجستر اسر (ت 1933 م) برای موارد مذکور به ترتیب اصطلاحات «مدبر، مقبل و متبادل» را بکار می‌برد.

چنان چه حرف دوم (مُدغَمٌ فیه) در حرف اوّل (مُدغَم) اثر گذارد و حرف اوّل را تبدیل به حرف دوم کند، در متجانسین مانند: عَبَدْتُ/ قَدْ تَبَیَّن که می‌شوند عَبَتُّ / قَتَّبَیَّنَ، و در متقاربین مانند: اَلنّعیم/ السَّلام که لام به نون و سین تبدیل و ادغام صورت گرفته است، این ادغام را «مدبر» گفته‌اند، یعنی مدغَم تبدیل به مدغَمٌ فیه می‌شود.

عکس مورد قبل را یعنی مُدْغَمٌ فیه تبدیل به مُدغَم گردد و سپس ادغام صورت گیرد را «مقبل» نامیده‌اند، مانند: مذّکر.

حالت سوم را که در آن مدغم و مدغم فیه به حرف سومی غیر آن دو تبدیل و سپس ادغام انجام گیرد ادغام «متبادل» گفته‌اند، مانند: مُدّکر.⁽¹⁾

و بعدها برخی به جای این نام‌ها اصطلاحات دیگر نیز استعمال کردند از قبیل التأثر الرّجعی، التأثر التّقدمی به جای مدبر و مقبل.⁽²⁾و برخی هم اصطلاح «مماثلة تقدمیة» و «مماثلة رجعیة» را مطرح نمودند.⁽³⁾

ادغام متماثلین، متجانسین، متقاربین

سیبویه (ت 180 ه ق) دو اصطلاح «مِثلَین» و «مُتَقاربَین» را اوّلین بار بکار برده است.⁽⁴⁾و مکّی⁽⁵⁾(ت 437 ه ق) و دانی⁽⁶⁾(ت 444 ه ق) این دو واژه را استعمال کرده‌اند، و اصطلاح «متجانسین» را متأخّرین از ایشان بکار برده‌اند.

چنانکه احمد بن أبی عمر (ت بعد 500 ه ق) سه اصطلاح متماثلین، متجانسین و متقاربین را برای ادغام استعمال نموده است،⁽¹⁾لکن نامبرده هنگامی که انواع ادغام را برشمرده، ادغام را بر دو نوع متماثلین و متقاربین دانسته و گفته است ادغام متباعدین جایز نیست.⁽²⁾

ابن وثیق (ت 654 ه ق) در خصوص، مصطلحات مذکور نظر دیگری ارائه نموده، اگر چه با موارد قبل فاصله چندانی ندارد وی ادغام را بر سه وجه می‌شمارد که عبارتند

از:

1- مثلیة: «کُنتُم مِن».⁽³⁾

2- تقارب: «نَخُلقْکم».⁽⁴⁾

3- شبه: «قَد سَمِعَ».⁽⁵⁾

و می‌افزاید که حروف (به لحاظ ادغام) بر دو قسم هستند:

بنابراین ادغام در «قَد سَمِعَ»، به تناسب و شبه صورت می‌گیرد.⁽¹⁾

ظاهراً ابن وثیق در اینجا اصطلاح «شبه» را در برابر «متقارب» و اصطلاح «تقارب» را در برابر «متجانس» به کار برده است، برای این که «قاف و کاف» را مثال زده که این دو حروف لهوی هستند لکن از یک مخرج نمی‌باشند.⁽²⁾

در نهایت حروف نسبت به یکدیگر به جهت ادغام پذیری از نظر علمای تجوید به سه نوع تقسیم می‌شوند، که در این باره ابوبکر احمد بن جزری (ت بعد از 829 ه ق) می‌گوید: هر گاه دو حرف در کنار هم قرار بگیرند یا مثلین هستند⁽³⁾یعنی در مخرج و

صفت متفقند، مانند: (ب، ب)، (ت، ت)، (ج، ج)، (ل، ل)،...

یا «جِنسَیْن/ متجانِسَیْن» هستند یعنی، در مخرج متفق ولی در صفت مختلفند، مانند: (د، ط)، (ث، ذ)، (ل، ر)،...

یا «متقاربین» هستند یعنی، قریب المخرج یا قریب الصفة می‌باشند، مانند: (د، س)، (ث، ت)، (ض، ش)،...⁽⁴⁾-⁽⁵⁾

ادغام تامّ و ادغام ناقص

در ادغام گاهی مُدغَم به طور کامل داخل در مُدغَم فیه شده و اثری از آن به گوش نمی‌رسد، و گاهی در ادغام اثری از مدغم باقی است (به گوش می‌رسد) که علمای تجوید اوّلی را «ادغام تامّ» و دومی را «ادغام ناقص» نامیده‌اند.⁽¹⁾

و در این باره محمد مرعشی (ت 1150 ه ق) بهترین بیان را داشته، و او گفته است: ادغام (از این نظر) بر دو قسم است: 1- تامّ 2- ناقص.

1- ادغام تامّ: آن است که حرف اوّل ذاتاً و صفتاً، در حرف دوّم خوانده شود، چه «مِثلَین» باشند مانند: «مَدَّ»، و چه «متقاربین» باشند مانند: «اذْ ظَلَمُوا».⁽²⁾

2- ادغام ناقص: آن است که حرف اوّل، تنها ذاتاً و نه صفتاً، در حرف دوّم خوانده شود، که در این صورت اثری از صفت حرف اوّل باقی و به گوش می‌رسد.

و این صفت باقی در حرف اوّل عبارتند از:

و برخی از علما بعدها نیز در این راستا اصطلاحاتی را بکار گرفته‌اند.

مثلاً برای ادغام تامّ، «تشابه کلّی» و ادغام ناقص، «تشابه جزئی»،⁽¹⁾و یا دیگری برای آن دو به ترتیب «مماثله کلیة» و «مماثلة جزئیة» را استعمال نموده است.⁽²⁾

پیشینه‌ای از احکام نون ساکنه و تنوین

مقدمه

صداهای خیشومی (تو دماغی)، که برخاسته از نون و میم است علمای عربیت و تجوید آن‌ها را «غُنّه» نامیده‌اند. و برخی علماء تعداد آن‌ها را سه مورد دانسته‌اند چرا که تنوین را هم بر آن دو افزوده‌اند، اگر چه تنوین در حقیقت همان نون ساکنه است.⁽³⁾

سیبویه (ت 180 ه ق) تنها نون و میم را ذکر کرده و نامی از تنوین نبرده است.⁽⁴⁾

صداهای خیشومی از جمله نون ساکنه و تنوین در میان دیگر صداهای عربی، در

مجاورت حروف بیشترین تأثیرپذیری را دارند و از این روی احکام زیادی دارند و علمای تجوید عنایت ویژه‌ای به آن داشته و دارند.

احکام نون ساکنه و تنوین

برخی علمای تجوید چون دانی⁽¹⁾(ت 444 ه ق) ابن بازش⁽²⁾(ت 540 ه ق) و عطار⁽³⁾(ت 569 ه ق) برآنند که احکام مترتب بر نون ساکنه و تنوین از دیر باز بر چهار نوع تقسیم گردیده که عبارتند از: 1- اظهار 2- ادغام 3- قلب 4- اخفاء.

امّا برخی دیگر این تقسیم احکام را از نظر تعداد به شش، پنج یا سه مورد نیز ذکر کرده‌اند.

بدین گونه که مکّی (ت 437 ه ق) احکام مذکور را شش مورد بیان کرده که عبارتند از: 1- ادغام نون در راء و لام 2- ادغام نون در نون و میم 3- ادغام نون در یاء و واو 4- اظهار 5- قلب 6- اخفاء.⁽⁴⁾

جعبری (ت 732 ه ق) احکام مذکور را سه مورد برشمرده که عبارتند از: 1- اظهار 2- ادغام محض و غیره 3- اخفاء محض همراه قلب و غیر آن.⁽⁵⁾

ابن جزری (ت 833 ه ق) آن را پنج مورد ذکر نموده که عبارتند از: 1- ادغام کامل بلاغنّه در راء و لام 2- ادغام ناقص به همراه غنّه با بقیه حروف ادغامی (ی، م، و، ن)

3- اظهار 4- قلب 5- اخفاء.⁽¹⁾

و بقری (ت 1111ه ق) تعداد احکام مذکور را در سه دسته (پنج، چهار، سه) نقل کرده و در این باره توضیحاتی داده است.⁽²⁾

پرداختن به جزئیات یک یک احکام مذکور را در اینجا ضروری ندانسته و از آن صرف نظر نمودیم.⁽³⁾

پیشینه مراتب اخفاء و کشش غنّه در آن

اشارة

علمای برجسته عربی، قرائت و تجوید از قدما، در خصوص مراتب اخفاء و اندازه کشش غنّه مطلب واضحی عنوان نکرده‌اند، اگر چه «دانی» (ت 444 ه ق) چگونگی اخفاء نون ساکن و تنوین را بر مبنای قرب و بُعد مخارج حروف «مابقی» نسبت به خیشوم اشاره نموده است⁽⁴⁾و قرطبی (ت 462 ه ق) نیز بر همان مبنا مراتب اخفاء را به «اَقرب»، «توسط» و «اَبعد» تقسیم نموده است.⁽⁵⁾

مرعشی (ت 1150 ه ق) با تفصیل و توضیح مراتب اخفای نون ساکنه و تنوین در نزد حروف اخفاء (حروف مابقی/ 15 حرف) را در سه مرتبه قائل بوده، که عبارتند از: 1- اَقرب (ط، د، ت) 2- اَبعد (ق، ک) 3- متوسّط (ده حرف دیگر ث، ذ، ظ، ز، س،

ص، ض، ف، ش، ج).⁽¹⁾

درکزلی (ت 1327 ه ق) اخفاء را به دو نوع کبیر (تامّ) (نون ساکنه نزد ق، ک)، و صغیر (غیر تامّ) (نون ساکنه نزد بقیه حروف «مابقی») تقسیم نموده است.⁽²⁾

علمای تجوید اخفاء (نون ساکنه) را بیان کرده‌اند لکن از کشش دادن غنّه آن دوری کرده‌اند. چنانکه مرعشی (ت 1143ه ق) می‌گوید باید از مدّ دادن به غنّه اخفاء خودداری کرد.⁽³⁾

و نابلسی (ت 1143 ه ق) گوید: قاری باید از کشش قبل از اخفاء نون ساکنه در کلماتی چون «کُنتُم» خودداری نماید تا این که از آن «واو» تولید نشود و به «کونتم» تبدیل نگردد.⁽⁴⁾

اندازه کشش غنّه

برخی علمای تجوید از متأخّرین به بررسی مقدار زمان کشش غنّه پرداخته‌اند و از آن جمله مرعشی (ت 1150 ه ق) است که می‌گوید: در نوشته‌ای (کتابی) ندیده‌ام که به اندازه‌گیری کشش غنّه پرداخته باشند.⁽⁵⁾و در جای دیگر بیان می‌دارد اخفاء به جهت غنّه‌اش شبیه مدّ⁽⁶⁾است. لکن کشش غنّه نباید به میزان یک الف و یا بیشتر برسد.⁽⁷⁾

درکزلی (ت 1327 ه ق) با وضوحی بیشتر می‌گوید: مدّت زمان غنّه تقریباً به میزان کشش یک مدّ طبیعی می‌باشد.⁽¹⁾

طنین دادن به غُنّه

مرعشی (ت 1150 ه ق) گفته است: غنّه «نون» را کاملتر از غنّه «میم» اداء کن، چرا که غنّه آن قوی‌تر از میم است لکن به هنگام وقف از طنین دادن (زیادی) به غنّه خودداری نما، زیرا ممکن است منجر به اظهار گردد.⁽²⁾

و علمای تجوید از طنین دادن زیاد به صدای نون برحذر داشته و آن را از معایب تلفّظ «گفتار» برشمرده‌اند که لازم است قرّاء از آن اجتناب کنند.⁽³⁾-⁽⁴⁾

پیشینه «مدّ»

⁽¹⁾ یکی از مباحث مهم تجویدی که قرّاء و مجوّدین از اوّل نسبت به آن عنایت ویژه‌ای داشته‌اند مبحث مدّ است که در این زمینه کتب مستقلّی نیز نگاشته‌اند.(1)

این بحث به عقیده قرّاء از زمان پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله معمول بوده و فایده و استعمال آن در قرآن به خاطر کشش صوت و زیبایی در تلاوت قرآن بوده است.

پایه مدّ بر اساس روایتی است که سعید بن منصور (ت 227 ه ق) در سنن خود آورده که: شهاب بن خراش از مسعود بن یزید الکندی نقل کرده که ابن مسعود مردی را قرائت می‌آموخت، پس آن مرد چنین خواند: «إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلفُقَرَاءِ وَ الْمَسَاکِینِ»⁽²⁾بدون کشیدن صدا [یعنی بدون مدّ].

«ابن مسعود» گفت: «رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله این چنین به من نیاموخت» گفت: پس چگونه به تو آموخته ای ابوعبدالرحمن؟ گفت: [الفِ للفقراء را در «إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلفُقَرَاءِ وَ الْمَسَاکِینِ»] کشید و مدّ داد.» و این حدیث ارزنده‌ای است در این باب دلیل و نصّ است رجال سندش مورد اطمینان هستند و آن را طبرانی در کتاب کبیر خود آورده است.⁽³⁾

در جای دیگر چنین آورده‌اند: ... در صحیح بخاری از انس آمده که از قرائت رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله از وی سؤال شد گفت: قرائت مدّ بود، سپس «بسم اللّه الرّحمن الرّحیم» را خواند در حالی که کلمات «اللّه»، «الرّحمن» و «الرّحیم» را می‌کشید.⁽¹⁾

روایت دیگری در این باب از عبداللّه بن مسعود صحابه پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نقل شده است: «اَلْمَدّاتُ دبَا بیجُ القُرْانِ» او مدهای قرآن را به دیباج که پارچه ابریشمی است و برای زینت می‌پوشند تشبیه کرده است.⁽²⁾

و امّا نشانه مدّ در کتابت قرآن کریم، هم زمان با وضع برخی حرکات و علائم نیز منظور شده است که در این مورد ابوعمر دانی (ت 444 ه ق) معتقد بوده است که حرکات، تنوین، تشدید، سکون و مدّ به رنگ قرمز ثبت شود و...⁽³⁾

بر وجود اصل مدّ کافّه قرّاء اجماع دارند و برخی بر آن تواتر قائلند و آن چه که موجب اختلاف در مدّ است میزان کشش صوت است که از طرف راویان ذکر شده است، در این باره ابن جزری (ت 833 ه ق) گفته است: «این اختلاف در تقدیر و اندازه‌گیری مرتبه‌ها هیچ گونه پشتوانه تحقیقی ندارد بلکه لفظی است زیرا که پایین‌ترین مرتبه - قصر- اگر کم‌ترین زیادتی به آن برسد به مرتبه دوم می‌رسد و همین طور است تا به بالاترین مرتبه برسد.»⁽⁴⁾

بنابراین می‌توان گفت اصل مدّ مورد نظر رسول مکرّم اسلام صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بوده و نقل شده است لکن در خصوص میزان کشش حروف مدّی سخنی از پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و معصومین علیهم‌السلام نقل نگردیده است لذا آن چه می‌توان نتیجه گرفت دو چیز است: یکی این که ممکن است صحابه اندازه‌گیری مدّها و تفاوت آن‌ها را از روی قرائت رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله متوجه شده و آن را در ضمن حفظ آیات به خاطر سپرده و همین قالب را به

تابعین تعلیم داده‌اند و همین طور ادامه داشته و بعدها به صورت مکتوب (قاعده) به ثبت رسیده و به هر یک از این اندازه‌ها عنوان اصطلاحی داده‌اند.

دیگر این که، ممکن است از ِابداعات مُجاز قرّاء باشد جهت تجوید و زیبایی بخشیدن به قرائت.

به هر حال این اندازه‌های متفاوت از کشش حروف مدّی حداقل در قراءات سبع و عشر از اوائل قرن دوم، یعنی از عصر ابن عامر (ت 118 ه ق) تا عصر کسایی (119-189 ه ق) از قرّاء سبعه مطرح بوده و در کتب قراءات از قبیل: «السبعة فی القراءات»، ابن مجاهد (ت 324 ه ق)؛ «التسیر فی القرءات السبع»، ابو عمرو دانی (ت 444 ه ق)؛ «الاقناع فی القراءات السبع»، احمد بن علی الغرناطی ابن البازش «ت 540 ه ق) و «النشر فی القراءات العشر»، ابن الجزری (ت 833 ه ق) آمده است.

از باب مثال میزان دو مدّ «متّصل» و «منفصل» را از نظر قرّاء سبعه ذکر می‌نماییم:

پیشینه مدّ

اشارة

⁽²⁾

تفصیل سابقه مدّ در توجّهات علمای عربی و تجوید

تعریف مدّ

اصل مدّ در لغت «افزونی، زیاد شدن» بیان شده است.(2) گروهی از علمای تجوید⁽³⁾در مورد تعریف مدّ اظهار نظر نموده که خلاصه تعریف آنان از مدّ عبارتند از:

«کشش حروف مدّی بیش از حدّ طبیعی آن هاست (که آن با بودن سبب حاصل می‌شود) و حدّ طبیعی آن است که حرف مدّ بدون آن برپا نمی‌شود.»⁽¹⁾

حروف مدّ

ابن جنّی (ت 392 ه ق) حروف سه گانه مدّ را از نظر وسعت مخرج متفاوت دانسته است.⁽²⁾

ابن بازش (ت 560 ه ق) گفته است حروف مدّولین به تنهایی (بدون سبب) به قصر و بدون اشباع خوانده می‌شوند و اختلافی در آن نیست. و از نظر قابلیت کشش

این حروف از قوی به ضعیف عبارتند از: «الف»، «یاء» و «واو».

و نامبرده از برخی نقل کرده است که به عکس ترتیب مذکور معتقدند یعنی «واو»، «یاء» و «الف».⁽³⁾

مرادی (ت 749 ه ق) می‌گوید: در میان حروف مدّ «الف» اصل است و به جهت این که مخرج «الف» وسیع‌تراز «واو» و «یاء» می‌باشد از این رو «الف» مقدّم بر «یاء» و «یاء» مقدم بر «واو» است، و این دیدگاه سیبویه (ت180ه ق) است از این جهت برخی قرّاء در تلاوت، الف را برتر از یاء و یاء را برتر از واو برشمرده‌اند. و بیشتر پیشوایان قرائت و تجوید مقدار کشش سه حرف مذکور را یکسان دانسته‌اند.⁽⁴⁾

سببهای لفظی مدّ

علمای عربی به سببهای مدّ اشاره داشته‌اند و از جمله ابن جنّی (ت 392 ه ق) حروف مدّ را در حالت طبیعی خود مانند یخاف، یسیر، یقوم، کشش اندک قائل بوده لکن هنگام واقع شدن سبب «همزه» یا حرف «مدغم» (تشدید) پس از آن‌ها بیشترین کشش را معتقد بوده است.⁽¹⁾

سپس علمای تجوید آن چه را که ابن جنّی از اسباب مدّ مطرح کرده بود، تکرار نمودند با این تفاوت که ایشان تفصیلاً به تقسیم و تمثیل و تعلیل آن‌ها پرداختند، که ذیلاً اشاره می‌گردد.

مکّی (ت 437 ه ق) درباره «الف» گفته است هر گاه «همزه» مجاور آن قرار گیرد کشش الف اجتناب‌ناپذیر است، بالاخص زمانی که پس از الف، همزه واقع شود

کشش بیش از حدّ طبیعی آن حتمی است. مانند جاءَ، شاءَ.

و نیز این گونه است زمانی که پس از «الف» حرف ساکن و یا مشدّد قرار گیرد. ضمناً کم و زیادی کشش حروف مدّ در اختلاف قراءات مطرح است.⁽²⁾

دانی (ت 444 ه ق) نیز درباره «الف» سخن گفته و اشاره نموده به این که اگر همزه یا حرف ساکن مُظْهَر یا مُدْغَم پس از الف واقع شود باعث افزایش و اشباع مدّ در آن می‌گردد. علّت کشش حروف مدّ در کنار همزه به منظور سهولت و آشکار تلفّظ شدن همزه (و رعایت صفت خَفاء و نَبْر) است.

و در جایی که حرف مدّ، متّصل به سکون مُظْهَر یا مُدْغَم شود التقاء ساکنین پیش

می‌آید لذا جهت رفع این حالت و تشخیص آن دو ساکن از یکدیگر، حرف مدّ کشیده می‌شود.

سپس دانی دو حرف مدّی «یاء» و «واو» را نیز همانند الف در حکم یکسان دانسته است.⁽¹⁾

قرطبی (ت 462 ه ق) همزه و سکون مُظهَر و مُدغم بعد از حروف مدّولین⁽²⁾را موجب کشش حروف مدّ (بیش از حدّ طبیعی) دانسته است و مثال‌های زیر را آورده است:

السّماء، قائل، الضّالّین، ...

و به هنگام وقف مانند: الأبرار، نستعین، یوقنون، ...⁽³⁾

مرادی (ت 749 ه ق) به طور اجمال سبب مدّ را یکی از دو مورد «همزه» و «سکون»

برشمرده است.⁽⁴⁾

انواع رابطه حروف مدّ با سکون (التقاء ساکنین)

اشارة

مبّرد (ت 285 ه ق) حروف مدّ را دارای کشش صوتی دانسته و می‌گوید این حروف به هنگام التقاء ساکنین به خلاف سایر حروف که متحرّک می‌شوند⁽⁵⁾حذف می‌گردند مانند: هذا الْغُلامُ؛ وَ اَنْتَ تَغْزُو الْقَوْمَ؛ تَرْمی الْغُلام.⁽⁶⁾

اَزهری (ت 870 ه ق) «واو» و «یاء» ساکن ماقبل مفتوح (-َ وْ، -َ یْ) را قوی، و «واو» و «یاء» متحرّک (وَُِ، یَُِ) را قوی‌تر دانسته به طوری که خوانده می‌شوند لکن حروف مدّی (-َ ا،⁽¹⁾-ِ یْ، -ُ وْ ) را در التقاء ساکنین ساقط می‌داند.

مانند: عبداللّه ذُوالْعمامة؛ رَأیتُ ذَالْعمامة؛ مَرَرْتُ بِذی الْعمامة که در آن‌ها حرف مدّ حذف شده و گفته می‌شود: ذُل، ذَل، ذِل.

امّا زمانی که «واو» و «یاء» ماقبل مفتوح شوند در التقاء ساکنین متحرّک شده و هرگز حذف نمی‌شوند، مانند: لَوِانْطَلَقْتَ یا فلان؛ إِخشَیِ اللّه، إِخشَوُا اللّه. و هنگام وقف خوانده می‌شوند ِاخْشَیْ، اخْشَوْا.⁽²⁾

برخی علمای تجوید چون علم الدّین سخاوی (ت 643 ه ق) می‌گوید حروف مدّ در التقاء ساکنین سه حالت پیدا می‌کنند که عبارتند از:

1- ساکن مُدْغَم، مانند: الضّالّین.

2- ساکن غیر مُدغم، مانند برخی حروف مقطّعه از قبیل: نآ (نُونْ)، الآمآ (... لامْ/ میمْ)،... در این دو مورد حروف مدّ به طور کامل کشیده می‌شوند.

3- حذف حرف مدّ مانند: اُولُوالعِلم؛ کانَتا اثنَتَیْنِ؛ نَجْزی الْمُحسِنین. در این موارد حرف مدّ حذف شده و خوانده نمی‌شوند، مانند: لُلْ، تَثْ، زِلْ.⁽³⁾

سبب معنوی مدّ

برخی از علمای قرائت و تجوید سبب دیگری با عنوان «سبب معنوی» به اسباب لفظی مدّ افزوده‌اند و آن را نیز باعث افزایش مدّ در حروف مدّی دانسته‌اند.⁽¹⁾

ابن جزری (ت 833 ه ق) در «النشر» از افرادی چون ابن مهران (ت 381 ه ق) و ابومعشر طبری (ت 478 ه ق) این نوع سبب را نقل و مطرح نموده، و بیان داشته که سبب معنوی به قصد مبالغه در نفی است و در دو مورد است: 1- مدّ تعظیم 2- مدّ تبرئه

- مدّ تعظیم

بیانگر نفی شرک و بزرگداشت باری تعالی و توحید است. مانند:

«لا ِالهَ الّا اللّه»؛ «لا ِاله الّا هو»؛ «لا اله الّا اَنْتَ»

- مدّ تبرئه

بیانگر بیزاری و نفی چیزی است، مانند:

«لا رَیْبَ فیهِ»؛ «لا شِیَةَ فیها»؛ «لا مَرَدَّ لَهُ»

نکته قابل توجّه این که «سبب معنوی» سببی ضعیف شمرده شده است.⁽²⁾

انواع و اقسام مدّ

اشارة

متقدّمین از علمای تجوید انواع «مدّ» را در ارتباط با دو سبب «همزه» و یا «سکون» که بعد از حروف مدّ واقع شده باشند اساس تقسیم بندی خود قرار داده‌اند.

دانی (ت 444 ه ق) از اوّلین‌های علمای تجوید بوده که کوشیده تا اصطلاحاتی برای اقسام مدّ وضع نماید و در این راستا مدّ را به دو قسم «طبیعی» و «متکلّف» تقسیم نموده است.

آن گاه «مدّ طبیعی» را همان حروف «الف، یاء، واو» برشمرده و آن‌ها را قبل از آن که به همزه یا حرف ساکن برسند، نظر به عدم اشباع و کشش آن‌ها داشته و گفته است قرّاء این قسم را «مقصور» (قصر) می‌نامند.

درباره «مدّ متکلّف» می‌گوید آن است که همزه و حرف ساکنی که پس از حروف «الف، یاء، واو» قرار گیرد در این صورت حروف مذکور در حدّ قابلیت و تمکّن خود، بدون افراط بیش از حدّ طبیعی کشش پیدا می‌کند.⁽¹⁾

ابن طحان (ت 560 ه ق) برخی اصطلاحات باب «مدّ و قصر» را از قبیل طبیعی، عَرَضی، مَطّ (مدّ، کشش)، لین، قصر، اعتبار، تمکین، و اشباع را مطرح نموده و سپس «مدّ» را به دو نوع «طبیعی» و «غیر طبیعی» تقسیم کرده است.⁽²⁾

برخی علمای تجوید از متأخرین، دو مدّ مذکور را به مدّ اصلی و فرعی نامیده‌اند⁽³⁾و به این اکتفاء نکرده بلکه برخی از ایشان «مدّ فرعی» را به بیش از بیست

نوع تقسیم کرده‌اند.⁽⁴⁾

علم الدّین سخاوی (ت 643 ه ق) در کتاب جمال القرّاء (ص 188 ظ) روایتی نقل کرده‌که اقسام مدّ فرعی را ده نوع دانسته و اسامی هر یک را با توضیح و تمثیل ذکر نموده، لکن نامی از گوینده آن نبرده است و در عین حال می‌گوید فایده چندانی در آن‌ها نمی‌بینم.

و همان ده نوع مدّ را سیوطی (ت 911 ه ق) از ابوبکر احمد بن الحسین بن مهران نیشابوری (ت 381 ه ق) نقل کرده است⁽¹⁾که ایشان گفته مدّهای قرآن بر ده نوع است و عبارتند از:

1- مدّ الحَجز، مانند: أَأَنْذَرْتَهُمْ، أَئِذامِتْنا، أَؤُلْقِیَ عَلَیْهِ الذّکر 2- مدّ العِدْل، مانند: اَلضّالّین 3- مدّ التمکین، مانند: اُولئک الملائکة، شَعائر 4- مدّ البسط (الفصل)، مانند بِما اُنْزِلَ 5- مدّ الرَّوْم، مانند: ها أنْتُمْ 6- مدّ الفرق، مانند:آلْانَ 7- مدّ البنیه، مانند: ماء، دعاء، زکریاء 8- مدّ المبالغه، مانند: لا ِالهَ ِالّا اللّه 9- مدّ البدل، مانند: آدم، آخر، آمن 10- مدّ الأصل، مانند: جاء، شاء⁽²⁾

ضمناً ابن جزری (ت 833 ه ق) تنها «مدّ مبالغه» را از کتاب «المدّات» ابن مهران بیان می‌کند.⁽³⁾

چنان چه اقسام ده گانه «مدّ» که در کتاب «المدّات» ابن مهران آمده است صحیح باشد، می‌بایست قبل ازقرن پنجم معروف بوده باشند، به طوری که در کتب تجویدی بزرگ چون الرّعایه مکّی (ت 437 ه ق)، التحدید دانی (ت 444 ه ق) و الموضح

قرطبی (ت 462 ه ق) از آن‌ها یاد شده باشد، ولی چنین اتفاقی نیفتاده است که جای تأمّل دارد.⁽¹⁾

علمای تجوید متأخر با تأثیرپذیری از القاب و اقسام مدّهای دهگانه‌ای که به ابن مهران (ت 381 ه ق) منسوب است، آن را افزایش و توسعه داده، به طوری که خالد أزهری (ت 905 ه ق) آن را به چهارده قسم،⁽²⁾سمرقندی (ت 780 ه ق)⁽³⁾و طبلاوی (ت 966 ه ق)⁽⁴⁾آن را به شانزده قسم، ابوالفتوح وفایی (ت 1020 ه ق) آن را به بیست و نه قسم رسانیده است، و سپس می‌گوید اگر دقّت شود بیشتر این القاب به هم آمیخته و توضیح و دلائلشان ناپایدار است. و بازگشت همه آن‌ها به این نکته است که حروف مدّ به «همزه» و یا «سکون» برسند بیش از حدّ طبیعی کشیده می‌شوند.⁽⁵⁾

علی قاری (ت 1014 ه ق) هم گفته است این تعدّد مدّها تنها در اسامی اختلاف دارند.⁽⁶⁾و مرعشی (ت 1150 ه ق) بیان داشته که مشغول شدن به این اسامی سود چندانی ندارد.⁽⁷⁾

برخی متأخّران اعتدال به خرج داده و مدّها را با توجّه به سبب آن‌ها تقسیم بندی نموده‌اند، بدین گونه که حروف مدّ را با سبب «همزه» به دو قسم «متّصل» و «منفصل»،

و با سبب «سکون» به دو قسم «لازم» و «عارض» تقسیم کرده‌اند.⁽¹⁾

و برخی هم برای «مدّ لازم» تفصیل قائل شده آن را به کلمی مثقّل، مانند: «الصاخّة»

و حرفیّ مخفّف، مانند: «صاد، قاف» تقسیم نموده‌اند.⁽²⁾

شایان ذکر است که علمای تجوید توجه ویژه‌ای در این حوزه به حروف مقطّعه نموده، و به چگونگی اداء و مقدار کشش مدّی آن‌ها پرداخته و بعضاً باب مستقلّی را به آن اختصاص داده‌اند.⁽³⁾

عبدالوهّاب قرطبی (ت 462 ه ق) حالات مدّی حروف مقطّعه را بر شش قسم خلاصه نموده است که عبارتند از:

1- قسمی از حروف مقطّعه که قابلیت مدّ را ندارند، مانند: «ا / الف»

2- قسمی که کمتر از قصر و بیشتر از یک حرکت می‌باشد، مانند: «عَیْن»

3- قسمی که قابلیت مدّ به قصر را دارند مانند: «طاء، حاء، هاء،...»

4- بخشی از آن‌ها فوق قصرند (یعنی اندکی به قصر افزوده می‌شود)، مانند: «کاف، قاف، صاد، نون» در حالت مُظهَر (با سکون مُظهَر) و «نستعین» در حالت وقف بدون رَوْم.

5- قسمی که در حین ادغام (با سکون مُدغَم) مدّ کامل داده می‌شوند، مانند: «لم، صاد ذکر، نون و القلم» و چنین است «زکریاء، السماء، الضالّین،...»

6- و قسمی که مدّ متوسطی دارند، یعنی مدّ آن‌ها مابین مدّ «قاف، کاف» که مظهر «با سکون مظهر» است و مدّ «لم، صاد ذکر» که مُدْغَم با «سکون مُدْغَم» خوانده می‌شود، و آن ادغام نون است زمانی که با غنّه همراه باشد مثلاً در «نون و القلم» و همچنین در «نستعین» هنگامی که وقف به «روم» یا «اشمام» شود.⁽¹⁾

مدّ لین

برخی علمای تجوید اشاره کرده‌اند به اینکه دو حرف «واو» و «یاء» ماقبل مفتوح چه ساکن باشند و یا متحرّک، خارج از حکم «الف» می‌باشند، بلکه شبیه حروف غیر مدّ بوده و خالی از کشش هستند.⁽²⁾

مرعشی (ت 1150 ه ق) از دو حرف «لین» یاد کرده و آن‌ها را از جهاتی همانند حروف مدّ دانسته و قابل کشش، و ایجاد مدّ در آن دو را (با وجود سبب) آسان به حساب آورده است...⁽³⁾

و در نهایت، حصول مدّ در دو حروف «واو» و «یاء» ساکن ماقبل مفتوح مشروط به آن است که بعد از آن دو، سکون عارض وقفی باشد، فرقی نمی‌کند به این که همزه ساکن باشد، مانند: شَیْ‌ءْ، سَوْءْ یا غیر همزه باشد، مانند: صَیْفْ، خَوْفْ.

و قرّاء در اندازه کشش این مدّ اختلاف نظر دارند که در کتب قراءات تفصیل آن آمده است.⁽⁴⁾

مقادیر مدّ

مهمترین وجه امتیاز حروف مدّ از سایر حروف در قابلیت کشش با حدّ کامل ظرفیت آن‌هاست.

دانی (ت 444 ه ق) کشش «مدّ طبیعی» را در حروف مدّی به اندازه اداء طبیعی هر یک از آن‌ها دانسته مثلاً گفته است: مدّ «الف» به اندازه خود «الف» کشیده شود، مدّ

«یاء» به اندازه خود یاء و هکذا مدّ «واو».

و کشش «مدّ متکلّف» (غیر طبیعی) را دو برابر مدّ طبیعی هر یک از حروف مدّی دانسته، و بیان نموده که قرّاء این مدّ را به اندازه «دو الف» یا «دو یاء» و یا «دو واو» اداء کرده‌اند. و این نوع مدّ به هنگام لزوم، قابلیت کشش داشته و اشباع می‌شود.⁽¹⁾

برخی علمای تجوید بین مدهایی که با سبب «همزه» هستند و مدهایی که باسبب «تشدید» هستند فرق قائل شده‌اند؛ به طوری که سعیدی⁽²⁾(ت حدود 410 ه ق) و احمدبن ابی عمر⁽³⁾(ت بعد 500 ه ق) درکلماتی که سبب مدّ درآن‌ها تشدید است مدّ [بیشتری] داده‌اند، مانند: «اَلطّامَّة»،⁽⁴⁾«اَتُحاجُّونّی»⁽⁵⁾امّا در کلماتی که سبب مدّ در آن‌ها همزه است مدّ کمتر قائلند، مانند: «قائماً»،⁽⁶⁾«قائِلونَ»،⁽⁷⁾«تائِبونَ»⁽⁸⁾.

قرطبی (ت 462 ه ق) قائل است به این که مدّ چه در یک کلمه (با سبب همزه یا تشدید) باشد، مانند: «اَلسَّماء»،⁽¹⁾«اَلضّالّین»،⁽²⁾... و چه در ترکیب دو کلمه باشد مانند: «مِنَ الرِّبا إِنْ کُنتُم مُؤمِنینَ»،⁽³⁾«صاد ذِکرُ»،⁽⁴⁾«نُونْ وَالقلم»⁽⁵⁾مُدغَم باشد یا مُظهر، در همه آن‌ها واجب است به یک اندازه مدّ داده شود.

و اختلاف دراندازه‌های مدّ از قبیل «طول» و «قصر» و کم و زیادی در آن‌ها به اختلاف لهجه و زبان و طرق قرائت برمی‌گردد.